بحث بدعت:
بدعت چیست؟
❝
بدعت کاری در دین تأسیس کردن بعد از اکمال دین. و آنچه پیدا شده باشد بعد پیامبر ﷺ از قبیل اهواء واعمال. (قاموس المحیط فصل الباء)
بدعت از نظر لغت:
❝
(والبِدْعَةُ) بالكسر: الحَدَثُ في الدين بعدَ الإكْمَالِ أو ما اسْتُحْدِثَ بعد النبيِّ، (صلى الله عليه وسلّم)، من الأَهْواءِ والأَعْمالِ. (قاموس المحيط فصل الباء)
بدعت تأسیس کردن کاری در دین بعد از اکمال دین. و آنچه پیدا شده باشد بعد پیامبر ﷺ از قبیل اهواء و اعمال.
❝
أبْدَعَ الشيء اخترعه لا على مثال والله بديع السماوات والأرض أي مُبْدعهُما و البديعُ المبتدع و المُبْتَدَعُ أيضا. (مختارالصحاح باب الباء)
بدع ب د ع: اختراع بدون اینکه قبل از آن مثلی برای آن باشد. ترجمه آیه: آفریننده ی آسمانها و زمین بدون اینکه مثل آن قبل از این باشد.
❝
اسم من الابتداع. سواء كانت محمودة، أم مذمومة، ثم غلب استعمالها فيما هو نقص في الدين أو زيادة. وفي الحديث الشريف " كل محدث بدعة، وكل بدعة ضلالة، وكل ضلالة في النار ".(ج) بدع.
القاموس الفقهي ج1ص32
البدعة: بدعت اسم است از ابتداع گرفته شده، فرقی نمی کند محمود باشد یا مذموم، ولی استعمال آن در نقص دین یا زیادت در دین غالب شد.
❝
( ب د ع ): ( الْبِدْعَةُ ) اسْمٌ مِنْ ابْتَدَعَ الْأَمْرَ إذَا ابْتَدَأَهُ وَأَحْدَثَهُ كَالرِّفْعَةِ اسْمٌ مِنْ الِارْتِفَاعِ وَالْخِلْفَةِ مِنْ الِاخْتِلَافِ ثُمَّ غَلَبَتْ عَلَى مَا هُوَ زِيَادَةٌ فِي الدِّينِ أَوْ نُقْصَانٌ مِنْهُ.
المغرب ج1ص112
ابْتَدَعَ الْأَمْرَ گفته می شود وقتی کاری را شروع کند و به وجود بیاورد... بعد از آن تغلیب شد بر استعمال آن در به وجود آوردن نقص در دین یا زیادت در دین.
❝
بَدَعْتُ الشيءَ، إذا أنشأته. والله عزَّ وجلَ بَديع السموات والأرض، أي مُنشئها.
ابن دريد ج1ص127و128
وقتی کاری را انشاء (برای بار اول به وجود آوردن) کنی بَدَعْتُ الشیءَ گویند.
❝
البَدِيع الذي ابْتدَع الخلقَ على غير مثال يقال ابتْدَعَ اللهُ الخَلْقَ
بدیع یعنی خلق را آفرید بدون اینکه قبل از آن نمونه ای برای آن باشد.
❝
ومنه قيل بِدْعةٌ للأمر المُخْتَلقَ الذي لم تَجْرِ به عادةٌ ولا سُنَّة يقال هذا من فِعْلِه بَدِيعٌ وبِدْعٌ وبِدَعٌ وفي التنزيل: " قُلْ ما كُنْتُ بِدَعاً مِنَ الرُّسُلِ "احقاف/9.
المخصص في اللغة ابن سيده ج4ص302شامله
و از آن است بدعت برای امر از خود ساخته شده ای که سنّت و عادت بر آن جاری نیست و بَدِیعٌ و بِدْعٌ و بِدَعٌ گفته می شود و در قرآن آمده است (بگو نیستم من نو آمده از پیغامبران) یعنی من اوّلین پیامبر نیستم (قبل از من هم رسل بوده اند).
