و بشتابید و بر هم سبقت بگیرید به کارهاییکه شما را به آمرزش الله میرساند و به بهشتی میرساند که گنجایش یا عرض آن مثل آسمانها و زمین است و این بهشت برای متقیان عام و خاص و خاص الخاص، آماده کرده شده است.
متقین کسانیکه صفت آنان انفاق و صدقه در وقت خوشی و ناخوشی و در تمامی احوال خود، مشغول انفاق هستند و کسانیکه خشم خود را در وقت پرشدن درونشان از خشم، آن را فرو میخورند و کسانیکه از اشتباهات آنان را میبخشند، و الله متعال است که نیکوکاران را دوست دارد. نکته: با توجه به اینکه در قران در چندین موضع صفات مقتین را بیان میدارد به آنچه اساتید ما از تقسیم متقین به سه دسته ی متقی عام ومتقی خاص و متقی خاص الخاص میرسیم که در اول سوره ی بقره صفاتی عمومی برای متقین بیان میشود در اینجا صفاتی از صفات مستحبه و سختتر را بیان میدارد. نکته: قرآن به این وضوح مردم را به انفاق یعنی خرج کردن در راه الله متعال توصیه میکند و یکی از صفات متقین ومحسنین بر میشمارد و به صراحت اعلام میکند که در خوشی و ناخوشی و در فراخ دستی و تنگدستی و در تمامی حالات، مورد تایید الله متعال است حال عده ای با ادعاهای واهی و ایرادهای بنی اسرائیلی سعی دارند جلوی انفاق در راه الله را بگیرند. نکته: رسول الله ص فرمودند که کظم غیظ یعنی خشم فرو خوردن را در امت محمدی کم دانسته اند و فرموده اند در امت من نیست مگر کسیکه الله وی را در عصمت خودش بگیرد و در امتهای پیشین بسیار بوده است.
و دیگر صفت متقین این است که وقتی کبیره ای مرتکب شوند و یا هر نوع گناهی مرتکب شوند، الله را یادشان آورده و از آن پشیمان شده و طلب آمرزش میکنند و بر گناه ادامه نمیدهند و آن را ترک میکنند و چه کسی غیر از الله متعال، گناهان را میبخشد؟ هیچکس. و خودشان نیز میدانند که ان گناه بوده است و غیر از الله متعال نیز حق بخشش گناهان را ندارد.
پاداش کسانیکه توبه کنند و اصرار نکنند، آمرزش است از پرودگارشان و باغهاییکه در زیر آنها، نهرها جاری است و در آن جاودان خواهند بود و چه خوب و خوش است جزای عمل کنندگان به فرامین الهی که از جمله ی آن فرامین توبه کردن و عدم اصرار بر گناه است.
حقیقتا قبل شما راه و روشی در حوادث برای امتهای قبل شما رخ داده است و گذشته است پس برای دانستن عاقبت خود در صورت تکذیب یا تایید پیامبرتان، در مورد اتفاقاتی که برای گذشتگان افتاده است، سیر کنید و تفکر کنید و ببینید که چه بر سر آنان آمده است.
این قرآن و آنچه در آن از عاقبت تکذیب کنندگان اورده شده است بیان عاقبت مردم حاضر در این عصر است، و راهنمایی و پند است، برای کسانیکه تقوی پیشه کرده اند و یا قصد تقوی پیشه کردن دارند. نکته: الله متعال در این آیه، نکته و قاعده ای بسیار مهم را بیان میکند و آن اینکه وقتی ما یک مساله ی علمی و دینی و حقیقت دینی و علمی را بیان میکنیم برای عده ای که هدفشان انکار است، بیان است تا در قیامت، عذری نداشته باشند و برای کسانیکه دنبال راه یافتن و هدایت شدن و پند پذیری هستند، که همان متقین باشند، هدایت و موعظه است.
و به خود ضعف راه ندهید و بر آنچه از مصیبت پیش میآید، غمگین نباشید، و بدانید که شما بالاتر و برتر هستید، اگر مومن واقعی هستید، راهی برای سستی نشان دادن و ناراحت شدن نیست.
اگر به شما مسلمانان جراحتی و آسیبی برسد، قطعا به دشمنان شما نیز همانند آن آسیب رسیده است، و این ایام را درگردش بین مردم قرار داده ایم، و این از این جهت است که الله متعال مشاهده کند کسانی را که ایمان اورده اند و برای این است که از بین شما شهیدانی داشته باشد. و الله متعال ظالمان که همان کفار و منافقین و فاسقین باشند را دوست ندارد. نکته: پیروزی کفار بر مومنان نشانه ی رضایت الله از انان نیست. نکته: امتحان برای مشخص شدن مومن از غیر آن است و اینکه چه کسی برای چه ایمان اورده است، آیا برای مادیات و یا برای آخرت و رضایت الله متعال؟ نکته: اصل دولت برای مسلمانان است اگر از فرمان رسول الله ص پیروی کنند، اگر شکستی هست بخاطر سرپیچی از فرامین الهی یعنی اوامر و نواهی اسلام است.
