0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ ﴿133﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و بشتابید و بر هم سبقت بگیرید به کارهاییکه شما را به آمرزش الله میرساند و به بهشتی میرساند که گنجایش یا عرض آن مثل آسمانها و زمین است و این بهشت برای متقیان عام و خاص و خاص الخاص، آماده کرده شده است.

مستندات
وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ
در قرائت ابن عامر و نافع بدون واو است. (مظهری)
عطف به اطیعوا است. (ابوسعود)
با هم مسابقه دهید. (ابوسعود)
یعنی به اشیائی که باعث مغفرت و رفتن به بهشت میشود. (ابوسعود)
ابن عباس: به اسلام بشتابید. (مظهری)
عکرمه از ابن عباس: به توبه بشتابید. (مظهری)
علی ابن ابی طالب: به انجام فرائض بشتابید. (مظهری)
از انس بن مالک: منظور تکبیرة الاولی ی نماز است. (مظهری)
مرجع تمامی اقوال بر میگردد به آنچه که موجب دخول به بهشت و به رهایی از آتش منجر میشود از اسلام و اعتقادات حقانی و اخلاق و اعمال صالحه میباشد. (مظهری)
رسول الله ص: به انجام اعمال خیر زود مبادرت بورزید، شما منتظر نیستید مگر بر فقری که فراموش کرده بودید و یک دفعه میآید و یا غنایی که باعث طغیان میشود و یا بیماری که فاسد کننده ی مزاج و مشغول کننده ی حواستان است و یا پیری که کلام درست ادا نمیکند و یا مرگی به یکباره و یا آمدن دجال این دجال، بد منتظَری است و یا قیامت و آمدن قیامت تلخ و دشوارتر است. (مظهری) یعنی تا وقت دارید انجام دهید چراکه خیلی زود باشد که فرصت از دستتان برود.
عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ
گشادگی به بهشتی که گشادگی آن مثل عرض آسمانها و زمین است. (مظهری)
هدف تمثیل است نه اینکه مثل همان باشد چراکه در گمان مردم عوام (دانشمندان تجربی نیز عوام هستند)، فراخترین شیئ از نظر مسافت مکانی همین آسمانها و زمین هستند پس به این عرض این دو مثال زد. (مظهری)
از ابن عباس: به اندازه ی عرض آسمانها و زمین اگر کنار هم گذاشته شوند. (ابوسعود)
از انس بن مالک سوال شد که بهشت کجاست؟ آیا در آسمان است یا در زمین؟ انس جواب داد : کدامین آسمان و زمین میتواند، بهشت را در خود جا دهد؟ بهشت بالای هفت آسمان و زیر عرش است. (مظهری)
قتاده: صحابه نظرشان این بود که بهشت در بالای هفت آسمان و جهنم زیر هفت طبقه ی زمین است. (مظهری)
أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ
یعنی برای متقیان، تهیه شده است پس این آیه نشان میدهد که بهشت الان نیز مخلوق است. (ابوسعود)
دیگر اینکه بهشت خارج این عالم است. (ابوسعود)
متقی کسیکه از شرک پروا میکند چراکه در آیه ی بیست و یک سوره ی حدید میفرماید: {سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } [الحديد: 21]. (نسفی)
متقی کسیکه از گناهان پروا میکند و دوری میکند. اگر منظور متقی از شرک باشد این بهشت در عاقبت امر به آنان میرسد و اگر متقی از گناهان باشد بدون عقوبت وارد بهشت خواهد شد. (نسفی)
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿134﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

متقین کسانیکه صفت آنان انفاق و صدقه در وقت خوشی و ناخوشی و در تمامی احوال خود، مشغول انفاق هستند و کسانیکه خشم خود را در وقت پرشدن درونشان از خشم، آن را فرو میخورند و کسانیکه از اشتباهات آنان را میبخشند، و الله متعال است که نیکوکاران را دوست دارد. نکته: با توجه به اینکه در قران در چندین موضع صفات مقتین را بیان میدارد به آنچه اساتید ما از تقسیم متقین به سه دسته ی متقی عام ومتقی خاص و متقی خاص الخاص میرسیم که در اول سوره ی بقره صفاتی عمومی برای متقین بیان میشود در اینجا صفاتی از صفات مستحبه و سختتر را بیان میدارد. نکته: قرآن به این وضوح مردم را به انفاق یعنی خرج کردن در راه الله متعال توصیه میکند و یکی از صفات متقین ومحسنین بر میشمارد و به صراحت اعلام میکند که در خوشی و ناخوشی و در فراخ دستی و تنگدستی و در تمامی حالات، مورد تایید الله متعال است حال عده ای با ادعاهای واهی و ایرادهای بنی اسرائیلی سعی دارند جلوی انفاق در راه الله را بگیرند. نکته: رسول الله ص فرمودند که کظم غیظ یعنی خشم فرو خوردن را در امت محمدی کم دانسته اند و فرموده اند در امت من نیست مگر کسیکه الله وی را در عصمت خودش بگیرد و در امتهای پیشین بسیار بوده است.

مستندات
بیان صفات متقین است. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ
گفته شده است: هر یک از این صفتها، صفتهایی علیحده هستند یعنی انگار گفته است برای متقینی که در سراء و ضراء انفاق میکنند، مهیا کرده شده است و وو. (بحر العلوم)
کلبی: سراء و ضراء یعنی در حالت آسایش و سختی انفاق میکنند. (بحر العلوم)
ضحاک و مقاتل: در فراخدستی و در تنگدستی. (بحر العلوم)
در حالت صحت و مرض. (بحر العلوم)
گفته شده است: در وقت زنده بودن و بعد مرگ. (بحر العلوم)
گفته میشود: در خوشی مسلمانان مثل عروسی و ولیمه ودر حادثه های ناگوار و ماتم (بحر العلوم)
و گفته میشود: نفقه ای که دادن آن شما را خوشحال میکند مثل خرج کردن به اولاد و خویشاوندان و ضراء یعنی به کسانیکه از انفاق به آنان خوشحال نمیشوید مثل انفاق به دشمن و کسیکه دشمنی خود را پنهان میکند. (بحر العلوم)
سراء یعنی به انبیاء هدیه داده و آنان را مهمان میگیرد و ضراء یعنی دردمندان که به آنان صدقه میدهند. (بحر العلوم)
فراخ دستی و تنگدستی از باعثه های بخل هستند چراکه وقتی دستش باز است برای چشم همچشمی و رقابت در اموال، باعث بخل میشود و در تنگدستی نیز کمی اموال باعث آن است. (ایجاز البیان)
یعنی در تمامی احوال خود انفاق میکنند. (بیضاوی)
رسول الله ص: سخی نزدیک است به الله متعال و نزدیک است به مردم و نزدیک است به بهشت و از آتش دور است و بخیل از الله و بهشت و از مردم دور است وبه دوزخ نزدیک است و سخی جاهل از بخیل عابد به الله متعال دوست تر است. (بغوی)
وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ
کسانیکه خشم در درون آنان میجوشد. (بحر العلوم)
یعنی وقتی کسی آنان را به خشم میآورد از آن گذر کرده و عقوبت نمیکنند. (بحر العلوم)
وقتی خشم درونش پر میشود آن را فرو میخورد و اظهار نمیکند. (بغوی)
وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ
کلبی: یعنی از مملوکان (بردگان). (بحر العلوم)
یعنی از مردم بعد اینکه بر آنان قدرت پیدا میکنند، گذشت میکنند. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
محسنین از آزادها و مملوکان را دوست دارد. (بحر العلوم)
یعنی کسانی را که بعد عفو، احسان میکنند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: کسی از ظلمی گذشت نکند مگر اینکه عزتش بیشتر میشود. (بحر العلوم)
از ثوری: احسان یعنی نیکی کردن به کسیکه به تو اسائت کرده است و نیکی به نیکی کننده، تجارت است. (بغوی)
وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَىٰ مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿135﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و دیگر صفت متقین این است که وقتی کبیره ای مرتکب شوند و یا هر نوع گناهی مرتکب شوند، الله را یادشان آورده و از آن پشیمان شده و طلب آمرزش میکنند و بر گناه ادامه نمیدهند و آن را ترک میکنند و چه کسی غیر از الله متعال، گناهان را میبخشد؟ هیچکس. و خودشان نیز میدانند که ان گناه بوده است و غیر از الله متعال نیز حق بخشش گناهان را ندارد.

مستندات
در حق خرما فروشی نازل شده است که وقتی خانمی برای خرید خرما به دکان وی مراجعه کرد، خانم را داخل برده و بوسید و بعد پشیمان شد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته شده است در شان مردی نازل شده است که وقتی برادر دینی وی به جهاد رفته بود به زن وی دست زده بود و بعد پشیمان شد و این ایه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته اند: در شان بهلول کفن دزد نازل شده است که توبه کرد. (بحر العلوم)
گفته شده: مومنان به رسول الله ص گفتند: بنی اسرائیل برای الله متعال از ما مکرمتر بوده است چراکه وقتی کسی از انان گناهی مرتکب میشود صبح بر سر در خانه ی وی، کفاره ی ان گناه نوشته میشد، این آیه نازل شد. (ابوسعود)
وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً
فاحشه یعنی زنا. (بحر العلوم)
یعنی کاری که در نهایت قبح است مثل زنا. (بیضاوی)
أَوْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ
یعنی بوسیدن و لمس کردن. (بحر العلوم)
گناهی انجام دهد فرقی ندارد چه گناهی باشد. (بیضاوی)
گفته اند: فاحشه یعنی گناه کبیره و ظلموا گناهان صغیره است. (بیضاوی)
گفته میشود: فاحشه هر فعلی که مستوجب حد در دنیا باشد و ظلموا انفسهم، گناهی کمتر از آن را گویند. (بحر العلوم)
فاحشه آنچه باعث آتش میشود و ظلموا آنچه باعث حساب و حبس میشود. (بحر العلوم)
ابراهیم نخعی: ظلم در اینجا تفسیر فاحشه است. (بحر العلوم)
فاحشه آنچه که در آن تعدی به دیگران باشد و ظلم نفس آنچه که در آن تعدی به دیگران نباشد. (ابوسعود)
ذَكَرُوا اللَّهَ
یعنی از الله بترسند. (بحر العلوم)
جایگاه خود را در پیشگاه الله متعال یادشان بیاید. (بحر العلوم)
عذاب الهی یادشان بیاید. (بحر العلوم)
وعید یا حکم یا حق عظیم الله یادشان بیاید. (بیضاوی)
با زبان یا با قلب الله را یاد میکنند و باعث توبه میشود. (نسفی)
فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ
یعنی با زبان طلب آمرزش کرده و با قلب پشیمان شوند. (بحر العلوم)
گفته اند: استغفار زبانی بدون پشیمانی، توبه ی دروغگویان است. (بحر العلوم)
حسن بصری: این استغفار ما نیاز به استغفارهای زیادی دارد. (بحر العلوم)
وَمَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ
یعنی کسی غیر از الله متعال، گناهان را نمیامرزد. (بحر العلوم)
برای بیان وسعت رحمت الهی و خوش کردن نفوس گناهکار و تشویق آنان به توبه است و اشاره است به اینکه گناه هرچه بزرگ باشد، عفو الهی از ان بزرگتر است. (نسفی)
وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَىٰ مَا فَعَلُوا
و بر آنچه از گناه که انجام داده اند، نمیمانند. (بحر العلوم)
تاخیر عدم اصرار از استغفار برای یادآوری این مطلب است که در استغار باید تسریع داشت و نباید تاخیر کرد. (ابوسعود)
و یا اینکه یعنی استغفار گویند در حالیکه بر گناه نیز نمیمانند. (ابوسعود)
وَهُمْ يَعْلَمُونَ
در حالیکه آنان میدانند که آن گناه و معصیت است برای همین دیگر به آن برنمیگردند. (بحر العلوم)
خودشان میدانند که غیر از الله متعال، کسی گناهان را نمیبخشد. (نسفی)
گفته شده : در آیه تقدیم و تاخیر بوده است به اینصورت که والذين إذا فعلوا فاحشة أو ظلموا أنفسهم، ولم يصرّوا على ما فعلوا وهم يعلمون، ذكروا الله فاستغفروا لذنوبهم، ومن يغفر الذنوب إلا الله یعنی کسانیکه فاحشه ای انجام داده اند ویا به خود ظلم کرده اند و بر کرده ی خود اصرار نکرده اند و خودشان میدانند که گناه است، الله را یادشان میآید پس از گناهانشان طلب آمرزش میکنند و کسی غیر از الله متعال گناهان را نمیبخشد. (بحر العلوم)
أُولَٰئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ ﴿136﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پاداش کسانیکه توبه کنند و اصرار نکنند، آمرزش است از پرودگارشان و باغهاییکه در زیر آنها، نهرها جاری است و در آن جاودان خواهند بود و چه خوب و خوش است جزای عمل کنندگان به فرامین الهی که از جمله ی آن فرامین توبه کردن و عدم اصرار بر گناه است.

