کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 5
اگر کسی برای خودش درراه (جاده و خیابان و محل عبور و مرور) عمومی فاضلاب یا آبریز و ناودان یا برج یا دکانی درست کند، اگر برای بقیه ضرری نداشته باشد مجاز است و در صورت ضرر داشتن هر یک از مردم حق دارد آن را منهدم کند.
دلیل:
حق تخریب برای عموم ثابت است؛ زیرا هر یک از عموم مردم حق عبور و مرور برای خود و مرکبش را دارد. الهدایه ج4ص473
و اگر برای کسی ضرری نداشته باشد، برای شخص بناکنندهی این شیء نیز حق عبور و مرور ثابت است و این اشیاء نیز در معنای این حق است مادامیکه برای دیگران ضرر نداشته باشد. الهدایه ج4ص473
در کوچه بنبست بدون اجازهی شرکای کوچه حق احداث چیزی را ندارد.
دلیل:
زیرا این کوچه متعلق به همهی آنان است. الهدایه ج4ص473
اگر به سبب شیء احداثشده کسی بمیرد مثلاً در چاهی که کنده کسی سقوط کند و بمیرد، بر عاقلهی وی دیه واجب میشود.
همچنان که اگر شخصی بر سر راه سنگی بگذارد و یا چاهی حفر کند و انسانی هلاک شود عاقلهاین شخص ضامن دیهی فرد هلاک شده میشود.
دلیل:
زیرا وی مسبب فوت وی میباشد و در حق دیگران تعدّی نموده است. الهدایه ج4ص473
اگر در آن چاه که درراه حفرشده انسانی بیفتد ولی از گرسنگی یا غم و غصه تلف شود، عاقله ضامن دیهی وی نیست.
دلیل:
زیرا فوت شدن وی به خاطر سببی از خود شخص است و مانند این است که تعدّی صورت نگرفته است. فتح باب العنایه ج6ص218
اگر در آن چاه حیوانی بیفتد، اگر بدون اجازه دولت حفرشده باشد، حفر کننده ضامن آن میشود.
دلیل:
زیرا وی در حفر چاه بهحق دیگران تعدّی کرده است. فتح باب العنایه ج6ص218
اگر دیواری بهطرف راه عمومی کج شده باشد و شخص مسلمان یا ذمی از کسی که اختیار تخریب آن را دارد خواسته باشد که آن را قبل از آوار شدن تخریب کند و در مدتی که امکان تخریب باشد منهدم نکند، صاحب دیوار هر آنچه به سبب آوار شدن آن دیوار تلف شود را ضامن است و اگر انسانی را تلف کند، عاقلهی وی ضامن دیه میشود.
کسی که حق انهدام دارد مانند کسی که این دیوار را رهن گذاشته است و همچنین ولی صاحب دیوار و وصی صاحب دیوار و یا مکاتب وی و یا بنده¬ی تاجر است.
دلیل:
ضامن شدن دیه از حضرات علی و شریح و نخعی (رض) و بزرگان تابعین (رض) روایتشده است و دیگر اینکه وی با کج شدن دیوارش بهطرف خیابان فضای جاده عمومی را بهناحق اشغال کرده است و تعدّی محسوب میشود. المبسوط للسرخسی ج27ص9
اگر در چنین مسئلهای از کسی خواسته شود که آن را تخریب کند و وی آن دیوار را بفروشد و مشتری آن را قبض کند و بعد آوار شود، کسی ضامن نمیشود.
دلیل:
زیرا در صورتی ضمان بر وی ثابت است که قادر به تخریب باشد و قدرت در زمان مالک بودن وی است و بایع با فروختن قدرت تخریب را ازدستداده است و ضامن نشدن مشتری برای این است که به وی اعلامنشده است. المبسوط للسرخسی ج27ص10
همچنین اگر از کسی که حق تخریب آن را ندارد خواسته شود که آن را تخریب کند و بعد دیوار بریزد و آوار شود کسی ضامن نمیشود؛ مثلاً از کسی که دیوار در دست وی به امانت باشد یا به اجاره یا به رهن باشد خواسته شود که آن را منهدم کند و بعدازاین درخواست و قبل از انهدام آوار شود کسی ضامن نمیشود.
دلیل:
زیرا آن شخص حق تخریب ندارد، پس اعلام به وی صحیح نبوده است. المبسوط للسرخسی ج27ص10
اگر دیوار کسی به خانهی کسی کج شده باشد پس صاحب آن خانه حق درخواست تخریب آن را دارد.
و اگر دیوار از اول کج ساختهشده باشد، بدون درخواست تخریب نیز ضامن میباشد.
دلیل:
زیرا وی از اول در حق دیگران تعدّی نموده است. تحفة الفقهاء3ص127
و کسی در حق شخصی تعدّی نموده است پس حق مطالبه تخریب برای وی ثابت است. الهدایه ج4ص478
اگر دیوار مشترک باشد و از یکی از شرکا درخواست انهدام دیوار شود و قبل انهدام چیزی را تلف کند، ضمان مطابق سهم شرکا بین آنها تقسیم کرده میشود.
دلیل:
زیرا دیوار باعث تلفشده است پس ضمان بر مالکین آن به مقدار مالکیتشان بر دیوار واجب میشود. الجوهره النیره ج2ص139
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.