این دوران روزگار برای پاک کردن مومنان از گناه است و خالص گرداندن انان و برای محو آثار کفار و مستاصل کردن آنان است.
آیا گمان کردید که داخل بهشت خواهید شد در حالیکه الله متعال هنوز مجاهد را از شما علم ظهور ندانسته است یعنی جهادی به وجود نیامده است تا به آن علمی تعلق گیرد. و همینطور تا وقتیکه صابران از شما مشخص شود. نکته: علم الله متعال بر همه چیز تعلق دارد پس در اینجا اعلام عدم علم به معنی عدم عمل به جهاد و صبر است یعنی عملی از شما صورت نگرفته است تا بخاطرش شما را به بهشت ببرد. علم الله متعال برای ما وقتی مشخص میشود که معلوم حاصل شود.
قطعا شما کسانی بودید که تمنای مواجهه با دشمن را داشتید تا که به شهادت برسید، و این قبل مواجهه با دشمن بود و ان را دیدید، و فقط نگاه کردید. نکته: انسان در مواقعی که در آسایش است و با سختی مواجه نشده است، فکر میکند که بر سختی غلبه خواهد کرد و برای همین اظهار نظر میکند و خود را حق به جانب میداند و بر دیگران خورده میگیرد که چرا این شد وان شد ولی وقتی در همان سختی قرار میگیرد خیلی از افراد جا میزنند و ضعف خود را آشکار میکنند و کاری جز نگاه از روی بهت و حیرت ندارند.
و محمد چیزی جز فرستاده نیست مثل رسولانی که قبل وی بوده اند و امدند و رفتند، پس آیا شما اگر محمد بمیرد ویا کشته شود، به گذشته برمیگردید؟ یعنی مرتد میشوید؟ و یا بخاطر مردن یا کشته شدنش، عقب نشینی میکنید، و هرکس که به عقب برگردد از فرمان الله و یا مرتد شود، به الله متعال هیچگونه ضرری نخواهد رسید و الله متعال ثابتان بر اسلام را دوست دارد. نکته: دوست داشتن یا نداشتن الله متعال مثل اظهار دوستی یا عدم دوستی ما نیست بلکه وقتی میفرماید دوست دارد یعنی نعمت بهشت عطا خواهد کرد و وقتی میفرماید که دوست ندارد یعنی اینکه به جهنم خواهد انداخت و عذاب خواهد داد.
و برای نفسی نیست که بمیرد مگر اینکه الله اجازه ی مرگ دهد حالا به ملک الموت و یا اجازه ی کلی، و اجل کتابی موقت و دارای مهلتی معین است. و کسیکه هدفش از جهاد یا هر عملی دیگر که برای اخرت باید انجام میشد را به نیت دنیوی از قبیل غنیمت و مانند ان انجام دهد، آنچه را که مقدر کرده ایم را به وی خواهیم داد و کسیکه نیتش اخرت باشد، پاداش وی را خواهیم داد و زود باشد که شاکران و قدرشناسان را پاداش نیک دهیم. نکته: در سنجزی که زود باشد است، این نکته است که در کنار پاداش اخروی، پاداش دنیوی نیز خواهد داد.
چه بسیار پیامبری که همراه وی جماعات بسیار جنگ کرده اند و یا علمای پرهیزگار همراه پیامبران جنگ کرده اند، و در این راه یعنی راه الله هرچه که پیش آمد، آنان به خود سستی راه ندادند، و ضعیف نشدند و در برابر دشمن سر خم نکردند. و الله متعال شکیبایان بر سختی ها را دوست دارد. نکته: این آیه به ما میگوید که اسلام و دین بر شخص استوار نیست و این راه است که باید ادامه داشته باشد حتی اگر کسیکه کشته میشود، پیامبر هم باشد و الله از ما میخواهد که به دنبال کسب رضایت وی تعالی باشیم و در این راه سستی به خرج ندهیم.
حسن دیگر امتهای جهادگر همراه پیامبران پیشین این بود که در وقت مواجهه با دشمن و در همه حال، اگر شکستی پیش میآمد، در حال مشغول استغفار و طلب آمرزش مییشدند و از گناهان کوچک و بزرگ پشیمان میشدند و از الله استواری قدم میخواستند و ناشکیبایی از خود نشان نمیدادند و میگفتند: پروردگارا، گناهان ما و بی حدی ما را بیامرز و قدمهایمان را استوار بدار و بر کفار ما را چیره بگردان.