مستندات
أُولَٰئِكَ جَزَاؤُهُم
صاحبان این صفات، ثوابشان... (بحر العلوم)
مَّغْفِرَةٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا
بخاطر توبه اش، آمرزش است و بخاطر رحمت الهی باغهایی که زیر آن نهرها جاری است، میباشد. (نسفی)
وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ
کلبی: چه خوش است پاداش عمل کنندگان که بهشت است. (بحر العلوم)
مقاتل: چه خوب است پاداش توبه کنندگان از گناه که بهشت است. (بحر العلوم)
ثواب اطاعت کنندگان. (بغوی)
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ ﴿137﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

حقیقتا قبل شما راه و روشی در حوادث برای امتهای قبل شما رخ داده است و گذشته است پس برای دانستن عاقبت خود در صورت تکذیب یا تایید پیامبرتان، در مورد اتفاقاتی که برای گذشتگان افتاده است، سیر کنید و تفکر کنید و ببینید که چه بر سر آنان آمده است.

مستندات
قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ
برای تسلی خاطر مومنان است. (قرطبی)
سنن جمع سنت به معنی راه مستقیم. (قرطبی)
سنت، آنچه که از ان تبعیت کرده شود و مقتدا گردد چه خیر و چه شر باشد. (قرطبی)
زجاج: یعنی اهل سنتهای گذشته. (قرطبی)
ابوزید: امثال گذشتگان. (قرطبی)
عطاء: شرائع گذشتگان. (قرطبی)
مجاهد: قبل شما از کسانیکه بخاطر تکذیبشان، هلاک شده اند. (قرطبی)
یعنی قبل شما راههایی از خیر و شر و اهل این دو گذشته است پس بنگرید حال کسانیکه تکذیب کرده اند، تا ببینید که عاقبت امر انان چه شده است. (مظهری)
فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ
پس بر روی زمین سیر کنید تا آثار تکذیب کنندگان پیامبران خود را و آنچه بر سر آنان آمده است را ببینید. (تاویلات اهل سنت)
از کسانی که از عاقبت آنان خبر دارند بپرسید تا آنان از چگونگی هلاک آنان خبر دهند. (تاویلات اهل سنت)
در قرآن تفکر کنید پس قران به شما از امتهای گذشته خبر خواهد داد و چنان خواهد شد که انگار در روی زمین سفر کرده باشید. (تاویلات اهل سنت)
سنتها و عادتهای الهی بر امتهای تکذیب کننده گذشته است. (ابوسعود)
فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
عاقبت امر یعنی آخر امر انان. (قرطبی)
یعنی الله تعالی میفرماید که من به مشرکان مهلت میدهم و آنان دچار استدراج میشوند و
آخر امر نصرت و پیروزی برای پیامبر و مومنان خواهد بود و هلاکت برای کفار خواهد بود. (قرطبی)
هَٰذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ ﴿138﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این قرآن و آنچه در آن از عاقبت تکذیب کنندگان اورده شده است بیان عاقبت مردم حاضر در این عصر است، و راهنمایی و پند است، برای کسانیکه تقوی پیشه کرده اند و یا قصد تقوی پیشه کردن دارند. نکته: الله متعال در این آیه، نکته و قاعده ای بسیار مهم را بیان میکند و آن اینکه وقتی ما یک مساله ی علمی و دینی و حقیقت دینی و علمی را بیان میکنیم برای عده ای که هدفشان انکار است، بیان است تا در قیامت، عذری نداشته باشند و برای کسانیکه دنبال راه یافتن و هدایت شدن و پند پذیری هستند، که همان متقین باشند، هدایت و موعظه است.

مستندات
هَٰذَا
این قرآن. (مظهری)
یا فرموده اش: قد خلت من قبلکم. (مظهری)
و مفهوم فرموده اش: فانظروا . (مظهری)
این به آنچه از امر متقین و توبه کنندگان، گفته است، اشاره دارد. (مظهری)
بَيَانٌ لِّلنَّاسِ
برای عموم مردم، بیان است. (مظهری)
برای مردم که منظور تکذیب کنندگان میباشد که اگر بر تکذیب خود بمانند، عاقبتشان چه خواهد بود. (ابوسعود)
وَهُدًى
هدایت از گمراهی است. (مظهری)
وَمَوْعِظَةٌ لِّلْمُتَّقِينَ
و موعظه خاصة برای متقین است چراکه آنان هستند که از آن منتفع میگردند. (مظهری)
برای آنان زیادت بصیرت است. (ابوسعود)
مدار اینکه هدایت و موعظه باشد، متقی بودن انان است و یا اینکه کسانی که قصد تقوی داشته باشند برای آنان هدایت و موعظه است. (ابوسعود)
ترغیب و ترهیب است، برای کسانی که از شرک پروا دارند. (نسفی)
نور و ادب است. (العز بن عبدالسلام)
وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿139﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و به خود ضعف راه ندهید و بر آنچه از مصیبت پیش میآید، غمگین نباشید، و بدانید که شما بالاتر و برتر هستید، اگر مومن واقعی هستید، راهی برای سستی نشان دادن و ناراحت شدن نیست.

مستندات
وَلَا تَهِنُوا
از جنگ با دشمن، ضعیف نباشید. (تاویلات اهل سنت)
در جنگ سستی نکنید در حالیکه شما برای الله متعال عمل میکنید چراکه آنان با عمل برای شیطان ضعف نشان نمیدهند. (تاویلات اهل سنت)
برای شجاعت دادن مومنان و تقویت قلبهای انان و تسلی خاطر آنان از انچه به انان در روز احد از کشته شدن و جراحت رسیده بود، است. (ابوسعود)
در احد پنج تن از مهاجرین شهید شدند؛حمزه بن عبدالمطلب و مصعب بن عمیر صاحب رایه ی رسول الله ص و عبدالله بن جحش، پسر عمه ی رسول الله ص و عثمان بن شماس و سعد مولای عتبه و هفت نفر از انصار شهید شدند. (ابوسعود)
وَلَا تَحْزَنُوا
از آنچه از زخم و جراحات به شما میرسد، غمگین نشوید. (تاویلات اهل سنت)
از اینکه برادرانتان شهید شده اند، ناراحت نباشید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ
و شما در آخرت، والاتر هستید. (تاویلات اهل سنت)
شما با حجتهایتان، بر حق هستید. (تاویلات اهل سنت)
در پیروزی شما بالاتر هستید چراکه عاقبت امر ان برای شماست. (تاویلات اهل سنت)
چراکه اگر برای کشته شدید، شهادت برای شماست و نزد الله متعال زنده هستند و دشمنان شما مردگانند. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه شما غالب هستید نه دشمن شما. (ابوسعود)
چراکه شما برای الله میجنگید و شما بر حق هستید و کشتگانتان، در بهشت هستند و دشمنان شما بر باطل هستند و برای شیطان میجنگند و کشتگانشان در آتش هستند. (بیضاوی)
و یا شما آنچه در بدر به دست آورده اید از انچه انان در احد، به دست آورده اند، بیشتر است. (بیضاوی)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر به وعده و خبر ایمان دارید. (تاویلات اهل سنت)
از برای شرط نبوده بلکه خبری است. (تاویلات اهل سنت) یعنی وقتی شما مومن هستید، چنین میشود.
یعنی اگر مومن هستید پس سستی نکنید و ناراحت نباشید چراکه ایمان باعث میشود که به الله اعماد کنید و به آنچه پیش میآید، مبالاتی از دشمن، نداشته باشید. (ابوسعود)
إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ ۚ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ ﴿140﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اگر به شما مسلمانان جراحتی و آسیبی برسد، قطعا به دشمنان شما نیز همانند آن آسیب رسیده است، و این ایام را درگردش بین مردم قرار داده ایم، و این از این جهت است که الله متعال مشاهده کند کسانی را که ایمان اورده اند و برای این است که از بین شما شهیدانی داشته باشد. و الله متعال ظالمان که همان کفار و منافقین و فاسقین باشند را دوست ندارد. نکته: پیروزی کفار بر مومنان نشانه ی رضایت الله از انان نیست. نکته: امتحان برای مشخص شدن مومن از غیر آن است و اینکه چه کسی برای چه ایمان اورده است، آیا برای مادیات و یا برای آخرت و رضایت الله متعال؟ نکته: اصل دولت برای مسلمانان است اگر از فرمان رسول الله ص پیروی کنند، اگر شکستی هست بخاطر سرپیچی از فرامین الهی یعنی اوامر و نواهی اسلام است.

مستندات
إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ
به ضم و فتح قاف قرح قرائت شده است و معنای آن یکی است. (خازن)
بعضی گفته اند به ضم مصدر است و به فتح به معنی زخم است. (خازن)
بعضی نیز به ضم زخم و به فتح درد زخم گفته اند. (خازن)
آیه خطاب به مومنان است و میفرماید اگر به شما در روز احد، جراحتی رسیده است، به کفار در بدر چنین رسیده است. (خازن)
گفته اند: همانطور که در روز احد به شما آسیب رسیده است به انان نیز مثل همین آسیب در روز احد رسیده است. (خازن)
وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ
مداوله یعنی نقل چیزی از کسی به دیگری. (خازن)
یعنی روزگار دنیا دول بین مردم است و روزی برای آن است و روزی دیگر برای این مثلا در روز بدر برای مسلمانان بود و در روز احد برای کفار. (خازن)
زجاج: دولت مسلمانان بر گردن کفار است چراکه الله متعال فرموده: {وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} و در روز احد برای مشرکان گشت چراکه مسلمانان از فرمان رسول الله ص سرپیچی کردند. (بغوی)
وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا
دولت را این برای کفار قرار داد تا مومن مخلص از کسانیکه وقتی نکبتی و مصیبتی میبینند، مرتد میشوند، جدا و تمیز یابند. (خازن)
تا عین شخص مومن را که بر جهاد با دشمن صبر میکند را مشخص کند. (خازن)
تا که الله وقوع آنچه در علمش داشت را ببیند. (خازن)
تا که آنچه الله میداند در واقعیت به وقوع بپیوندد و مردم نیز مشاهده کنند. (خازن)
منظور این است که تا اولیاء الله بدانند و اضافه ی علم به خود الله متعال جهت تفخیم امر آنان است. (خازن)
تا الله متعال بین مومن و منافق حکم کند و حکم تابع علم است. (خازن)
ایام دنیا اینگونه است در حال تداول بین مردم چه مومن و چه کافر است ولی در آخرت چنین چیزی نیست بلکه مومن در نعمت ابدی و کافر در آتش ابدی خواهد بود. (انوار القرآن ملا علی)
وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاءَ
و تا که مکرم بدارد عده ای از شما را با شهادت آنان و این از این جهت بود که عده ای از مسلمانان نتوانسته بودند که در بدر شرکت کنند و آرزو داشتند که در جنگی دیگر شرکت کرده و الله متعال به آنان شهادت عنایت کند. (خازن)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ
منظور از ظالمین، مشرکین است. (خازن)
کسانیکه با انجام گناهان، به خود ظلم کرده اند. (خازن)
منافقان هستند که با زبان اظهار ایمان میکنند و در دل کافر هستند. (خازن)
یعنی الله کسانی را بر ایمان ثابت نباشند و در جنگ صابر نباشند را دوست ندارد. (خازن)
الله متعال کافران ومنافقان و فاجران را دوست ندارد اینکه بعضی اوقات آنان را غالب میگرداند از برای استدراج آنان است و برای امتحان مومنان است. (انوار القرآن ملاعلی)
وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ ﴿141﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این دوران روزگار برای پاک کردن مومنان از گناه است و خالص گرداندن انان و برای محو آثار کفار و مستاصل کردن آنان است.

