کتاب راه روشن حنفی
آدابورسوم مشروع برای میّت و چگونگی احوال میّت پس از مرگ
مستحبّ است که حاضران برای دفن میّت هر کدام با دو دست خود سه بار خاک بر قبر بریزند؛ زیرا رسولالله ﷺ این کار را انجام دادهاند.[1]
بوسیدن میّت جایز است و همچنین گریه کردن بر میت؛ زیرا رسولالله ﷺ عثمان بن مظعون (رض) را بوسیدند درحالیکه ایشان گریان بودند.[2]
حرمت میّت مانند حرمت وی در حال حیات میباشد.
رسولالله ﷺ: شکستن استخوان میّت مانند شسکتن آن در حال حیات وی است.[3]
از حضرت عائشة (رض): من داخل می شدم به اتاقی که در آن رسولالله ﷺ و پدرم دفن شده بودند درحالیکه پوشش خود کنار گذاشته بودم و میگفتم که اینان شوهر من و پدرم هستند (به همین خاطر حجابی را رعایت میکردم که وقتی زنده بودند پیش آنها رعایت میکردم) و وقتی عمر (رض) دفن شدند به الله ﷻ قسم که بر آن بیت وارد نشدم مگر اینکه حجاب خود را به خاطر حیاء از عمر (رض) کامل پوشیده بودم.[4]
مالک بن أنس (رض): به من چنین رسیده است که ارواح مؤمنان به حال خود گذاشته شده هستند و هر جا که می خواهند می روند.[5]
و حضرت فاطمه (رض) بنت رسولالله ﷺ قبر عموی خود حضرت حمزة (رض) را هر جمعه زیارت میکردند و بر سر قبر گریه میکردند.[6]
رسولالله ﷺ: هر کس به زیارت من بیاید درحالیکه قصد وی فقط زیارت من باشد، پس بر من حقّ است که در روز قیامت شفیع وی باشم.[7]
و گفتهشده است، برای همیشه؛ روح –میت- قبر خود را در هر جمعه زیارت میکند؛ به همین خاطر زیارت قبور در شب جمعه و روز جمعه و صبح شنبه طبق آنچه که علماء ذکر کردهاند مستحبّ است.[8]
رسولالله ﷺ: میّت شخصی را که در دنیا با وی آشنا بوده اگر به وی سلام دهد می شناسد و جواب سلام وی را میدهد.[9]
از رسولالله ﷺ: همانا اعمال شما بر خویشاوندانتان که مردهاند عرض کرده میشود؛ اگر خیر باشد بر آن حمد الله ﷻ گویند و اگر غیر این باشد، گویند: بار الها اینان را نمیران تا وقتیکه هدایتشان کنی همچنان که ما را هدایت کردی.[10]
از رسولالله ﷺ: وقتی زمان مرگ مؤمنی برسد، فرشتگان رحمت با ابریشمی سفید بر وی وارد شوند و گویند: خارج شو از جسد درحالیکه راضی هستی و راضی کردهای بهسوی روح و ریحان- نعمت الهی- بدون غضب. پس جان مؤمن مانند بهترین مشک- با بهترین عطر- بیرون شود تا اینکه جان وی را فرشتگان دستبهدست کنند تا اینکه به دروازهی آسمان برسند. پس گویند - اهل السماء-: این چه بوی خوشی است که از زمین آمده است؛ پس وی را پیش ارواح مؤمنان ببرند؛ پس آنان از شادی شما در وقتیکه غائبش بیاید شادترند- ارواح آنچنان شاد میشوند که انگار گمشدهی خود را پیداکرده باشند، بلکه از آن هم شادترند-. پس - ارواح مؤمنان- از وی میپرسند: فلانی چهکار میکند؟ بعد گویند که او را به حالش بگذارید که وی در غم دنیا بوده است. در این حال وی گوید: مگر فلانی پیش شما نیامده است؟ آنان گویند: پس وی به هاویه– جهنّم- رفته است؛ و کافر وقتی مرگش حاضر شود فرشتگان عذاب پیشش می آیند و میگویند: خارج شو درحالیکه غضب کرده شدهای بهسوی عذاب الله ﷻ، پس جان وی با بدترین بوی خارج شود؛ پس با وی به دروازهی زمین میروند؛ پس - اهل زمین- گویند که این چه بوی بدی است تا اینکه وی را پیش ارواح کفّار برند.[11]
رسولالله ﷺ: هر کس هنگام گذر بر مقابر سورهی اخلاص را یازده بار بخواند و به اموات هدیه دهد، برای خوانندهی آن به عدد اموات ثواب داده میشود.[12]