❝
والبِدَع: جمع بدعة، وهي الحَدَث في الدين بعد الكمال، والمراد بها هنا مستحدثات الأَخلاق لا ما هو كالغرائز فيها.
معاهد التنصيص على شواهد التلخيص ج1ص243شامله – و المرجع: باب شواهد الفن الثالث و هو علم البديع
والبِدَع: جمع بدعة: نو پیدا کردن چیزی در دین بعد از اکمال دین، مراد در اینجا کارهایی است که با اختیار، پیدا کرده شده است نه آنچه که مانند غریزه است.
بدعت اصطلاحی:
❝
أخبرنا أبو الحسين بن بشران، قال: أنا أبو عمرو بن السماك، نا الحسن بن عمرو، سمعت بشرا، يقول: سمعت يحيى بن يمان، يقول: قال سفيان: « البدعة أحب إلى إبليس من المعصية».
شعب الایمان للبیهقی ج19ص444
سفیان گفت: بدعت برای شیطان بهتر از گناه است.
زیرا هر کس بداند که گناه می کند، در آخر توبه خواهد کرد ولی کسی که بدعت انجام می دهد معتقد است که کار خیر انجام می دهد و چه کسی از کار خیر توبه خواهد کرد. پس بدون توبه خواهد ماند.
❝
هي الفعلة المخالفة للسُّنة: سميت: البدعة، لأن قائلها ابتدعها من غير مقال إمام، وهي الأمر المحدث الذي لم يكن عليه الصحابة والتابعون، ولم يكن مما اقتضاه الدليل الشرعي.
التعريفات باب البرهان المؤلف: الجرجاني ج1ص13شامله
کاری مخالف سنّت باشد، بدعت گفته می شود بخاطر اینکه آن را بوجود آورده، بدون اینکه امامی آن را گفته باشد و آن امر محدثی است که صحابه (رض) یا تابعین (رض) آن را انجام نداده اند (سلف صالح). و آن را دلیل شرعی هم نیست.
❝
الذهاب إلى قول لم يدل عليه دليل. (الحسين الصنعاني).
القاموس الفقهي ج1 ص32
شرعا: در شریعت: رفتن به دنبال قولی که دلیل بر انجام آن نباشد.
❝
من اعتقد شيئا خالف فيه اعتقاد أهل السنة والجماعة.
القاموس الفقهي ج1 ص32
عند الحنفیة: در نزد حضرت ابوحنیفه (رض): کسی که اعتقاد کند آنچه که مخالف با اعتقاد اهل سنّت و جماعه باشد.
❝
هي الفعلة المخالفة للسُّنة: سميت: البدعة، لأن قائلها ابتدعها من غير مقال إمام، وهي الأمر المحدث الذي لم يكن عليه الصحابة والتابعون، ولم يكن مما اقتضاه الدليل الشرعي.
التعريفات باب البرهان المؤلف: الجرجاني ج1ص13شامله
بدعت هر امر نو پیدا که صحابه و تابعین (رض) بر آن نبوده اند و از اموری هم که مقتضای دلیل شرع باشد، نیست.
❝
البدعة مرادفة للمكروه عند محمد بن الحسن.
همان و رد المختار ج26ص294
مترادف با مکروه است نزد امام محمّد.
❝
وَالْبِدْعَةُ لُغَةً مَا أُحْدِثَ عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ سَبَقَ وَتُطْلَقُ شَرْعًا عَلَى مُقَابِلِ السُّنَّةِ، وَهِيَ مَا لَمْ تَكُنْ فِي عَهْدِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ.
أنوار البروق في أنواع الفروق ج8ص224شامله
بدعت در لغت انجام کاری بدون اینکه نمونه ای برای آن از قبل باشد و شرعاً بر مقابل سنّت گفته می شود و آن چیزی است که در زمان رسول الله ﷺ نبوده است.
❝
قَالَ النَّوَوِيُّ: الْبِدْعَةُ بِكَسْرِ الْبَاءِ فِي الشَّرْعِ هِيَ إحْدَاثُ مَا لَمْ يَكُنْ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ.