پس در نتیجه الله متعال به آنان، پاداش دنیوی از غنیمت و نصرت و نام نیک عطا کرد و خوبی پاداش آخرت را که جنت و احترام اخروی را به آنان عطا کرد و الله متعال افراد نیکوکار را دوست دارد. نکته: وقتی الله متعال میفرماید دوست دارد یعنی عاقبت بخیرشان میکند و این همان هدف است و غیر آن هدفی نیست. نکته: احسان حتما برای دیگران نیست بلکه احسان به دیگران همان احسان به خود است که سبب نجات شخص میشود.
ای کسانیکه ایمان آوردید، اگر کسانیکه کفر ورزیده اند، اطاعت کنید، آنان شما را به عقب برگشت خواهند داد و باعث مرتد شدن شما خواهند شد و این باعث میشود که زیانکش گردید.
بلکه از الله متعال اطاعت کنید چراکه ولی حقیقی الله متعال است که شما را نصرت میدهد و وی تعالی بهترین یاور و نصرت دهنده است پس نیازی نیست به پیش کفار بروید و از آنان که نمیتوانند خودشان را کمک کنند را یاور بگیرید.
زود باشد که بر قلب مشرکان، ترس خواهیم انداخت و این به سبب شرکشان است در حالیکه برای شرکشان کتاب و حجتی نیست و مرجع و بازگشت آنان به جهنم است و چه بد است ماوی ظالمان است.
الله متعال به وعده اش عمل کرد و بر وعده اش ماند آن وقتی که شما داشتید مشرکان را میکشتید و این با اجازه و علم الله متعال بود، تا اینکه به سسی گراییدید و بین خود اختلاف کردید و از فرمان، سرپیچی کردید، و این بعد این بود که الله متعال به شما نشان داد آنچه را دوست داشتید از پیروزی و غنیمت. از بین شما کسانی هستند که هدفشان دنیا و متاع آن است و عده ای دیگر از شما نیز هدفشان آخرت است. بعد این بود که شما را از مشرکان برگرداند و حال نیز بر علیه شما گشت تا شما را امتحان کند که در سختی شکیبایی میکنید یا خیر. قطعا الله متعال از شما عفو کرده است و الله متعال صاحب فضل بر مومنان است.
به یاد آرید وقتی را که شما فرارکنان دور میشدید و به کسی اعتنا نمیکردید و برای کسی نمیایستادید، در حالیکه رسول الله ص شما را با صدای رسا فرامیخواند و رسول الله ص در پس شما بود پس الله متعال بخاطر این کارتان شما را غمی بعد غمی دیگر، سزا داد تا یاد بگیرید که بر فوت نفع و رسیدن مکروه، ناراحت نشوید. و الله متعال، از کردار و نیات شما، خبردار است. نکته: در بدر مسلمانان پیروز شدند و لذت آن را چشیدند و اینبار مقرر شد که شکست بخورند و بر آن تمرین داشته باشند چراکه اگر مسلمانان همیشه پیروز میشدند ممکن بود فکر کنند که همیشه پیروزی برای آنان است و میتوانند به هر نیتی جنگ کنند و دنیای خود را نیز تامین کنند پس این شکست یاد داد که با فوت نفع و رسیدن مکروه، نباید ناراحت شوند بلکه باید خود را اصلاح کنند.
و بعد آن واقعه، ای مومنان، الله متعال بر شما امنیت فرو فرستاد، که در غالب، خواب گرفتن بود که عده ای را فرا گرفت که آنان کسانی بودند که برای آخرت به جنگ آمده بودند و عده ای دیگر را غم جانشان، در بر گرفت و خوابشان نیامد. در حق الله متعال آنطور که شایسته است، گمان نبردند بلکه بر عکس در حق الله متعال گمان و پنداری ناحق، دارند. گویند: آیا ما را از امر پیروزی و نصرت، نصیبی هست؟ بگو: تمام امور از آن الله متعال است و بر اساس حکمتش، حکم میراند. در دلهای خود چیزی را مخفی میکنند که بر خلاف آنچه برای تو اظهار میکنند، میباشد. ظاهر بین هستند و میگویند: اگر ما را نصیبی از امر میبود، در اینجا کشته نمیدادیم. بگو: اگر بر فرض شما در خانه میماندید، قطعا کسانی را که تقدیرشان کشته شدن در اینجا بود از خانه های خود خارج میشدند و به محل کشته شدنشان میرسیدند و کشته میشدند و این برای این است که الله متعال آنچه را که در دلهایتان است را اشکار کند و آنچه از شک در دل دارید ،را بردارد. و الله متعال خود به آنچه در دلهاست، آگاه است و هرچه انجام میدهد برای آشکار سازی برای شماست والا الله متعال را نیازی نیست که خوب و بد شما را با آزمایش بداند.
