شبهه ی دوم: مردگان نیز می شنوند (سماع موتی):
برای عدم سماع (نشنیدن) اموات، عده ای به آیاتی تمسّک جسته اند که ما ان شاء الله هر یک از آنها را بررسی خواهیم کرد تا حقّ مطلب آشکار شود.
1)آیه:
❝
وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ ﴿22﴾ إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ ﴿23﴾.
سوره فاطر آیات 22و23
و هرگز مردگان و زندگان یکسان نیستند! خداوند پیام خود را به گوش هر کس بخواهد میرساند، و تو نمیتوانی سخن خود را به گوش آنان که در گور خفته اند برسانی! (22) تو فقط انذار کنندهای، - اگر ایمان نیاورند نگران نباش، وظیفه ات را انجام ده- . (23)
وهابیان این آیه را دلیل قرار داده و می گویند که طبق این آیه مردگان نمی شنوند.
جواب شبهه آنان به چندین طریق می باشد:
۱این آیه در مورد کفار می باشد که آنان را به مرده تشبیه می کند و می گوید همچنان که گفتن به موتی هیچ نفعی برای مردگان ندارد، همین طور است موعظه ی کفار، پس در اینجا عدم فائده ی شئ مساوی است با عدم آن شئ.
۲وقتی کفار از شنیدن موعظه سودی نمی برند، مانند آن است که نشنیده اند.
کفار وقتی که بمیرند آرزوی ایمان می کنند ولی سودی برای آنها ندارد؛ همچنین است کفار زنده که موعظه برای آنان هیچ سودی ندارد؛ پس انگار که نشنیده اند.
۳معنی آیه ی مذکور مانند این آیه ی شریفه می باشد:
❝
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثيراً مِنَ الْجِنِّ و الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها و لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها و لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُون ﴿179﴾.
سوره الاعراف آيه 179
به یقین، گروه بسیاری از جنّ و انس را برای دوزخ آفریدیم آنها دلها [عقلها] یی دارند که با آن - اندیشه نمیکنند، و-نمیفهمند و چشمانی که با آن نمیبینند و گوشهایی که با آن نمیشنوند آنها همچون چهارپایانند بلکه گمراهتر! اینان همان غافلانند - چرا که با داشتن همه گونه امکانات هدایت، باز هم گمراهند- !
در اینجا منظور کفارند که به خاطر عدم استفاده از آن اعضاء برای خیر و صلاح خود، از آنان شنیدن و دیدن نفی شده است.
4) جواب دیگر اینکه:
در این آیه آمده است که تو شنواننده نیستی بلکه الله ﷻ است که هر که را خواهد می شنواند؛ پس جواب شبهه ی آنها در خود آیه موجود است.
برای روشن تر شدن جواب شبهه، از آنها می پرسیم؛ آیا از اینکه کسی نتواند به دیگری چیزی بشنواند می توان این نتیجه را گرفت که مخاطب نمی شنود.
مثلاً شما رهگذری را از پشت شیشه صدا بزنید و صدای شما به رهگذر نرسد، آیا می توان گفت که آن رهگذر قدرت شنیدن ندارد؟ و یا اینکه می گوئید صدایم به وی نرسید.
همین طور است در باره ی موتی؛ یعنی این آیه می گوید که تو - ای محمّد ﷺ - مردگان را نمی شنوانی.
بحث دیگر اینکه چه کسی به زندگان قدرت شنیدن می دهد؟ جواب آن معلوم است؛ الله ﷻ است که به ما قدرت شنیدن می دهد، پس آیا آن الله ﷻ که به زنده قدرت شنیدن می دهد، نمی تواند به مرده آن قدرت را بدهد.
چه دلیلی باعث می شود که این گونه بر نشنیدن مردگان اصرار کرده شود؟
5) وجهی دیگر برای رد این شبهه:
اگر این تأویل را قبول نکنند و اصرار ورزند که این آیه در مورد مردگان است نه کفار، در جواب آنان می گوییم:
❝
أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ و تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا و يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ و مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿85﴾.