مستندات
وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا
و تا که مومنان را تصفیه کرده و از گناهان پاک بگرداند. (ابوسعود)
لیمحص را بعد از لا یحب الظالمین ، اورده است شاید به این منظور باشد که گنهکاران مومنان گمان نکنند که در ظالمین داخل هستند. (ابوسعود)
تمحیص یعنی محو آثار و برداشتن پلیدی است. (ابوسعود)
رسول الله ص: شمشیر محو کننده ی گناهان است. (تاویلات اهل سنت)
وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ
محق عبارت است از دفع و از بین بردن است. (ابوسعود)
محق: کم کم نقض کردن یک شیی. (مظهری)
مفضل: محق یعنی از بین بردن چیزی طوریکه اثری از آن باقی نماند. (ابوسعود)
منظور کفاری است که رسول الله ص با آنان در احد، جنگ کرده اند و بر کفرشان اصرار ورزیده اند و چنین نیز شد. (ابوسعود)
شمشیر برای کفار تمحیص نیست بلکه آنان را به آتش میبرد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر دور بر علیه مومنان باشد از برای تمایز و برای شهادت و برای تمحیص است و اگر علیه کفار باشد برای مستاصل و محق آنان است. (مظهری)
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ ﴿142﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آیا گمان کردید که داخل بهشت خواهید شد در حالیکه الله متعال هنوز مجاهد را از شما علم ظهور ندانسته است یعنی جهادی به وجود نیامده است تا به آن علمی تعلق گیرد. و همینطور تا وقتیکه صابران از شما مشخص شود. نکته: علم الله متعال بر همه چیز تعلق دارد پس در اینجا اعلام عدم علم به معنی عدم عمل به جهاد و صبر است یعنی عملی از شما صورت نگرفته است تا بخاطرش شما را به بهشت ببرد. علم الله متعال برای ما وقتی مشخص میشود که معلوم حاصل شود.

مستندات
أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ
یعنی چنین گمان مبرید. (نسفی)
بدون اینکه امتحانی از محنت و منحت، (انوار القرآن ملا علی)
بدون اینکه مجاهد شما بر طبق آنچه امر کرده ام، برای بندگانم مشخص شود. (مظهری)
وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنكُمْ
بدون اینکه در عالم وجود و مقام شهود، بین رتبه ی مجاهد و نشسته از جهاد، تمیز قائل شود. (انوار القرآن ملا علی)
وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ
بدون اینکه صابر و شاکر را در وقت ناگواری، مشخص کند. (انوار القرآن ملا علی)
بدون اینکه صابران در جنگ مشخص شود. (مظهری)
ای شکست خوردگان آیا گمان بردید که همانظور که شهید شدگانتان رفتند که تمام تلاش خود را در راه الله متعال انجام دادند و بر درد زخم و جراحت، شکیبایی کردند، و بر رویارویی با دشمن ثبات ورزیدند، بدون اینکه راه آنان را طی کنید، گمان میکنید که وارد بهشت خواهید شد. (مظهری)
تا وقتی که رویاروی شوندگان در جنگ از فرار کنندگان مشخص شوند. (بحر العلوم)
عدم علم کنایه از عدم معلوم است. (ابوسعود)
بدون عمل انتظار اجر داشتن از کسیکه میداند که اجر منوط به عمل است، به دور از عقل است. (ابوسعود)
وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ﴿143﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا شما کسانی بودید که تمنای مواجهه با دشمن را داشتید تا که به شهادت برسید، و این قبل مواجهه با دشمن بود و ان را دیدید، و فقط نگاه کردید. نکته: انسان در مواقعی که در آسایش است و با سختی مواجه نشده است، فکر میکند که بر سختی غلبه خواهد کرد و برای همین اظهار نظر میکند و خود را حق به جانب میداند و بر دیگران خورده میگیرد که چرا این شد وان شد ولی وقتی در همان سختی قرار میگیرد خیلی از افراد جا میزنند و ضعف خود را آشکار میکنند و کاری جز نگاه از روی بهت و حیرت ندارند.

مستندات
وَلَقَدْ كُنتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِن قَبْلِ أَن تَلْقَوْهُ
همانا آنچه را که در آن، مرگ است یعنی قتال را تمنا میکردید. (تاویلات اهل سنت)
تمنای مرگ داشتید. (تاویلات اهل سنت)
تمنای شهادت داشتند. (تاویلات اهل سنت)
تمنای آنچه برای شهیدان روز بدر را داشتند و در روز احد الله متعال به آنان نشان داد ولی شکست خوردند و الله متعال انان را مورد عتاب و سرزنش قرار داد. (تاویلات اهل سنت)
تمنای آنان برای ترس از اینکه بدون دین اسلام بمیرند بوده است. (تاویلات اهل سنت)
و یا بخاطر نجات از اذیت و آزار مشرکان بوده باشد. (تاویلات اهل سنت)
چراکه بسیاری از کسانیکه در بدر حاضر نشده بودند تمنای قتال مثل آن را داشتند و وقتی جنگ احد شروع شد شکست خوردند. (قرطبی)
اینان کسانی بودند که اصرار داشتند که برای جنگ خارج شوند و وقت جنگ خلاف آن عمل کردند. (ابوسعود)
فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ
اسباب مرگ و ترس آن را دیدید. (تاویلات اهل سنت)
همراهانتان را که کشته میشدند را دیدید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ
در حالیکه به مرگ نگاه میکردید یعنی مردن همراهانتان را. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه به جنگ نگاه میکردید. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه خود میدانید که تمنای مرگ داشتید(تاویلات اهل سنت)
درحالیکه به محمد نگاه میکردید پس چرا شکست را قبول کردید. (قرطبی)
وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ ۚ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ ۚ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا ۗ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ ﴿144﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و محمد چیزی جز فرستاده نیست مثل رسولانی که قبل وی بوده اند و امدند و رفتند، پس آیا شما اگر محمد بمیرد ویا کشته شود، به گذشته برمیگردید؟ یعنی مرتد میشوید؟ و یا بخاطر مردن یا کشته شدنش، عقب نشینی میکنید، و هرکس که به عقب برگردد از فرمان الله و یا مرتد شود، به الله متعال هیچگونه ضرری نخواهد رسید و الله متعال ثابتان بر اسلام را دوست دارد. نکته: دوست داشتن یا نداشتن الله متعال مثل اظهار دوستی یا عدم دوستی ما نیست بلکه وقتی میفرماید دوست دارد یعنی نعمت بهشت عطا خواهد کرد و وقتی میفرماید که دوست ندارد یعنی اینکه به جهنم خواهد انداخت و عذاب خواهد داد.

مستندات
در جنگ احد، ابودجانه همراه با چند نفر با مشرکان روبرو شده و درگیری سختی داشتند و حضرت علی تا جاییکه شمشیرش، خم شد، جنگ کرد و همینطور سعد بن ابی وقاص، و جماعتی از مشرکان را کشتند. وقتی تیراندزان این صحنه را دیدند برای گرفتن غنیمت مکان خود را ترک کردند و به نهی امیرشان عبدالله بن جبیر اعتنایی نکردند و فقط هشت نفر پیش عبدالله بن جبیر ماندند و وقتی این وضعیت را خالد بن ولید (در آن زمان مشرک بود)، دید، از پشت سر امده و مسلمانان را شکست داد و عبدالله بن قمیئه مشرک رسول الله ص را با سنگ زد و دندان پیشین حضرت شکست و صورت مبارک خونی شد و مصعب بن عمیر از رسول الله ص محافظت کرد و کشته شد و آن مشرک فکر کرد که رسول الله ص را کشته است و فریاد زد و بعضی گفته اند که ابلیس بود که بین آنان کشته شدن رسول الله ص را فریاد زد و مردم عقب نشینی کردند. (ابوسعود)
وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ
محمد، چیزی نیست جز رسولی مثل رسولانی که قبل وی آمده و رفته اند و دیگر نیستند. (ابوسعود)
یعنی همانطور که رسولان قبل وی رفته اند، محمد نیز رفتنی است. (ابوسعود)
چراکه مسلمانان عقب نشینی کردند گویا که آنان اعتقاد داشتند که محمد مثل رسولان دیگر نیست. (ابوسعود)
پس گمان آنان را رد کرده و بیان میدارد که همچنانکه رسولان رفته اند و واجب است که بعد آنها دینشان ادامه داده شود، محمد نیز خواهد رفت و باید به دینش بعد وی نیز تمسک جسته شود. (ابوسعود)
گویا فکر میکردند که محمد رسول است و نامیرا، پس بیان داشت که فقط رسول است نه نامیرا. (ابوسعود)
أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ
آیا اگر محمد بمیرد یا کشته شود، مرتد خواهید شد؟ و بخاطر نبود محمد از دین برخواهید گشت؟ سوال انکاری است یعنی نباید چنین کنید. (ابوسعود)
وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ
با برگشت آنچه که رسول الله ص به آن اقدام میکند از امر به جهاد و غیر ان، به عقب برگردد. (ابوسعود)
گفته اند: با ارتداد از دین بگردند. این قول در حالی است که کسی از مسلمانان مرتد نشده اند غیر از آنچه از منافقین رخ داده است. (ابوسعود)
فَلَن يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا
برگشت وی چیزی از ضرر به الله متعال نمیرساند. (ابوسعود)
بلکه با در معرض سخط و عذاب الهی گذاشتن خود، به خود ضرر میزند. (ابوسعود)
وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ
یعنی کسانی را که بر دین اسلام که بزرگترین نعمت است، ثابت مانده اند را جزای خیر دهد. (ابوسعود)
ثبات بر ان شکر ان است و نشانه ی شناخت حق اسلام است. (ابوسعود)
از ابن عباس: مطیعان الله متعال از مهاجرین و انصار هستند. (ابوسعود)
از علی ابن ابی طالب: منظور ابوبکر و یارانش هستند و ابوبکر از شاکرین و از دوستان الله متعال است. (ابوسعود)
وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا ۗ وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا ۚ وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ ﴿145﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و برای نفسی نیست که بمیرد مگر اینکه الله اجازه ی مرگ دهد حالا به ملک الموت و یا اجازه ی کلی، و اجل کتابی موقت و دارای مهلتی معین است. و کسیکه هدفش از جهاد یا هر عملی دیگر که برای اخرت باید انجام میشد را به نیت دنیوی از قبیل غنیمت و مانند ان انجام دهد، آنچه را که مقدر کرده ایم را به وی خواهیم داد و کسیکه نیتش اخرت باشد، پاداش وی را خواهیم داد و زود باشد که شاکران و قدرشناسان را پاداش نیک دهیم. نکته: در سنجزی که زود باشد است، این نکته است که در کنار پاداش اخروی، پاداش دنیوی نیز خواهد داد.

مستندات
وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تَمُوتَ
برای نفسی مرگی نیست مگر به امر و قضا و قدر و علم الله متعال. (خازن)
به اینصورت که الله متعال به ملک الموت امر میکند تا ارواح را قبض کند در نتیجه کسی نمیمیرد مگر به اذن الله و امر وی تعالی. (خازن)
تشویق مومنان به جنگ است چراکه فرار سودی ندارد و کسی قبل اجلش نمیرد هرچند که در انواع مهلکه ها شرکت کند و وقتی مرگ آمد هیچ حیله ای آن را دفع نکند. (خازن)
در این آیه ذکر این نکته است که رسول الله ص در زمان غلبه ی دشمن نیز در حفظ الله متعال است
كِتَابًا مُّؤَجَّلًا
یعنی کتاب موقت که مهلتی معلوم دارد که تاخیر و تقدیمی در آن نیست. (خازن)
یعنی الله متعال برای هر نفسی اجلی نوشته است که کسی نمیتواند ان را تغییر دهد. (خازن)
گفته اند: منظور از کتاب، لوح محفوظ است که اجل تمامی مخلوقات، در آن نوشته شده است. (خازن)
وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا
یعنی هرکس به عمل و طاعتش، هدف دنیوی داشته باشد، ما جزای وی را به اندازه ی عملش در دنیا خواهیم داد. (خازن)
یعنی آنچه را که خودمان خواستیم به وی میدهیم. (خازن)
در شان کسانیکه در جنگ احد مرکز خود را ترک کردند و غنیمت طلب کرده بودند. (خازن)
کسیکه از جهادش، غنیمت. (العز بن عبدالسلام)
یعنی آنچه را که برای وی مقدر کرده ایم را از وی دریغ نکنیم ولی در آخرت برای وی حظی نیست. (العز بن عبدالسلام)
کسیکه ثواب دنیا را با خود را در معرض دنیا گذاشتن و عمل نفل و انجام کبائر طلب کند، پاداش وی را در دنیا دهیم نه در آخرت. (العز بن عبدالسلام)
وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا
کسیکه هدفش آخرت باشد، پاداش وی را در آخرت خواهیم داد. (خازن)
در شان کسانیکه همراه رسول الله ص ثابت مانده بودند نازل شده است. (خازن)
این آیه هرچند در شان جنگ احد نازل شده است ولی قاعده ی کلی است برای تمامی اعمال که هر نیتی داشته باشد طبق همان نیت به وی جزا داده خواهد شد. (خازن)
رسول الله ص: هرکس نیتش اخرت باشد، الله متعال غنای وی را در قلب وی مینهد و کارش را فراهم آرد و دنیا در حالت خواری به وی روی خواهد اورد و کسیکه هدفش طلب دنیا باشد الله متعال فقر را جلوی چشمان وی قرار دهد و کارش متشتت خواهد شد و از دنیا چیز جز آنچه الله متعال مقدر کرده است به وی نرسد. (خازن)
وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ
یعنی مومنان مطیع را که آنان را چیزی از جهاد مشغول نداشت و نیتشان غیر از الله و آخرت نبوده است. (خازن)
وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ ﴿146﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

چه بسیار پیامبری که همراه وی جماعات بسیار جنگ کرده اند و یا علمای پرهیزگار همراه پیامبران جنگ کرده اند، و در این راه یعنی راه الله هرچه که پیش آمد، آنان به خود سستی راه ندادند، و ضعیف نشدند و در برابر دشمن سر خم نکردند. و الله متعال شکیبایان بر سختی ها را دوست دارد. نکته: این آیه به ما میگوید که اسلام و دین بر شخص استوار نیست و این راه است که باید ادامه داشته باشد حتی اگر کسیکه کشته میشود، پیامبر هم باشد و الله از ما میخواهد که به دنبال کسب رضایت وی تعالی باشیم و در این راه سستی به خرج ندهیم.

مستندات
وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ
الله متعال از آنچه بر انبیای و مومنان قبلی گذشته است را یاداوری میکند تا مسلمان شکیبایی کنند و میفرماید: چه انبیایی که همراه ایشان، عده ی کثیری جنگ کرده اند. (بحر العلوم)
بنا به قرائت قتل، چه انبیایی که همراه آنان، عده ی کثیری کشته شده اند. (بحر العلوم)
ربیون به ضم را، جماعت بسیار که ده هزار باشد. (بحر العلوم)
ربیون به کسر راء، علمای متقی و صبور هستند. (بحر العلوم)
ربیون یعنی اتباع. (خازن)
رَبّانیون والیان و ربیون رعیت را گویند. (بغوی)
گفته اند: منسوب رب (پروردگار) هستند یعنی کسانیکه پروردگار را عبادت میکنند. (بغوی)
و معنی دیگر: چه انبیایی که کشته شده اند در حالیکه همراه وی ربیون بسیار بوده اند. (بحر العلوم)
سعید بن جبیر: نشنیده ایم که پیامبری در جنگ کشته شده باشد. بنابر این قرائت قاتل به معنی جنگ کرد، خواهد بود. (بغوی)
فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
از آنچه از کشته شدن نبی خود و کشته شدن همراهانشان دچار سستی نشدند و درمانده نشدند. (بحر العلوم)
وَمَا ضَعُفُوا
در برابر دشمن ضعیف نشدند. (بحر العلوم)
گفته میشود: نترسیدند. (بحر العلوم)
وَمَا اسْتَكَانُوا
و در برابر دشمن زانو نزدند و تن به خواری ندادند. (بحر العلوم)
تسلیم نشدند. (خازن)
وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ
پس آنان را یاری کرده و قدر آنان را بزرگ میدارد (بیضاوی)
گویا به مومنان چنین میگوید: پس هان ای شما آیا همراه نبی خودتان جنگ کرده اید و در صورت کشته شدن پیامبرتان باز جنگ کرده اید همانطورکه گذشتگان چنین کرده اند. (بحر العلوم)
یعنی بسیاری از انبیا درگذشته کشته شده اند و همراهان ایشان، بر همین راه استوار ماندند و سستی به خود راه ندادند و به جهاد به دشمنان ادامه دادند پس شایسته است که شما نیز چنین باشید. (خازن)
تعریضی است بر مومنان بر آنچه که در روز احد در وقت شنیدن کشته شدن رسول الله ص از خود ضعف نشان دادند حتی تاجایی رفتند که خواستند از عبدالله بن ابی منافق درخواست کنند تا از ابوسفیان، امان بطلبد. (خازن)
وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ﴿147﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

حسن دیگر امتهای جهادگر همراه پیامبران پیشین این بود که در وقت مواجهه با دشمن و در همه حال، اگر شکستی پیش میآمد، در حال مشغول استغفار و طلب آمرزش مییشدند و از گناهان کوچک و بزرگ پشیمان میشدند و از الله استواری قدم میخواستند و ناشکیبایی از خود نشان نمیدادند و میگفتند: پروردگارا، گناهان ما و بی حدی ما را بیامرز و قدمهایمان را استوار بدار و بر کفار ما را چیره بگردان.

مستندات
بیان محاسن قولی این جماعت است و عطف بر محاسن فعلی است که در آیه ی قبلی بیان شد. (ابوسعود)
وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَن قَالُوا
سخن آنان در وقت مواجهه با دشمن و قرار گرفتن در سختی و تنگنای جنگ، در وقت رسیدن سختی به آنها، چیزی نبود جز اینکه میگفتند:. (ابوسعود)
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا
یعنی گناهان صغیره ی ما را بیامرز. (ابوسعود)
وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا
و تجاوز ما را از حدود الهی با ارتکاب کبیره را نیز بیامرز. (ابوسعود)
گناهان صغیره و کبیره را به خود منسوب کردند در حالیکه از آن امور مبرا بودند، از جهت شکسته نفسی و از جهت نسبت دادن شکست به کوتاهی خودشان است و دعای آمرزش را از دیگر امور تقدیم کردند تا اهم را تقدیم کرده باشند. (ابوسعود)
حدود بندگی خود را رعایت نکرده از آن تجاوز کرده ایم را نیز بیامرز. (نسفی)
وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا
در وقت جنگ قدمهایمان را با تقویت و تاییدت استوار بدار. (ابوسعود)
و یا بر دین حق قدمهایمان را استوار بدار. (ابوسعود)
یعنی اینان دائما بر این دعا بودند بدون اینکه از آنان سخنی صادر شود که شائبه ی بی صبری و تزلزل داشته باشد. (ابوسعود)
وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
با حجت و براهین ما را بر کفار پیروز بگردان. (تاویلات اهل سنت)
ما را با غلبه دادن بر کفار پیروز بگردان. (تاویلات اهل سنت)
فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿148﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس در نتیجه الله متعال به آنان، پاداش دنیوی از غنیمت و نصرت و نام نیک عطا کرد و خوبی پاداش آخرت را که جنت و احترام اخروی را به آنان عطا کرد و الله متعال افراد نیکوکار را دوست دارد. نکته: وقتی الله متعال میفرماید دوست دارد یعنی عاقبت بخیرشان میکند و این همان هدف است و غیر آن هدفی نیست. نکته: احسان حتما برای دیگران نیست بلکه احسان به دیگران همان احسان به خود است که سبب نجات شخص میشود.

مستندات
فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا
یعنی الله متعال پاداش دنیا را با غنیمت و پیروزی عطا کرد. (بحر العلوم)
به سبب استغفار و پناه بردن به الله متعال، نصرت و غنیمت و عزت و نام نیک در دنیا و بهشت و نعمت در آخرت نصیبشان کرد. (بیضاوی)
عبارت حسن ثواب آخرت گفت تا نشان دهد که خوشی آن نزد الله متعال معتبر است و بر خوشی دنیوی برتری و مزیت دارد. (ابوسعود)
وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ
یعنی جنت را عطا کرد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
مومنان مجاهد را دوست دارد. (بحر العلوم)
محسنین گفتن برای این است که آنچه این افراد انجام داده اند، از احسان هستند. (ابوسعود)
محسن یعنی عارف. (تاویلات اهل سنت)
کار نیکی را برای کسی از روی فضل بدون اینکه بر گردنش باشد انجام میدهد. (ابوسعود)
اینان با انجام کارهایی که باعث نجاتشان میشود برای خودشان احسان انجام میدهند. (تاویلات اهل سنت)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ ﴿149﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آوردید، اگر کسانیکه کفر ورزیده اند، اطاعت کنید، آنان شما را به عقب برگشت خواهند داد و باعث مرتد شدن شما خواهند شد و این باعث میشود که زیانکش گردید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا
اطاعت از کفار به دو معنا میتواند باشد: اطاعت در کفر آنها ودیگری اطاعت در ترک جهاد با دشمن. (تاویلات اهل سنت)
شروع در بیان عدم تبعیت از کفار است با بیان اینکه تبعیت از آنها باعث زیان دنیوی و اخروی میگردد بعد اینکه آنان را به تبعیت و یاری انبیاء ترغیب کرده است. (ابوسعود)
يَرُدُّوكُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ
شما را به دین اولتان بر میگردانند. (تاویلات اهل سنت)
حضرت علی: در شان منافقین نازل شده است که وقتی شکست خوردند، به مومنان گفتند که به برادرانتان برگردید به دین قبلیتان باشید. (ابوسعود)
گفته اند که در مورد یهود و نصاری بود که وقتی مومنان شکست خوردند در دین شبهه افکنی میکردند و میگفتند که اگر پیامبر بر حق بود، شکست نمیخورد. (ابوسعود)
گفته اند که منظور ابوسفیان است و منظور از اطاعت، امان طلبیدن از وی و زاری کردن به وی است. (ابوسعود)
فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ
زیان کشان دنیوی و اخروی خواهید بود و در آخرت نیز در آتش ابدی خواهید بود. (ابوسعود)
معنی آیه این است که از کفار اطاعت نکنید که باعث ارتداد شما خواهد شد. (ابوسعود)
بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ ۖ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ ﴿150﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بلکه از الله متعال اطاعت کنید چراکه ولی حقیقی الله متعال است که شما را نصرت میدهد و وی تعالی بهترین یاور و نصرت دهنده است پس نیازی نیست به پیش کفار بروید و از آنان که نمیتوانند خودشان را کمک کنند را یاور بگیرید.

مستندات
بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ
بلکه الله متعال، یاورتان است. (بیضاوی)
بلکه از الله متعال که مولایتان است، اطاعت کنید. (بیضاوی)
بلکه الله متعال حافظ و یاور شما بر دینتان که اسلام باشد، است. (بغوی)
وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ
پس با ولایت وی تعالی از نصرت ویاری دیگران، بینیازی جویید. (بیضاوی)
بهترین مانعان از شر کفار مکه است. (بحر العلوم)
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا ۖ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ ۚ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ ﴿151﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

زود باشد که بر قلب مشرکان، ترس خواهیم انداخت و این به سبب شرکشان است در حالیکه برای شرکشان کتاب و حجتی نیست و مرجع و بازگشت آنان به جهنم است و چه بد است ماوی ظالمان است.