أنوار البروق في أنواع الفروق ج8ص224شامله
بدعت در شرع، به وجود آوردن کاری است که در زمان رسول الله ﷺنبوده است.
❝
أَنَّ الْبِدْعَةَ بِمَعْنَى مَا لَمْ يَكُنْ فِي عَهْدِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَوْعَانِ حَقِيقِيَّةٌ وَمُشْتَبِهَاتٌ فَالْحَقِيقِيَّةُ هِيَ الْمُقَابِلَةُ لِلسُّنَّةِ فَالسُّنَّةُ مَا فُعِلَ فِي الصَّدْرِ الْأَوَّلِ، وَشَهِدَ لَهُ أَصْلٌ مِنْ أُصُولِ الشَّرْعِ، وَالْبِدْعَةُ الْحَقِيقِيَّةُ مَا أُحْدِثَ بَعْدَ الصَّدْرِ الْأَوَّلِ، وَلَمْ يَشْهَدْ لَهُ أَصْلٌ مِنْ أُصُولِ الشَّرْعِ.
أنوار البروق في أنواع الفروق ج8ص226و227
بدعت دو نوع است یکی بدعت حقیقی و دیگری مشتبهات: آن مقابل سنّت است و سنّت آنچه که در صدر اول انجام شده است (زمان نبی) و شاهد آن شواهدی از شرع است (دلیل آن دلائلی از شرع است). بدعت حقیقی آنچه که بعد از صدر اول به وجود آمده است و دلیل شرعی بر آن نیست (دلائل شرعی: قرآن، سنّت، اجماع امّت یا فعل و قول صحابی نزد احناف).
❝
اعْلَمْ أَنَّ الْبِدْعَةَ لَا تَخْلُو مِنْ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ إمَّا تَعَصُّبٌ، وَإِمَّا سَفَهٌ ؛ لِأَنَّهُ إنْ كَانَ وَافِرَ الْعَقْلِ عَالِمًا بِقُبْحِ مَا يَعْتَقِدُهُ، وَمَعَ ذَلِكَ يُعَانِدُ الْحَقَّ وَيُكَابِرُهُ فَهُوَ الْمُتَعَصِّبُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَافِرَ الْعَقْلِ كَانَ سَفِيهًا إذْ السَّفَهُ خِفَّةٌ، وَاضْطِرَابٌ يَحْمِلُهُ عَلَى فِعْلٍ مُخَالِفٍ لِلْعَقْلِ لِقِلَّةِ التَّأَمُّلِ وَأَمَّا الْمُجُونُ فَهُوَ عَدَمُ الْمُبَالَاةِ فَالْمُفْتِي الْمَاجِنُ هُوَ الَّذِي يُعَلِّمُ النَّاسَ الْحِيَلَ.
شرح التلويح على التوضيح ج3ص37
بدعت از دو چیز خالی نیست 1) تعصّب.2) سفه (نادانی). اگر عمداً و از روی علم باشد و از روی مکابره، تعصّب است و اگر عقلش کامل نباشد، آن از روی سفه و نادانی است؛ زیرا سفه همان سبک سری است و اضطرابی است که بخاطر قلّت عقل وی، وی را به کارهای مخالف عقل حمل می کند. و اما مجون؛ آن کسی است که در حقّ دین لاابالی است یعنی بی اعتناء است و کاری ندارد که امر یا چیزی درست یا غلط باشد و مفتی ماجن کسی است که به مردم حیله های شرعی یاد می دهد.
آیا بدعت دارای اقسام است و آیا برای آنها مثالی زده اند یا اینکه هرآنچه که هرکس بگوید که این بدعت حسنه است از دین محسوب می شود؟
❝
أَمَّا فِي الشَّرْعِ فَمَوْضُوعَةٌ لِلْحَادِثِ الْمَذْمُومِ، وَإِذَا أُرِيدَ الْمَمْدُوحُ قُيِّدَتْ، وَيَكُونُ ذَلِكَ مَجَازًا شَرْعِيًّا حَقِيقَةً لُغَوِيَّةً، وَفِي الْحَدِيثِ ﴿ كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ ﴾، وَقَالَ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) الْمُحْدَثَاتُ ضَرْبَانِ: أَحَدُهُمَا: مَا أُحْدِثَ مِمَّا يُخَالِفُ كِتَابًا أَوْ سُنَّةً أَوْ أَثَرًا أَوْ إجْمَاعًا، فَهَذِهِ الْبِدْعَةُ الضَّلَالَةُ. وَالثَّانِي: مَا أُحْدِثَ مِنْ الْخَيْرِ لَا خِلَافَ فِيهِ، وَقَدْ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي قِيَامِ ( رَمَضَانَ): نِعْمَتْ الْبِدْعَةُ هِيَ يَعْنِي أَنَّهَا مُحْدَثَةٌ لَمْ تَكُنْ.
المنثور في القواعد ج1ص175
در شرع اسم کاری است که جدیداً از خود در آورده شده و مذموم است. اگر ممدوح را مراد باشد به آن قید داده می شود (مثلاً گفته می شود بدعت حسنه). امام شافعی (رض) گفته که بدعت دو نوع است یکی مخالف سنّت و اثر و یا اجماع باشد (بدعت ضلالت است) دوم: آنچه از خیر می باشد که در آن خلافی نیست و همانا حضرت عمر (رض) در باره ی قیام رمضان فرموده اند: چه خوب است این بدعت یعنی در گذشته به این ترتیب نبوده است.
و بدعت خواندن بعضی از اشیاء نزد امامان از ورع و تواضع آنها خبر می دهد مثلاً مدرسه ساختن و تعلیم دروس مربوط به تعلیم عربی که اینها را نمی توان بدعت گفت ولی آنها بدعت حسنه گفته اند ولی در باره ی کارهای جمعی خیلی محتاط بوده اند.
انواع کارهایی که صحابه و تابعین (رض) آنها را بدعت دانسته اند:
۱جهر بالتکبیر تشریق غیر از آنچه در شرع آمده بدعت است. تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق ج3ص98و99
۲*فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: رَفْعُ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ بِدْعَةٌ يُخَالِفُ الْأَمْرُ مِنْ قَوْله تَعَالَى ﴿وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنْ الْقَوْلِ﴾.
فتح القدير ج3 ص249 و250- مرقاه المفاتيح ج3ص 543- البحر الرائق شرح كنز الدقائق ج5 ص210 - رد المختار ج6ص150
ترجمه
حضرت ابوحنیفه(رض) : بلند کردن صدا در ذکر بدعت است
و مخالف امر الله ﷻ (وَاذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ...) می باشد.*
۳نفل را با جماعت خواندن غیر از تراویح، بدعت است و در همه ی کتب فقه موجود است مانند: البحر الرائق ج2ص40 - مراقی الفلاح ج1ص205 ووو... .
۴*وقال الحسن بصري: رفع الصوت بالدعاء بدعةٌ.
ترجمه
حسن بصری (رض) می گویند: به آواز دعاء کردن بدعت است.*
❝
وقال سعيد بن المسيب: أحدث الناس الصوت عند الدعاء. وكرهه مجاهدٌ وغيره. وروى وكيعٌ، عن الربيع، عن الحسن -والربيع، عن يزيد بن أبانٍ، عن أنسٍ -، أنهما كرها أن يسمع الرجل جليسه شيئاً من دعائه.
سعید بن مسیب «رحمۀ الله»: مردم در دعاء با صدای بلند دعاء کردن را احداث کردند و آن را مجاهد و غیر ایشان ناپسند می دانسته اند و از انس(رض) مروی است که ایشان مکروه می دانسته اند که دعای کسی را فرد کناری وی بشنود.
❝
وورد فيه رخصةٌ من وجهٍ لا يصح: خرّجه الطبراني من رواية أبي موسى: كان النبي - صلى الله عليه وسلم - إذا صلى الصبح يرفع صوته حتى يسمع أصحابه، يقول: ((اللهم، أصلح لي ديني الذي جعلته عصمة أمري )) -ثلاث مرات - ((اللهم، أصلح لي دنياي التي جعلت فيها معاشي )) -ثلاث مرات، ((اللهم، أصلح لي آخرتي التي جعلت إليها مرجعي ))-ثلاث مراتٍ - وذكر دعاء آخر. يزيد بن عياضٍ، متروك الحديث. وإسحاق بن طلحة،ضعيفٌ.
فتح الباری لابن رجب ج6ص104 کتاب الصلاه
وفی إسناده: و در باره ی اجازه به رفع صوت دلیل می آورند که آن صحیح نیست و آن این است: رسول الله ﷺ وقتی با صحابه(رض) نماز صبح می خواند صدایش را بلند می کرد حتّی صحابه (رض) هم می شنیدند و این دعاء را می خواندند (اللهم، أصلح لی دنیای التی...) و (اللهم، أصلح لی آخرتی التی..) و دعائی دیگر ذکر می کنند. در طریق روایت این حدیث یزید بن عیاض می باشد که وی متروک الحدیث (حدیث وی ترک گفته می شود و به حساب حدیث نمی آید) و همچنین اسحق بن طلحه می باشد که وی نیز ضعیف است.
اگر کاری را معلوم نباشد که سنّت است یا که بدعت چه باید کرد:
❝
وَمِنْهَا أَنَّ مَا تَرَدَّدَ بَيْنَ الْوَاجِبِ وَالْبِدْعَةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَأْتِيَ بِهِ احْتِيَاطًا ؛ لِأَنَّهُ لَا وَجْهَ لِتَرْكِ الْوَاجِبِ وَمَا تَرَدَّدَ بَيْنَ الْبِدْعَةِ وَالسُّنَّةِ يَتْرُكُهُ ؛ لِأَنَّ تَرْكَ الْبِدْعَةِ لَازِمٌ وَأَدَاءُ السُّنَّةِ غَيْرُ لَازِمٍ.
مبسوط سرخسی ج2ص493 - بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع ج2ص180- بحر الرائق شرح كنز الدقائق ج 4 ص 204- رد المختار ج8 ص56 وج5 ص131- حاشیه ی رد المختار ج2 ص11و485
اگر بین واجب بودن و بدعت بودن تردید باشد عمل به آن از احتیاط است و اگر بین سنّت بودن و بدعت بودن تردید باشد، پس آن عمل باید ترک شود به دلیل اینکه ترک بدعت لازم است و ادای سنّت غیر لازم.
وقتی این دلیل را برای این گروهها می آوردیم می گفتند که این حکم وجود ندارد و منکر این احکام بودند و این نشان می دهدکه آنها کورکورانه به دنبال اثبات راه خود هستند و با دین کاری ندارند؛ پس هدف آنها چیزی غیر از دین است و من به آنها قول آوردن این حکم را داده بودم که امیدوارم با خواندن این حکم خود را اصلاح کنند.
سلف صالح چه کسانی هستند؟ و به چه کسانی در دین باید اقتداء کنیم؟
❝
﴿عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ مِنْ بَعْدِي﴾
بر شما لازم است سنّت من و سنّت خلفای راشدین (چهار یار) بعد از من.
❝
خير القرون قرني ثم الذين يلونهم ثم الذين يلونهم ثم یظهر الکذب.
(متفق علیه یعنی بخاری و مسلم)
حدیث: بهترین قرن ها یکی آن قرنی که من در آن می باشم و دیگری قرن بعد آن و قرن بعد آن می باشد، بعد دروغ زیاد می شود.
زمان نبی ﷺ و صحابه و تابعین(رض) ، به قولی قرن همان قرن معروف است (سیصد سال خواهد بود).
و این حدیث
❝
(عن ابن عباس، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: « إنما أصحابي كالنجوم، فبأيهم اقتديتم اهتديتم ».
مشكاه المصابيح ج3ص335
اصحاب من مانند ستارگان هستند، به هر کدام اقتدا کنید، هدایت می یابید.
حضرت امام اعظم (رض) از تابعین می باشد و بعد از وی امام محمّد (رض) و امام ابویوسف (رض) و امام شافعی (رض)آمده است.
❝
حدّثنا معتمر عن سلام بن مسكين عن قتادة قال قال ابن مسعود: من كان منكم متأسّياً فليتأسّ بأصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلّم فإنهم كانوا أبر هذه الأمة قلوبا، وأعمقها علماً، وأقلها تكلُّفاً، وأقومها هَدْياً، وأحسنها حالاً؛ اختارهم الله لصحبة نبيّه صلى الله عليه وسلّم وإقامة دينه، فاعرفوا لهم فضلهم، واتبعوهم في آثارهم، فإنهم كانوا على الهُدَى المستقيم.
(تفسير القرطبي محمّد بن أحمد بن أبي بكر بن فَرْح الأنصاري الخزرجي الأندلسي, أبو عبد الله, القرطبي ج1ص1 سوره بقره آیه
38- تفسیر البغوی سوره یوسف آیه ی 107) از ابن مسعود (رض) : هر فردی که می خواهد کسی را الگو بگیرد، پس اصحاب رسول الله ﷺ را الگو بگیرد، زیرا آنها نیکو قلب ترین امّت و عمیق ترین آنها در علم و کمترین امّت از روی تکلّف (به مشقّت انداختن) و مستحکم ترین امّت در هدایت و نیکوترین آنها از روی حال هستند. الله ﷻ آنها را انتخاب کرد و به صحبت رسولش ﷺ و برای بر پا داشتن دینش برگزید، پس بشناسید فضل آنها و تبعیت کنید از آنها؛ زیرا آنها بر هدایت مستقیم بوده اند.
اما مذاهب چهارگانه:
آنها هیچ گاه نگفته اند که حتماً باید یکی از این مذاهب را انتخاب کرد و می بینیم که شاگردان آنها به اجتهاد می پردازند و با استاد خود مخالفت می کنند و سخن دیگر اینکه آنها خلاف قرآن و سنّت رسول اللهﷺ چیزی نمی گفته اند و علّت اینکه ما می گوییم باید تابع یکی از اینها شویم بخاطر اطمینانی است که از حکمهای آنها بدست آوردیم و می دانیم که آنها خلاف شرع مصطفی نکرده اند و اینکه در این زمان کسانی هستند که از مذاهب چهارگانه ایراد می گیرند و منظور آنها فقط این است که فتواهای خود را جایگزین فتواهای آنها بکنند و به این ترتیب راه خود را پیش ببرند برای مثال اکثر وهابی ها عدم تبعیت از مذاهب چهار گانه را مطرح می کنند و می گویند که واجب نیست و واجب، اتباع رسول الله ﷺ است. این ظاهرش خیلی خوب و زیبا و فریبنده است؛ چه همه ی ما اتباع از رسول الله ﷺ را قبول داریم و باید قبول داشته باشیم ولی در باطن آنها هدف دیگری دارند و آن از مطالعه ی کتب آنها معلوم می شود و خواهیم دید که فقط فتواهای ابن تیمییه و محمّد بن عبدالوهاب و ابن قیم جوزی را ذکر می کنند؛ پس آنها بدنبال جایگزین برای امامان ما می باشند. دیگر اینکه از امامان ما به تواتر نقل شده است که گفته اند
(اذا صح الحدیث فهو مذهبی).
ترجمه
حرفی برای تأمّل: الآن ما
به خود اجازه می دهیم که اجتهاد کنیم. خوب است ولی آیا می توانیم حکمی بهتر از حکم امامان گذشته بیاوریم در صورتی که صلاحیت اجتهاد نداریم و از روی تعصّب اعمالی را انجام می دهیم. وقتی برای ما قرآن خوانده می شود آن را قبول نکرده بلکه قول استاد خود را و یا پیر خود را قبول می کنیم.
در این زمان، مذهب برای ما ضروری است؛ زیرا هر کس به هوای خود چیزی حکم می کند و از خیر قرون نیز نیستند.