کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 2
انواع جنایاتی که با انجام آن، بر گردن حاج دم (گوسفند) واجب می شود:
جنایت: عملی که خلاف مشروع باشد؛ مثلاً امری را انجام ندهد و یا عملی نهی شده را انجام دهد.
۱اگر عضوی از بدن خودش را خوشبو کند.
۲اگر عضوی را کِرِم یا روغن بمالد.
۳لباس دوخته شده را یک روز کامل بپوشد.
۴اگر سرش را یک روز کامل بپوشاند.
۵اگر یک چهارم و یا بیشتر سرش را بتراشد.
۶اگر موی یک عضو را بتراشد.
۷اگر ناخن های یک دست یا یک پا را بگیرد.
۸اگر تمام ناخن هایش را در یک مجلس بگیرد.
۹اگر طواف فرضش (طواف زیارت) را بدون وضوء انجام دهد.
۱۰اگر طوافی غیر از طواف زیارت را بدون غسل انجام دهد.
۱۱اگر قبل از امام از عرفات برگردد و از حدود عرفات خارج شود.
۱۲اگر واجبی را ترک کند.
۱۳اگر اکثر واجب را ترک کند (مثلاً سعی بین صفا و مروه را کلاً ترک کند و انجام ندهد و یا اکثر آن را ترک کند).
۱۴نسکی (عمل) را از دیگر نسک تأخیر کند. (مثلاً قبل از رمی روز عرفه، سرش را بتراشد و در حجِّ قِران قبل از رمی ذبح کند....)
۱۵اگر طواف فرضش را از روزهای عید قربان تأخیر کند.
۱۶اگر در سه دور یا کمتر از سه دور طواف فرضش را ترک کند.
اگر اکثر طواف فرض را ترک کند، برای همیشه محرم باقی می ماند و حق خروج از احرام را ندارد تا وقتی که فرضش را انجام دهد.
دلائل:
رسول الله ﷺ
از این اعمال نهی فرموده اند:
صحیح البخاری ج4ص480مسند امام احمد ج12ص268سنن النسائی ج2ص336.
و متراشید سرهای خود را. [سوره ی بقره آیه ی 196]
رسول الله ﷺ: بدن خود را به هنگام محرم بودن خوشبو نکن و حناء استفاده نکن.
المعجم الکبیر للطبرانی ج23ص418معرفه السنن و الاثار ج7ص168نصب الرایه ج3ص124مجمع الزوائد ج3ص218.
از ابن عباس (رض): هر کس نسکی را تقدیم یا تأخیر کند پس بر وی دم واجب است.
مصنف ابن ابی شیبه ج3ص362شرح مشکل الاثار ج15ص288.
در جنایات مذکور در ذیل، صدقه دادن به اندازه ی «نصف صاع» واجب می شود (تقریباً دو کیلو گندم و یا معادل آن):
۱اگر از جنایات ذکر شده جنایتی کمتر انجام دهد. (مثلاً سرش را کمتر از یک روز بپوشاند).
۲اگر طواف غیر فرض را بدون وضوء انجام دهد.
۳اگر کمی از واجب را ترک کند.
۴اگر سر کسی دیگر را بتراشد.
اگر بخاطر عذری از شیء خوشبو استفاده کند و یا بخاطر عذری سرش را بتراشد، پس بر وی واجب است که یکی از این سه عمل را انجام دهد:
رسول الله ﷺ
به کسی که از روی عذر سرش را تراشیده بود امر فرمودند تا اینکه گوسفندی قربانی کند و یا سه روز روزه بگیرد و یا به شش مسکین طعام دهد. صحیح البخاری ج3ص10سنن ابی داود ج2ص172مسند امام احمد ج30ص46.
اگر حاجی قبل از وقوف عرفه با همسرش نزدیکی کند، حج وی باطل می شود و بر وی لازم است که حجش را ادامه دهد و دم ذبح کند و سال دیگر آن را قضاء کند. لازم نیست که در موقع قضاء حج از همسرش جدا نگه داشته شود.
اگر بعد از وقوف عرفه این جنایت (نزدیکی با همسر) را انجام دهد، پس بر وی بدنه واجب می شود.
