بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

ذکر چیست؟

کتاب راه روشن حنفی

در حال پخش صوت بخش
فایل صوتی برای این بخش ثبت نشده است
0%
بازگشت
↻بچرخانید

ذکر چیست؟

فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَ اشْكُرُوا لِي وَ لَا تَكْفُرُونِ ﴿152﴾.[1]

پس مرا یاد کنید تا شمارا یاد کنم. مرا سپاس گویید و ناسپاسی من مکنید.

تفسیر الآلوسی:
﴿ فاذكرونى ﴾ بالطاعة قلباً و قالباً فيعم الذكر باللسان و القلب و الجوارح، فالأول: كما في «المنتخب» الحمد و التسبيح و التحميد و قراءة كتاب الله تعالى و الثاني: الفكر في الدلائل الدالة على التكاليف و الوعد و الوعيد و في الصفات الإلهية و الأسرار الربانية؛ و الثالث: استغراق الجوارح في الأعمال المأمور بها خالية عن الأعمال المنهي عنها و لكون الصلاة مشتملة على هذه الثلاثة سماها الله تعالى ذكراً في قوله: ﴿ فاسعوا إلى ذِكْرِ الله ﴾ [الجمعة: 9][2]

{ فاذکرونی } یعنی ذکر کنید با قلب و قالب پس عام است به ذکر با زبان و با قلب و ذکر با اعضای دیگر بدن. اولی (زبانی): همچنان که در المنتخب (اسم کتاب) آمده است: حمد است و تسبیح و قرائت کلام‌الله و دومی (قلبی): فکر کردن بر دلیل‌هایی که دلالت دارند بر تکالیف الهی و وعده و وعید الهی و در صفات الهی و اسرار الهی؛ و سومی (فعل جوارح): غرق شدن در انجام اعمالی که به انجام آن امر شده‌ایم و خالی کردن اعضاء از افعالی که از آن نهی شده‌ایم. به خاطر شامل بودن نماز بر هر سه ذکر (قلبی،

زبانی و فعل اعضاء)، الله تعالی نماز را ذکر نامید در {فاسعوا إلی ذِکْرِ الله} بشتابید به‌سوی ذکر الله ﷻ.

تفسیر الرازی:
اعلم أن الله تعالى كلفنا في هذه الآية بأمرين: الذكر، والشكر
أما الذكر فقد يكون باللسان و قد يكون بالقلب و قد يكون بالجوارح، فذكرهم إياه باللسان أن يحمدوه و يسبحوه و يمجدوه ويقرؤا كتابه.
و ذكرهم إياه بقلوبهم على ثلاثة أنواع.
أحدها:
أن يتفكروا في الدلائل الدالة على ذاته و صفاته و يتفكروا في الجواب عن الشبهة القادحة في تلك الدلائل.
و ثانیها:
أن يتفكروا في الدلائل الدالة على كيفية تكاليفه و أحكامه و أوامره و نواهيه و وعده و وعيده، فإذا عرفوا كيفية التكليف و عرفوا ما في الفعل من الوعد و في الترك من الوعيد سهل فعله عليهم.
و ثالثها:
أن يتفكروا في أسرار مخلوقات الله تعالى حتى تصير كل ذرة من ذرات المخلوقات كالمرآة المجلوة المحاذية لعالم القدس، فإذا نظر العبد إليها انعكس شعاع بصره منها إلى عالم الجلال و هذا المقام مقام لا نهاية له.
أما ذكرهم إياه تعالى بجوارحهم، فهو أن تكون جوارحهم مستغرقة في الأعمال التي أمروا بها و خالية عن الأعمال التي نهوا عنها.[3]

بدان که الله تعالی در این آیه ما را به دو چیز امر کرد:1) ذکر. 2) شکر.

اما ذکر با زبان است و با قلب و با اعضای بدن. ذکر زبانی: وی (تعالی) را حمد و سپاس گویند و تسبیح (تنزیه به پاکی از هر چه که پاک دانستن الله ﷻ از آن لازم است، یاد کردن) و تمجید کنند وی تعالی را (به بزرگی یاد کردن) و خواندن کتاب الله می‌باشد.

ذکر قلبی سه نوع است:

۱فکر در دلایل داله بر ذات و صفات الله ﷻ و اینکه به یافتن جواب از شبهه‌ای که بر دلایل وارد شود فکر کنند.

۲فکر کردن در دلایل دالّه بر تکالیف و احکام و اوامر و نواهی و وعده و وعید، پس وقتی‌که کیفیت تکلیف را شناخت و دانست که در فعل آنچه به انجام آن مأمور شده، چه چیز در انتظار وی از ثواب می‌باشد و دانست که در انجام منهیّات چه عذابی در انتظار وی است (که با دانستن این‌ها) انجام مأمور و ترک منهی بر وی (مکلّف) آسان می‌شود.