قطعا کسانی از شما که در روز احد، از جنگ فرار کردند، آنان را شیطان لغزاند و این به سبب بعضی از کارهای اشتباهی بود که انجام دادند، و قطعا الله متعال از آنان در گذشت. قطعا الله متعال آمرزنده و بردبار است که عجله نمیکند.
ای کسانیکه ایمان آورده اید، به مانند کفاری نباشید که وقتی برادران و مرتبطان آنان به سفر یا جنگی میروند، به آنان میگویند: اگر آنان به سفر نمیرفتند و جنگجو نبودند، نمیمردند و کشته نمیشدند. این نهی از همانند آنان شدن از این جهت است تا که الله متعال آنچه گفته اند را حسرتی برای آنان قرار میدهد و این الله است که میمیراند و زنده میگرداند. و این الله است که به کردارتان بیناست. نکته: یعنی این را منافقین میگویند تا حسرتی برای آنان باشد چراکه خیلی اوقات با سود و غنایم بسیار برمیگردند و صاحبان سخن هستند که در حسرت میمانند پس مواظب باشید که شما نیز مانند آنان نشوید چراکه مردن و زنده ماندن دست الله متعال است.
قسم که اگر بمیرید و یا در راه الله متعال کشته شوید، پس مغفرت و رحمتی که الله متعال به شما میدهد، از آنچه کفار و شما در دنیا جمع میکنید، بهتر است.
قسم که اگر به هر طریقی بمیرید و یا به هر طریقی کشته شوید، بازگشت شما به سوی الله است نه به کسی دیگر و وی تعالی است که شما را بر اساس اعمالتان جزا خواهد داد. نکته: در آیه ی قبل توصیه میشود که در مردن و کشته شدن، عملتان این باشد که در راه الله باشد و این جمع از اموال دنیوی بهتر است و در این آیه نیز بیان میکند که اگر توصیه ی قبلی را قبول نکنید باز خواهید مرد یا کشته خواهید و چاره ای ندارید جز اینکه الله متعال برمیگردید پس از جهاد باز ماندن و تلاش برای زنده ماندن فائده ای ندارد در هر صورت بر سر انسان خواهد آمد پس بهتر آن که در راه الله متعال رخ دهد.
پس به سبب رحمت الهی تو برای آنها ملایمت کردی چه اگر درشت سخن و سختگیری میکردی، قطعا انان از دور و بر تو میرفتند و هلاک میشدند، پس عفو و بخشش را پیشه کن و در امور قابل مشورت، با آنان مشورت کن و وقتی تصمیم به عملی گرفتی، پس با توکل بر الله متعال، به امرت مشغول شو. قطعا الله متعال کسانی را که به وی تعالی توکل میکنند، را دوست دارد. نکته: اینکه الله متعال میفرماید که فلان کس را دوست میدارد، بدین معناست که کارش را راه خواهد انداخت و مورد رحمت قرار خواهد داد.
اگر الله متعال شما را یاری رساند و مانع آسیب به شما شود، شما را غالب شونده ای نیست و اگر شما یاری نکند، چه کسی میتواند مانع دشمن شما شود پس آنچه که شما باید انجام دهید این است که بر الله متعال توکل کنید و به اسباب و علل تکیه نکنید.
بر نبی از انبیاء نه سزوار است و نه این وصله ها میچسبد که خیانت کند و هرکس که خیانتی انجام دهد، در روز قیامت آن خیانت را آورده شود و خیانت را گرفته خواهد. بعد هرکس را جزای تمام و کمال بر طبق عملش داده میشود و در حالیکه بر هیچکس هیچ ظلمی صورت نمیگیرد.
کسیکه در راه کسب رضایت الله میکوشد و دنبال روی آنچه رضایت الله در آن است، میباشد، آیا چنین کسی با کسی که در کارهایش طوری رفتار میکند که باعث سخط و غضب الله میشود، برابر خواهند بود؟ در حالیکه مصیر و محل رفتن وی جهنم است و این جهنم چه بد مصیر و محل رفتنی است.
اینان یعنی هر دو گروه پیروی کننده از رضای الله و با سخط الله برگشت کنندگان هر دو گروه را درجات است که از هم فاصله ها دارند و الله متعال بینای آنچیزی است که شما انجام میدهید و بر اساس آن درجه بندی خواهد کرد.
قسم که الله متعال منت نهاد بر مومنان وقتی که از جنس خودشان، رسولی فرستاد که آیات قرآن را بر آنان تلاوت میکند و آنان را از زشتی ها امثال شرک و انواع گناه پاک میگرداند و به آنان قرآن را و احکام را و سنت را تعلیم میدهد، و اینان قطعا قبل بعثت رسول الله ص در گمراهی آشکار از راه درست بودند. نکته: عده ای مدعی تصوف با معنی کردن تصوف به تزکیه، ادعای فرض بودن ان را دارند. باید دانست که بر طبق تفسیر تزکیه اگر منظور از تصوف تزکیه از شرک و گناه باشد، و دوری از آنها باشد، قطعا فرض خواهد بود ولی اگر منظور این باشد که به اسم تصوف یا تزکیه خود را و ناموس خود را اموال خود را در اختیار مدعی پیر بودن، قرار دهد، این راه کفر و گمراهی و حرام خواهد بود. پس اگر کسی را دیدید که این آیه ی مبارکه را و امثال آن را قرائت میکند و در مورد فرضیت تزکیه سخن میراند، از وی در مورد تزکیه و تفسیر ان و اینکه چگونگی آن بپرسید تا حال ان شخص مشخص شود و یا انکار کند.
آیا وقتی که به شما مصیبتی رسید در حالیکه دو برابر آن را به مشرکان ضربه زده اید، میپرسید که این از کجا آمد؟ ای محمد به آنان بگو که هرچه بر سرتان امده است، سببش خودتان بوده اید چراکه با رسول الله ص مخالفت کرده اند و نافرمانی کرده اید. قطعا الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: تربیت مومنان است که بدانند که امر رسول الله ص اطاعت کردنی است و وظیفه است و نظر رسول الله ص مثل نظر دیگران نیست و دیگر اینکه کمک الله متعال وقتی خواهد بود که از وی اطاعت شود و اگر نافرمانی شود، الله بر مصیبت رساندن به شما هرچند مسلمان باشید، قادر مطلق است پس این شما هستید که باید خود را اصلاح کنید و بر انچه الله متعال و رسول الله ص میخواهد، گردن بنهید و اطاعت کنید تا مشمول رحمت الهی شوید.
و آنچه به شما از آسیب و کشته شدن و زخمی شدن رسیده است، پس به مشیت و تقدیر الهی بوده است و هدف این بود که مومن از نفاق کنندگان، شناخته شوند.
صورت تشخیص مومن از منافق اینگونه است که به منافقین گفته شد: بیایید تا از در راه الله متعال جنگ کنید و یا از دیار و اهل خود دفاع کنید. آن منافقین گفتند: اگر میدانستیم که جنگ است، و ما امر جنگ را میدانستیم، با شما همراه میشدیم. در این روز، آنان از ایمان مورد گمان در مورد آنان به کفر نزدیکتر هستند. آنان چیزی را میگویند که در دلشان نیست یعنی از ایمان و از اینکه اگر فلان بود تبعیت میکردند. و الله متعال به آنچه که آنان کتمان میکنند داناتر است. نکته: الله متعال با قرار دادن اشخاص در حوادث مختلف، ایمان اشخاص را میسنجد. نکته: اینکه آنان از ایمان به کفر نزدیکتر هستند در مورد منافقان است از این جهت که در جای جای قرآن به تمثیل منافقین پرداخته شده است که گاهی نور ایمان روشن میشود و بعد به تاریکی سخت فرو میروند و در جایی دیگر بیان داشته است که منافقین مذبذب هستند یعنی مردد هستند بین ایمان و کفر و در این روز یعنی روز احد به کفر نزدیکتر شده اند چراکه آنان تابع نعمت هستند.
کسانیکه به برادران خود گفتند و این در حالی بود که به جنگ نرفته بودند: اگر آنان که کشته شدند با از ما پیروی میکردند و جنگ نمیرفتند، کشته نمیشدند. ای محمد به آنان بگو: پس مرگ را از خود دفع کنید، اگر در گفتارتان صادق هستید، راهی برای مرگ پیدا کنید.
گمان مبر که شهداء مردگان باشند، بلکه آنان زنده هستند و در نزد الله متعال روزی میخورند.
شادمان هستند از آنچه که الله متعال از نعمتهای بهشتی به آنان داده است و بشارت میدهند و خوشحالی میکنند بر آنان که بعدا به آنان ملحق خواهند شد. خوشحالی آنان از این است که بر آنان ترس و غمی نیست.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.