مستندات
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ
آمده است که وقتی ابوسفیان با کفار مکه در راه برگشت به مکه بودند با خود گفتند که ما چه کار بدی انجام داده ایم که وقتی آنان را شکست دادیم و فقط چند نفر فراری باقی ماند، آنان را ریشه کن نکردیم پس چرا بر نگردیدم و ریشه کنشان نکنیم؟ و قصد برگشت کردند و الله متعال بر دل آنان ترسی شیدید انداخت و جرئت نکردند که برگردند. بر این اساس این وعده ی القای ترس شدید بر کفار، مخصوص بعد جنگ احد خواهد بود. (خازن)
گفته شده است: این القای ترس، عام است هرچند سبب نزول آیه خاص باشد، چراکه رسول الله ص فرموده اند: به من نصرت داده شد با القای رعب در قلب دشمن از فاصله ی یک ماه راه. (خازن)یعنی دشمن که با رسول الله ص در مسافت یک ماه راه بینشان بود، از رسول الله ص بر قلب دشمنانشان، ترس میافتاد.
بر قلب کفار ترس از شما را خواهیم انداخت تا بر آنان غالب گردید و تا دین شما بر ادیان دیگر غالب گردد. (خازن)
وقتی خالد بن ولید (از طرف مشرکان) بر بالای کوه رفت قصد کرد که رسول الله ص را بکشد و رسول الله ص دعا کردند و خالد، منهزم شده برگشت. (بحر العلوم)
گفته میشود: منظور در روز احزاب است. (بحر العلوم) یعنی در روز احزاب که مشرکان بر علیه مسلمانان متحد شده بودند، الله ترس بر قلبشان القا کرد و آنان شکست خورده برگشتند.
بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ
سبب القای ترس بر آنان بخاطر شرک آنها به الله متعال است. (خازن)
مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا
در حالیکه بر این شرکشان، حجت و برهانی ندارند. (خازن)
یعنی کتابی که در آن عذر آورده باشد و حجتی بر شرکشان داشته باشند برای آنان نیست. (بحر العلوم)
وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ
وقتی الله متعال حال کفار را دنیا بیان کرد و آن القای ترس در دل آنها بود، حال آنان را در آخرت بیان کرده و فرمود: مسکن آنان، آتش است. (خازن)
یعنی مصیرشان در آخرت به جهنم است. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ
چه بد است مسکن آنان که در آن استقرار خواهند یافت و در آن اقامت خواهند کرد. (خازن)
یعنی چه بد است مسکن ظالمانیکه به خود ظلم کرده و کاری را انجام داده اند که بر انان آتش واجب گشته است. (خازن)
یعنی جای مشرکان، آتش است. (بحر العلوم)
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ ۚ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ۚ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ ۖ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ ۗ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ﴿152﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله متعال به وعده اش عمل کرد و بر وعده اش ماند آن وقتی که شما داشتید مشرکان را میکشتید و این با اجازه و علم الله متعال بود، تا اینکه به سسی گراییدید و بین خود اختلاف کردید و از فرمان، سرپیچی کردید، و این بعد این بود که الله متعال به شما نشان داد آنچه را دوست داشتید از پیروزی و غنیمت. از بین شما کسانی هستند که هدفشان دنیا و متاع آن است و عده ای دیگر از شما نیز هدفشان آخرت است. بعد این بود که شما را از مشرکان برگرداند و حال نیز بر علیه شما گشت تا شما را امتحان کند که در سختی شکیبایی میکنید یا خیر. قطعا الله متعال از شما عفو کرده است و الله متعال صاحب فضل بر مومنان است.

مستندات
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ:
بدین صورت بود که وقتی مسلمانان جنگ را شروع کردند، مشرکین شکست خوردند و وقتی مسلمانان شروع به غارت و کردند، امر بر علیه مسلمانان برگشت و مسلمانان شکست خوردند. (بحر العلوم)
الله متعال به وعده ی خود مبنی بر نصرت شما و پیروزی دادن به شما عمل کرد. (بغوی)
وعده ی الله متعال به شرط صبر و تقوی بوده است. (بیضاوی)
إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ
وقتی که با اجازه ی الله متعال، آنان را میکشتید. (بحر العلوم)
باذنه یعنی به لفطش و یا به کمکش. (العز بن عبدالسلام)
به امرش و به علمش. (نسفی)
قتبی: داشتید ریشه کنشان میکردید. (بحر العلوم)
رسول الله ص کوه احد را پشت خود قرار دادند و رو به مدینه ایستادند و بر بالای کوهی در سم چپشان، دیده بان گذاشتند و بر بالای آن تیراندازانی مقرر کردند و عبدالله بن جبیر را بر آنان فرمانده کرد و به آنان گفت: از پشت سر ما ، محافظت کنید و اگر دیدید که غنیمت گرفتیم به ما نپیوندید و اگر دیدید که ما کشته میشویم، ما را یاری نکنید و مشرکان شروع به جنگ کردند پس تیراندازان آنان را تیر میزدند و مسلمانان با شمشیر آنان را میزدند تا اینکه مشرکین، فرار کردند. (بغوی)
حَتَّىٰ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ
تا اینکه از دشمن ترسیدید، و در امر خود، اختلاف کردید. (بحر العلوم)
تا اینکه تنازع کردید و عصیان ورزیدید که باعث ترس شما شد. (بغوی)
تا اینکه به غنیمت میل کردید چراکه حریص بودن نشانه ی ضعف عقل است. (بیضاوی)
تا اینکه رایتان به سستی گرایید. (بیضاوی)
وَعَصَيْتُم
از فرمان رسول الله ص سرپیچی کردید. (بحر العلوم)
وجه اختلاف این بود که تیراندازان وقتی آن صحنه را دیدند بعضی از آنها گفتند که پیروز شدیم پس چرا اینجا باشیم و برای گرفتن غنیمت رفتند و عده ای دیگر گفتند که از فرمان رسول الله ص سرپیچی نکنید و بر مقام خود باشید. (بغوی)
عبدالله بن جبیر و عده ای کم که به ده نمیرسیدند بر مکان خود ماندند وقتی خالد بن ولید عکرمه بن ابی جهل این را دیدند، بر تیراندزان باقی مانده حمله کردند و عبدالله بن جبیر و یارانش را کشتند و ورق بر علیه مسلمانان برگشت و این بود که جنگ در گرفت و ابلیس فریاد زد که محمد کشته شد، و همین سبب شکست مسلمانان گشت. (بغوی)
مِّن بَعْدِ مَا أَرَاكُم مَّا تُحِبُّونَ
بعد آنچه از غنیمت و پیروزی و شکست کفار، را که دوست داشتید را الله متعال به شما نشان داد. (بحر العلوم)
مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا
از بین شما کسانی هستند که غنیمت را قصد دارند. (بحر العلوم)
یعنی کسانیکه مرکز خود را ترک کردند. (بغوی)
وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الْآخِرَةَ
و آنان کسانی هستند که بر مکان خود ثابت ماندند تا اینکه کشته شدند. (بحر العلوم)
یعنی عبدالله بن جبیر و یارانش که ثابت ماندند. (بغوی)
از ابن مسعود: ما تا وقتی که این آیه نازل شود، نمیدانستیم که بین ما کسانی باشند که هدفشان دنیا باشد و وقتی این آیه نازل شد، آن را دانستیم. (بحر العلوم)
ۚ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ
بعد اینکه داشتید پیروز میشدید به شکست بدل کرد تا که شما.... (بحر العلوم)
کمک خود را از شما برگرفت پس شکست خوردید. (نسفی)
شما را از آنان بر گرفت. (بیضاوی)
لِيَبْتَلِيَكُمْ
تا شما را بخاطر عصیانتان به رسول الله ص با کشته شدن و شکست خوردن مورد آزمایش قرار داد. (بحر العلوم)
تا صبرتان را بر مصیبت و ثباتتان را بر ناگواریها، بیازماید. یعنی با شما به مانند امتحان کننده رفتار کند و بر اساس عملتان جزا دهد نه بر اساس علم خود. (نسفی)
وَلَقَدْ عَفَا عَنكُمْ
و شما را مورد بخشش قرار داد و همه ی شما کشته نشدید. (بحر العلوم)
طوریکه بر عصیان خود نادم گشتید. (نسفی)
وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
الله متعال صاحب فضل است به بخشش و انعام بر مومنان. (بحر العلوم)
با بخشش عصیان آنها و با قبول توبه ی آنان. (نسفی)
الله متعال بر مومنان تفضل کننده است در جمیع احوال چه در وقتی که دولت را برای آنان گرداند و چه وقتی که بر علیه آنان گرداند چراکه امتحان رحمت است همانطور که نصرت رحمت است. (نسفی)
إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَىٰ أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ ۗ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ﴿153﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یاد آرید وقتی را که شما فرارکنان دور میشدید و به کسی اعتنا نمیکردید و برای کسی نمیایستادید، در حالیکه رسول الله ص شما را با صدای رسا فرامیخواند و رسول الله ص در پس شما بود پس الله متعال بخاطر این کارتان شما را غمی بعد غمی دیگر، سزا داد تا یاد بگیرید که بر فوت نفع و رسیدن مکروه، ناراحت نشوید. و الله متعال، از کردار و نیات شما، خبردار است. نکته: در بدر مسلمانان پیروز شدند و لذت آن را چشیدند و اینبار مقرر شد که شکست بخورند و بر آن تمرین داشته باشند چراکه اگر مسلمانان همیشه پیروز میشدند ممکن بود فکر کنند که همیشه پیروزی برای آنان است و میتوانند به هر نیتی جنگ کنند و دنیای خود را نیز تامین کنند پس این شکست یاد داد که با فوت نفع و رسیدن مکروه، نباید ناراحت شوند بلکه باید خود را اصلاح کنند.

مستندات
إِذْ تُصْعِدُونَ
متعلق به صرفکم است. یعنی شما را از کفار منصرف کرد وقتی که دور میشدید. (ابوسعود)
متعلق به لیبتلیکم است. یعنی تا شما را بیازماید وقتی دور میشدید. (ابوسعود)
اصعاد یعنی دور کردن و رفتن. (ابوسعود)
متعلق به قد عفا عنکم است: شما را مورد عفو قرار داد وقتی که شما فرار میکردید. (خازن)
یعنی باعث شدید که یارانتان نیز دور شوند، چراکه وقتی شکست خورده دیگری را میبیند، به خود سرعت میدهد و شکستش بیشتر میشود. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: ابتدای سخنی دیگر است و به قبل متعلق نیست. (خازن)
از صعود نیز قرائت شده است که در این صورت معنی وقتی به بالای کوه میرفتید، خواهد بود. (ابوسعود)
از تفعل نیز قرائت شده است. (ابوسعود)کم کم به بالای کوه رفتن معنی خواهد داد.
وَلَا تَلْوُونَ عَلَىٰ أَحَدٍ
به پشت سرتان التفات نمیکردید و نگاه نمیکردید. (ابوسعود)
کسی برای دیگری، نمیایستاد. (ابوسعود)
وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ
در حالیکه رسول الله ص آنان را فرا میخواند و میفرمودند: ای بندگان الله به سوی من بیایید، هرکس که حمله کند، برای وی جنت است. (ابوسعود)
رسول شما را فرا میخواند، اعلام این مطلب است که این دعوت رسالتی است پس توبیخ بسیار برای شکست خوردگان است. (ابوسعود)
رسول الله ص ندا میداد: ای مومنان به سوی من بیایید من رسول الله ص هستم. طوری بود که صدای ایشان به اول و آخر قوم میرسید ولی التفات نکردند. (تاویلات اهل سنت)
فِي أُخْرَاكُمْ
در پس لشکرتان بود و در بین جماعت دیگر از شما بود. (ابوسعود)
فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ
پس الله متعال بخاطر این صنیعتان، شما را به غمی موصول به غمی دیگر سزا داد. (ابوسعود)
بخاطر کشته شدن و مجروح شدن و پیروزی مشرکین و خبر دروغ از کشته شدن رسول الله ص و فوت غنیمت، به شما غمگین شدن را سزا داد. (ابوسعود)
یا اینکه به شما غم داد در مقابل غمی که با نافرمانی خود، به رسول الله ص رساندید، سزا داد. (ابوسعود)
غم اول عصیان آنها به رسول الله ص و غم دیگر اینکه چگونه برای رسول الله ص عذر بیاورند. (تاویلات اهل سنت)
لِّكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ
تا تمرین شکیبایی در ناگواری ها را یاد بگیرید و بخاطر فوت نفع و رسیدن ضرر، ناراحت نشوید. (ابوسعود)
گفته شده (لا) زائد است یعنی تا تاسف بخورید بر آنچه از منفعت از شما فوت شده است و بر آنچه به شما از ضرر رسیده است و این برای تنبیه شما بوده است. (ابوسعود)
گفته شده که در فاثابکم ضمیر به رسول الله ص بر میگردد یعنی رسول الله ص در غمی که به شما رسید با شما همدردی کرد و مواسات کرد و بخاطر نافرمانی شما را مواخذه نکرد و شما را رهایش و آسایش داد تا که بر آنچه از خیر از شما فوت شد، ناراحت نشوید. (ابوسعود)
وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
الله به اعمال شما و هدف شما از عمل، آگاه است. (ابوسعود)
هدف این جمله وعید است. (تاویلات اهل سنت)
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَىٰ طَائِفَةً مِنْكُمْ ۖ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ ۖ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ ۗ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ ۗ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ ۖ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا ۗ قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَىٰ مَضَاجِعِهِمْ ۖ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ﴿154﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و بعد آن واقعه، ای مومنان، الله متعال بر شما امنیت فرو فرستاد، که در غالب، خواب گرفتن بود که عده ای را فرا گرفت که آنان کسانی بودند که برای آخرت به جنگ آمده بودند و عده ای دیگر را غم جانشان، در بر گرفت و خوابشان نیامد. در حق الله متعال آنطور که شایسته است، گمان نبردند بلکه بر عکس در حق الله متعال گمان و پنداری ناحق، دارند. گویند: آیا ما را از امر پیروزی و نصرت، نصیبی هست؟ بگو: تمام امور از آن الله متعال است و بر اساس حکمتش، حکم میراند. در دلهای خود چیزی را مخفی میکنند که بر خلاف آنچه برای تو اظهار میکنند، میباشد. ظاهر بین هستند و میگویند: اگر ما را نصیبی از امر میبود، در اینجا کشته نمیدادیم. بگو: اگر بر فرض شما در خانه میماندید، قطعا کسانی را که تقدیرشان کشته شدن در اینجا بود از خانه های خود خارج میشدند و به محل کشته شدنشان میرسیدند و کشته میشدند و این برای این است که الله متعال آنچه را که در دلهایتان است را اشکار کند و آنچه از شک در دل دارید ،را بردارد. و الله متعال خود به آنچه در دلهاست، آگاه است و هرچه انجام میدهد برای آشکار سازی برای شماست والا الله متعال را نیازی نیست که خوب و بد شما را با آزمایش بداند.

مستندات
ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّن بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً
يَغْشَىٰ طَائِفَةً مِّنكُمْ ۖ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنفُسُهُمْ
گفته شده است: گروهی را که خواب و چرت گرفت، گروه مومنان بودند که وقتی رفتن دشمن را شنیدند، آن خبر را تصدیق کرده و خواب رفتند و گروهی که خوابشان نگرفت، منافقان بودند که خبر رفتن دشمن را باور نکردند و خوابشان نیامد. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: هردو گروه از مومنان بودند منتها کسانیکه خوابشان گرفت، از دشمن خود را در امان دیدند و گروه دیگر همان کسانی هستند که نافرمانی کرده بودند و همین سبب شد که خوابشان نیاید. (تاویلات اهل سنت)
از ابن مسعود: خواب گرفتن و خواب آلود شدن در نماز از شیطان است و در جنگ، امنیتی از طرف الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ
گفته شده: غیر مومنان گمان میکنند که الله متعال رسول الله ص و مومنان را یاری نخواهد کرد. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: کسانی هستند که گمانهای دروغین بر الله دارند و آنان اهل تردید و مشرکان هستند. (تاویلات اهل سنت)
به الله گمانی بر خلاف آنچه که باید در مورد الله داشت را دارند که گمانی است که برای ملت جاهلی است. (ابوسعود)
يَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ الْأَمْرِ مِن شَيْءٍ
بعضشان به بعض دیگر میگویند: آیا از امر نصرت و غنیمت برای ما چیزی هست؟. (تاویلات اهل سنت)
بر سبیل طلب راهنمایی از رسول الله ص میپرسند: آیا برای ما از امرالله مبنی بر فتح و پیروزی و نصیبی خواهد بود؟ (ابوسعود)
و یا آیا برای ما از تدبیر چیزی هست؟ (ابوسعود)
قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ
در آخر غلبه برای الله متعال و اولیای وی تعالی است. (ابوسعود)
تمام تدبیر از آن الله متعال است و امر را بر طبق آنچه از قضای وی رفته است، تدبیر میکند که از آن برگشتی نیست. (ابوسعود)
پیروزی و فتح همگی از آن الله است. (تاویلات اهل سنت)
يُخْفُونَ فِي أَنفُسِهِم مَّا لَا يُبْدُونَ لَكَ
در دل مخفی میدارند. (ابوسعود)
و یا بین خودشان به صورت پنهانی میگویند. (ابوسعود)
یعنی آنچه میگویند و اظهار میکنند که بر سبیل راهنمایی میپرسند درحالیکه در دل خود انکار و تکذیب دارند. (ابوسعود)
يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَّا قُتِلْنَا هَاهُنَا
میگفتند: کار دست ما نیست بلکه در اختیار محمد است چراکه اگر به ما بود، برای جنگ با آنها نمیآمدیم و کشته نمیشدیم. (تاویلات اهل سنت)
بین خودشان میگویند: اگر امر همانطور بود که محمد میگفت که فتح برای الله و اولیاء اش هست، ما در اینجا کشته نمیشدیم. (ابوسعود)
قُل لَّوْ كُنتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَىٰ مَضَاجِعِهِمْ
اگر همانطور که میگویید در خانه میماندید، قطعا کسانی که بر آنان کشته شدن مقدر شده بود، از خانه خارج میشدند تا بر اساس تقدیرشان کشته میشدند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: هرکس که بر وی کشته شدن مقدر شده است، هرجا که باشد، کشته خواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
این مساله بیان این مطلب است که اجل مکتوب همانی است که با آن عمر اشخاص پایان میپذیرد اگر به قتل باشد به قتل میمیرد و اگر غیر کشته شدن باشد بدون کشته شدن میمیرد. (تاویلات اهل سنت)
اگر شما در خانه میماندید قطعا کسانیکه برای آنها کشته شدن مقدر بود به سببی از اسباب از خانه خارج میشد و به مکان قتل خود میرسید و در همانجا کشته میشد. (ابوسعود)
وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ
تا که الله متعال آنچه را که در دل دارید را اشکار کند. (تاویلات اهل سنت)
آشکار شدن سر درون به دو صورت است: الف: با جزای آنچه از خیر و شر در درون دارید و ب: با دیدن کتاب اعمال. (تاویلات اهل سنت)
وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ
و تا که آنچه در دلتان از گناه هست را پاک گرداند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: ابتلاء و تمحیص به یک معناست. (تاویلات اهل سنت)
تا دلها را از وسوسه برهاند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
الله متعال خود عالم به درون شماست لیکن آنچه در دل شماست را برای شما آشکار میکند. (تاویلات اهل سنت)
منظور از ابتلاء، احتمال دارد که همان امر به جهاد باشد تا مومن و منافق جدا شوند. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا ۖ وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ ﴿155﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانی از شما که در روز احد، از جنگ فرار کردند، آنان را شیطان لغزاند و این به سبب بعضی از کارهای اشتباهی بود که انجام دادند، و قطعا الله متعال از آنان در گذشت. قطعا الله متعال آمرزنده و بردبار است که عجله نمیکند.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ
کسانی از شما که شکست خوردند در روزی که مسلمانان و مشرکان با هم رودرور شدند. (بحر العلوم)
تقریبا کل مسلمانان فرار کرده بودند و جز عده ای کم نزد رسول الله ص نماندند که تعداد آنان سیزده نفر بود که شش نفر از مهاجرین بودند. ابوبکر و عمر و علی و طلحه و عبدالرحمن بن عوف و سعد ابن ابی وقاص. (بغوی)
همراه رسول الله ص سیزده نفر و همراه عبدالله بن جبیر، ده نفر ماندند. (مظهری)
منظور مسلمانانی هستند که در در روز احد فرار کردند. (ابوسعود)
إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ
شیطان، لغزش آنان را خواست. (بحر العلوم)
سبب اینکار آنها، خطایی بود که انجام داده بودند. (بغوی)
گفته شده است: ازل و استزل به یک معناست. (بغوی) یعنی شیطان آنان را لغزاند.(بغوی)
سبب فرار آنان این بود که ترسیدند که اگر ثابت بمانند، قبل اینکه از عصیان رسول الله ص توبه کنند، کشته شوند و به حضور الله متعال بروند درحالیکه نافرمانی از رسول الله ص را دارند. (تاویلات اهل سنت)
بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا
آنچه به آنان رسیده است، به سب کاری است که انجام داده اند. (بحر العلوم)
و این بخاطر ترک مرکزشان بوده است. (بغوی)
آنچه انجام دادند، گوش کردن به وسوسه ی شیطان مبنی بر قبول شکست بوده است. (بغوی)
بخاطر گناهی که همانا نافرمانی رسول الله ص و ترک مرکز و حریص بودن بر غنیمت و یا زندگی، است، باعث شد که از تایید و قوت قلب، محروم بمانند. (ابوسعود)
وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ
و الله متعال از آنان در گذشت طوریکه ریشه کنشان نکرد. (بحر العلوم)
بخاطر عذر خواندن و توبه کردنشان، آنان را بخشید. (ابوسعود)
بخاطر ترسشان از نافرمانی رسول الله ص، الله آنان را بخشید. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
آمرزنده ی گناهان آنان و بردبار است چراکه در عقوبت دادن آنان عجله نکرد. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَٰلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ ۗ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿156﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، به مانند کفاری نباشید که وقتی برادران و مرتبطان آنان به سفر یا جنگی میروند، به آنان میگویند: اگر آنان به سفر نمیرفتند و جنگجو نبودند، نمیمردند و کشته نمیشدند. این نهی از همانند آنان شدن از این جهت است تا که الله متعال آنچه گفته اند را حسرتی برای آنان قرار میدهد و این الله است که میمیراند و زنده میگرداند. و این الله است که به کردارتان بیناست. نکته: یعنی این را منافقین میگویند تا حسرتی برای آنان باشد چراکه خیلی اوقات با سود و غنایم بسیار برمیگردند و صاحبان سخن هستند که در حسرت میمانند پس مواظب باشید که شما نیز مانند آنان نشوید چراکه مردن و زنده ماندن دست الله متعال است.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا
به مانند کسانیکه کافر شدند نباشید یعنی مانند عبدالله بن اُبیّ و یارانش نباشید. (خازن)
مومنان را از اینکه همانند کفار باشند در نهان و آشکار نهی فرموده است. (تاویلات اهل سنت)
وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ
به برادرانشان در کفر و نفاق، گفتند. (خازن)
و یا به برادران نسبی خودشان که مسلمان بودند، گفتند. (خازن)
وقتی که رسول الله سریه ها را به جنگ بئرمعونه،فرستادند، این را گفتند. (قرطبی)
إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ
وقتی برادرانشان به سفر تجارت یا غیر آن میرفتند. (خازن)
أَوْ كَانُوا غُزًّى
یا که به جنگ میرفتند. (خازن)
در کلام حذف است بدین صورت که معنی آن اینگونه است: اگر آنان به سفر رفته میمردند و یا به جنگ میرفته کشته میشدند، به آنان میگفتند... (خازن)
لَّوْ كَانُوا عِندَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا
اگر مقیم میماندند و نمیرفتند، نمیمردند و کشته نمیشدند. (خازن)
لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَٰلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ
تا الله متعال آن گفته و گمانشان را برای آنان غم و تاسف بگرداند. (خازن)
تا که این سخنشان را حسرتی در روز قیامت، بگرداند. (تاویلات اهل سنت)
ای مومنان به مانند این منافقین نگویید تا آنچه گفته اند حسرتی بر آنان شود چراکه نفاقشان آشکار شده است. (قرطبی)
یعنی آنان را تصدیق نکنید و التفات نکنید. (قرطبی)
وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ
چه بسا الله متعال مقیم را میمیراند و مسافر را زنده میگذارد و چه بسا جنگجو را زنده میگذارد و مقیم را به کشتن میدهد پس چگونه است که خانه ماندن باعث زنده ماندن میشود؟ و آیا کسی را از مرگ نجاتی هست؟ .(خازن)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
و الله متعال بر اعمالتان اطلاع دارد و بر اساس آن به شما جزا خواهد داد پس از الله متعال پروا کنید و به مانند منافقین نباشید و به مانند آنان سخن نگویید چراکه هدف منافقین، فراری دادن مومنان از جنگ است. (خازن)
وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ ﴿157﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قسم که اگر بمیرید و یا در راه الله متعال کشته شوید، پس مغفرت و رحمتی که الله متعال به شما میدهد، از آنچه کفار و شما در دنیا جمع میکنید، بهتر است.

مستندات
وَلَئِن قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ
یعنی اگر در وقت مقیم بودنتان بمیرید یا که در راه الله بمیرید، در حالیکه مومن هستید،. (بحر العلوم)
لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ
آمرزش گناه از الله متعال. (بحر العلوم)
وَرَحْمَةٌ
یعنی نعمت و جنت. (بحر العلوم)
یعنی در عاقبت امر. (خازن)
خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ
خیر است از آنچه از اموال دنیا جمع میکنید. خطاب به منافقین است. (بحر العلوم)
از آنچه که از غنایم جمع میکنید. (خازن)
يعنی اگر آنچه که از ان میترسید از کشته شدن و مردن، اتفاق بیافتد، در اینصورت آمرزش پروردگار و رحمتش از بر فرض نمردنتان و جمع اموال دنیویتان، بهتر است. (خازن)
یعنی سفر و اقامت نه جلوی مرگ را میگیرد نه باعث جلب مرگ میشود و بر فرض اگر چنین شود و در راه الله متعال کشته شوید این از نمردنتان و جمع اموال دنیوی، بهتر است. (بیضاوی)
شروع در بیان این مطلب است که آنچه شما از آن دوری میجویید، چیزی است که باید برای کسب آن با هم مسابقه داده شود. (ابوسعود)
یعنی مرگ را چاره ای نیست پس اگر این مرگ و این کشته شدن در راه الله باشد و مورد مغفرت و رحمت الهی قرار گیرید این بهتر از آن است که در غیر این وجه بمیرید. (تاویلات اهل سنت)
بنا بر قرائت یجمعون به یاء غیبت، مغفرت و رحمت الهی از آنچه کفار از اموال دنیوی جمع میکنند، بهتر است. (ابوسعود)
وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ ﴿158﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قسم که اگر به هر طریقی بمیرید و یا به هر طریقی کشته شوید، بازگشت شما به سوی الله است نه به کسی دیگر و وی تعالی است که شما را بر اساس اعمالتان جزا خواهد داد. نکته: در آیه ی قبل توصیه میشود که در مردن و کشته شدن، عملتان این باشد که در راه الله باشد و این جمع از اموال دنیوی بهتر است و در این آیه نیز بیان میکند که اگر توصیه ی قبلی را قبول نکنید باز خواهید مرد یا کشته خواهید و چاره ای ندارید جز اینکه الله متعال برمیگردید پس از جهاد باز ماندن و تلاش برای زنده ماندن فائده ای ندارد در هر صورت بر سر انسان خواهد آمد پس بهتر آن که در راه الله متعال رخ دهد.

مستندات
یعنی اگر در فراش خود بمیرید و یا که در راه الله متعال کشته شوید، لامحاله به سوی الله متعال محشور میگردید پس شما که چاره ای جز محشور شدن به سوی الله ندارید، چگونه میخواهید که از مرگ جلوگیری کنید؟. (تاویلات اهل سنت)
یعنی که به الله رحیم و کریم واسع المغفره و رحمع باز میگردید و وی تعالی شما را بر اساس اعمالتان جزا میدهد. (خازن)
یعنی بر هر وجهی هلاک شوید بر طبق آنچه تقدیر الهی رفته است، به سوی الله متعال صاحب شان محشور میگردید نه به سوی کسی دیگر پس اجرهای شما را تمام و کمال ادا خواهد کرد. (ابو سعود)
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ ﴿159﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس به سبب رحمت الهی تو برای آنها ملایمت کردی چه اگر درشت سخن و سختگیری میکردی، قطعا انان از دور و بر تو میرفتند و هلاک میشدند، پس عفو و بخشش را پیشه کن و در امور قابل مشورت، با آنان مشورت کن و وقتی تصمیم به عملی گرفتی، پس با توکل بر الله متعال، به امرت مشغول شو. قطعا الله متعال کسانی را که به وی تعالی توکل میکنند، را دوست دارد. نکته: اینکه الله متعال میفرماید که فلان کس را دوست میدارد، بدین معناست که کارش را راه خواهد انداخت و مورد رحمت قرار خواهد داد.

مستندات
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ
تلوین و عوض کردن لحن سخن است چراکه آنان با کرده ی خود، مستحق ملامت و سختگیری بودند ولی بر اساس رحمت الهی ، رسول الله ص بر آنان به ملایمت رفتار کردند. (ابوسعود)
و این ملایمت بخاطر رحمت بزرگ الهی است. (ابوسعود)
یعنی من (الله) اخلاقت را نرم گردانده ام. (بحر العلوم)
وَلَوْ كُنتَ فَظًّا
اگر چنین نبودی و بلکه در سخن و فعلت درشتی میکردی. (ابوسعود)
اگر کریه الخلق یعنی دارای اخلاق ناپسند میبودی،. (ابوسعود)
غَلِيظَ الْقَلْبِ
سخت دل میبودی. (ابوسعود)
زشت اخلاق در قول و سخت دل در عمل میبودی. (ابوسعود)
لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ
از پیشت متفرق میشدند. (ابوسعود)
به تو آرام نمییافتند و به پستی میافتادند. (ابوسعود)
فَاعْفُ عَنْهُمْ
پس ای پیامبر تو نیز حق خودت را ببخش همانطور الله متعال بخشید. (ابوسعود)
پس از آن لغزش آنان در گذر. (بحر العلوم)
وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ
و برای آنان در مورد حقوق الله، طلب آمرزش کن تا بدینوسیله نیکی و شفقت را بر آنان تکمیل کنی. (ابوسعود)
وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ
در امر جنگ، با آنان مشاوره کن. (ابوسعود)
و این امر به مشاوره برای خوش کردن دل آنها و طلب آشکار کردن نظر آنان و سنت کردن، امر مشاوره، است. (ابوسعود)
فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
وقتی بعد مشاوره، بر چیزی عزیمت و قصد کردی و دلت بدان آرام یافت، پس برای به سرانجام رساندن عزیمتت، به الله متعال توکل کن. (ابوسعود)
به صیغه ی متکلم نیز قرائت شده است یعنی وقتی من (الله) بر چیزی عزم کردم، پس در آن مورد مشورت کن و برای انجام عزیمت من، فقط بر الله توکل کن. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ
یعنی الله متعال توکل کنندگان به وی تعالی را نصرت میدهد و به آنچه که خیر آنها در ان است، راهنمایی میکند. (ابوسعود)
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ ۖ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ ۗ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ﴿160﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اگر الله متعال شما را یاری رساند و مانع آسیب به شما شود، شما را غالب شونده ای نیست و اگر شما یاری نکند، چه کسی میتواند مانع دشمن شما شود پس آنچه که شما باید انجام دهید این است که بر الله متعال توکل کنید و به اسباب و علل تکیه نکنید.

مستندات
إِن يَنصُرْكُمُ اللَّهُ
نصرت میتواند به معنی کمک و یاری رسانی باشد و میتواند به معنی منع باشد. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال خبر میدهد که نصرت و پیروزی همه از نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
فَلَا غَالِبَ لَكُمْ
اگر الله متعال دیگران را از شما منع کند، دشمن بر شما غالب نخواهد گشت مثل روز بدر. (بحر العلوم)
وَإِن يَخْذُلْكُمْ فَمَن ذَا الَّذِي يَنصُرُكُم مِّن بَعْدِهِ
اگر شما را خذلان کند مثل روز احد، چه کسی است که دشمن را از شما منع کند؟ (بحر العلوم)
خذلان یعنی نصرت نکردن و به هلاکی سپردن. (بغوی)
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
پس کسانیکه به نصرت مطمئن هستند، از الله پروا کنند و تقوی پیشه کنند. (بحر العلوم)
اینکه به مومنان گفته میشود بر الله توکل کنند برای این است که مومنان هستند که میدانند نصرت از نزد کسی غیر از الله نمیآید. (بحر العلوم)
توکل یعنی اینکه بخاطر روزی خود، الله را نافرمانی نکنی. (بغوی)
توکل اینکه برای خود غیر از الله ناصری نطلبی و برای روزیت، خازنی نگیری و برای عملت غیر الله را شاهد نگیری. (بغوی)
وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ ۚ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۚ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ﴿161﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بر نبی از انبیاء نه سزوار است و نه این وصله ها میچسبد که خیانت کند و هرکس که خیانتی انجام دهد، در روز قیامت آن خیانت را آورده شود و خیانت را گرفته خواهد. بعد هرکس را جزای تمام و کمال بر طبق عملش داده میشود و در حالیکه بر هیچکس هیچ ظلمی صورت نمیگیرد.

مستندات
وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَغُلَّ
از ابن عباس: در روز بدر چادر قرمزی از غنایم، مفقود شد و بعضی گفتند که شاید رسول الله ص آن را برداشته باشد و این آیه نازل شد. (خازن)
مقاتل و كلبي: در مورد غنائم احد نازل شده است وقتی تیراندازان مقر خود را ترک کردند و به غنیمت گرفتن مشغول شدند. رسول الله ص به انان فرمود مگر من به شما نگفتم که مکان خود را ترک نکنید؟ گفتند: امام بقیه ی افراد در انجا هستند. رسول الله ص فرمودند: بلکه به این گمان آمدید که فکر کردید که ما در تقسیم عدالت نداشته باشیم. (خازن)
هیچ یک از انبیاء غلول (خیانت) نداشته اند، پس با وجود علمتان به ایشان، چگونه وی را متهم به غلول میکنید؟ (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است عده ای از منافقین ترسیدند که رسول الله ص غنیمت را بین آنها تقسیم کند پس این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی نباید به رسول الله ص خیانت کرد و خیانت به رسول الله ص حلال نیست چراکه هرکس به رسول الله ص خیانت کند الله متعال رسولش را مطلع میگرداند. در اخبار آمده است که بر قبری عبور کردند و فرمودند که صاحب قبر مورد عذاب است و علتش را پرسیدند، جواب دادند: یک یا دو درهم و مانند ان را از غنیمت میگرفت. (تاویلات اهل سنت)
وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
کسیکه خیانت کند، در روز قیامت گرفته خواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
همینگونه است هرکس مال دیگری را بناحق بگیرد در روز قیامت مورد مواخذه قرار خواهد گرفت. (تاویلات اهل سنت)
اینکه از بین حق الناس، خیانت به غنیمت را مورد وعید قرار داده است از این جهت است که در این مورد اجحاف در حق فقرا و صاحبان حاجت است. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: از آنجا که اینان اهل نفاق بودند و خیانت در غنیمت را حلال میدانستند چنین وعیدی وارد شده است. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: رسول الله ص لشکری را فرستاد و آنان سر طلایی را برای خود برداشتند. (تاویلات اهل سنت)
ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ
جزای عملش از خیر وشر را تمام کمال داده میشود. (ابوسعود)
وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
به هیچ یک از مردم ظلم نشود یعنی با کم کردن ثوابش یا اضافه کردن به عذابش، ظلمی به کسی نشود. (ابوسعود)
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ ۚ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ ﴿162﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسیکه در راه کسب رضایت الله میکوشد و دنبال روی آنچه رضایت الله در آن است، میباشد، آیا چنین کسی با کسی که در کارهایش طوری رفتار میکند که باعث سخط و غضب الله میشود، برابر خواهند بود؟ در حالیکه مصیر و محل رفتن وی جهنم است و این جهنم چه بد مصیر و محل رفتنی است.

مستندات
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ
رضوان الله یعنی رضای الله متعال. (نسفی)
یعنی رضایت الله را خواسته و غلول را ترک کرده است. (بغوی)
کسیکه به طاعت الله، از رضایت الله پیروی کرده است. (بیضاوی)
یعنی کسیکه در راه کسب رضایت الله با انجام طاعت و دوری از گناه، کوشیده است بمانند رسول الله ص و هرکس که راه وی را رفته است. (ابوسعود)
گفته اند: اینان همان مهاجران و انصار هستند. (نسفی)
كَمَن بَاءَ بِسَخَطٍ مِّنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ
همانند کسیکه با ارتکاب معاصی، دچار سخط الهی شده است. (بیضاوی)
اینان همان کفار و منافقین هستند. (نسفی)
کلبی: آیا کسیکه از غنیمت مال حلال را گرفته است برابر خواهد بود با کسی که با خیانت در غنیمت باعث غضب الهی شده است؟ (بحر العلوم)
بعد بیان داشت که مقام غلول کننده در غنیمت و گیرنده ی مال حرام، در قیامت جهنم است. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
و چه بد مرجع و بازگشتگاهی است. (نسفی)
فرق بین مصیر و مرجع این است که در مصیر، محل بازگشت متفاوت از اول است ولی در مرجع بازگشت به همان محل قبلی است. (بیضاوی)
یعنی آن محلی که بدان راه یافتند که همان آتش باشد. (بحر العلوم)
هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ ﴿163﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اینان یعنی هر دو گروه پیروی کننده از رضای الله و با سخط الله برگشت کنندگان هر دو گروه را درجات است که از هم فاصله ها دارند و الله متعال بینای آنچیزی است که شما انجام میدهید و بر اساس آن درجه بندی خواهد کرد.