۳اینکه فکر کند در اسرار نهفته در مخلوقات الله ﷻ تا هر ذره از عالم به آیینه‌ای مبدّل شود که جلوه‌گاه عالم قدس شود. وقتی بنده‌ای به مخلوق نظر انداخت چشم وی ازآنجا به عالم جلال (تعالی) برکشد و این مقامی است که آن را نهایتی نیست.

اما ذکر اعضای بدن این است که تمام بدن مشغول انجام اوامر الله ﷻ باشد و از نواهی وی تعالی خالی باشد.

و دیگر تفاسیر که بیشتر آن‌ها شرایط ذکر را در ذیل این آیه آورده‌اند.

همان‌گونه که می‌بینید ذکر یعنی یاد الله ﷻ با زبان و قلب و جوارح انسان می‌باشد و در این گروه نماز، اسماءالحسنی، لا اله الا الله، زکات، حج، روزه، ذکر می‌باشند و لاغیر.

{آورده‌اند که مالک حسین که والی هرات بود از حضرت قطب الاقطاب خواجه بهاء الحق الدین محمّد نقشبند قدس سره پرسید که در طریقه شما ذکر جهر و خلوت و سماع می‌باشد فرمودند که نمی‌باشد پس گفت بنای طریقت شما بر چیست فرمودند که" خلوت در انجمن به‌ظاهر با خلق و به باطن با حقّ"}.

❝
*فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَ الْآَصَالِ ﴿36﴾ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصَارُ ﴿37﴾.[4] *وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَ خِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآَصَالِ وَ لَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ ﴿205﴾.[5] فَقَالَ أَبُوحَنِيفَةَ: رَفْعُ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ بِدْعَةٌ يُخَالِفُ الْأَمْرُ مِنْ قَوْله تَعَالَى ﴿وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَ خِيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنْ الْقَوْلِ﴾.[6]
تفسیر حقّی (روح البیان) سوره‌ی نور ذیل آیات 37-38 ترجمه آیه: در خانه‌هایی که الله ﷻ رخصت داده که قدر و منزلت آن‌ها رفعت یابد و نامش در آن‌ها یاد شود در آن خانه‌ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش می‌کنند. (36) مردانی که نه تجارت و دادوستدی آنان را از یاد الله ﷻ و برپاداشتن نماز و دادن زکات به خود مشغول نمی‌دارد و از روزی که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیر و رو می‌شود می‌هراسند. (37) کسانی که خود را از مذهب امام اعظم (رض) می‌دانند هیچ دلیلی برای ذکر جهر ندارند؛ زیرا امام ابوحنیفه (رض) با ذکر جهر مخالف‌اند به دلیل این آیه‌ی قرآنی: حضرت ابوحنیفه(رض): بلند کردن صدا در ذکر بدعت است و مخالف امر الله ﷻ (وَاذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ...) می‌باشد.

و یاد کن پروردگار خود را در ضمیر خود به زاری و ترس کاری و یاد کن پروردگار خود را به کلام پستتر از بلند آوازی بامداد و شبانگاه و مباش از غافلان؛ و دیگر مذاهب نیز با این امر مخالف‌اند.

و این آیه نیز دراین‌باره آمده است:
❝
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَ خُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ﴿55﴾.[7]
پروردگارتان را با تضرع و در نهان بخوانید، زیرا او متجاوزان سرکش را دوست ندارد.

و کسانی که مذهب حنفی دارند و همچنین سایر مذاهب، ولی قول استاد یا پیر خود را بر قول امام اعظم (رض) و امامان دیگرمان در دیگر مذاهب اهل تسنّن ترجیح می‌دهند، کسانی هستند که شریعت را فدای اهداف نفسانی خود کرده‌اند و دوری از این گروه‌ها لازم است و بیشتر این گروه‌ها همان‌طور که قبلاً گفته شد ادعای طریقت نقشبندیه را می‌کنند و در بالا ذکر نقشبندیه به‌خوبی توضیح داده شد که مخالف ذکر جهر هستند.

يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً ﴿108﴾.[8]

در آن روز، همه از دعوت‌کننده‌ی الهی پیروی نموده و قدرت بر مخالفت او نخواهند داشت (و همگی از قبرها برمی‌خیزند) و همه صداها در برابر (عظمت) الله رحمان، خاضع میشود و جز صدای آهسته چیزی نمیشنوی.

این ازنظر عقلی نیز ثابت است؛ زیرا شما حساب کنید در مقابل برترین قدرت ایستاده‌اید، آیا شمارا یارای سروصدا کردن خواهد بود. پس هرکه حضور وی در برابر الله ﷻ بیشتر باشد صدایش آهسته‌تر خواهد بود.

❦ منابع و پانویس‌ها ❦
۱سوره بقره آیه 152
۲سوره بقره ذیل آیه 152
۳سوره بقره ذیل آیه 152
۴سوره نور آیه 37
۵سوره اعراف آیه 205
۶فتح القدير ج3 ص249 و250- مرقاه المفاتيح ج3ص 543- البحر الرائق شرح كنز الدقائق ج5 ص210 - رد المختار ج6ص150
۷سوره اعراف آیه 55
۸سوره طه آیه 108

تفسیر

GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود