تمامی خوردنی های مورد نزاع یهود بر آنان قبل اینکه تورات برآنها نازل شود حلال بود بغیر از آنچه یعقوب بر خود حرام کرده است. پس ای محمد به آنان بگو که تورات را بیاورید و آن را بخوانید، اگر در ادعای خودتان صادق هستید، تورات را خواهید خواند. نکته: در بحث احتجاجاتی که در قرآن با اهل کتاب آمده است نکته این است که در آن زمان اهل کتاب جوابی برای آن نداشتند و اگر از آنان کتاب درخواست میکرد، آنان از آن عاجز میشدند ولی اگر همین نکته را به اهل کتاب این زمان مطرح شود، کم نمیآورند و حتما تورات را خواهند آورد و خلاف ادعای قرآن را ثابت خواهند کرد و این چیزی را ثابت نمیکند مگر تحریف کتاب آنان را چراکه چگونه میشود که در وقت گرماگرم نزاع و در وقتی که توانایی انان بر رد محمد و کتابش داشتند اینکار را نکرده و نتوانستنتد که مباهله کنند و نتوانستند ادعای محمد وکتابش را رد کنند ولی امروز به راحتی و به صراحت قادر بر رد کردن هستند. آیا جای تعجب نیست که چنین چیزی رخ داده است؟
مستندات
كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِّبَنِي إِسْرَائِيلَ انواع خوردنی ها برای بنی اسرائیل حلال بود. (ابوسعود) تمامی خوردنی های مورد نزاع، برای بنی اسرائیل حلال بوده است. (نسفی) ابن عباس: تمامی خوردنی ها بغیر از مردار و خون و خوک، بر آنان حلال بوده است. (تاویلات اهل سنت) إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَىٰ نَفْسِهِ
مگر آنچه یعقوب بر خود حرام گرداند. (ابوسعود) و آن گوشت و شیر شتر بود. (ابوسعود) در مورد حرام کردن آن به خود گفته اند: بیماری عرق النسا داشته است و نذر کرد اگر از آن شفا یابد، غذایی را که دوست دارد را بر خود تحریم کند و گوشت و شیر شتر را دوست داشته است. (ابوسعود) از ضحاک: یعقوب نذر کرده بود که اگر الله متعال به وی دوازده فرزند عطا کند و به بیت المقدس سالم برسد، آخرین فرزند را قربانی کند و در راه رسیدن به بیت المقدس، فرشته ای از فرشتگان سر راه وی ایستاده و از یعقوب خواست تا با وی کشتی بگیرد و تا صبح ادامه داشت و در آخر فرشته پای یعقوب را فشرد و یعقوب دچار عرق النسا شد و فرشته گفت: من فرشته هستم و اگر میخواستم بر تو چیره میشدم ولی هدف این بود که تو دچار بیماری شوی تا فرزند آخرت را ذبح نکنی، این راهی است که الله متعال سر راه تو قرار داده است تا از نذرت راه خروج بدون ذبح فرزند پیدا کنی و وقتی یعقوب به بیت المقدس رسید، خواست که فرزندش را ذبح کند و فرشته آمده و به وی یادآوری کرد که از نذرت رها شده ای. (بغوی) بعضی نیز گفته اند: با توصیه ی پزشکان بوده است. (ابوسعود) یهود ادعا داشتند که گوشت و شیر شتر را تورات بر انها حرام گردانیده است. (تاویلات اهل سنت) کسانیکه اجتهاد پیامبر را جائز میدانند به این آیه استدلال کرده اند. (ابوسعود) و مانعین اجتهاد پیامبر جواب داده اند که این کار با اذن الله متعال بوده است. (ابوسعود)
مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ این حلالیت خوردنی ها قبل نزول تورات بوده است. (ابوسعود) این تحریم یعقوب قبل انزال تورات بوده است. (ابوسعود)
وقتی تورات نازل شد، بخاطر ستمگری که بنی اسرائیل از خود نشان دادند، بعضی چیزها بر آنها حرام گردانیده شد. (ابوسعود) وقتی الله متعال در قرآن به یهود بیان داشت که بعضی اشیاء بخاطر ظلم شما بر شما حرام گردانیده شده است، یهود ادعا کردند که این تحریم بخاطر خلاف ما نبوده است بلکه در زمان نوح و ابراهیم و انبیای بعد وی نیز حرام بوده است، این آیه در رد این ادعای واهی آنان بوده است. (ابوسعود) برای غلبه بر یهود، که ادعا داشتند که نسخ در شریعت نیست و در رد طعن آنان بود که این محمد ادعا میکند که بر دین ابراهیم است در حالیکه گوشت شتر و شیر آن را حلال میداند، پس آیه بیان میدارد که در وقت حضرت ابراهیم حلال بوده است. (ابوسعود)
قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا
به پیامبر خود امر میکند که با آنان با کتاب خودشان استدلال کند و بیان کند که آنچه بر بنی اسرائیل حرام شده است بخاطر ظلم آنان بوده است و هر بار که گناهی انجام میدادند، بعضی از اشیاء طیب و حلال ، حرام میگشت و این برای عقوبت و تنبیه آنان بوده است. (ابوسعود) و امر کرد تا تورات را بیرون اورده و آن را تلاوت کنند تا دروغ آنان آشکار گردد. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
اگر ادعای شما مبنی بر اینکه این تحریم از قدیم بوده است پس تورات را بیاورید تا مشخص شود. (ابوسعود) روایت شده است که یهود نتوانستند تورات را بیاورند و از این جهت صدق نبی ص آشکار گشت و یهود خوار شدند و برگشتند. (ابوسعود) و در این آیه دلیل است بر اینکه احکام دچار نسخ میشوند. (ابوسعود)
پس کسیکه حکمی را به دروغ به الله نسبت دهد، بعد اینکه حقیقت آشکار شد، پس آن عده همان ظالمانی هستند که به خود و پیروان خود، ستم کرده اند.
مستندات
فَمَنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
کسیکه بر الله دروغ بربندد و گمان کند که این تحریم برای ابراهیم نیز بوده است. (نسفی)
مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ بعد اینکه حجت قاطع آن را رد کرد و بر انان الزام کرده شد. (نسفی) فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ اینان کسانی هستند که مکابره کرده و انصاف ندارند و به معجزات اعتنا نمیکنند. (نسفی) اینان کسانی هستند که به خود ظلم کرده اند. (بحر العلوم)
اینان مستحقان عذاب هستند چراکه این کفر آنان ظلم به خودشان و ظلم به کسانیکه آنان باعث گمراهی انها شده اند، میباشد. (خازن)
ای محمد بگو: الله راست گفت و شما ای یهود دروغ گفتید پس از دین ابراهیم که دین حق است تبعیت کنید و آن دین دینی غیر از دین محمد نیست و از ادیان دیگر به کنار است و از مشرکان نبوده است.
مستندات
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ
ای محمد بگو: الله در مورد آنچه از تحریم یعقوب فرموده است، الله راست گفته است و قول یهود باطل گشته است. (خازن) بگو که الله راست گفته است که بقیه ی خوردنی های حرام شده بر یهود، برای آنان حلال بوده است و این ظلم یهود بود که باعث تحریم آنان شده است. (خازن) بگو که الله راست گفته است که تحریم آن در تورات نیست. (بحر العلوم) الله راست گفت وقتی که فرمود: ابراهیم نه یهودی بود و نه مسیحی. (بحر العلوم)
فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا
یعنی از آنچه محمد بدان شما را میخواند، تبعیت کنید. (خازن) ملت ابراهیم که همان اسلام است و آن دین صحیحی که محمد و پیروانش بر آن هستند. (خازن) از ملت ابراهیم که مخلص و مستقیم بود تبعیت کنید و از گوشت و شیر شتر تغذیه کنید همچنانکه ابراهیم چنین میکرد و چیزی را بر اساس هوای نفس خود، بر خود تحریم نکنید. (بحر العلوم)
وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ یعنی ابراهیم بر دین آنان نبوده است. (بحر العلوم)
یعنی در کنار الله چیز دیگری را اله نخوانده است و غیر از الله متعال را عبادت نکرده است. (کبیر رازی)
قطعا اولین خانه ای که برای مردم از برای عبادت مردم نهاده شد، آنی است که در مکه بنا شده است آن پر برکت است و آن هدایت برای عالمیان است.
مستندات
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ
بیان کفری دیگر از یهود است بعد اینکه حلال بودن بعضی از خوردنی ها را بیان کرد. (ابوسعود) سبب نزول آیه این است که یهود به مومنان گفتند که چرا به سنگ طواف میکنید و به طرف آن نماز میگذارید و خودشان بیت المقدس را تعظیم میکردند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم) کلبی: حضرت آدم کعبه را بنا کرده است و در زمان طوفان نوح به آسمان ششم موازی کعبه برده شد و هر روز هفتاد هزار فرشته بر ان داخل میشدند، فرشتگانی که قبلا یک بار نیز وارد نشده بودند.(بحر العلوم) یهود به مسلمانان گفتند: بیت المقدس قبله ی ما از کعبه افضل است چراکه قدیمی تر است و محل مهاجرت انبیاء است و مومنان گفتند که کعبه افضل است و این آیه نازل شد. (بغوی) وقتی یهود به مسلمانان گفتند که قبله ی ما قبل قبله ی شما است، این آیه نازل شد. (نسفی)
مقاتل: اولین مسجدی که برای مومنان وضع شد. (بحر العلوم) در اینکه اولین مکان برای عبادت بودن، بالاتفاق است ولی آیا قبل آن نیز خانه هایی بوده اند یا خیر دو مذهب مخالف هم هستند. (العز بن عبدالسلام)
گفته میشود: اولین موضعی که خلق شد، موضع کعبه بوده است که بعنوان قبله برای مردم خلق شده است. (بحر العلوم) گفته شده است که اول بار حضرت ابراهیم آن را بنا کرده است. (بیضاوی) گفته شده است که قبل آدم نیز خانه ای در موضع آن بوده که به آن ضراح گفته میشده که فرشتگان به آن طواف میکردند و بعد هبوط آدم به طواف و حج آن مامور گشت. (بیضاوی) بعضی گفته اند: منظور اولین بیت مشرف است نه اینکه اولین به زمان باشد. (بیضاوی)
اولین خانه ی مبارکی که برای مردم نهاده شد. (تاویلات اهل سنت)
اولین بقعه ایکه خلق شد موضع مکه بوده و از آنجا زمین گسترش یافته است. (تاویلات اهل سنت)
لَلَّذِي بِبَكَّةَ کلبی: بکه نامیده شدن از بک به معنی ازدحام مردم است. (بحر العلوم) زجاج: بکه همان موضع کعبه است و اطراف آن مکه است. (بحر العلوم)
قتبی: مکه و بکه به یک معنی هستند و باء و میم از همدیگر بدل میشوند. (بحر العلوم) گفته میشود: بکه موضع مسجد و مکه شهر آن است. (بحر العلوم) بکه است چراکه گردن ظالمان را میشکند و اگر ظلم میکردند بدون مهلت در هم کوبیده میشدند. (العز بن عبدالسلام)
مُبَارَكًا آن برکت است و آمرزش است. (بحر العلوم)
چراکه قصد کنندگان آن ثواب میبرند. (العز بن عبدالسلام) و یا بخاطر اینکه همه چیز حتی وحوش نیز در آن امنیت دارند. (العز بن عبدالسلام)
خیر کثیر است برای کسیکه حج و عمره بجای میآورد و در آن اعتکاف میکنند. (بیضاوی) وَهُدًى لِّلْعَالَمِينَ
و قبله است برای کسانیکه به طرف آن نماز میگذارند. (بحر العلوم)
در این حرم و بیت الله، نشانه هایی واضح و آشکار است از جمله ی آنها اینکه مقام ابراهیم در آن است و هرکس به آن داخل شود، در امان است، و برای الله متعال بر گردن مردم، قصد و زیارت بیت الله است، کسیکه کفر ورزد، پس الله متعال از جمیع جهانیان و عالمیان، بی نیاز است. نکته: تنها فرق دین اسلام با دیگر ادیان در عبادات و مراسم همین حج است بخاطر همین است که فریضه ی حج از طرف دشمنان اسلام، مورد هجمه ی بسیار قرار میگیرد و شبهه افکنی ها میشود. نکته: همچنانکه در اسلام حرم مکه امن بوده است، در زمان جاهلیت نیز چنین بوده است. نکته: مکه چیزی دارد که مردم را به خودش جلب میکند والا جایی برای تفریح نیست و جای خوش آب و هوا نیست تا مردم برای تفریح یا خوشگذرانی به آنجا بروند.
مستندات
فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ یعنی در آن علامات و نشانه هاست از قبیل حجر الاسود و حطیم. (بحر العلوم)
در آن نشانه های واضح است که بر کسی پوشیده نیست. (نسفی) که اگر در آنها تامل کنند، هدایت خواهند یافت. (تاویلات اهل سنت)
مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ از جمله ی آن آیات، مقام ابراهیم است. (بحر العلوم)
از مجاهد: مقام ابراهیم، جای پای ابراهیم است. (بحر العلوم)
وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا
کسیکه به حرم داخل شود، در امان است طوری که اگر در بیرون حرم، بر وی قتل واجب شده باشد از آن رانده نشود. (بحر العلوم)
کسی که جنایتی انجام دهد و بر حرم داخل شود به وی تعرض نشود ولی از آب و غذا و تجارت با وی امتناع کرده شود تا خودش مجبور به خروج از حرم شود. (نسفی)
منظور از امن، در امان بودن از آتش است چراکه رسول الله ص فرموده اند: کسیکه در یکی از دو حرم فوت کند در روز قیامت مبعوث شود در حالیکه از آتش در امان است. (نسفی) رسول الله ص: کسیکه بر گرمای مکه یک لحظه صبر کند آتش جهنم از وی به اندازه ی دویست سال راه از وی دور شود. (نسفی)
وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ حج به کسر حاء و فتح آن هردو به یک معنی هستند. (بحر العلوم) مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا سبیلا یعنی بلاغا به معنی رسیدن یعنی بر کسی که بر رسیدن به مکه استطاعت دارد. (بحر العلوم) استطاعت عبارت از توشه ی راه و مرکب و تخلیه ی طریق است. (بحر العلوم)
برای الله بر گردن مردم، فریضه ی حج است. (بحر العلوم)
کسیکه توشه و مرکب داشته باشد، بدون صحت جسم، امکان رسیدن به بیت الله برای وی نخواهد بود برای همین است که رسول الله ص در وقت سوال از استطاعت سبیل فرمودند: منظور زاد وراحله است. و به صحت بدن اشاره ای نکردند. (ابوسعود) وَمَن كَفَرَ کسیکه حج را واجب و فرض نداند. (بحر العلوم)
و یا کسیکه به نعمت الله، کفران و ناسپاسی کند و بخاطر صحت جسم و فراخ روزی که به وی عطا شده است، حج بجای نیاورد. (نسفی) رسول الله ص اهل ادیان را جمع کرد و فرمودند: الله متعال بر شما حج بیت الله را فرض گردانده است. پس به ایشان یک ملت ایمان آوردند و آنها همان مسلمانان هستند وبقیه کافر شدند و گفتند: ایمان نمیآوریم و به سوی ان نماز نمیگذاریم و حج نکنیم. پس این آیه نازل شد. (نسفی) بجای گفتن اینکه کسکیه حج نکند، کسیکه کفر ورزد، آورده است تا موکد بودن وجوب حج را برساند و سخت گرفته شدن بر تارک حج را بیان کند. (ابوسعود)
فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ الله از کسیکه حج انجام میدهد و از کسیکه حج انجام نمیدهد، بی نیاز است. (بحر العلوم)
از رسول الله ص در خطبه ی خودشان فرمودند: ای مردم الله متعال حج را بر کسی که استطاعت سبیل دارد، فرض گردانیده است پس اگر کسی آن را انجام ندهد پس اگر خواست یهودی یا نصرانی یا مجوسی بمیرد مگر کسیکه بیمار باشد و یا سلطان ظالم مانع وی شود. آگاه باشید برای تارک حج، از شفاعت من برای وی نصیبی نیست و بر حوض من نیز داخل نشود. (بحر العلوم)
ای محمد بگو: ای اهل کتاب، چرا به نشانه هاییکه الله متعال برای ایمان شما گذاشته است، کفر میورزید در حالیکه الله متعال شاهد اعمال شماست.
مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ اهل کتاب یعنی یهود و مسیحیان. (ابوسعود)
با عنوان اهل کتاب مورد خطاب قرار گرفتن آنان برای نشان دادن زشتی حال آنان در کفر است چراکه با وجود موجب ایمان باز کفر ورزیده اند. (ابوسعود)
آیات الله منظور محمد و قرآن و براهین است. (تاویلات اهل سنت) آیات سمعی و عقلی که بر صدق محمد دلالت دارند را کافر میشود؟ (بیضاوی)
سوال انکاری است چراکه هیچ سببی برای کفر آنان نیست. (ابوسعود)
وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَىٰ مَا تَعْمَلُونَ سخنی برای وعید و تهدید است و به آنان از کردارشان خبر میدهد تا مواظب کردار خود باشند. (تاویلات اهل سنت) درحالیکه الله بر اعمال شما شاهد است و بر اساس آن شما را جزا خواهد داد. (نسفی)
ای محمد به اهل کتاب بگو: چرا مانع ورود به دین الله میشوید و سعی میکنید کسانی را که ایمان اورده اند را منصرف کنید و دنبال عیب و ایراد در دین هستید تا از این طریق مردم را از دین منحرف کنید، در حالیکه خودتان گواه هستید که این دین حق است. و الله نیز از کردار شما غافل نیست و بر آن اساس شما را جزا خواهد داد. نکته: در امور دین هرکس به هر نیتی به آن نگاه کند، دنبال همان خواهد رفت و برای همین است که اکثر معاندین و مستشرقین با اینکه در دین مطالعه میکنند ولی هدایت نصیبشان نمیشود چراکه اینان دنبال حقیقت نیستند بلکه دنبال این هستند که شبهه پیدا کنند تا بتوانند از آن طریق عده ای را گمراه کنند و از دین منحرف کنند. در مقابل در بین مسلمانان نیز کسانی هستند که دنبال تحقیق نبوده بلکه تابع ایمان دیگران هستند پس این افراد هستند که در معرض اعراض از دین هستند چراکه دنبال حقیقت نیستند.
چرا مردم را از دین الله که اسلام است منصرف میکنید. (بحر العلوم) چرا از حج منصرف میکنید. (بحر العلوم) صد آنها از دین الله این بود که القای شبهه میکردند و مردم را به شک میانداختند و همچنین با انکار صفت محمد ص بوده است. (خازن) آنان یهود بودند که بین اوس و خزرج، با یاداوری جنگهاییکه بین دو قبیله رخ داده بود، بین آنان فتنه انگیزی میکردند. (العز بن عبدالسلام)
مَنْ آمَنَ
کسانی را که ایمان آورندند را چرا منصرف میکنید. (خازن) کسانی را که از روی تقلید ایمان آورده اند را منصرف میکنید، چراکه کسانی که از تعقل ایمان آورده اند، را کسی نمیتواند مانع شود. (تاویلات اهل سنت)
تَبْغُونَهَا عِوَجًا
ابوعبیده: عوج به کسر عین: انحراف در دین و قول و عمل را گفته میشود و به فتح به دیوار و شخص ایستاده که کج شده باشد،گفته میشود. (بغوی)
تغیّر و زیغ را، میطلبید. (بحر العلوم)
یعنی چرا در راه الله با القای شبهه بر ضعیفان ، کجی و میل از حق را ، میطلبید؟ (خازن) دنبال این هستید که در دین کجی پیدا کرده یعنی طوری رفتار میکنید که انگار در دین کجی وجود دارد و از این طریق مردم را به شبهه میافکنید. (بیضاوی)
وَأَنتُمْ شُهَدَاءُ
درحالیکه خودتان شاهد هستید که در تورات چنین است. (بحر العلوم)
درحالیکه میدانید دینی غیر از اسلام مقبول نیست. (خازن) درحالیکه معجزاتی که رسول بودن محمد را تایید میکند را مشاهده میکنید. (خازن)
درحالیکه میدانید که کسی قصد انحراف از دین اسلام نکند مگر اینکه گمراه و گمراه کننده باشد. (نسفی)
درحالیکه عقلاء هستید. (العز بن عبدالسلام) وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ از کتمان صفات محمد، غافل نیست. (بحر العلوم) از صد دینی که انجام میدهید غافل نیست و این سخن تهدید سختی است. (نسفی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید اگر شما از گروهی از اهل کتاب، اطاعت کنید، شما را بعد اینکه ایمان آوردید، از دینتان شما را برمیگردانند. نکته: ذکر فریق به معنی گروه از این جهت است که بین فرق آنها تفاوتی نیست و همه ی آنان دنبال گمراه کردن و برگرداندن شما از دینتان هستند پس امید داشتن اینکه فرقه ای از آنان در مقابل اسلام، با دیگری فرقی داشته و دوست باشند، امیدی باطل است.
مستندات
خطاب مومنان است بعد اینکه رفتار اهل کتاب را بیان داشت که آنان دنبال کژی و انحراف هستند در این آیه مومنان را از اطاعت از اهل کتاب بر حذر میدارد. (ابوسعود) در اینکه منع از اطاعت را به فریق یعنی گروهی از اهل کتاب معلق کرد تا یاداوری کند که از مصاحبت آنان بالکل، دوری کرده شود. (ابوسعود) سبب نزول ایه را چنین گفته اند: روزی مردانی از اوس و خزرج که مسلمان شده بودند با اتحاد تام با هم نشسته بودند و در این حین شاس بن قیس یهودی که دشمن سر سخت مسلمانان بود و حسادتش به منتهای خود رسیده بود از دیدن چنین اتحادی سخت ناراحت شد و به جوانی امر کرد تا بین آنان برود و واقعه ی یوم بعاث را برای آنان یادآوری کند روزی بود که این دو قبیله با هم جنگ کرده بودند و اوس پیروز شده بود و اشعار ان زمان را برای آنان سرود و بعد عده ای شروع به تفاخر کردند و با هم درگیر شدند و هر یک سلاح به دست گرفتند و از هردو طرف عده ی زیادی جمع شدند و آماده ی جنگ شده بودند که در این زمان رسول الله ص و یارانشان آمدند ورسول الله ص فرمودند: آیا به جاهلیت برگشته اید در حالیکه من بین شما هستم و شما را الله متعال به اسلام، مکرم ساخته است؟ پس هر دو طرف متوجه اشتباه خود شدند و از کرده ی خود پشیمان شده و با هم گردن کشی کردند و همدیگر را در آغوش گرفتند. (ابوسعود) بعد اینکه اهل کتاب را به رسول الله ص دستور داد که مورد خطاب قرار داد، در این آیه مومنان را الله متعال مستقیما مورد خطاب قرار دادند تا بیان کند که مومنان هستند که مستحق این هستند که الله متعال آنان را مورد خطاب قرار دهد و با آنان سخن بگوید. (بیضاوی)
چگونه است که کفر میورزید در حالیکه بین شما کتاب الله است که برای شما تلاوت میشود و در بین شما رسول الله ص است. و هرکس به الله پناه برد و در مواقع شبهه به وی تعالی التجا کند، قطعا وی را به راه راست، هدایت کرده شود. نکته: همینکه قصد انسان برای الله شود و برای رضای وی باشد، هرشبهه ای در این راه پیش بیاید، به راه راست و درست هدایت کرده خواهد شد.
اظهار تعجب از کفر آنان است در حالیکه انواع اسباب باعث ایمان در آنان جمع شده است که مانع برگشت به کفر هستند.(بیضاوی) چگونه بر شما کفر راه یابد در حالیکه آیات که همان قرآن عاجز گر است توسط رسول الله تلاوت میشود و رسولش بین شما است و شما را موعظه میکند و شبهه ها را پاسخ داده از بین میبرد. (نسفی) چگونه است که یگانگی الله متعال را انکار میکنید و رسول الله ص بودن محمد را کفر میورزید؟ (بحر العلوم)
در حالیکه بر شما قرآن که در آنان دلائل و معجزاتش هست، قرائت میشود. (بحر العلوم) در حالیکه محمد همراهتان است. (بحر العلوم)
قتاده: در این آیه دو علم و نشانه بیان شده است یکی قرآن و دیگری نبی الله ص که یکی رفت و دیگری را برای رحمت و نعمت از طرف الله متعال باقی گذاشته است. (بغوی) از زید بن ارقم: روزی در کنار آبی که اسمش را خم بود و بین مکه و مدینه قرار دادشت،رسول الله ص برای ما خطبه خواندند و چنین فرمودند: اما بعد ای مردم من نیز بشری هستم که نزدیک است که فرستاده ی الله برای من بیاید و من نیز وی را اجابت کنم و من پیش شما ثقلین (دو چیز نفیس) ترک خواهم کرد وبرای شما میگذارم اولین آن، کتاب الله است که در آن هدایت و نوز است پس به قرآن تمسک جویید و آن را محکم بگیرید. رسول الله ص ما را به قرآن تشویق و ترغیب کردند و بعد فرمودند: اهل بیتم که الله را برای شما در مورد آنان یادآوری میکنم. (خازن)
وَمَن يَعْتَصِم بِاللَّهِ کسیکه به دین الله تمسک جوید. (بیضاوی) کسیکه به کتاب الله تمسک جوید. (نسفی) کسیکه برای الله امتناع کند و به دین و طاعت وی تمسک جوید. (خازن) اصل عصمت، امتناع از وقوع در آفت است. (خازن)
در تمامی امور به دین الله التجا جوید و پناه ببرد. (بیضاوی)
تشویق به این مطلب است که برای دفع شر کفار و کید آنان به الله متعال التجا کنند. (نسفی) فَقَدْ هُدِيَ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ ضرورتا هدایت یافته است. (بیضاوی) به دین حق آنان را ارشاد خواهد کرد. (نسفی) به راه راستی که به بهشت ختم میشود، راه مییابد. (خازن) کسی که در وقت القای شبهه به الله متعال التجا کند از آن شبهه نجات خواهد یافت. (نسفی)
ای کسانیکه ایمان اورده اید از الله متعال آنطور که شایسته است و در وسعتان است، پروا کنید، و نمیرید مگر اینکه مسلمان مخلص هستید. نکته: زمان مرگ زمانی اضطراب آور برای انسان است و ناخودآگاه تصمیم میگیرد و سخن میگوید پس لازم است که در وقت سلامتی قدر ایمان را دانسته از آن مواظبت کرده شود تا در وقتی که فکر درست کار نمیکند و بر اساس تصمیم ناخودآگاه، عمل میکند، بر طبق عادت بر ایمان بماند و اگر کسی در وقت سلامت قدر ایمان و عمل را نداند قطعا در وقت اضطرار و وارد شدن فشار بر وی عملی غیر اسلامی خواهد گرفت.