دلیل:
از رسول الله ﷺ پرسیده شد که اگر کسی تمام اعمال حجش را انجام داده باشد و فقط طواف فرضش باقی باشد و قبل از این طواف با همسرش مقاربت کند حکم آن چیست؟ حضرت ﷺ جواب دادند: شتری قربانی کند. موطا مالک روایت محمد بن حسن ج1ص172.
همچنین از ابن عباس (رض) نیز چنین حکمی مروی است.
نصب الرایه ج3ص127الاثار لابی یوسف ج1ص118مسند ابن الجعد ج1ص96السنن الصغری للبیهقی ج2ص160.
اگر بعد از تراشیدن سرش این جنایت (نزدیکی با همسر) را انجام دهد، پس بر وی دم (ذبح گوسفند) واجب می شود.
دلیل:
زیرا احرام وی در حق نزدیکی به زن باقی است و دیگر ممنوعیات حج بر طرف شده است، پس بر وی گوسفند واجب است.
الهدایه ج1ص161اللباب فی شرح الکتاب ج1ص206الجوهره النیره ج1ص170.
یعنی ممنوعیت های حج کم شده و فقط حرمت نزدیکی باقی مانده است پس با گوسفند جبران می شود.
اگر محرمی صیدی را بکشد و یا اینکه صید را به قاتل نشان دهد، پس بر وی واجب است که جزای آن را بپردازد و قیمت آن را دو شخص عادل در مکان وقوع جنایت یا مکانی نزدیک آن تعیین می کنند و با قیمت آن هدی خریده و در مکه ذبح کند و یا طعام خریده به فقراء بدهد؛ مانند صدقه ی فطر -یعنی نصف صاع به هر مسکین- و یا به جای هر نصف صاع گندم، یک روز روزه بگیرد.
اگر در آخر، چیزی کمتر از قیمت نصف صاع بماند، وی می تواند همان باقی مانده را صدقه دهد و یا به جای آن یک روز روزه بگیرد؛ یعنی اگر از کفارت صیدی که کشته است بخواهد برای مساکین طعام دهد پس برای هر مسکین باید به مقدار فطریه بدهد.
در این صورت اگر قیمت صید طوری باشد که مقداری از قیمت به نیم صاع نرسد، پس وی در مورد این پول کم مخیّر است که همان مقدار باقی مانده را صدقه دهد و یا اینکه نصف صاع را بدهد.
دلیل:
ترجمه ی آیه: ای کسانی که ایمان آوردهاید! در حال احرام شکار نکنید، و هر کس از شما عمداً آن را به قتل برساند، باید کفارهای معادل آن از چهارپایان بدهد، کفارهای که دو نفر عادل از شما، معادل بودن آن را تصدیق کنند و به صورت قربانی به (حریم) کعبه برسد یا (به جای قربانی) اطعام مستمندان کند یا معادل آن روزه بگیرد تا کیفر کار خود را بچشد. خداوند گذشته را عفو کرده ولی هر کس تکرار کند، خدا از او انتقام میگیرد و خداوند توانا و صاحب انتقام است. [سوره ی مائده آیه 95]
فردی به نام ابی قتاده (رض) همراه کاروانی بود و همه به غیر از ابی قتاده (رض) احرام بسته بودند. در بین راه ابی قتاده (رض) صیدی شکار کرد و صحابه (رض) گفتند که ما از گوشت صید نمی خوریم و به نزد رسول الله ﷺ آمدند و حضرت ﷺ فرمودند: اگر محرم اشاره یا کمک نکرده باشد، می تواند بخورد.
صحیح البخاری ج3ص13صحیح مسلم ج2ص853السنن الکبری للبیهقی ج5ص309.
اگر نقص و عیبی به صید برساند، قیمت نقصان بر وی واجب می شود.
اگر نقص آنچنان باشد که صید دیگر نتواند خود را از دشمن محافظت کند، قیمت آن صید واجب می شود.
دلیل:
زیرا با این کار، مانع محافظت صید از خود شده است.
الهدایه ج1ص167تبیین الحقائق ج2ص66الجوهرة النیرة ج1ص174مجمع الانهر ج1ص297.
اگر تخم پرنده ای را بشکند، قیمت آن واجب می شود.
دلیل:
از رسول الله ﷺ: در شکستن تخم صید، قیمت آن واجب است.
