ترجمه فارسی شاطبیه
وحمزة عند الوقف سهّل همزه❖إذا كان وسطا أو تطرّف منزلا
و حمزه در هنگام وقف همزه را تسهیل میکند (تغییر میدهد نه تسهیل).... هر گاه میان کلمه باشد یا طرف کلمه.
فأبدله عنه حرف مدّ مسكّنا❖ومن قبله تحريكه قد تنزّلا
پس ابدال کن از حمزه همزه را مد ساکن... و قبلش متحرک باید باشد.
وحرّك به ما قبله متسكّنا❖وأسقطه حتّى يرجع اللّفظ أسهلا
و متحرک گردان به حرکت همزه ماقبلش را در حالیکه همزه را ساکن میکنی.... و همزه را اسقاط کن تا لفظ آسان آید.
سوى أنّه من بعد ما ألف جرى❖يسهّله مهما توسّط مدخلا
جز اینکه اگر حمزه همزه ای که بعد از الف بیاید.... را تسهیل میکند هرگاه میان کلمه وارد باشد.
ويبدله مهما تطرّف مثله❖ويقصر أو يمضي على المدّ أطولا
و ابدال میکند هرگاه طرف کلمه به مانند بیت قبل باشد... و قصر میکند و یا مد را طول میدهد.
ويدغم فيه الواو والياء مبدلا❖إذا زيدتا من قبل حتّى يفصّلا
و در چنین مواضعی به واو و یاء ابدال میشود... وقتیکه واو ویاء زائد قبل از همزه بیایند تا واو و یاء زائد از اصلی شناخته شود.
ويسمع بعد الكسر والضّمّ همزة❖لدى فتحه ياء وواوا محوّلا
و میشنواند حمزه بعد از کسره و بعد از ضمه، از همزه... در وقت مفتوح بودن، یاء و واو تغییر یافته.
وفي غير هذا بين بين ومثله❖يقول هشام ما تطرّف مسهلا
و به غیر این بین بین میشنواند و به مانند وی .... هشام میگوید در مورد همزه ای که طرف کلمه باشد به تسهیل.
ورئيا على إظهاره وادّغامه❖وبعض بكسر الها لياء تحوّلا
و رئیا را به اظهار همزه و ادغامش (از حمزه قرائت شده است)... و بعضی بخاطر کسر هاء همزه را به یاء ابدال میکند
كقولك أنبئهم ونبّئهم ... ... .........
مثل گفته ات انبیهم و نبیهم.
............. .......... وقد ... رووا أنّه بالخطّ كان مسهّلا
و روایت کرده اند که حمزه به بر وفق مصحف عثمان میخوانده است. (بر طبق نوشتار مصحف عمل میکرده است)
ففي اليا يلي والواو والحذف رسمه❖والاخفش بعد الكسر ذا الضّمّ أبدلا
پس حمزه در یا و واو و حذف تابع رسم المصحف بوده است.. و اخفش همزه مضموم بعد از کسر را ابدال میکند
بياء وعنه الواو في عكسه ومن❖حكى فيهما كاليا وكالواو أعضلا
به یاء و از وی روایت است به واو ابدال کردن در صورت عکس این قضیه.. و هرکس...حکایت کند در هر دو صورت به یاء و واو ابدال کردن پس وی پیچیده کرده است و به اغتشاش کشیده است.
ومستهزءون الحذف فيه ونحوه❖وضمّ وكسر قبل قيل وأخملا
و در مستهزءون و امثال آن حذف همزه... و ضم ما قبل از حمزه آمده است و اگر کسی گوید کسر ماقبل باقی میماند، به خطا رفته است
وما فيه يلفى واسطا بزوائد❖دخلن عليه فيه وجهان أعملا
و همزه ایکه وسط کلمه شده باشد بخاطر زائدی... که بر کلمه داخل شده است پس در آن دو وجه اعمال کرده اند.
كما ها ويا واللّام والبا ونحوها❖ولامات تعريف لمن قد تأمّلا
مانند داخل شدن ها و یا و لام و ب و مانند آنها..... و الف و لام تعریف برای کسی که تامل میکند.
وأشمم ورم فيما سوى متبدّل❖بها حرف مدّ واعرف الباب محفلا
و اشمام کن یا روم کن در غیر از همزه ی ابدال شده.... حرف و این باب را در محفل بیان کن.
وما واو اصليّ تسكّن قبله❖أو اليا فعن بعض بالادغام حمّلا
و واو اصلی که ما قبلش ساکن باشد... و یا یاء پس از بعض روایت شده است که بر ادغام حمل شود.
وما قبله التّحريك أو ألف محر❖ركا طرفا فالبعض بالرّوم سهّلا
و اگر ما قبلش متحرک باشد و الف متح... رک و طرف کلمه پس بعض با روم کردن آسان گردانده اند.
ومن لم يرم واعتدّ محضا سكونه❖وألحق مفتوحا فقد شذّ موغلا
و کسانی روم نکردند و همزه ی ساکن خالص خواندند.... و بعض دگر مفتوح را نیز به اینها اضافه کردن پس هر دو بعض تک روی کرده اند و دور افتاده اند.
وفي الهمز أنحاء وعند نحاته❖يضيء سناه كلّما اسودّ أليلا
و در تخفیف همزه طرق مختلفی ثابت است و به نزد اهل علم نحو (صرف)... نورش میدرخشد هر گاه شب تاریک شود.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.