سوره البقرة آيه 85
آیا به بعضی از دستورات کتاب آسمانی ایمان میآورید، و به بعضی کافر میشوید؟! برای کسی از شما که این عمل - تبعیض در میان احکام و قوانین الهی- را انجام دهد، جز رسوایی در این جهان، چیزی نخواهد بود، و روز رستاخیز به شدیدترین عذابها گرفتار میشوند. و الله ﷻ ازآنچه انجام میدهید غافل نیست.
و اگر می خواهند مشمول این آیه نشوند آنها را (وهابیان را) هیچ اختیاری نیست جز اینکه آیاتی که در ذیل ذکر می شود را قبول کنند؛ زیرا ما در بیان این دلائل از هیچ تفسیری استفاده نمی کنیم بلکه فقط و فقط معنی این آیه را به عنوان دلیل می آوریم و آن آیه این است:
❝
إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى ولا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا و لَّوْا مُدْبِرينَ﴿80﴾وَ ما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ ﴿81﴾.
سوره النمل آیه 81
مسلّماً تو نمیتوانی سخنت را به گوش مردگان برسانی، و نمیتوانی کران را هنگامی که روی بر میگردانند و پشت میکنند فراخوانی! (80) و نیز نمیتوانی کوران را از گمراهیشان برهانی؛ تو فقط می توانی سخن خود را به گوش کسانی برسانی که آماده ی پذیرش ایمان به آیات ما هستند و در برابر حقّ تسلیم اند! (81)
اگر در این دو آیه نظر بیاندازیم خواهیم دید که بحث در مورد شنیدن یا نشنیدن کفار می باشد که آنان را مانند مردگان به حساب می آورد.
و اگر باز هم بگویند این آیه در باره ی عدم سماع مردگان است به آنها می گوییم که آیه 81 نمل دال بر شنیدن مردگان مؤمن می باشد؛ زیرا این آیه می گوید که تو نمی شنوانی هیچ کس را، مگر کسی را که به آیات ما ایمان می آورند.
پس در این آیه صحبتی از زنده یا مرده به میان نیامده و فقط گفته است که کسانی که مؤمن به آیات الله ﷻ هستند، می شنوند.
۶بر این که مراد آیه ی مورد بحث (فاطر 22)، کفّار و عدم سود آنها از موعظه می باشد،آیه ی 171 بقره نیز گواه است.
❝
وَ مَثَلُ الَّذينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً و نِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُون ﴿171﴾.
سوره البقره آیه 171
مَثَل - تو در دعوت- کافران، بسان کسی است که- گوسفندان و حیوانات را برای نجات از چنگال خطر،- صدا میزند ولی آنها چیزی جز سر و صدا نمیشنوند - و حقیقت و مفهوم گفتار او را درک نمیکنند. این کافران، در واقع- کر و لال و نابینا هستند از این رو چیزی نمیفهمند!
یعنی داستان کفار و پند دادن آنها مانند صدا زدن چیزی است که از آن پند، چیزی جز صدای بی معنی نمی شنوند.
۷دلیل سماع موتی: احادیثی که حکایت از شنیدن موتی دارند.
و حدیث قتلی بدر دال بر سماع موتی می باشد.
به احادیثی که در ذیل آورده می شود خوب توجّه کنید:
❝
«كانت امرأة بالمدينة تقم المسجد فماتت فلم يعلم بها النبـي صلى الله عليه و سلّم فمر على قبرها فقال عليه الصلاة و السلام: ما هذا القبر؟ فقالوا: أم محجن قال: التي كانت تقم المسجد؟ قالوا : نعم فصف الناس فصلى عليها فقال صلى الله عليه و سلّم: أي العمل و جدت أفضل؟ قالوا يا رسول الله أتسمع؟ قال: ما أنتم بأسمع منها فذكر عليه الصلاة و السلام أنها أجابته قم المسجد»
تفسيرآلوسي ج12ص66 سورهروم ذيل آية53 - الترغيب و الترهيب ج1ص122- فتح الباري شرح صحيح البخاري ابن رجب ج3ص350- الديباج علي صحيح مسلم ج3ص35
زنی از زنان مدینه بودکه مسجد را جارو می کرد. پس وی فوت کرد و حضرت رسول الله ﷺ را از فوت وی خبردار نکردند پس (روزی) بر قبر آن زن گذرشان افتاد و پرسیدند این قبر چیست- از آن چه کسی است-؟پس- صحابه (رض)- گفتند: از آن امّ محجن (رض) است. رسول الله ﷺ فرمودند: همان کسی که مسجد را جارو می کرد؟ گفتند: آری. پس رسول الله ﷺ مردم را به صف کشیدند و بر آن قبر نماز خواندند - نماز جنازه- . بعد از آن رسول الله ﷺ فرمودند (خطاب به زن مرده است): چه عملی را افضل و برتر یافتی؟ مردم گفتند: آیا وی می شنود؟ رسول الله ﷺ جواب دادند: شما از وی شنواتر نیستید. پس رسول الله ﷺ فرمودند که وی- آن زن- جواب داده است که جارو کردن مسجد را افضل یافتم.
❝
أخرج ابن أبـي الدنيا عن عبد الرحمن بن أبـي ليلى قال: «الروح بيد ملك يمشي به مع الجنازة يقول له: أتسمع ما يقال لك؟ فإذا بلغ حفرته دفنه معه»
تفسيرآلوسي ج12ص66 سورهروم ذيل آية53- بيان المعاني ملا حويش آل غازي ج4ص458 - مصنف ابن ابی شیبه ج8ص222 – جامع المسانيد و المراسيل ج19ص332
عبدالرحمن بن ابی لیلی (رض) گفته است: روح – مرده- در دست فرشته ای است و آن فرشته به همراه روح در کنار جنازه اش راه می رود و – فرشته- می گوید: آیا آنچه گفته می شود را می شنوی؟ پس وقتی به قبرش می رسد آن را - روح را- همراه جنازه دفن می کند.
❝
وعند ابن عبد البر، بسند صحيح: «ما من أحد يمر بقبر أخيه المؤمن كان يعرفه في الدنيا فيسلم عليه إلاَّ عرفه و رد عليه السلام».
عمدةالقاري ج8ص67- مرقاةالمفاتيح ج4ص254- حاشيةالطحطاوي علي مراقي الفلاح ج1ص305
از ابن عبدالبر (رض) با سندی صحیح: وقتی فردی بر قبر برادر مؤمن خود که او را می شناخته است گذر کند و بر وی سلام دهد، صاحب قبر او را می شناسد و جواب سلام وی را می دهد.
❝
إنها تزور قبورها كل يوم جمعة على الدوام، و لذلك تستحب زيارة القبور ليلة الجمعة و يوم الجمعة و بكرة السبت فيما ذكر العلماء.
التذكرة في أحوال الموتى قرطبي باب ما جاء أن أرواح الشهداء في الجنة دون أرواح غيرهم - فتاوي ابن حجر الهيثمي ج2ص2
وقد قیل: و گفته شده است: برای همیشه؛ روح – میت-، قبر خود را در هر جمعه زیارت می کند؛ به همین خاطر زیارت قبور در شب جمعه و روز جمعه و صبح شنبه طبق آنچه که علماء ذکر کرده اند، مستحب است.
❝
قال رسول الله صلى الله عليه وسلّم: «إن الميت إذا وضع في قبره و تولى عنه أصحابه إنه ليسمع قرع نعالهم» رسول الله ﷺ
تفسير قرطبي ج7ص371 سوره انفال ذيل آية11 - صحيح البخاري ج1ص448- صحيح مسلم ج17ص171- مسند امام احمد ج3ص578- سنن ابي داود ج9ص50
گفتند: همانا میّت وقتی در قبر نهاده می شود و یاران وی از وی روی بر می گردانند - بازگشت از دفن میت-، همانا میّت صدای پای آنان را می شنود.
ممکن است که ایشان برای اثبات ادّعای خود مبنی بر جائز نبودن فراخواندن مردگان، از آیات ذیل استفاده کنند و بگویند که موتی نمی توانند هیچ نفع و ضرری به ما برسانند، پس توسّل به آنان جائز نیست:
❝
وَ لا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكَ و لا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمينَ ﴿106﴾.
سوره يونس آیه 106
وجز الله ﷻ،چیزی را که نه سودی به تو میرساند و نه زیانی، مخوان! که اگر چنین کنی، از ستمکاران خواهی بود!
و بگویند که خواندن کسی را که نفع یا ضرری برای آنها ندارد جائز نیست پس از آنجا که کاری از دست مرده بر نمی آید بلکه فقط از دست زنده کاری بر می آید؛ به همین خاطر خواندن زنده اشکالی ندارد و خواندن مرده شرک می باشد.
جواب این گفتار آنان خیلی آشکار است و آن اینکه اگر آنان اعتقاد داشته باشند که اعمال زندگان بدون اذن الله ﷻ است و آنان می توانند کارهایی را انجام دهند که آن اعمال فقط به وسیله ی خود آنها انجام می شود و کس دیگری تأثیری در انجام آنها ندارد و این فکر را در خود داشته باشند که زنده بودن باعث و بانی انجام اعمال است و زنده می تواند بدون اذن الله ﷻ برای وی نفع یا ضرری داشته باشد، پس ایشان مشرک هستند نه مؤمن؛ چون هیچ احدی بدون اذن الله ﷻ نمی تواند به کسی نفع یا ضرری برساند (چه زنده و چه مرده) و در حقیقت کاری از دست کسی بر نمی آید چه مرده باشد و چه زنده.
❝
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ و إِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ و عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ﴿160﴾.
سوره آل عمران آیه160
اگر الله ﷻ شما را یاری کند، هیچ کس بر شما غلبه نخواهد کرد. و اگر شما را خوار دارد، چه کسی از آن پس یاریتان خواهد کرد؟ پس مؤمنان باید که بر الله ﷻ توکّل کنند.
و اگر گویند که نفع و ضرر به اذن الله ﷻ است؛ اگر به کسی اذن دهد می تواند نفع یا ضرری برساند و اگر اذن الله ﷻ نباشد، نمی تواند، پس چه کاستی به الله ﷻ وارد می شود اگر به مرده نیز اجازه دهد تا نفع و ضرری به کسی برساند.
و در آیه ی مزبور، منظور چیزهایی است که بت پرستان از بت می پرستند. دعاء در این آیه، به معنی پرستش است یا که خواندن به معنی اله خواندن غیر الله ﷻ می باشد.
عبدالحی لکنوی مصنف چندین کتاب در ابواب مختلف علوم دینی حنفی در
کتاب النافع الکبیر شرح الجامع الصغیر چنین آورده است:
قَوْله وَالْكَلَام قد وَجهه أَكثر الشُّرَّاح بإن الْكَلَام مَا يُخَاطب بِهِ الأفهام والأسماع وَهُوَ غير مُتَصَوّر فِي الْمَيِّت. وَفهم مِنْهُ بعض أَصْحَاب الْفَتَاوَى أَنه مَبْنِيّ على عدم سَماع الْمَوْتَى فنسبوه إِلَى القدماء وَمن ثمَّ اشْتهر بَين الْعَوام ان عِنْد الحنيفة لَا سَماع للموتى وَالْحق أَنهم بريئون عَن ذَلِك كَمَا حَقَّقَهُ ابْن الْهمام وَغَيره والمسئلة الَّتِي نَحن فِيهَا لَيست مَبْنِيَّة عَلَيْهِ بل على أَن الْكَلَام وَالْخطاب فِي الْعرف إِنَّمَا يُطلق على الْخطاب مَعَ الْحَيّ وَمَعَ الْمَيِّت لَا يعرف كلَاما والأيمان مَبْنِيَّة على الْعرف فَلِذَا لَا يَحْنَث بالْكلَام مَعَ الْمَيِّت إِذا حلف لَا يكلمهُ وَكَيف يُنكر قدماء أَصْحَابنَا سَماع الْمَوْتَى مَعَ ظُهُور النُّصُوص الدَّالَّة عَلَيْهِ وَإِجْمَاع أَكثر الصَّحَابَة عَلَيْهِ وَقد أنكرته عَائِشَة (رَضِي الله