رسولالله ﷺ: کفنهای اموات خود را نیکو درست کنید؛ زیرا آنان (به خاطر کفنشان) با یکدیگر مباهات میکنند و همدیگر را در قبورشان زیارت میکنند.[13]
از بریدة (رض) (صحابی): رسولالله ﷺ به ما تعلیم می دادند که وقتی به مقابر میرویم (بگوئیم):
«السَّلامُ علَيكم أهلَ الدِّيارِ منَ المؤمِنينَ والمسلمينَ، وإِنا إِنْ شاءَ اللَّهُ بِكم لَلاحِقونَ، نسألُ اللَّهُ لنا و لَكُم العافيَةَ»
يعني: سلام بر شما اي اهل ديار مؤمنان و مسلمانان، إِنْ شاءَ اللَّه ما
نیز به شما خواهیم پیوست، از الله ﷻ برای خودمان و شما عافیت میطلبیم. (عافیة: بخشش - سلامتی).[14]
حضرت عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ ﷺ (صحابي)
در مرض الموت بود که امور ذیل را وصیّت کردند: وقتی من فوت نمودم، همراه من نوحهخوان و آتش نیاورید و وقتی مرا دفن کردید پس بر من خاک بریزید، سپس کنار قبر من بمانید بهاندازهی نحر (سربریدن) شتران و تقسیم گوشت آنان تا با شما انسگیرم و ببینم که به فرستادگان (منکر و نکیر) پروردگارم، چه جوابی میدهم.[15]
رسولالله ﷺ: میّت در قبر خود مانند کسی است که در حال غرق شدن میباشد که کمک میخواهد و منتظر دعایی از طرف پدر و مادر یا ولد و یا دوست مورداطمینان است. پس وقتی این دعاء به وی برسد، پس- همین دعاء- از دنیا و آنچه در آن میباشد دوستتر و بهتر است و همانا الله ﷻ بر اهل قبور، به سبب دعای اهل دنیا - هدیههایی- مانند کوهها و هدیهی زندگان را به مردگان میرساند و هدیهی زندگان برای مردگان استغفار- طلب آمرزش- برای آنها و صدقه از طرف آنها میباشد.[16]
سعد (رض) (صحابی) نزد رسولالله ﷺ آمدند و گفتند: یا رسولالله ﷺ، همانا امّ سعد (رض) صدقه دادن و آزاد کردن را دوست میداشت؛ پس آیا اگر من صدقه دهم یا که آزاد کنم برای وی اجری میباشد؟ حضرت ﷺ جواب دادند: بله.[17]
وقتی خبر فوت جعفر (رض) را برای حضرت رسولالله ﷺ آوردند، حضرت ﷺ فرمودند: برای آل جعفر غذا درست کنید؛ زیرا بر آنان امری وارد شده است که آنان را به خود مشغول میکند.[18]
همانا عمران بن حصین (رض) (صحابی) وقتی اجلش نزدیک شد گفت: وقتی من مردم پس بر شکم من دستاری ببندید و وقتی از (دفن) برگشتید پس نحر (سربریدن و ذبح کردن شتر) کنید و (به مردم) اطعام کنید (غذا دهید).[19]
از ابن عباس (رض): ارواح اموات در روز عید و جمعه و نیمهی شعبان بر در خانههای خود میآیند و میگویند: آیا کسی نیست که ما را یاد کند؟ آیا کسی نیست که بر ما رحم کند؟ آیا کسی نیست که غربت ما را یاد کند؟
... تجهیز الجنازة ص164چاپ دارالکتب النعمانیة کابل
مستحب است که تا هفت روز از طرف میّت صدقه داده شود؛ به آن مقدار که وسع اولیاء میّت میرسد.[20]
اگر ولی میّت طعامی برای فقراء بسازد و خیرات کند، حسن و نیکو است. (اگر در ورثه وارث صغیر نباشد و اگر صغیر باشد، این کار از ترکه انجام نشود).[21]
ولیّ میّت از طرف میّت به مدت هفت روز صدقه دهد و اگر وسعش نرسد سه روز این کار را بکند و اگر وسعش نرسد یک روز این کار را بکند.[22]
دلیل:
طاووس تابعی بزرگ و عمیر و مجاهد: مردگان در قبر خود تا هفت روز مفتون میشوند پس صحابه (رض) مستحب میدانستند که در این ایام از طرف میت اطعام کنند.[23]
و این از مسائلی است که رأی را بدان دخالتی نیست و در حکم مرفوع است؛ زیرا صحابه (رض) نمیتوانستند به رأی خود از غیب خبر دهند پس از رسولالله ﷺ شنیدهاند.