مستندات
الله متعال وقتی که مومنان از را از گمراه کردن اهل کتاب بر حذر داشت در این آیات به تمامی طاعات و خیرات امر کرد: 1: به ترس از الله متعال امر فرمود و بعد 2: به تمسک جستن به حبل الله امر کرد و بعد3: به یاداوری نعمتهای الله متعال امر کرد. چراکه فعل انسان دارای علت است بعضی از روی ترس و بعضی از روی رغبت و دوری از مواقع ترس مقدم است برای همین اول از تقوای الله گفت بعد به اعتصام به الله وبعد به یاد اوری نعمتش امر کرد. (کبیر رازی) بعضی این آیه را منسوخ میدانند چراکه ابن عباس گوید: وقتی این آیه نازل شد بر مسلمانان این امر سخت آمد چراکه ادای حق تقوی این است که از الله اطاعت شود و یک چشم بهم زدنی از وی تعالی عصیان ورزیده نشود و شکر گذاری شود و کفران نشود و به یادش باید بود و هیچگاه فراموش نشود. این درحالی است که بندگان الله متعال را چنین طاقتی نیست. پس الله متعال آیه ی 16 سوره ی تغابن را نازل کردند که فرموده است: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ یعنی از الله متعال بر طبق استطاعت و توانایی خود بترسید و تقوی پیشه کنید. در صورت منسوخ شدن این ایه، فقط اول آیه منسوخ خواهد بود و آخر آن یعنی وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ منسوخ نیست(کبیر رازی) جمهور محققین بر عدم نسخ این آیه قائل هستند و برای این ادعای خود چند دلیل ذکر کرده اند: الف: از معاذ رسول الله ص فرمودند: میدانی که حق الله بر بندگانش چیست؟ معاذ: الله و رسولش دانا هستند. رسول الله ص: حقش این است که پرستش شود و به وی تعالی شرک ورزیده نشود. چنین حقی منسوخ شدنی نیست. ب: حق تقاته یعنی اینکه آنچنان که مستحقش است، از وی تعالی ترسیده شود و این تقوی یعنی اینکه از معاصی دوری کرده شود و چنین معنایی منسوخ شدنی نیست چراکه نسخ گفتن بدین معنا خواهد بود که بعضی از گناهان مباح شوند. معنی آیه با معنی آیه تغابن یکی میشود یعنی هرکس به قدر استطاعتش از الله پروا کند، حق تقوی را ادا کرده است. (کبیر رازی) اختلاف داشتن در منسوخ بودن یا نبودن با توجه به معنایی است که به آیه داده شده است بدینصورت که کسیکه قائل به نسخ است گفته است معنی آیه این است که الله متعال را آنچنانکه الله مستحق آن است، عبادت کرده شود و این معلوم است که از طاقت بشر بیرون است پس در نتیجه قائل به نسخ شده اند و کسانیکه محکم میدانند معنی آیه را گفته اند که منظور آنطور که در طاقت بشر است، تقوی رعایت شود پس معلوم است که بدین معنا باشد آیه محکم خواهد بود و آیه ی تغابن تفسیر این آیه خواهد بود. (خازن)
واجب و حق تقوی را ادا کنید و آن با ادای واجبات و دوری از معاصی است. (نسفی)
یعنی اینکه در راه تقوی از ملامت ملامت کننده ای پروا نداشته باشد. (نسفی) و آن با بکار گرفتن تمام وسع خود برای انجام واجبات و اجتناب از حرام هاست. (بیضاوی) به عدالت رفتار کند هرچند بر علیه خودش و فرزندش و یا پدرش هم باشد. (نسفی) از انس: کسیکه حق تقوی را بجای نیاورده است تا اینکه زبانش را نگه دارد. (خازن)
منظور الله را عبادت کنید و شرک نورزید و کفر نورزید است. (تاویلات اهل سنت) وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ
وقتی مرگ بر شما میرسد شما در حالی غیر از اسلام نباشید. (نسفی) یعنی بر اسلام باشید تا هر وقت مرگ سراغتان آمد بر اسلام بمیرید. (خازن) بعضی چنین معنی کرده اند: نمیرید مگر اینکه در حالیکه مخلص باشید و سپارنده ی امور به الله متعال هستید و حسن ظن به الله داشته باشید. (خازن) از امام اعظم ابوحنیفه: اکثر سلب ایمان در وقت مرگ رخ میدهد و آن اینگونه است که شیطان وی را در چیزی به طمع میاندازد و بعد میگوید: اگر ایمانت را بدهی، خواسته ات را برآورده خواهم کرد. (تاویلات اهل سنت)
و به ریسمان الهی که همان اسلام و قرآن و دین وی است همگی چنگ زنید و از آن تبعیت کنید و از آن فرقه فرقه نشوید، و نعمتهایی را که الله به شما ارزانی داشته است را به یاد آورید من جمله وقتی که در عصر جاهلیت، با هم دشمن بودید و الله توسط اسلام، الفت و اخوت برقرار کرد و در نتیجه ی این نعمت الله است که برادر گشتید و دیگر اینکه شما بر لبه ی آتش جهنم بودید که الله متعال با توفیق اسلام به شما، شما را از آن نجات داد. مثل همین بیان، الله متعال مسائل و دلائل دیگر را برای شما بیان خواهد کرد تا باشد که هدایت یابید و در شبهه نمانید. نکته: این آیه و آن هم فقط بخش و لاتفرقوا را فریاد زده میشود و نوع برخورد اکثر افراد در مورد آیات اینچنین است که نصف و نیمه آیه را خوانده برای خود دلیل میپندارند و بلکه باعث گمراهی آنان است. در این آیه نیز اول آیه میگوید به حبل الله که اسلام است و قرآن است و سنت است چنگ زده شود و از آن تفرقه نشود نه اینکه هر کس و هر نهادی هرچه خواست انجام دهد و بعد ندای ولاتفرقول سر دهد.
مستندات
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا
به اسبابی که الله متعال گذاشته است چنگ زنید. (طبری)
به سنت و راه عدایت تمسک جویید. (بحر العلوم)
یعنی به دین الله که به شما امر کرده است، تمسک جویید و به عهدی که الله متعال در کتاب خود از شما گرفته است از اینکه بین خودتان الفت داشته باشید و بر کلمه ی حق، متحد شوید و بر فرمان الهی تسلیم باشید. (طبری)
حبل وسیله ای که به واسطه ی آن به مطلوب و حاجت خود رسیده میشود. (طبری) از عبد الله بن مسعود: حبل الله یعنی جماعت. (طبری)
از قتاده: حبل الله یعنی قرآن و آنچه از عهد و پیمان در آن است. (طبری)
از قتاده: یعنی عهد و فرمان الله. (طبری) از ابو سعید خدری از رسول الله ص: کتاب الله همان حبل الله است که از آسمان به زمین کشیده شده است. (طبری) از ابی العالیه: منظور، اخلاص توحید برای الله متعال است. (طبری) ابن زید: حبل الله همان اسلام است. (طبری) نصرت را از الله بخواهید نه از قبایل. (بحر العلوم)
یعنی آنچه بر شما مشتبه شد را بر کتاب الله عرضه کنید. (بحر العلوم) حبل همان قرآن است چراکه رسول الله ص فرموده اند: قرآن حبل الله متین و محکم است که شگفتی هایش تمامی ندارد و از کثرت تکرار، کهنه نمیشود و کسیکه از قرآن بگوید، راست گوید و کسیکه به آن عمل کند، رشد و هدایت یابد و کسیکه به آن تمسک جوید، به راه راست هدایت شود. (نسفی)
وَلَا تَفَرَّقُوا
یعنی از دین الله و عهدی که الله متعال از شما در کتاب خود گرفته است مبنی بر اینکه بر طاعت الله متعال و بر فرمانبرداری از رسولش متحد باشید، و تفرقه نکنید، است. (طبری)
مثل یهود و نصاری، فرقه فرقه نشوید. (بحر العلوم)
به دشمنی و بغض با یکدیگر، بینتان تفرقه نباشد. (بحر العلوم)
ابی العالیه: یعنی بر مخلص بودن برای الله متعال، یکی باشید. (طبری)
رسول الله ص: بنی اسرائیل به هفتاد و یک فرقه شده و از هم متفرق شدند و امت من نیز به هفتاد و دو فرقه متفرق خواهد شد که همه ی آنها در آتش هستند بجز یک فرقه. گفتند: یا رسول الله ص آن یک فرقه کدام است؟ رسول الله ص دستانشان را جمع کردند و فرمودند: جماعت. واعتصموا بحبل الله جميعًا ولا تفرّقوا. (طبری) از عبدالله بن مسعود: ای مردم بر شما فرمانبرداری و جماعت است که همان حبل الله است که به آن فرمان داده شده اید و آنچه در جماعت اموری باشد که شما کراهت بدانید، بهتر از آن چیزی است که در فرقت، مستحب میدانید. (طبری)
وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا نعمتی را که الله متعال به شما ارزانی داشته است را بیاد داشته باشید که با اسلام بین شما الفت و اجماع، برقرار کرد. (طبری) نعمتی را که الله به شما ارزانی داشته که همان اسلام است را حفظ کنید. (بحر العلوم)
نعمت الله را بیاد آورید که زمانی در شرک شما با هم دشمن بودید و همدیگر را میکشتید. (طبری) از قتاده: شما قبل اسلام همدیگر را از روی تعصب میکشتید و قوی ضعیف را میبلعید پس اسلام آمد و بین شما الفت و اجتماع برقرار کرد. (طبری) جنگ بین اوس و خزرج، با اینکه با هم برادر بودند، صد و بیست سال طول کشید و تا آمدن اسلام ادامه داشت. (طبری) رسول الله ص هر سال در ایام حج، خود را به قبائلی که به حج میآمدند معرفی میکردند و به اسلام دعوت میکردند و در یک سال عده ای از انصار را دیدند و آنها را به اسلام فراخواندندو آنها برگشتند و در سال بعد تقریبا دوازده نفری شدند و با رسول الله ص بیعت کردند و در سال بعد آن به هفتاد تن رسیدند و گفتند یا رسول الله ص الان اگر به پیش ما بیایی میترسیم چراکه بین ما جنگ است و باشد که بخاطر شما بین ما صلح بر قرار شود و این بود که اسلام باعث صلح بین آنان شد و جنگ برطرف شد و این آیه نازل شد. (مختصرا از طبری) از عکرمه: وقتی قضیه ی افک رخ داد، و رسول الله ص خطبه خواندند و از اینکه در مورد خانواده اش، عده ای ایشان را با سخنان ناشایست، آزار میرسانند و رئیس این شایعه پراکنان عبدالله ابن ابی سلول و عده ای از خزرج بودند، در این زمان دو قبیله ی اوس و خزرج باز مقابل هم شدند و آماده ی جنگ با هم شدند و این آیه نازل شد و رسول الله ص این آیه را برای آنان آنقدر تکرار کردند تا اینکه هر دو قبیله با هم آشتی کردند و به گریه زاری پرداختند. (طبری)
وَكُنتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا و بودید شما ای مومنان از اوس و خزرج بر کنار حفره ای از آتش. (طبری) منظور بر کفر بودن آنان است قبل اینکه الله متعال آنان را هدایت کند. (طبری) یعنی شما بر لبه ی جهنم بودید تا اینکه الله شما را هدایت کرد. (طبری) بین شما و افتادن در آتش فقط، مردنتان بر کفر مانده بود. (طبری) و الله متعال شما را از آن با هدایتتان، نجات داد. (طبری) كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
ای مومنان همچنانکه حسادت و دشمنی یهود را برای شما بیان کردیم و همچنی وضیعتی که قبل اسلام بر ان بودید را و هدایت الله و نجات الله را برای شما بیان کردیم، حال نیز سائر دلایل و براهین خود را از زبان رسولش برای شما بیان خواهد کرد تا به راه درست هدایت یابید و گمراه نشوید. (طبری) باشد که امیدوار و چشم انتظار هدایت باشید. (نسفی) باشد که به راه درست و آنچه باعث ثواب میشود، هدایت شوید. (نسفی)
باشد که اراده ی ثبات بر هدایت شما کند و هدایتتان را بیشتر کند. (بیضاوی)
و از بین شما کسانی باشند که دیگران را به خیر دعوت میکنند من جمله به اوامر شرعی فرمان دهند و از منکرات شرعی، شما را بازدارند، و کسانیکه چنین کنند، این افراد هستند که نجات کامل خواهند یافت. نکته: در امر به معروف و نهی از منکر شرایطی من جمله است که باید رعایت شود و متاسفانه در این زمان عده ی زیادی از عوام و بلکه جهال هستند که از کسانی چیزی شینده و بدون فهم آن و بدون اینکه بدانند که آنچه میگویند معروف شرعی است یا منکر شرعی، شروع با ارشاد دیگران میکنند و این افراد همان هایی هستند که گمراه شده و گمراه کننده هستند.