عَنْهَا) لَكِن قد زارت قبر أَخِيه عبد الرَّحْمَن وخاطبت مَعَه كَمَا هُوَ مَرْوِيّ فِي جَامع التِّرْمِذِيّ وَغَيره فعل انها وَرجعت لَا يفني بِالْمَوْتِ وفناء الْبدن لَا يقْدَح فِي ذَلِك ولعلمي قد ينْكَشف حقية هَذَا الامر لمنكري السماع بعد مَوته وان طَال انكراهم فِي حياتهم وَعند ذَلِك يحصل مَعَه التَّنْبِيه على خطأهم وَلَا يفيدهم ذَلِك. (الكتاب: الجامع الصغير وشرحه النافع الكبير لمن يطالع الجامع الصغير مؤلف الجامع الصغير: أبو عبد الله محمد بن الحسن الشيباني (المتوفى: 189هـ) مؤلف النافع الكبير: محمد عبد الحي بن محمد عبد الحليم الأنصاري اللكنوي الهندي، أبو الحسنات (المتوفى: 1304هـ)، الناشر: عالم الكتب – بيروت الطبعة: الأولى، 1406 هـ. صفحه 273)
ترجمه
در مورد قسم خوردن بر تکلم نکردن شخص، منوط به در قید حیات بودن است.
توضیحدر فقه حنفی حکمی در مورد قسم یاد کردن هست و توضیح آن اینکه اگر کسی قسم کند که با فلانی صحبت خواهد کرد و یا صحبت نخواهد کرد پس منظور در زمانی است که آن فلانی زنده باشد و بعد فوت آن شخص، قسم ساقط است.
ترجمهاکثر شارحین چنین توجیه کرده اند که خطاب به آنچه که مورد افهام و تفهیم (فهم دو طرفی) و مبنی بر شنیدن است و هردوی این ها در مورد میت غیر متصور است.
و بعضی از اصحاب فتاوی چنین فهم کرده اند که این حکم بر نشنیدن اموات بنا شده است و این فهم خود را به قدمای مذهب نسبت دادند و از این جهت بین عوام الناس چنین شایعه شد که نزد حنفیه موتی (مردگان) را سماعی و شنیدنی نیست و حق مطلب این است که قدمای مذهب از این اعتقاد مبرا و پاک هستند. (کسی از قدماء قائل به نشنیدن اموات نبوده است) همچنانکه ابن همام با تحقیق بیان داشته است و مسئله ای که ما الآن در مورد آن بحث می کنیم (قسم بر صحبت نکردن با فرد به وقت زنده بودنش بستگی دارد) بر این قضیه استوار است که منظور از کلام خطاب قرار دادن است و خطاب در عرف (نه در شرع) بر خطاب زنده اراده کرده می شود و سخن گفتن با میت را در عرف کلام نگویند و قسم بر عرف استوار است.
پس بدین خاطر اگر کسی قسم یاد کند که من با فلانی سخن نگویم با سخن گفتن با مرده حانث نمی شود.
چگونه قدمای مذهب ما شنیدن مردگان را انکار کنند در حالی که ادله ی شنیدن مردگان آشکار است و اکثر صحابه (رض) بر شنیدن مردگان اجماع دارند و حضرت عایشه (رض) شنیدن اموات را انکار کرد ولی به تحقیق قبر برادرش عبدالرحمن (رض) را زیارت کرد و برادرش را مورد خطاب قرار داد همچنانکه از وی روایت شده است. در ترمذی و دیگر کتب حدیثی آمده است که این کار را انجام داد و از انکار خود برگشت و با مرگ فرد فانی نمی شود و فناء بدن هیچ ایرادی بر شنیدن وارد نمی کند زیرا شنونده و فهم کننده روح است و روح با مرگ فنا نمی پذیرد.
علم من ثابت است که حقّیت شنیدن مردگان بر منکرین آن، وقتی مردند ثابت خواهد شد هر چند انکار آنان در طول حیاتشان ادامه داشته باشد و در آن وقت بر خطای خود آگاه خواهند شد و این آگاهی سودی برایشان نخواهد داشت.