سنّت این است که ولیِّ میّت قبل از تمام شدن شب اول قبر ازآنچه در وسع وی میباشد از طرف وی (میّت) صدقه دهد و اگر چیزی برای صدقه دادن نیافت پس دو رکعت نماز بخواند و در هر رکعت بعد از حمد یک «آیة الکرسی» و ده «الهاکم التکاثر» بخواند و بعدازآن بگوید: بار الها، من این نماز را برای تو خواندم و خود می دانی که از آنچه منظوری دارم؛ پس ثواب این نماز را به قبر فلان کس برسان و الله تعالی اجری بسیار و نور و درجه و شفاعت تخصیص دهد.[24]
رسولالله ﷺ وقتی از دفن میّتی برمی گشتند زن آن میّت کسی را پیش رسولالله ﷺ فرستاده بودند و ایشان را خبر دادند که برای آنها طعامی ساخته است و رسولالله ﷺ دعوت وی را اجابت کردند و وقتی مشغول خوردن شدند اصحاب (رض) دیدند که رسولالله ﷺ لقمه را در دهانشان می چرخانند و فرمودند: می بینم که این گوشت گوسفندی است که بدون اجازه ی صاحب وی ذبح شده است و آن زن عذر خود را بیان داشتند؛ پس رسولالله ﷺ به وی گفتند که با این گوشت اسیران را طعام دهید.[25]
برای مکروه دانستن طعام از اهل میّت هیچ دلیل شرعی نیست؛ مگر اینکه حدیث جیر که می گوید: ما اتّخاذ طعام را از نیاحت (نوحه) می دانستیم که آن حدیث نیز با حدیث فوق الذکر معارض است (حدیث سابق که رسولالله ﷺ دعوت زن میّت را پذیرفتند).[26]
و آن کسی که از نیاحت می شمارد از صحابه (رض) است و اینکه دعوت را قبول میکند رسولالله ﷺ میباشد
(فافهم و لا تغفل و لا تأخذك العصبيه).
و آن ادعایی که میگویند صدقه دادن را برای ریاء انجام میدهند و این که طعام دادن برای جشن مشروعیّت دارد نه برای عزا، از نظر دلایل شرعی به پشیزی نمی ارزد؛ چون که احادیث نفع صدقه از طرف میّت بیشتر از آن است که شمرده شود و در هیچ یک از آنها برای صدقه دادن وقت تعیین نکردهاند و از کسانی که میگویند این کار برای ریاء است می پرسم: آیا قلب آنان را شکافتید و دیدید که آنان برای ریاء این کار را انجام میدهند؟ (نعوذبالله از چشم بستن و غیب گفتن).
و چه دلیلی است بر مشروعیت آن در جشن نه در حزن؟ جواب آن این است: هیچ دلیل شرعی برای آن نیست.
رسولالله ﷺ: گریه کردن بدون سروصدا از اخلاق انبیاء است و نشانه ی دل رحم بودن و اگر همراه با سروصدا باشد، آن از شیطان است.[27]
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.