سنن ابن ماجه ج2ص1031مصنف عبدالرزاق ج 4ص423المعجم الاوسط ج6ص234سنن الدارقطنی ج3ص280السنن الکبری للبیهقی ج5ص339معرفة السنن و الاثار ج7ص466.
رسول الله ﷺ: در شکستن تخم صید، یک روز روزه گرفتن واجب است. سنن الدارقطنی ج3ص279.
از ابن عباس (رض): اگر دو تخم از تخم های صید را بشکند یک درهم بر گردن وی واجب است و اگر یکی را بشکند نصف درهم واجب است. مصنف ابن ابی شیبه ج3ص389.
اگر کسی صید حرم را بدوشد، قیمت شیر آن واجب می شود.
دلیل:
زیرا شیر جزوی از اجزاء صید می باشد.
بدائع الصنائع ج1ص203الهدیه ج1ص168الجوهره النیره ج1ص175.
اگر کسی گیاه و علف حرم را بچیند، قیمت آن واجب می شود.
اگر فردی غیر محرم صید حرم را ذبح کند، قیمت صید واجب می شود.
اگر علف یا گیاه متعلق به شخصی باشد و خشکیده باشد و همچنین گیاهی باشد که مردم آن را کاشته باشند، در این موارد ضمان برای حق شرع واجب نیست. (جنایت محسوب نمی شود و اگر مالک طلب ضمان کند، باید قیمت آن را بدهد).
به غیر از گیاهی به نام «اذخر» هیچ گیاهی نباید چیده و یا چریده شود.
دلیل:
رسول الله ﷺ: این حرم، تا روز قیامت حرام است؛ پس علف آن به غیر از گیاه «اذخر»، چیده و چرانده نشود و صید آن شکار کرده نشود و صیدی را از سایه رانده نمی شود.
صحیح بخاری ج3ص14مصنف عبدالرزاق ج5ص139صحیح ابن خزیمه ج2ص76المعجم الکبیر للطبرانی ج11ص335السنن الکبری للبیهقی ج5ص319.
اگر شپشی و یا ملخی را بکشد، در این جنایت صدقه ای و لو اندک بدهد.
دلیل:
حضرت عمر (رض): یک دانه خرما از ملخ بهتر است. این را در باره ی محرمی که ملخی را کشته بود گفتند. موطا مالک ج3ص612الاثار لابی یوسف ج1ص105مصنف عبدالرزاق ج4ص410.
حیواناتی که در کشتن آن ها چیزی واجب نمی شود:
دلیل:
رسول الله ﷺ به قتل این حیوانات در حل (غیر حرم) و حرم اجازه داده اند.
صحیح البخاری ج4ص129صحیح مسلم ج2ص856سنن النسائی ج5ص208سنن ابن ماجه ج2ص1031.
برای محرم ذبح حیوان اهلی اشکالی ندارد.
دلیل:
زیرا این حیوانات صید (وحشی) نیستند. (اهلی هستند). الهدایه ج1ص169تبیین الحقائق ج2ص67الجوهره النیره ج1ص176البحر الرائق ج3ص39.
اگر صیدی را کسی غیر محرم ذبح کرده باشد و در این کار محرمی دخالت نداشته باشد، محرم می تواند از آن تغذیه کند.
دلیل:
کسی به نام ابی قتاده (رض) همراه کاروانی بود و همه به غیر از ابی قتاده (رض) احرام بسته بودند. در بین راه ابی قتاده (رض) صیدی شکار کرد و صحابه (رض) گفتند که ما از گوشت صید نمی خوریم و به نزد رسول الله ﷺ آمدند و حضرت ﷺ فرمودند: اگر محرم اشاره یا کمک نکرده باشد، می تواند بخورد.
صحیح البخاری ج3ص13صحیح مسلم ج2ص853السنن الکبری للبیهقی ج5ص309.
اگر کسی هنگام دخول به حرم صیدی در دستش باشد، باید آن را آزاد کند.
اگر آن را فروخته باشد باید بیع را فسخ کرده و صید را برگرداند و الّا بر وی جزای آن واجب است.
اگر هنگام احرام بستن صیدی (در قفس و یا خانه) داشته باشد، آزاد کردن آن لازم نیست.