من در کلمه ی منکم، برای تبعیض است چراکه امر به معروف و نهی از منکر از فروض کفایه است. (بیضاوی) دیگر اینکه هرکسی صلاحیت این عمل را ندارد و برای صلاحیت داشتن آن شرایطی هست که باید رعایت شود. (بیضاوی)
از جمله شروط امر به معروف و نهی از منکر علم به احکام است و علم به مراتب حسبه و کیفیت انجام آن و قدرت اجرای آن است. (بیضاوی)
جمیع امت را خطاب قرار داد و انجام آن توسط بعض را خواست تا نشان دهد که اگر کسی این امر را انجام ندهد، همه گناهکار میشوند و اگر بعضی انجام دهند از گردن همه ساقط میشود. (بیضاوی)
ویا من بیانی است یعنی امتی باشید که به خیر فرامیخواند. (بیضاوی) دعای به خیر و فراخواندن به خیر شامل خیر دنیوی و اخروی میشود. (بیضاوی)
معروف آنچه که شرع و عقل آن را نیک میداند و منکر آنچه که شرع و عقل آن را بد میداند. (نسفی) معروف آنچه موافق قرآن و سنت باشد و منکر آنچه مخالف این دو باشد. (نسفی) معروف، یعنی آنچه طاعت است و منکر آنچه معصیت است. (نسفی) دعای الی الخیر شامل تمامی تکالیف چه فعلی و چه ترکی باشد، است. (نسفی)
در امر به معروف از طرق آسان آن شروع شود بعد به درجات بعدی رفته شود. (نسفی) وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
اینچنین افراد به نجات کامل، مخصوص هستند. (بیضاوی) از رسول الله ص سوال شد که خیر مردم چه کسی است؟ فرمودند: کسیکه به معروف امر کننده تر است و و از منکر نهی کننده تر و از الله تقوا پیشه کننده تر و صله ی رحم را وصل کننده تر است. (بیضاوی)
رسول الله ص: کسیکه امر به معروف و نهی از منکر میکند، خلیفه ی الله و خلیفه ی رسول الله ص و خلیفه ی کتابش است. (نسفی)
از رسول الله ص: قسم به الله که جانم در دست وی است، باید که امر به معروف کنید و نهی از منکر کنید اگر چنین نکنید، الله متعال عذاب عمومی خواهد فرستاد و بعد شما دعا خواهید کرد ولی اجابت نخواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
از حضرت علی: بهترین جهاد، امر به معروف و نهی از منکر است. (نسفی)
امر به معروف به واجب و مستحب تقسیم میشود ولی نهی از منکر همگی واجب هستند چراکه جمیع آنچه شرع نهی کرده است، حرام میباشد. (بیضاوی) حتی بر عاصی نیز واجب است که از منکری که خودش انجام میدهد نیز نهی کند چراکه هم انجام آن باید ترک شود و هم از ان نهی کرده شود و با ترک یکی از آن دو دیگری ساقط نمیشود. (بیضاوی)
ای مومنان شما مباشید همانند کسانیکه در دین اختلاف کردند بعد اینکه براهین واضح برای آنان آمد و این افراد کسانی هستند که برای آنان، عذابی بزرگ در آخرت است. نکته: اختلاف وقتی درست نیست که مبتنی بر دلیل نبوده بلکه بر تاویل باطل باشد و در مقابل ثوابت اسلام باشد.
مستندات
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ ای مومنان شما همانند کسانی که تفرقه شدند، نباشید یعنی مثل اهل کتاب نباشید. (خازن) در قول اکثر مفسرین، اهل کتاب، یهود و مسیحیان هستند. (خازن) وَاخْتَلَفُوا
با تاویلات غیر عقلانی و کتمان آیات واضح و تحریف آنها، بخاطر مادیات دنیوی ناچیز. (ابوسعود)
اختلاف آنان در دین الله و امر و نهی وی تعالی بوده است. (خازن)
بعضی تفرقوا و اختلفوا را به یک معنا گرفته اند. (خازن) گفته شده است: بخاطر دشمنی و تبعیت از هوای نفس در دین الله، اختلاف کردند و بهمین سبب فرقه فرقه شدند. (خازن) ابن عباس: الله متعال مومنان را فرمان میدهد که با جماعت باشند و از افتراق نهی میفرماید و خبر داده است که سبب هلاک پیشینیان بخاطر جدال و ستیز در دین بوده است. (خازن) بعضی گفته اند: اختلاف کنندگان مبتدعان این امت هستند. (خازن)
ابوامامه: آنان، حروریه هستند. (خازن)
رسول الله ص: هرکس از جماعت یک وجب دور شود، قطعا ربقه (رشته) ی اسلام را از گردنش برداشته است. (خازن) رسول الله ص: هرکس که برای بودن در میانه ی بهشت خوشحال میشود، پس جماعت را لازم گیرد چراکه شیطان همراه شخص تنها است و از دو شخص دورتر از آن است. (خازن)
مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ یعنی بعد اینکه بعد اینکه حجتهای آشکار برای آنان آمد و آنان نیز دانستند وبعد علم مخالفت کردند. (خازن) یعنی کسانیکه بعد اینکه نشانه های بعثت محمد آشکار شد و راه بیان شد. (بحر العلوم)
به هر تقدیر اختلاف در اصول دین، منهی است نه فروع دین مگر اینکه اختلاف در فرعی باشد که مخالف نصوص آشکار و یا اجماع باشد. (ابوسعود)
وَأُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
و برای آن افرادی که اختلاف کردند و فرقه فرقه شدند،عذاب بزرگی در آخرت است. (خازن)
در این جمله، زجر مومنان از تفرق و اختلاف است. (خازن) یعنی عذاب دائم ابدی برای آنان است. (بحر العلوم)
روی که در آن رویهای بسیار که همان روی مومنان است، سفید شود و رویهای کفار که بسیار خواهد بود، سیاه گردد و به سیاه رویان گفته شود: آیا شما بعد ایمانتان، کفر ورزیده اید؟ پس عذاب موصوف در ایه ی قبل را بچشید و این بخاطر کفرتان است.
مستندات
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ
منظور از سفیدی و سیاهی روی، آشکار شدن بشاشیت شادمانی و پریشانی از ترس است. (بیضاوی) گفته شده است: اهل حق را در روز قیامت به سفیدی روی و صحیفه و روشنی پوست شناخته میشود و اهل باطل را از اضداد این صفات شناخته میشود. (بیضاوی) گفته اند: این امر در وقت قرائت نامه ی اعمال خواهد بود که مومن با دیدن کارنامه ی خود خوشحال شده و رویش روشن میشود و منافق و کافر وقتی کارنامه ی خود را میبینند، ناراحت شده و کبود میشوند. (بحر العلوم)
و بعضی این امر در وقت میزان اعمال خواهد بود. (بحر العلوم)
و گفته اند: در روز قیامت، همه ی انسانها را فرمان داده میشود که به پیش معبود خود بروند و کفار وقتی به پیش معبود باطل خود میروند، ناراحت شده و روسیاه میشوند و مومنان و اهل کتاب و منافقان باقی میمانند و پروردگار به مومنان میگوید: پروردگار شما کسی؟ میگویند: الله است. پروردگار گوید: وقتی وی را ببینید میشناسیدش؟ میگویند: اگر تو بشناسانی، خواهیم شناخت، و پرودگار آنچنانکه الله میخواهد میبینند و به سجده میروند و رویشان مثل برف سفید میشود و منافقان و اهل کتاب بدون اینکه بتوانند سجده کننده، باقی میمانند و ناراحت شده و رویشان سیاه میشود. (بحر العلوم)
روزی که مومنان رو سفید و کفار روسیاه هستند. (مظهری) رویهای بسیاری سفید شوند و رویهای بسیاری کبود. (ابوسعود) از عطاء: روی مهاجران و انصار سفید و روی بنی قریظه و نضیر سیاه شود. (ابوسعود) فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ
پس به سیاه رویان گفته شود: آیا کافر شده اید؟و سوال برای توبیخ و انکار این عمل آنان است. (بیضاوی)
آیا به قطعیات کافر شدید و در دین تفرقه انداختید و از تاویل متشابهات تبعیت کردید، بعد اینکه به نبی و کتاب الله ایمان آوردید. (مظهری) منظور مرتدان هستند. (بیضاوی) و یا اهل کتاب که قبل بعثت رسول الله ص ایمان آورده بودند و بعد بعثت کافر شدند. (بیضاوی) منظور کفار هستند که در عهد میثاق ایمان آورده بودند. (جلالین) و یا منظور منافقان هستند یعنی بعد اینکه ظاهرا ایمان آوردید، باطنا کفر ورزیدید. (نسفی)
تقسیم شدن انسانها به دو گروه نشان میدهد که مکلف، مومن است یا کافر و هیچ واسطه و قسم سومی نیست. (نیسابوری)
فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ
پس عذاب را بچشید. امر اهانت است. (بیضاوی) بخاطر کفرتان و یا جزای کفرتان را بچشید. (بیضاوی)
و اما کسانی که روسفید شده اند، آنان در رحمت الهی که عبارت از بهشت و خوشی است، جاویدان خواهند ماند.
مستندات
فی رحمة الله، منظور در بهشت بودن است. (ابوسعود)
این آیه آگاه میکند که مومن هرچند طول عمرش را به عبادت بگذراند باید بداند که باز با رحمت الهی وارد بهشت خواهد شد. (ابوسعود) و در آن جاویدان خواهند بود و از آن کوچ نکنند و نمیمیرند. (ابوسعود)
آن آیات که از نعمت دادن مومنان و تعذیب کفار بیان شده است، قرآن است و نشانه های الله متعال هستند که همگی به حق هستند که بر تو تلاوت میکنیم و الله متعال دنبال ظلم به عالمیان نیست. نکته: بعد اینکه الله متعال از انواع کردار انسانها و جزا و مکافات آنها گفت حال بیان میدارد که همه ی اینها نه برای ظلم به خلق است و نه قصد آن را دارد. نکته: اکثرا ما انسانها بر طبق هوای خود یا کم دانشی انسان ها، فکر میکنیم که در فلان امر الله یا نهی ان بر ما سختگیری است و نبود بهتر بود، در اینجا الله متعال بیان میدارد که اراده ی هیچگونه ظلمی را ندارد، بلکه بسیار کارهایی است که انسان برای سالم ماندن علیرغم میل باطنی خود، مجبور است انجام دهد چراکه اگر انجام ندهد، هلاک خواهد شد.
مستندات
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ آن قرآن، ما با فرستادن جبرئیل بر تو و قرائت وی، بر تو میخوانیم و جبرئیل به صدق آن را قرائت میکند. (بحر العلوم)
زجاج: انچه که بیان آن گذشت حجتهای الهی هستند، که ما به تو میشناسانیم. (بحر العلوم)
این آیات که در آن وعده و وعید است را به حق است و شبهه ای در ان نیست. (مظهری) آن آیات مشتمل بر تنعیم ابرار و تعذیب کفار، آیات الله هستند، که بر تو تلاوت میکنیم در حالیکه حق هستند. (ابوسعود) وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِّلْعَالَمِينَ
یعنی بدون گناه، عذاب نمیدهد. (بحر العلوم)
نه از ثواب کسی کم کند و نه بدون جرم بر کسی نیافزاید. (مظهری)
الله متعال بهیچ وجه و در هیچ زمان بر عالمیان، قصد و اراده ی ظلم ندارد. (ابوسعود)
در نوع بیان این مطلب، اشاره ای است به اینکه این کفار خودشان به خودشان ظلم میکنند. (ابوسعود) ظلم یعنی وضع شیئ در غیر موضع خودش. (تاویلات اهل سنت)
و برای الله متعال است، تمامی انچه در آسمانها و زمین است و تمامی امور خلائق به الله متعال برمیگردند. نکته: وقتی همه ی مخلوقات، برای الله متعال باشد و بازگشت تمامی امور به خود الله متعال باشد، شائبه ی هیچ ظلمی نمیرود چراکه برای خودش است و به خودش برمیگردد.
آنچه در آسمانها و زمین است، مالکیتشان و پادشاهی آنان از آن الله متعال است. (ملاعلی قاری) بیان چرایی عدم اراده ی ظلم است و بیان قدرت انجام وعده است. (مظهری)
وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
و همه ی امور علم آنها و حکم آنها به الله متعال برمیگردند . (أنوار القرآن و أسرار الفرقان ملاعلی قاری) امر هرکسی به سوی وی تعالی برمیگردد پس احتمال هیچگونه ظلمی نیست. (تاویلات اهل سنت)
در نتیجه هرکس را بر اساس وعده و وعیدی که داده بود، جزا خواهد داد. (مظهری)
شما بودید بهترین امتی الله متعال برای مردم ظاهر کرده است، که صفت شما امر به معروف است و نهی از منکر و ایمان به الله متعال با تمام شرائط آن، و اگر اهل کتاب ایمان میآوردند، برای آنان بهتر بود و از بین اهل کتاب مومنانی هستند و اکثر آنان از حد گذرنده در کفر هستند. نکته: با توجه به روایات متعدد که در بالا نیز ذکر شد، خیر امت محمدی اصحاب رسول الله ص هستند چراکه صفت آنان همان است که در این ایه ذکر شده است وقطعا در هرزمانی اگر طبق این صفات مذکوره عمل شود، آنان نیز جزو خیر امت خواهند بود. نکته: امت محمد خیر امتها است چراکه امتهای گذشته در بین آنان انواع گناه هنوز وجود نداشت و هنوز بشر انواع گناه ها را پدید نیاورده بود و برای همین است که در داستان امتهای گذشته میبینیم که هر یک از آنها بخاطر جرمی که قبلا نبوده هلاک شده اند و صد البته آن جرم دیگر در اذهان بشر باقی مانده است وهر چه زمان از زندگی بشر میگذرد بر انواع گناهان افزوده میشود، تا اینکه به ما امت محمدی میرسد که برای اینکه از الله متعال اطاعت کنیم کارمان سخت میشود چراکه انواع گناه ها را به اذهان ما داده اند، حال اگر کسی بتواند با این هم شبهات و با این گناهان متنوع، باز فرمانبردار الله متعال بماند، قطعا خیر امتها خواهد بود. الله به توفیق هدایت عنایت کند آمین یا رب العالمین.
مستندات
كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ
مالک بن صیف و وهب بن یهودای یهودی به ابن مسعود و ابی بن کعب و معاذ بن جبل و سالم مولی ابی حذیفه گفتند که دین ما بهتر است و ما از شما برتر هستیم، و این آیه نازل شد. (بغوی)
از سعید بن جبیر از ابن عباس: منظور کسانی هستند که همراه رسول الله ص به مدینه هجرت کردند. (بغوی) جویبر از ضحاک: منظور اصحاب رسول الله ص هستند که راویان داعیانی هستند که الله متعال امر کرده است تا از آنان اطاعت کرده شود. (بغوی) از عمر بن خطاب: این برای اول ما (مسلمانان) است نه اخر ما. (بغوی)
از رسول الله ص: خیر القرون، قرن من است بعد کسانیکه بعد آن میآیند و بعد کسانیکه بعد آنها میآیند. عمران راوی حدیث گوید: نمیدانم بعد گفتن خیر القرون بعدی، دو بار یا سه بار بعد آنان بعد بعد انان گفته است و رسول الله ص ادامه دادند: بعد شما قومی خواهند امد که خیانت میکنند و امانتداری ندارند و شاهد میشوند و شهادت نمیدهند و نذر میکنند و وفا نمیکنند و در بین آنان چاقی ظاهر گردد. (بغوی)
الله متعال امتی بهتر از امت محمد، برای مردم، ظاهر نکرده است. (بغوی) کلبی: الله متعال خبر میدهد که بهترین دین نزد الله متعال، دین اهل اسلام است و آنان وفاکننده معرفی میکند. (بحر العلوم)
یعنی شما بهترین از اهل ادیان شدید طوری که به اهل دین خود و دیگر ادیان که با شما مخالطه میکنند، ظلم نمیکنید، برای همین بهترین مردم برای مردم شدید. (بحر العلوم) بهترین امتی هستید که برای مردم و دیگران آمده اید چراکه با کفار میجنگید تا مسلمان شوند و در صورت اسلام آوردن نفع آن به دیگران میرسد. (بحر العلوم)
شما در نزد الله متعال در لوح محفوظ خیر امت بودید. (بحر العلوم)
گفته میشود که خطاب به صحابه ی رسول الله ص است که شما بهترین و خیر این امت هستید. (بحر العلوم) همچنانکه رسول الله ص فرموده اند: خیر قرون، قرن اصحاب من است. (بحر العلوم)
در علم الله متعال خیر امت بودید. (نسفی) یا شما در بین امتهای قبل خودتان بعنوان خیر امت، مذکور بودید. (نسفی) اخرجت یعنی ظاهر کرده است. (نسفی) تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ
بعد این امت را توصیف میکند و میفرماید: شما به توحید و اسلام امر میکنید و از شرک نهی میکنید و یگانگی الله متعال را تصدیق میکنید وبر آن ثبات میورزید. (بحر العلوم) زجاج: تومنون بالله یعنی به نبوت محمد اقرار دارید چراکه کسیکه به محمد کفر بورزد، الله متعال را یگانه ندانسته است چراکه آیات معجزه را از پیش خود محمد میپندارد. (بحر العلوم)
خیر بودن آنان برای مردم را بیان میکند که دارای این صفات هستید. (نسفی)
به ایمان و اطاعت از رسول الله ص امر میکنید و از کفر و هرآنچه محظور شرعی است، نهی میکنید و بر ایمان مداومت میورزید. (نسفی)
اگر یهود و مسیحیان ایمان میاوردند، برای آنان از بودن بر دین خود، بهتر بود. (بحر العلوم) اگر به محمد ایمان میآوردند. (نسفی) برای آنان خیر میبود چراکه امتناع آنان از ایمان بخاطر حب ریاست و تابع کردن عوام بوده است و اگر ایمان میآوردند این را برای آنان خیر میبود چراکه الله متعال وعده ی دو اجر به آنان داده است. (نسفی)
مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ از بین آنان مومنان هستند مثل عبدالله بن سلام و یارانش و کسانیکه از اهل کتاب ایمان آورده اند و کسانی نیز ایمان نمیآورند مثل کعب بن اشرف و یارانش. (بحر العلوم) اکثر آنان سرکش در کفر هستند. (نسفی)
کفار اهل کتاب به شما ضرری نخواهند رساند جز ضرری در حد آزار و اذیت نه قتل و اسیر کردن، و اگر با شما جنگ کنند چه له شما و چه علیه شما، کارشان این است که شکست خورده برگردند و بعد این قضیه نیز باری آنان یاوری و مانعی نخواهد بود.
مستندات
لَن يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى اهل کتاب شما را نمیتوانند آزاری جز آزار کم مثل طعن و تهدید، به شما برسانند. (بیضاوی) از آنان ضرری جز ضرر زبانی به شما نرسد. (بحر العلوم) وَإِن يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ
اگر با شما جنگ کنند نیز نمیتوانند به شما ضرر قتل اسیر کردن، برسانند بلکه منهزم میشوند. (بیضاوی) اگر شما را در جنگ یاری کنند برای شما سودی نخواهند رساند بلکه برگشته و شکست خواهند خورد. (بحر العلوم) یعنی اگر بر علیه شما باشند ضرری نخواهند توانست رساندن و اگر با شما باشند نیز نفعی نخواهند رساند. (بحر العلوم)
ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ بعد کسی آنان را علیه شما یاری نخواهد کرد. (بیضاوی) و یا کسی بأس و قدرت شما را از آنها دفع نخواهد کرد. (بیضاوی)
این آیه از اخبار غیب بود که حقیقت حال چنین شد و قریظه و نضیر و بنی قینقاع و یهود خیبر، آنچه آیه بیان کرده بود بر سرشان آمد. (بیضاوی) آیه در صدد تثبیت کسانی است که از اهل کتاب ایمان اورده بودند و از طرف دیگران مورد توبیخ و تهدید قرار میگرفتند و بشارت است برای آنان به اینکه از آنان انتقام خواهند گرفت و غلبه برای مومنان خواهد بود و عاقبت امر آنان چیزی جز خسران و ذلت نیست. (ابوسعود)
بر یهود زمان رسول الله ص و یا در هر زمانی، در هرکجا که باشند،خواری نوشته شد مگر اینکه به عهدی که الله متعال در قرآن بیان داشته است پایبند و باشند ویا با مومنان عهدی از قبیل امان داشته باشند و بر آنان مسکنت و نیاز نوشته است و این حکم بر علیه آنان بخاطر کفر آنان به نشانه های الله متعال است و بخاطر این است که پیشینیان انان انبیاء را کشته اند و خودشان بناحق بودن آن را میدانند و این کفر و کشتار انبیاء بخاطر نافرمانی آنان از احکام الهی است و بخاطر تعدی آنان از حدود است.
مستندات
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ بر یهود، خواری مقدر شده است، و این خواری بخاطر سلب عصمت از خون و اموال و خانواده ی آنهاست. (مظهری) بر آنان خواری تمسک به باطل مقدر شده است. (ابوسعود)
بخاطر کفرشان دچار خواری بین مسلمانان شدند در حالیکه قبل آن دارای شرف و احترام بودند. (تاویلات اهل سنت)
أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِّنَ اللَّهِ هرکجا که یافت شوند. (ابوسعود)
مگر اینکه به حبل مقرر از طرف الله، که همان قرآن و یا دین اسلام که حاکم است، تمسک جویند که حکم میکند به عدم تعرض به کفار مستامن و اهل ذمه است. (مظهری)
وَحَبْلٍ مِّنَ النَّاسِ
و مگر اینکه عهدی از طرف مومنان باشد که امان دهند و یا قبول اهل ذمه شدن آنها بعد مقرر کردن جزیه بر آنها. (مظهری)
مقاتل: منظور از ناس (مردم) فقط رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت) وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ
آنان مستوجب و مستحق عذاب پروردگار شده اند. (مظهری)
وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ و مسکنت بر آنان احاطه یافته است. (مظهری)
یعنی بر انان بخل و حرص، مقدر شده است چراکه بخیل هیچگاه اموالش را خرج نمیکند و همیشه در هیئت مساکین است و حریص دائما به دنبال جمع کردن اموال است و همیشه خسته و ملول است. (مظهری) الله متعال تمام نیازهای آنان را در آنچه رو به فنا است قرار داد و آن دنیای فانی است که نه منفعتی دارد و بقایی دارد و بعد نیاز انها را در آنچه که جهل است قرار داد. (تاویلات اهل سنت) با اینکه الله متعال به آنان اموال دنیوی بدهد و بر آنها زندگی فراخ گرداند ولی در دل آنها ترس فقر نهاده است و برای همین مسکین هستند. (تاویلات اهل سنت)
این مستوجب غضب الله شدن و مسکینیت بر انان نوشته شدن بخاطر کفر آنان و قتل انبیاء بدون اینکه چنین حقی داشته باشند است و این را خودشان میدانند که در این کار ظالم شده اند. (مظهری)
وَيَقْتُلُونَ الْأَنبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ و خودشان بنا حق بودن این قتل را میدانند. (ابوسعود) بخاطر این است که آنان آیاتی را که الله متعال در وصف محمد رسول الله ص آورده است را انکار کردند و آن را تحریف کردند. (ابوسعود)
پیشنیان آنها انبیاء را کشتند و یهود زمان رسول الله ص از این کرده ی ابای خود راضی هستند. (تاویلات اهل سنت)
و یا اینکه آنان قصد کشتن رسول الله ص را نمودند که این به مثابه ی کشتن انبیاء است. (تاویلات اهل سنت)
ملامت آنان بخاطر کرده ی ابای آنان است پس سو عمل ابای آنان را که همان قتل انبیا است را بیان میدارد چراکه اینان به همان ابای خود اقتدا میکنند تا بدانند که ابای آنها و هرکس از آنان تبعیت کند، سفیه است. (تاویلات اهل سنت)
ویا اینکه آنان اتباع محمد را کشتند و این به معنی کشتن محمد است. (تاویلات اهل سنت) ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوا
این کفر و قتل از روی عمد بوده و گردنکشی بوده و نه اینکه از روی خطا باشد. (مظهری)
وَّكَانُوا يَعْتَدُونَ و بخاطر تعدی از حدود الله است. (مظهری)
اصرار بر گناهان صغیره باعث ارتکاب گناهان کبیره و میشود و استمرار بر کبیره، باعث به کفر کشیده شدن شخص میشود. (ابوسعود)
آنچه از فرقه ی کافر از یهود گذشت برابر نیستند با کسانی از اهل کتاب که آیات الله را در لحظات شب در نماز میخوانند و سجده بجای میآورند.
مستندات
ابن عباس: وقتیکه عبدالله بن سلام و یارانش مسلمان شدند، یهود گفتند: از ما جز شروران ما مسلمان نشده اند و ایمان نیاورده اند و اگر چنین نبود، دین پدران خود را ترک نمیکردند. آنگاه این نازل شد. (خازن)
لَيْسُوا سَوَاءً یعنی اهل کتاب که از بین آنان مومنان بودند و اکثر آنان کفار، با هم برابر نیستند. (خازن)
بعضی گفته اند: یهودیان و امت محمدی که بر فرمان الله هستند و بر آن ثابت هستند برابر نیستند. (خازن) و یا لیسوا سواء، متعلق به مابعدش است یعنی به مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ ... یعنی از اهل کتاب کسانی هستند که کتاب الله را برپا میدارند و با اهل کتابی که امتی مذمومه هستند، برابر نیستند. (خازن)
مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ
ابن عباس: یعنی امت هدایت یافته و برپادارنده ی فرمان الله بدون اینکه آن را کنار بگذارند و بدون اینکه آن را ترک کنند. (خازن)
قائمه یعنی عادل. (خازن)
یعنی برپادارنده ی نماز . (خازن) یعنی برپادارنده ی کتاب الله و حدود آن. (خازن)
یعنی امتی مهذب و عامل به کتاب الله. (بحر العلوم) یعنی راست و مستقیم هستند. (بحر العلوم) يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ در لحظه ها و ساعتهای شب، کتاب الله را قرائت میکنند. (خازن) وَهُمْ يَسْجُدُونَ یعنی نماز میخوانند. (خازن)
بعضی گفته اند: منظور نماز تهجد است. (خازن) بعضی نیز گفته اند: منظور نماز عشا است چراکه یهود آن را نمیخوانده اند. (خازن)
منظور نمازی بین مغرب و عشا است. (العز بن عبدالسلام) منظور از سجود، خضوع و خشوع و فروتنی داشتن است. (خازن)
از عطا: منظور آیه چهل نفر از اهل نجران عرب و سی و دو نفر از حبشه و هشت نفر از روم بودند که بر دین عیسی ع بودند و رسول الله ص را تصدیق کردند و به ایشان ایمان اوردند و در بین انصار نیز کسانی بودند که از جمله آنها اسعد بن زراره و براء بن معرور و محمد بن مسلمه و ابوقیس صرمه بن انس بودند که قبل اسلام یکتا پرست بوده و از جنابت غسل میکردند و آنچه از حنیفیت میدانستند را عمل میکردند تا اینکه رسول الله ص اسلام را آوردند و اینان به ایشان ایمان آوردند. (خازن)
صفت اهل کتاب مومن که در آیه ی قبل بود، این است که به الله و روز قیامت آنطور که باید، ایمان دارند و به معروف شرعی امر میکنند و از منهیات شرعی نهی میکنند و به انجام خیرات رغبت کامل دارند و خوف فوت آن را دارند و این چنین موصوفان، از جمله ی صالحان نزد الله متعال هستند که قطعا مسلمانیت شرط ان است.
مستندات
يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
جهتی دیگر از صفات این قائمان بر امر الله را که از یهود در آن تفاوت دارند را بیان میدارد. (ابوسعود)
به الله آنطور که شرع بیان داشته است ایمان میآورند. (ابوسعود) تعریض به این مطلب است که آنطور یهود ادعای ایمان دارند، ایمان حساب نمیشود. (ابوسعود) وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ این نیز تعریض به یهود است که این اشخاص هدایت یافته صفتشان این است بر خلاف یهود که برعکس این عمل میکنند. (ابوسعود) به ایمان و سائر نیکی ها امر میکنند. (نسفی) و از کفر و سائر منهیات نهی میکنند. (نسفی) وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ مسارعه در خیرات نشان دهنده ی رغبت به آن است. (ابوسعود) یعنی با انجام خیرات با کمال رغبت مبادرت میورزند. (ابوسعود) منظور این است که آنان در انواع خیرات غوطه ور هستند. (ابوسعود) وَأُولَٰئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ
این موصوفان، از زمره ی کسانی هستند که احوال انان در نزد الله متعال به صلاح رسیده است و مستحق رضا و ثنای الله متعال گشته اند. (ابوسعود)
و آن انچه از خیر انجام میدهند، کفران نشود و از پاداش آن محروم کرده نشود و الله متعال متقین و اعمال انان را میداند.
مستندات
وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَن يُكْفَرُوهُ
آنچه از خیر انجام داده اند، انکار کرده نشود و فراموش نشود و بلکه جزا داده خواهید شد و در اخرت برای آن ثواب دریافت خواهید کرد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ به ثواب انان داناست. (بحر العلوم) منظور مومنین اهل کتاب و کسانی ماننده انان هستند، میباشد. (بحر العلوم) این آیه نشان میدهد که کسانیکه به این صفات موصوف هستند متقی و صالح هستند. (مظهری) منظور از متقین، مومنین هستند. (بغوی)
قطعا کسانیکه کفر ورزیده اند، اموال و فرزندان آنان از عذاب الهی که برسرشان میآید، چیزی دفع نمیکنند و آن کسان که به این صفت هستند، ملازمان جهنم هستند و در آن جاودان خواهند ماند.
مستندات
مقاتل: اول مومنان اهل کتاب را ذکر کرد و در این آیه ذکر کفار اهل کتاب و بیان حال آنهاست. (بحر العلوم)
کلبی: این آیه ابتدای بحثی دیگر است. (بحر العلوم)
منظور از کفروا، یهود و نصاری و تمامی کفار هستند که مخالف دین اسلام هستند. (بحر العلوم)
وجه بیان آیه این است که کفار گفتند ما اموال و فرزندان بسیار داریم و فخر فروشی کردند و گفتند که ما را عذابی نخواهد بود. (بحر العلوم) پس الله متعال خبر میدهد که اموال و فرزندان آنها، هیچ عذابی را از آنان دفع نخواهد کرد. (بحر العلوم)
ابن عباس: منظور یهود بنی نضیر وقریظه بودند که به جمع آوری اموال روی آوردند تا بدین وسیله با رسول الله ص دشمنی کنند و هدف انان ریاست و تحصیل مال بود. (خازن)
گفته شده است: در شان مشرکین قریش نازل شده است چراکه ابوجهل به زیاد به اموالش افتخار میکرد و ابوسفیان در جنگ بدر و احد اموال بسیاری را برای مشرکان خرج کرد. (خازن) منظور از عدم دفع اموال این است که اگر بر فرض بخواهند فدیه دهند و آزاد شوند از آنها قبول کرده نشود. و عدم دفع فرزندان این است که فرزندان آنها نمیتوانند به آنان یاری برسانند. (خازن) ذکر اموال و اولاد از این جهت است که انسان گاهی با مال و گاهی به کمک فرزندان بر امور چیره میشود. (خازن)
وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۚ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ برای آنان خروجی از جهنم نیست و جداشدنی از جهنم نیست. (خازن)
مثال کسانیکه در این زندگانی دنیا انفاق میکنند و هدف دنیوی دارند و یا کافر هستند، بمانند باد شدیدی است که به زراعت قومی رسیده است که به خود ظلم کرده اند و شرایط زراعت را رعایت نکرده اند، و آن باد بسیار سرد، زراعت آنان را هلاک کرده است. و در این هلاک کردن و در این عدم نفع انفاق انان، در هر دوی این موارد، الله نبوده است که به انان ظلم کرده باشد بلکه این خودشا نبودند که با عدم رعایت شرایط کشت و انفاق به خود ظلم کرده و باعث هلاک اموالشان شده است. نکته: این جواب کسانی است که با ادعای کمک انسان دوستانه کمک میکنند و انتظار دارند که برای آنان سودی داشته باشد و جواب کسانی است که انسانی را بخاطر خدمت وی به بشریت، مدعی این هستند که این شخص نباید به جهم برود پس شرط قبولی کار و انفاق ایمان است که اگر مفقود شد، دیگر سودی برایش ندارد. نکته: البته اکثر این اشخاص که ادعای کمک بشردوستانه دارند در این زمان اشکار شده است که چگونه منابع کشورهای دیگر را غارت میکرده اند.
مستندات
بیان کیفیت عدم نفع اموال و فرزندان کفار است. (ابوسعود)
گفته اند: منظور انفاق کفار در دنیا است که برای آنان سودی نخواهد داشت. (خازن) گفته اند: منظور انفاق وصدقه ی ریاکار است که صدقه اش برای رضایت الله نبوده است. (خازن)
منظور نفقه ی یهود برای علما و رؤسای خود است. (خازن) مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ فِي هَٰذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مثال کفار که در این دنیا برای قربت و یا برای مفاخره و سمعه، خرج میکنند. (بیضاوی) و مثال منافق که از روی ریا و از روی ترس انفاق میکنند. (بیضاوی) خرج میکنند برای کسب مدح مردم و یا کسب افتخار و یا همراه کفر خود قصد تقرب به الله متعال دارند. (نسفی) كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ به مانند بادی که سرمای شدیدی دارد است که... (بیضاوی) زجاج: مانند بادی که صدای شراره ی آتش دارد. (العز بن عبدالسلام) أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ
که رسیده است به زراعت قومی که با کفر خود و معصیت به خود ظلم کرده اند، پس آن باد سرد، آن را هلاک کرده است از برای اینکه عقوبتی بر کردار آنان باشد. (بیضاوی) چراکه هلاک کردن همراه با غضب، بسیار شدید خواهد بود. (بیضاوی) منظور تشبیه انفاق کفار به زراعت قومی است که ان را باد با سرمای شدید زده است و ریشه کن کرده و چیزی از ان باقی نمانده است نه منفعت دنیوی و نه منفعت اخروی مانده است. (بیضاوی)
با کفر خود به خود ظلم کرده اند و از جهت عقوبت کفرشان، زراعتشان را هلاک کرده است. (نسفی) با منع حق الله از این اموال. (بحر العلوم)
اینچنین است نفقه دادن کسانیکه در غیر طاعت الله انفاق کرده اند یعنی برای آنان در آخرت نفعی نخواهد داشت. (بحر العلوم) ضحاک: مثال کفاری که در اعیاد خود و بر مهمانان خود آنچه بعضشان به بعض دیگر برای ضلات خود، انفاق میکنند، همین است. (بحر العلوم) اینچنین است که مشرکان ثواب صدقه ی خود را با شرک به الله متعا باطل کرده اند. (بحر العلوم)
وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَٰكِنْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ الله متعال با ضایع کردن انفاق آنان، به آنان ظلمی روا نداشته است بلکه این خودشان هستند که طوری خرج نکردند که در معتبر باشد. (بیضاوی) الله متعال در هلاک کردن زراعت این قوم به آنان ظلمی روا نداشته است بلکه این خودشان بودند که با مرتکب شدن اموری که بخاطرش مستحق این عقوبت شدند، به خود ظلم کرده اند. (بیضاوی) با زراعت کردن در موضعی غیر زراعی و یا در غیر وقت آن به خود ظلم کرده اند. (العز بن عبدالسلام)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، کسی را دوست درونی نگیرید که غیر مومن باشد و این غیر مومنان، همیشه در تلاش هستند که شما را در دنیا و دین و آخرت به سختی بیاندازند و از اینکه شما را سختی و مشکل در بربیگیرد، خوشحال میشوند و آرزویشان است، و دشمنی انان از دهان آنان، آشکار شده است و آنچه در دل از دشمنی دارند، از انچه از زبان آنان مشخص میشود، بیشتر و بزرگتر است. قطعا ما نشانه های آنان را و نشانه های اخلاص را بیان کرده ایم، اگر صاحب عقل هستید و از عقل خود استفاده میکنید، پس دیگر به دوستی با آنان اقدام نکنید.
ابن عباس: عده ای از مومنان با یهود ارتباط داشتند چراکه بین آنان قرابت و صداقت بود و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
مجاهد: عده ای از مومنان، با منافقین ارتباط دوستی داشتند و در این آیه از ان نهی شدند.(ابوسعود)
الله متعال مومنان از اینکه منافقین را به داخل خود راه دهند و یا پیمان برادری با آنها ببندند ، نهی فرموده است. (تاویلات اهل سنت) و یا از ولی گرفتن و تولی امور به آنها، نهی فرموده اند. (تاویلات اهل سنت) در قرائت حفصه: من دون انفسکم، آمده است یعنی غیر مومنین را دوست و برادر نگیرید. (تاویلات اهل سنت) از ابن عباس: الله متعال مومنان را از اینکه بجای مومنان، یهود و نصاری و منافقین را دوست درونی گرفته و به آنان سر درون خود را بگویند، نهی کرده است. (تاویلات اهل سنت)
بطانه یعنی برادر دانستن و افشای سر به وی کردن. (تاویلات اهل سنت)
نهی از دوست گرفتن کفار برای دو جهت است: الف: هرکس را با رفیقش میشناسند. ب: میل به دوست وقتی که از وی حسن معاشرت ببیند و از حق شرع غافل بماند. (تاویلات اهل سنت)
لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا به عهد خود مبنی بر عدم افشای سر، عمل نمیکنند. (تاویلات اهل سنت) در فساد علیه شما کوتاهی نمیکنند. (ابوسعود)
در فساد دینتان از هیچ تلاشی فرگذار نیستند. (نسفی)
وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ
در جزای گناه افتادن شما را دوست دارند و آرزو دارند. (تاویلات اهل سنت) یعنی دوست دارند در گناهی که هستند، شما را نیز در آن بیاندازند و بر این تحریک کنند. (تاویلات اهل سنت) قصد آنان تنگ گرفتن بر شما است. (تاویلات اهل سنت)
در سختی افتادنتان را و ضرر دیدنتان را آرومند هستند. (ابوسعود) آرزو دارند که شما در دین و دنیایتان، سختترین ضررها را ببینید. (نسفی)
آرزو دارد که شما در دینتان سختگیری کرده و در سختی بیافتید. (العز بن عبدالسلام)
قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ
اگر منظور کفار باشند، از شتم و فحاشی و دشمنی با شما و از این نیز بیشتر در دل دارند. (تاویلات اهل سنت) منافقین با اینکه در مخفی کردن نفاقشان، تلاش میکنند ولی از زبان آنان گاهی اوقات در میرود و ضمیر خود را نشان میدهند. (ابوسعود)
وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ
چراکه آنان با شما اظهار موافقت میکنند و در دل خود دشمنی و خلاف شما را دارند و در دل نقشه ی هلاک شما را دارند و آنچه در دل دارند از آنچه ظاهر میکنند بیشتر است. (تاویلات اهل سنت) چراکه آنچه ظاهر میگردد بدون تانی و فکر است. (ابوسعود)
ۚ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ
آیاتی که دال بر وجوب اخلاص در دین و دوست گرفتن مومنان و دشمنی با کفار را بیان کردیم. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ
اگر بینات را تعقل میکنید. (تاویلات اهل سنت) اگر اهل تعقل هستید. (ابوسعود) اگر از عقل خود استفاده میکنید. (تاویلات اهل سنت)
ای شما مومنانی که در گرفتن دوست درونی کفار به خطا رفته اید، آگاه باشید که شما آنان را دوست دارید بخاطر اظهار ایمانشان یا بخاطر خویشاوندیشان ولی انان شما را دوست ندارند و دیگر اینکه شما به تمامی کتب آسمانی من جمله کتب یهود و مسیحیان، ایمان دارید ولی آنان ایمان ندارند، و دیگر اینکه وقتی شما را میبینند، میگویند ایمان اوردیم و وقتی تنها خودشان میمانند از شدت غضب انگشتان خود را گاز میگیرند، قطعا الله متعال آنچه در سینه ها است را میداند و مخفی کردن سودی ندارد و جزای آن را خواهد داد. نکته: حقیقتا در این زمان نیز حتی در مورد آوارگان مسلمان و غیر مسلمان و کشته شدگان این دو نیز، مدعیان بشر دوستی باطن خود را نشان داده اند.
مستندات
هَا أَنتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ
ای شما، آنان را بخاطر آنچه در ظاهر از خود نشان میدهند، دوست میدارید. (بحر العلوم) شما ای مومنان آگاه باشید. (بغوی)
شما بخاطر خویشاوندی که دارید دوستشان دارید. (بغوی)
بیان وجه خطای دوست گرفتن کفار است. (ابوسعود)
وَلَا يُحِبُّونَكُمْ
چراکه آنان بر دین شما نیستند. (بحر العلوم) ضحاک: چگونه شما کفار را دوست میدارید در حالیکه آنان شما را دوست ندارند. (بحر العلوم)
وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ
و شما به تمامی کتب از تورات و انجیل و کتب دیگر ایمان دارید و آنان چنین ایمانی ندارند و الله شما را برای همین بر انان فضیلت داده است و آنان فقط به کتاب خود ایمان دارند. (بحر العلوم)
وقتی یهود یعنی منافقان آنها شما را میبینند میگویند که به محمد ایمان آورده ایم و وقتی که بین خودشان هستند، از فرط خشم، انگشتان خود را میجوند و میگویند: مگر نمیبینید که اینان بر شما غلبه کرده و زیاد گشته اند. (بحر العلوم)
قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ
ای محمد به آنان از روی دعا و طرد و لعن آنان به آنها بگو: بر همان دشمنی خود بمیرید. (بحر العلوم)
ضحاک: شما با این دشمنی و حسرت از دنیا خواهید رفت. (بحر العلوم) إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
الله آنچه از دشمنی با مومنان را دل دارید را میداند و بر آن جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
ای مومنان اگر به شما خیری لو اندک برسد، منافقان و کفار از آن ناراحت میشوند و اگر به شما ضرری برسد آرزو میکنند که کامل باشد و این انها را خوشحال میکند و البته اگر شما شکیبا باشید و از حرام الله متعال دوری کنید، این عمل آنان هیچ ضرری به شما نخواهد رساند، قطعا الله متعال به آنچه آنها انجام میدهند و به آنچه شما انجام میدهید، احاطه ی علمی دارد و بر آن اساس بر شما جزا خواهد داد.
مستندات
إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا بیان در منتهای دشمنی بودن آنان است. (ابوسعود)
در حسنه، مس ذکر شده و در سیئه، اصابت برای بیان این است که آنان حتی با کوچکترین حسنه ای که به مومنان برسد، ناراحت میشوند و خوشحالی آنان در رسیدن سیئه ی تمام برای مومنان است. (ابوسعود) این وصف منافقین نباید باشد چراکه منافقین وقتی خیرات میبنند آرام میگیرند لیکن وقتی خیرات به خودشان برسد آرامش پیدا میکنند نه به مومنان. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن تَصْبِرُوا
اگر بر دشمنی آنان شکیبا باشید. اگر بر سختی تکالیف شکیبا باشید. (ابوسعود)
وَتَتَّقُوا
از آنچه الله بر شما حرام گردانده است و نهی کرده است، امتناع ورزید. (ابوسعود) اگر در وقت رسیدن سیئه صبور باشید و در وقت حسنه، تقوی پیشه کنید. (ابن عرفه)
لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا مکر و حیله ای که آنان علیه شما تدارک دیده اند، ضرری نخواهد رساند. (ابوسعود) ذره ای ضرر به حفظ و فضل الهی که برای صابران وعده داده، به شما نخواهد رسید. (ابوسعود) وعده ی نصرت شرط دارد یعنی به شرط صبر و تقوی است. (تاویلات اهل سنت) تسلی خاطر مومنان و تقویت آنان است. (قرطبی) إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ الله متعال دشمن بودن و کید آنان را میداند و از روی علم بر آنان احاطه دارد. (ابوسعود)
پس بر این اساس آنان را عذاب خواهد داد. (ابوسعود) اگر مخاطب باشد، یعنی الله متعال صبر و تقوای شما را بر طبق آنچه اهلش هستید، پاداش خواهد داد. (ابوسعود)
ای محمد بیاد آر روزی را که صبحگاه از خانواده ات خارج شدی و مومنان را برای جنگ مهیا میکردی و الله شنوا به اقوال و دانای اعمال است.
مستندات
مشرکین در روز چهارشنبه به منطقه احد رسیدند و اتراق کردند و رسول الله ص، عبدالله بن ابی بن سلول را پیش خود خواندند و قبل این دعوت نکرده بودند و با وی در مورد جنگ با مشرکین مشورت کردند و عبدالله ابن ابی و اکثر انصار مشوره دادند که ما در هر جنگی که از مدینه بیرون رفتیم شکست خوردیم و ضرر دیدیم و هر بار که در مدینه ماندیم، ما به دشمن ضربه زدیم پس مشوره این است که بمانیم. حالا که شما پیش ما هستید و رسول الله ص از این مشوره خوششان امد و عده ای از اصحابش نیز مشوره دادند که برای جنگ اینها بیرون برویم چراکه آنان خواهند گفت که ما ترسیده ایم. رسول الله ص فرمودند: خواب دیدم که کنارم گاوهای ذبح شده افتاده اند و آن را به پیروزی تعبیر کردم و دیدم که لبه ی شمشیرم پریده است و آن را به شکست تعبیر کردم و دیدم که دستم را داخل زرهی محکم کردم و آن را به مدینه تعبیر کردم. اگر موافق باشید در مدینه بمانیم و در اینجا بجنگیم. عده ای که جنگ بدر را از دست داده بودند پیشنهاد دادند که آنان را بفرستد تا آنان بجنگند )اینان در احد شهید شدند) و بر اینکار اصرار کردند تا اینکه رسول الله ص به خانه داخل شده و سربند خود را بستند و بیرون آمدند وقتی دیدند که رسول الله ص سلاح پوشیده است از اصرار خود پشیمان شدند و گفتند چه بد مشوره ای بود که ما انجام دادیم درحالیکه بر رسول الله ص، وحی نازل میشد. رسول الله ص: شایسته نیست که پیامبری سربند ببندند و بعد بدون جنگ ان را باز کند و قرار بر این شد که در احد با آنها مواجه شوند. (خازن)
وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ ای محمد به یاد آر وقتی که از خانه ی حضرت عائشه، به طرف احد حرکت کردی و خارج شدی. (نسفی)
و یا در جنگ احزاب. (العز بن عبدالسلام) از حسن: برای جنگ بدر. (خازن)
تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ
مینشانی مومنان در مکان و جایگاه های جنگی، از میمنه و میسره و قلب و جناحین و ساقه. (نسفی)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ الله شنوای اقوال شما و دانای نیتهای شماست. (نسفی) شنوای قول منافقان و دانای به ضمیر آنهاست. (العز بن عبدالسلام)
وقتی که دو گروه در دل خود قصد برگشتن و ترسیدن کردند و الله حافظ آنان بود که آنان توفیق ماندن یافتند و آنچه مومنان باید انجام دهند، توکل بر الله متعال است.
مستندات
إِذْ هَمَّت طَّائِفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلَا
خواستند که از خود ترس از جنگ نشان دهند. (خازن)
این دو طائفه بنو سلمه از خزرج و بنو حارثه از اوس بودند. (خازن) و این دو طائفه، دو جناح عسکر رسول الله ص بودند. (خازن)
رسول الله ص هزار نفر بودند و مشرکان سه هزار نفر بودند و عبدالله ابن ابی از کمک سرباز زد و با سیصد نفر برگشتند در اینجا بود که دو طائفه قصد کردند که با ابن ابی برگردند و الله متعال آنان را توفیق داد و ماندند (خازن)
وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا الله متعال این نعمت را یاداوری میکنند و میفرماید که الله متعال یاور آنان خواهد بود. (خازن)
ابن عباس: در دل خود آهنگ برگشتن کردند و الله توفیق ماندن داد. (خازن)
الله حافظ قلبهای آنان است. (بحر العلوم) وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ توکل یعنی به کسی اعتماد کردن در اینکه وی کافی است و حاجتش را برآورده خواهد کرد. (خازن)
توکل سپردن امور به الله متعال با اعتماد بر اینکه آنچه خیر است را انجام خواهد داد. (خازن)
و قطعا الله متعال شما را در در بدر یاری رسانده است در حالیکه شما خیلی کم بودید و خوار بودید. پس تقوای الهی پیشه کنید باشد که الله متعال با شکر شما بار دیگر نعمت نصرت عنایت فرماید و شما نیز معلوم شود که سپاسگزار هستید.
مستندات
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ یادآوری بعضی فائده های توکل است. (بیضاوی) بدر نام آبی بین مکه و مدینه است. (بیضاوی)
و شما خیلی خوار بودید چراکه تعدادتان کم و سلاح و مرکب نیز خیلی کم داشتید. (بیضاوی) سیصد و سیزده نفر بودند با این وصف الله متعال آنان را یاری رساند و پیروز شدند. (بغوی)
در لشکر رسول الله ص به جز یک یا دو اسب نبود و تعداد نود شتر آب کش و هشت شمشیر و شش زره بود در حالیکه دشمن حدود هزار نفر و صد اسب بود. (ابوسعود) فَاتَّقُوا اللَّهَ
در ثبات از الله پروا کنید. (بیضاوی)
لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
باشد که با تقوای خود، شکر گذار نعمت نصرت باشید. (بیضاوی) باشد که الله به شما نعمت نصرت عنایت کند همچنانکه قبلا این کار را انجام داد. (ابوسعود)
این نصرت وقتی بود که تو ای محمد به مومنان برای روحیه دادن میگفتی که آیا کافی نیست که سه هزار فرشته به کمک شما فرو فرستاده شوند.
مستندات
مفسرین اختلاف کرده اند که وعده ی انزال فرشتگان در جنگ بدر حاصل شده است و یا در جنگ احد؟ بعضی گفته اند در جنگ بدر بوده است و بعض دیگر گفته اند که در جنگ احد بوده است. (خازن) قتاده: در جنگ بدر بوده است که اول با هزار فرشته بعد به سه هزار رسید و در آخر به پنج هزار فرشته رسیده است چراکه در جنگ بدر بود که صبر کردندو تقوی پیشه کردند و الله متعال آنان را با فرشتگان یاری کرد. (خازن) ابن عباس: فرشتگان در معرکه ای غیر از بدر جنگ نکردند و در غیر انها بسیج و پشتیبان بوده اند. (خازن) حسن: آن پنج هزار فرشته همیشه بعنوان یاور مومنان تا روز قیامت هستند. (خازن) شعبی: به رسول الله ص در روز بدر خبر رسید که کرز بن جابر قصد کمک و مدد مشرکین را دارد و این برای رسول الله ص سنگین امد و پس الله متعال الن یکفیکم ان یمدکم... را نازل کرد و به کرز خبر شکست رسید و برگشت و به مشرکین کمک نکرد و الله متعال نیز پنج هزار فرشته را نفرستاد ولی با هزار فرشته کمک رسانی شده بود. (خازن) در بدر بودن این واقعه را آیه ی قبل این آیه تایید میکند چراکه ظاهرا اینطور است که نصرت الله متعال برای مومنان بعد گفتن الن یکفیکم بوده باشد. (خازن) عكرمة وضحاك ومقاتل: در جنگ احد بوده است. (خازن) عمیر بن اسحاق: در جنگ احد مردم از رسول الله ص به کنار شدند و کسی نماند به جز سعد بن مالک که تیراندازی میکرد و جوانی نیز کنار وی بود که به سعد تیر میرساند هر وقت تیر تمام میشد، جای آن را پر میکرد و میگفت: پرتاب کن ای ابواسحاق پرتاب کن ای ابواسحاق، بعد اینکه معرکه تمام شد از آن جوان پرسیده شد که چه کسی بوده است و کسی وی را نشناخت. (خازن) از سعد ابن ابی وقاص: در جنگ احد در سمت چپ و راست رسول الله ص دو شخص را دیدم که جنگ سختی انجام میدادند و لباس سفیدی پوشیده بودند و آن دو را نه قبل آن و نه بعد جنگ ندیدم یعنی جبرئیل و میکائیل بودند. (خازن) دلیل دیگر اینکه این سه هزار فرشته در احد بوده اند این است که در سوره ی انفال عدد شرکت کننده ی در بدر را هزار فرشته گفته است. (خازن)
إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ
ظرف است برای نصرکم یعنی شما را یاری کرد در وقتی که تو به مومنان میگفتی... (بیضاوی)
بعضی نیز بدل از اذ غدوت دانسته اند. (بیضاوی)
نزول فرشتگان مشروط به رعایت صبر و تقوی بود و در احد رعایت نکردند و فرشتگان نیز نیامدند. (بیضاوی) این را میرساند که آنان بخاطر ضفعشان و کم تعداد بودنشان و قوت دشمن و کثرت آنان، ناامید بودند و بر انان انکار میکند که مگر کفایت نمیکند که شما را به سه هزار فرشته کمک رسانی شود. (بیضاوی) کفایه: به اندازه ی سد خلل و فرجه و اکتفاء بر آن بسنده کردن را گویند. (العز بن عبدالسلام)
امداد: دادن یک شیئ مرحله به مرحله. (العز بن عبدالسلام)
بلی همان تعداد نیز برای پیروزی کافی است و اگر صبر کنید و مخالفت نکنید و تقوی داشته و از گناه دوری کنید، و دشمن همین لحظه نیز بیاید، شما را با پنج هزار فرشته ی نشاندار، کمک رسانی خواهد شد.
مستندات
بَلَىٰ جواب ألن یکفیکم است یعنی بله همان سه هزار فرشته کافی است. (ابوسعود) بعد وعده ی اضافه کردن را میدهد به شرطی که صبر و تقوی داشته باشند. (ابوسعود) إِن تَصْبِرُوا
اگر در وقت روبرو شدن با دشمن شکیبا باشید. (ابوسعود)
وَتَتَّقُوا
از معصیت الله متعال و از نافرمانی رسول الله ص بترسید و پروا کنید. (ابوسعود)
وَيَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَٰذَا و مشرکین در این لحظه بیایند. (ابوسعود)
منظور بیان سرعت کمک به آنان است یعنی اگر همین لحظه نیز بیایند بی درنگ برای آنان کمک خواهد رسید اگر صبر و تقوی پیشه کنند. (ابوسعود)
مسومین از تسویم به معنی نشان دار کردن یعنی خودشان یا اسبشان، علامت گذاری شده است. (ابوسعود)
روایت شده است که آنان عمامه های سفید داشتند بغیر از جبرئیل که عمامه ی زرد داشت به مانند زبیر بن عوام. (ابوسعود)
عروه بن زبیر: فرشتگان بر اسبانی ابلق (دو رنگ که یک رنگش سفید است) بودند و عمامه های سفید داشتند که بین دو کتفشان رها کرده بودند. (ابوسعود)
هشام بن عروه: عمامه های آنها زرد بود. (ابوسعود)
قتادة و ضحاك: روی پیشانی و دم اسبشان را با پشم سرخ (عهن) علامت گذاری کرده بودند. (ابوسعود)
مسومین به معنی ارسال شده نیز میتواند باشد. (ابوسعود)
اگر بر طاعت الله صبر کنند و از حرام های الله دوری کنند الله متعال وعده داده است که آنان را در تمامی جنگها یاری کند ولی بغیر از احزاب، صبر نکردند و یاری نشدند. (مظهری)
این امداد با فرشتگان را الله متعال برای چیزی قرار نداد جز برای اینکه شما را بشارتی بر مورد حمایت بودنتان باشد و قلبهای شما به نصرت آرام گیرد و نیست هیچگونه نصرتی مگر از نزد الله متعال که در حکمش غالب است و بر اساس حکمت حکم میکند.
مستندات
وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَىٰ لَكُمْ
کلامی است مستانف برای بیان اینکه اسباب ظاهری هیچ تاثیری ندارند بلکه حقیقت نصرت مختص الله متعال است پس مومنان این را بدانند و به الله متعال توکل و اعتماد کنند و در وقت نبود اسباب و نشانه، ناامید نشوند. (ابوسعود) الله متعال آن امداد با فرشتگان را چیزی قرار نداد مگر برای اینکه شما را بشارتی باشد بر اینکه شما پیروز هستید. (نسفی) مگر دلالتی بر بر حق بودنتان. (ایجاز البیان)
وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُم بِهِ همانطور که برای بنی اسرائیل سکینه قرار داد برای شما نیز بشارت به نصرت و اطمینان قلب برای شما قرار داد. (نسفی)
پس از کثرت دشمن و قلت خودتان، بی تاب نشوید. (بغوی)
وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِندِ اللَّهِ
نصرت نیست مگر از نزد الله متعال نه از نزد جنگجویان و نه از فرشتگان لیکن این نصرت توسط فرشتگان الله متعال توسط این امید پیروزی و طمع در رحمتش را تقویت میکند. (نسفی) نصرت را به نه به فرشتگان و نه به جنگجویان حواله نکنید بلکه نصرت فقط از نزد الله متعال است چراکه عزت و حکم برای الله است. (بغوی) اعلام میکند که برای نصرت نیازی به مدد و عدد نیست و آنچه از مدد فرستاده است فقط برای بشارت و اطمینان قلب شماست. (بیضاوی)
الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ عزیزی که بر احکامش مغلوب نمیشود. (نسفی)
چه با واسطه و چه بی واسطه، بر حسب حکمت و مصلحت نصرت و خذلان میدهد. (بیضاوی) حکیمی که دوستان خود را نصرت عطا میکند و آنان را با جنگ با دشمن، امتحان میکند. (نسفی)
این نصر و ارسال فرشتگان برای امداد شما برای این بود که گروهی از کفار را به قتل و اسیر گرفتن، هلاک کند و عده ای دیگر نیز ناامید از اینکه به آنچه انتظارش را داشته اند، برگردند.
مستندات
لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُوا
تا که عده ای از کفار و طائفه ای از آنها را با کشتن و اسیر گرفتن، هلاک کند. (ابوسعود) همینطور هم شد و از بزرگان آنها هفتاد نفر کشته شدند و هفتاد نفر اسیر گشتند. (ابوسعود)
عده ای از اهل مکه را. (تاویلات اهل سنت)
یعنی فرشتگان را فرستاد و مومنان را نصرت داد تا که عده ای از کفار ریشه کن شوند. (بحر العلوم)
تا رکنی از ارکان مشرکان با قتل و اسیر شدن هلاک شوند. (ثعلبی) أَوْ يَكْبِتَهُمْ یا که خوار و رسوا و غضبناکشان کند. (ابوسعود) کبت یعنی شدت غیظ و دشمنی. (ابوسعود)
کبت ضعفی که در قلب پدیدار میشود. (ابوسعود)
یا که متحمل شکست شوند و خوار شوند. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: کبت یعنی ناگواری که به کسی میرسد. (ابوسعود) گفته شده: به رو و به روی دستان افتادن را گویند. (ابوسعود)
از ابن عباس: کبت یعنی شکست. (تاویلات اهل سنت) یا لعنتشان کند. (ثعلبی) فَيَنقَلِبُوا خَائِبِينَ
پس ناامیدانه شکست خورند و برگردند درحالیکه به آرزو و امیال خود نرسیده اند. (ابوسعود) تا آنان را ناامید کرده و بدون حصول هیچگونه خیر و ظفری بر گردند. (بحر العلوم)
و برای تو از امر آنان چیزی نیست تا که توبه اشان قبول کنی یا عذابشان دهی چراکه آنان ظالم هستند. همه ی امور برای الله متعال است و تو بنده ای مامور هستی و الله متعال تصمیم میگیرد که با توفیق اسلام، توبه ی انان را قبول کند و یا بخاطر کفرشان عذاب دهد.
مستندات
در شان اهل بئر معونه نازل شده است و تفصیل آن اینکه رسول الله ص هفتاد قاری را برای اموزش قرآن به اهل بئر معونه فرستاده بودند و این اتفاق چهار ماه بعد غزوه ی احد بوده است و امیر آنان منذر بن عمرو بود. همه ی این قاریان را عامر بن طفیل به قتل رساند و رسول الله ص از این قضیه به شدت ناراحت شدند و یک ماه در هر نماز قنوت خوانده و در آن مسببان این قضیه از قبائل را لعنت و به قحطی آنان دعا میکردند و این آیه نازل شد. (بغوی) از انس: رسول الله ص در روز احد دندان پیشین مبارکشان شکست و سرشان نیز شکست و رسول الله ص خون را از روی خود پاک میکردند و میفرمودند: چگونه قومی نجات یابند در حالیکه دندان پیامبرشان را شکستند و به الله شکایت میکردند. (بغوی) از عبدالله ابن عمر: رسول الله ص در روز احد چنین دعا میکردند: اللهم لعن کن حارث بن هشام را و لعن کن صفوان بن امیه، و این آیه نازل شد. (بغوی) سعید بن مسیب ومحمد بن اسحاق : وقتی رسول الله ص دیدند که با مسلمانان چه کرده اند از بریدن گوش و بینی و آلت مسلمانان، فرمودند: اگر الله متعال به ما فرصت دهد آنان را چنان مثله کنم که احدی از عرب چنین نکرده باشد، و این آیه نازل شد. (بغوی) رسول الله ص قصد کردند که بر علیه مشرکین برای استیصالشان دعا کند و این آیه نازل شد چراکه الله متعال میدانست که بسیاری از آنان مسلمان خواهند شد. (بغوی)
لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ
هیچ چیز از امر، به سوی تو نیست. (بغوی) یعنی الله مالک امر آنان است اما آنان را هلاک کند و خوار گرداند و یا توبه ی آنان را در صورت اسلام آوردن، قبول کند و یا عذاب دهد در صورتیکه بر کفرشان اصرار کنند و تو بنده ای مامور به انذار و جهاد با آنان هستی. (بیضاوی)
امر عذاب دادن آنان و یا طلب اصلاح آنان بر تو نیست تا انان توبه کند. (ایجاز البیان)
آنچه در شان اصحاب تو و مشرکان انجام میدهیم به تو مربوط نمیشود بلکه به الله مربوط است از اینکه توبه ی انان را قبول کند ویا از آنان انتقام بگیرد. (العز بن عبدالسلام) او یتوب علیهم عطف بر لیقطع است و لیس لک من الامر شیئ، جمله ی اعتراضیه است یعنی تا که عده ای از انان را هلک کند و بعضی دیگر ناامیدانه برگردند و عده ای نیز توبه کند و اینکه بعضی دیگر را نیز عذاب دهد چراکه ظالم هستند. (بغوی)
برای تو امری از این امور نیست بلکه در تمامی این مسائل، امر، امر من است. (بغوی)
امر برای الله است پس تو صبر پیشه کن. (جلالین)
أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ تا که توبه ی آنان را قبول کنی. (بغوی)
مگر اینکه توبه ی آنان را قبول کنی. (بغوی)
أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ امر آنان بر تو نیست و امر توبه ی آنان و امر تعذیب آنان نیز بر تو نیست. (بیضاوی)
از امر آنان چیزی بر تو نیست مگر اینکه الله توبه ی انان را قبول کند و تو خوشحال شوی وی آنان را عذاب دهد و تو تسکین یابی. (بیضاوی)
برای الله متعال است، آنچه در آسمانها و زمین هستند هم مملوک و هم بنده ی وی تعالی هستند. هرآنکس را خواهد با توفیق اسلام میبخشد و هرآنکس را که خواهد عذاب میدهد. و الله متعال آمرزنده ی مهربان است. یعنی رحمتش بر عدلش سبقت دارد.
مستندات
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ تاکید جمله ی قبل یعنی تاکید لیس لک من الامر شیئ است. (خازن)
یعنی امر برای کسی است که آنچه در آسمانها و زمین است برای وی باشد و همراه وی تعالی برای کسی امری نیست. (خازن) جمیع مخلوقات ملک وی تعالی هستند و همگی بنده ی ایشان هستند. (بحر العلوم)
يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ هرکس را خواهد به فضل و رحمت خود میآمرزد. (خازن) وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ
هرکس را خواهد به عدل خویش، عذاب دهد و هرکه را هرچه خواست حکم کند و وی تعالی را معارضی در افعالش نیست. (خازن) ضحاک: هرکه را خواهد گناه بزرگش را میآمرزد و هرکه را خواهد بخاطر گناه صغیره در صورت اصرار، عذاب میدهد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
یعنی الله متعال میپوشاند گناهان بندگانش را و آنان را مورد آمرزش قرار میدهد و به ترک عقوبت عاجل آنان، به آنان رحم میکند و همه ی اینها به تفضل و احسانش است نه بر سبیل وجوب بر وی تعالی چراکه اگر الله متعال همه را به بهشت ببرد به رحمت خودش است و اگر همه را به دوزخ اندازد، همگی به عدل خودش است لیکن جانب مغفرت و رحمت، غالب است. (خازن)
ای کسانی که ایمان آورده اید، ربا نخورید در حالیکه اموال خود را با ربا زیاد میکنید، و از الله پروا داشته باشید در آنچه نهی کرده است در این صورت انتظار نجات داشته باشید.
منظور از اکل ربا، گرفتن ربا است. (ابوسعود) قفال: مشرکین اموالی را که برای جنگ با مسلمانان خرج کرده بودند را از راه ربا به دست آورده بودند و این احتمال وجود داشت که مسلمانان نیز برای جمع کردن اموال به ربا متوسل شوند بهمین خاطر از ربا در اینجا نهی شده است. (کبیر رازی)
أَضْعَافًا مُّضَاعَفَةً
منظور قید برای نهی نیست بلکه برای مراعات حال آنان در عادتی که در باب ربا داشته اند است و برای توبیخ آنان است چراکه عادتشان این بود کسی اگر ربایی میگرفت در وقت حلول مهلت پرداخت میگفت: بدهیت را پرداخت کنو یا ربا کن و بدهکار اینکار را انجام میداد و این تکرار میشد تا اینکه بخاطر مال کمی که گرفته بود تمام اموال بدهکار را دربر میگرفت. (ابوسعود) اگر کسی گوید اضعاف مضاعفه چه معنایی دارد در حالیکه کم ربا نیز حرام است؟
چند احتمال وجود دارد :
الف: این نهی از مضاعفه قبل تحریم ربا باشد.
ب: با گرفتن مضاعفه یعنی زیادت، اموال خود را زیاد نکنید.
ج: بر استحلال ربا اصرار نکنید تا اینکه تا ابد بر آن ثابت بمانید.
د: منظور دوچندان شدن عذاب برای ربا است. ه: ربای جاهلی اینگونه بود که هر وقت سررسید پرداخت میرسید، به سود اضافه کرده و به مهلت میافزود. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
از الله بترسید با ترک آنچه که نهی شده اید که من جمله ی آن ربا است، تا امیدوار نجات باشید. (ابوسعود) پروا کردن از الله در این نهی واجب است و نجات معلق به دوری از ربا است پس اگر کسی پروا نکرده و بخورد، نجات برای وی نیست. (کبیر رازی)
با عدم متابعت از کفار و اجتناب از مشابهت با آنان، خود را از آتشی که برای کفار مهیا شده است، خود را دور کنید. (انوار القرآن ملا علی)
این آیه آگاهی میدهد که آتش ذاتا برای کفار است وبه تبع آنها عرضا به گناهکاران مسلمانان نیز میرسد. (انوار القرآن ملاعلی) آتش ربا خوار همانند آتش کفار است همچنانکه ظاهر آیه نشان میدهد و یا اینکه آتش رباخوار و فاجران از آتش کفار خفیفتر است بخاطر اختلاف در معاصی که بین آنها است. (العز بن عبدالسلام) امام ابوحنیفه: این آیه ترساننده ترین آیات است طوریکه مومنان را اگر از منهیات اجتناب نکنند، از آتشی که برای کفار مهیا شده است، بر حذر داشته است. (نسفی)
از الله متعال در اوامر و نواهی وی تعالی و از رسولش در آنچه از احکام به شما میرساند و ابلاغ میکند، پیروی و فرمانبرداری کنید تا باشد که از این طریق مورد مهر قرار گرفته و عذاب داده نشوید.
مستندات
از الله اطاعت کنید در هر آنچه که امر کرده و در هر آنچه که نهی کرده است و از رسولش در آنچه به شما از اوامر و نواهی الله متعال به شما رسانده است، اطاعت کنید. (ابوسعود)
از الله در فرائض و از رسولش در سنن، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
از الله در تحریم ربا و از رسول در آنچه از تحریم به شما رسانده است، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
محمد بن اسحاق: این آیه برای سرزنش کسانی نازل شده است که در روز احد از فرمان رسول الله ص اطاعت نکردند. (ابوسعود) لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
باشد که مورد مرحمت قرار گیرید. بعد وعید از عدم متابعت، وعده ی مرحمت داد تا با وعیدش بترسند و با وعده اش به اطاعت ترغیب شوند. (ابوسعود)
باشد که عذاب داده نشوید. (بحر العلوم)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.