دلیل:
زیرا صحابه (رض) هنگام احرام پرندگان را در قفس نگه می داشتند و آن ها را آزاد نمی کردند. الادب المفرد ج1ص198.
اگر کسی صید محرمی دیگر را آزاد کند و محرم آن صید را قبل از احرام گرفته باشد، آزاد کننده ی صید ضامن است.
دلیل:
زیرا هنگام غیر محرم بودن گرفته و وی مالک آن می باشد و کسی حق تعرّض به مال دیگری را ندارد.
الهدایه ج1ص 170تبیین الحقائق ج 2ص69مجمع الانهر ج1ص301.
اگر محرمی صید محرمی دیگر را بکشد، هر یک از آن ها قیمت صید را ضامن می شود؛ یعنی هر یک از آن ها قیمت یک صید را بدهند؛ یعنی در یک صید دو قیمت واجب می شود.
دلیل:
زیرا هر کدام جنایتی انجام داده اند؛ یکی با گرفتن صید و دیگری با کشتن آن.
الهدایه ج1ص 171تبیین الحقائق ج 2ص70البحر الرائق ج3ص45.
و بعد از ادای قیمت، کسی که صید را گرفته بود می تواند قاتل صید را ضامن کرده و قیمت مضمونه را از وی بگیرد.
هر آنچه که بر حاج مفرد یک دم واجب باشد، بر قِران (حاجی قِران کننده) دو دم واجب می شود. مثلاً اگر حاج مفرد سرش را قبل از ذبح بتراشد، بر وی یک دم واجب می شود و بر قارن دو دم.
فقط در عبور از میقات بدون احرام، همچنان که بر حاج مفرد یک دم واجب می شود بر قارن نیز یک دم واجب می شود.
دلیل:
یک دم بخاطر حجش و دم دیگر بخاطر عمره اش. الهدایه ج1ص171تبیین الحقائق ج2ص70الجوهره النیره ج1ص177.
(قارن دو احرام را با هم بسته است).
اگر دو شخص محرم صیدی را با هم بکشند، جزای دو صید واجب می شود.
دلیل:
زیرا هر دوی آن ها جنایت کاملی را انجام داده اند و هر کدام عمل ممنوع در احرامش را انجام داده است.
الهدایه ج1ص171المبسوط للسرخسی ج4ص80تبیین الحقائق ج2ص71البحر الرائق ج3ص31.
اگر دو شخص غیرمحرم صیدی را با هم بکشند، جزای یک صید واجب می شود.
دلیل:
زیرا اینان احرام ندارند و فقط جزای صید را باید بدهند، مانند کسانی که اموال کسی را هلاک می کنند.
بدائع الصنائع ج2ص208تبیین الحقائق ج2ص71الجوهره النیره ج1ص177.
اگر محرم صیدی را بخرد و یا بفروشد، هر دوی این معاملات باطل است.
دلیل:
زیرا صید برای محرم مانند خمر در حق مسلمانان است؛ یعنی حق تصرف در آن ها را ندارد. فتح القدیر ج3ص106.
اگر محرم صیدی را ذبح کند، آن صید حرام است.
دلیل:
ترجمه ی آیه: ای کسانی که ایمان آوردهاید، هرگاه که در احرام باشید شکار را مکشید. هر که صید را به عمد بکشد جزای او قربانی کردن حیوانی است همانند آنچه کشته است... [سوره ی مائده آیه 95]
اگر از صید بخورد، قیمت آنچه را که خورده است را ضامن می شود.
دلیل:
زیرا وی آنچه که احرام وی را حرام کرده بود خورده است. الهدایه ج1ص169بدائع الصنائع ج2ص204البحرالرائق ج3ص39.
اگر محرمی غیر از ذابح (ذبح کننده) از آن بخورد، ضامن نیست.
ذابح: کسی که صید را ذبح کرده است.
اگر صیدی را از حرم خارج کرده شود و آن صید بعد از بچه آوردن به همراه بچه اش بمیرد، قیمت هر دوی آن ها را ضامن است.
اگر بعد از خارج کردن قیمت آن صید را بپردازد و بعد هر دوی آن صیدها بمیرند، قیمت بچه را ضامن نیست.
دلیل:
زیرا صید حرم مستحق در امان بودن هستند؛ پس واجب است که برگردانده شود. الهدایه ج1ص172.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.