مستندات
هُمْ
مرجع ضمیر، موصولهایی است که در آیه قبل گذشت. (ابوسعود)
در علم و حکم الله دارای درجات مختلفی هستند و به آنان خود درجه اطلاق شده است تا نشان دهد که تفاوت درجات آنها بسیار است. (ابوسعود)
یا اینکه انان صاحب درجه ها هستند. (ابوسعود)
درجات آنچه که اهلش آن را قصد میکنند و درکات آنچه که به شخص میرسد بدون اینکه آن را خواسته باشد. (تاویلات اهل سنت)
درجات آنچه به بالا میرود و علو میگیرد و درکات آنچه به پایین باشد و سفل یابد. (تاویلات اهل سنت)
این آنچیزی است که در مورد درجات و درکات گفته میشود ولی در آیه درجات شامل هر دو طرف میباشد. (تاویلات اهل سنت)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
الله متعال به آنچه از اعمال انجام میدهند و به درجات آنها بیناست و بر حسب آن به آنان جزا خواهد داد. (ابوسعود)
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ﴿164﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قسم که الله متعال منت نهاد بر مومنان وقتی که از جنس خودشان، رسولی فرستاد که آیات قرآن را بر آنان تلاوت میکند و آنان را از زشتی ها امثال شرک و انواع گناه پاک میگرداند و به آنان قرآن را و احکام را و سنت را تعلیم میدهد، و اینان قطعا قبل بعثت رسول الله ص در گمراهی آشکار از راه درست بودند. نکته: عده ای مدعی تصوف با معنی کردن تصوف به تزکیه، ادعای فرض بودن ان را دارند. باید دانست که بر طبق تفسیر تزکیه اگر منظور از تصوف تزکیه از شرک و گناه باشد، و دوری از آنها باشد، قطعا فرض خواهد بود ولی اگر منظور این باشد که به اسم تصوف یا تزکیه خود را و ناموس خود را اموال خود را در اختیار مدعی پیر بودن، قرار دهد، این راه کفر و گمراهی و حرام خواهد بود. پس اگر کسی را دیدید که این آیه ی مبارکه را و امثال آن را قرائت میکند و در مورد فرضیت تزکیه سخن میراند، از وی در مورد تزکیه و تفسیر ان و اینکه چگونگی آن بپرسید تا حال ان شخص مشخص شود و یا انکار کند.

مستندات
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
به آنان احسان کرد و تفضل کرد. (خازن)
منت یعنی نعمت بزرگ که در حقیقت از غیر الله رخ نمیشود. (خازن)
وجه منت ارسال رسولان بر بشر به چند دلیل است:
الف: رسولان از جنس بشر هستند نه از فرشتگان و جن، و هر موجود به همجنس خودش الفت میگیرد پس رسولان باعث جمع مردم و حل اختلاف بین آنان هستند.
ب: اینکه رسولان را معجزاتی لازم است تا از آن طریق مردم را دعوت کنند پس اگر از جنس دیگری میبودند، بشر فکر میکرد که این نشانه ها از طبیعت آنان است و معجزه بودنش را درک نمیکردند.
ج: بشر غیر از خودش از امثال فرشته و جن را نمیشناسد پس از جنس خودشان فرستاد تا آن را بشناسند. (تاویلات اهل سنت)
وجه منت بر بشر اینکه انسان بر جهل و قلت فهم و عدم درایت، خو گرفته بود و رسول الله ص آنان را از این مهلکه نجات داد. (خازن)
إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ
گفته شده است: یعنی از عرب امی که درس ناخوانده بود، فرستاد تا بدینوسیله بدانند که آنچه آورده است از نزد الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی از جنس خودشان یعنی از بشر و دیگر اینکه از جنس مومنان یعنی با ایمان و شفقت است. (خازن)
يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ
یعنی رسالت و نبوتش را برای آنان اعلام کرده است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی براهین و حجتهایش را آشکار کرده است. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد که منظور تلاوت آیات قرآن باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَيُزَكِّيهِمْ
تزکیه از زکاء و نماء است یعنی اینکه شرف آنان را آشکار کرد تا اینکه امام گشتند که بعد مرگشان به آنها اقتدا میشود. (تاویلات اهل سنت)
تزکیه به معنی اینکه انان را با آموزش توحید و یکتاپرست گرداندنشان، آنان را پاک کرد. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: با گرفتن زکاتشان آنان را پاک میگرداند. (تاویلات اهل سنت)
از پلیدی کفر و از نجاست محرمات و خبائث، پاکشان کرد. (خازن)
آنان را از پلیدی طبایع و از سوء اعتقاد و از کثیفی گناهان، پاک گرداند. (ابوسعود)
وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ
یعنی قرآن و سنت را به آنان تعلیم میدهد. (خازن)
وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ
ضلال در معانی: هلاک و حیرت و گمنام بودن، آمده است. (تاویلات اهل سنت)
اینان قبل بعثت رسول الله ص در حیرت از هدایت بودند و کورانی بودند که نه معروف را میدانستند و نه منکر را پس الله متعال با ارسال پیامبر ص، آنان را هدایت داد. (خازن)
أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَٰذَا ۖ قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿165﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آیا وقتی که به شما مصیبتی رسید در حالیکه دو برابر آن را به مشرکان ضربه زده اید، میپرسید که این از کجا آمد؟ ای محمد به آنان بگو که هرچه بر سرتان امده است، سببش خودتان بوده اید چراکه با رسول الله ص مخالفت کرده اند و نافرمانی کرده اید. قطعا الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: تربیت مومنان است که بدانند که امر رسول الله ص اطاعت کردنی است و وظیفه است و نظر رسول الله ص مثل نظر دیگران نیست و دیگر اینکه کمک الله متعال وقتی خواهد بود که از وی اطاعت شود و اگر نافرمانی شود، الله بر مصیبت رساندن به شما هرچند مسلمان باشید، قادر مطلق است پس این شما هستید که باید خود را اصلاح کنید و بر انچه الله متعال و رسول الله ص میخواهد، گردن بنهید و اطاعت کنید تا مشمول رحمت الهی شوید.

مستندات
أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ
یعنی در روز احد. (بحر العلوم)
استفهام است بدین معنا که اگر شما را در احد مصیبتی رسید، عوض آن شما در بدر چندان را کسب کرده اید باز میگویید این چرا بوده است. (بحر العلوم)
قَدْ أَصَبْتُم مِّثْلَيْهَا
در روز بدر.
چراکه مسلمانان در روز بدر هفتاد تن از بزرگان قریش را کشتند و هفتاد نفر را نیز اسیر گرفتند درحالیکه از مسلمانان در روز احد هفتاد نفر کشته شدند و کسی اسیر نشد. برای همین است الله متعال میفرماید دو چندان آن مصیبت را کسب کرده اید. (بحر العلوم)
دو چندان بودن بدین معنا است که مسلمانان در جنگ بدر و در اول جنگ احد بر مشرکان چیره شدند و وقتی نافرمانی کردند، در آخر احد، شکست خوردند پس مسلمانان دو بار پیروز شدند و مشرکان یک بار پیروز شدند. (خازن)
بغوی بدون سند و طبری با سند روایت کرده اند: از علی ابن ابی طالب: جبرئیل بر رسول الله ص نازل شد و گفت که الله متعال از گرفتن فدیه در جنگ بدر، خوش نداشته است و قومت را بین کشتن اسیران و گرفتن فدیه و کشته شدن همین عدد از مسلمانان مختار گرداند و مسلمانان فدیه گرفتن را اختیار کردند و برای همین در جنگ احد هفتاد نفر از مسلمانان کشته شدند. پس به آنان بگو که این اختیار خودتان است. (خازن)
قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَٰذَا
گفتید این مصیبت از کجا آمد؟ (بحر العلوم)
چگونه این به ما رسید در حالیکه ما مسلمان هستیم؟ (بحر العلوم)
قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنفُسِكُمْ
بگو که از قوم خودتان این مصیبت امده است که تیراندازان مرکز را ترک کردند و به رسول الله ص عصیان ورزیدند. (بحر العلوم)
ضحاک: بگو این مصیبت بخاطر گناهی بود که شما قبل جنگ انجام داده اید و این مصیبت شما را از آن پاک کرده است. (بحر العلوم)
رسول الله ص برای جنگ احد، نظرشان بر این بود که در مدینه بمانند و مسلمانان اصرار داشتند که بیرون مدینه جنگ کنند پس آنچه بر سر آنان آمده است، انتخاب خودشان بوده است. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
الله متعال بر همه چیز من جمله پیروزی دادن و شکست تحمیل کردن، قادر است. (بحر العلوم)
یعنی بر نصرت شما در صورت اطاعت و عدم نصرت در وقت مخالفت قادر است. (خازن)
وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ ﴿166﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و آنچه به شما از آسیب و کشته شدن و زخمی شدن رسیده است، پس به مشیت و تقدیر الهی بوده است و هدف این بود که مومن از نفاق کنندگان، شناخته شوند.

مستندات
وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ
برای بیان این مطلب است که وقتی به شما گفته شد که این از خودتان است فکر نکنید که شما در اعمالتان، مستقل از الله متعال عمل میکنید پس بدانید که آنچه به شما در وقت تلاقی شما و مشرکان بر شما رسیده است با اجازه ی الله متعال بوده است و با قضای الهی بوده است. (ابوسعود)
به کفار پیروزی دادن را اذن نامید چراکه از لوازم آن است. (ابوسعود)
به اراده و مشیت الهی بوده است. (تاویلات اهل سنت)
آنچه از خیر و شر به شما میرسد به علم الله است نه از روی سهو و غفلت الله متعال. (تاویلات اهل سنت)
وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ
تا که بداند مومنین را یعنی تمییز دهد مومنان را و بین مردم آشکار کند. (ابوسعود)
وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا ۚ وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا ۖ قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ ۗ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ ۚ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ۗ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ ﴿167﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

صورت تشخیص مومن از منافق اینگونه است که به منافقین گفته شد: بیایید تا از در راه الله متعال جنگ کنید و یا از دیار و اهل خود دفاع کنید. آن منافقین گفتند: اگر میدانستیم که جنگ است، و ما امر جنگ را میدانستیم، با شما همراه میشدیم. در این روز، آنان از ایمان مورد گمان در مورد آنان به کفر نزدیکتر هستند. آنان چیزی را میگویند که در دلشان نیست یعنی از ایمان و از اینکه اگر فلان بود تبعیت میکردند. و الله متعال به آنچه که آنان کتمان میکنند داناتر است. نکته: الله متعال با قرار دادن اشخاص در حوادث مختلف، ایمان اشخاص را میسنجد. نکته: اینکه آنان از ایمان به کفر نزدیکتر هستند در مورد منافقان است از این جهت که در جای جای قرآن به تمثیل منافقین پرداخته شده است که گاهی نور ایمان روشن میشود و بعد به تاریکی سخت فرو میروند و در جایی دیگر بیان داشته است که منافقین مذبذب هستند یعنی مردد هستند بین ایمان و کفر و در این روز یعنی روز احد به کفر نزدیکتر شده اند چراکه آنان تابع نعمت هستند.

مستندات
وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا
نفاق کلمه ای اسلامی است و عرب قبل اسلام آن را نمیشناختند. (خازن)
و تا بداند منافقین را. (ابوسعود)
فعل لیعلم را تکرار کرد تا نشان دهد که مومنان و منافقین در یک مقام نیستند و مومنان را شرافتی است و از اینکه با منافقین در یک زمره شمرده شود، پاک هستند. (ابوسعود)
یعنی آنچه به شما رسیده است برای تمییز بین مومنان و منافقین بوده است. (ابوسعود)
وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ
ابن عباس: منافقین عبدالله ابن ابی و یارانش بودند که عبدالله بن عمرو بن حرام به آنان گفت که شما را به الله متعال که نبی خود را و قوم خود را خوار نکنید و آنان را به جنگ دعوت کرد. (ابوسعود)
أَوِ ادْفَعُوا
یعنی یا اینکه اگر در جنگ شرکت نمیکنید، با زیاد کردن سیاهی لشکر ما، دشمن را از ما دفع کنید. (ابوسعود)
یا اینکه اگر فی سبیل الله جنگ نمیکنید از خانواده و حریم و شهرتان دفاع کنید. (ابوسعود)
قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَّاتَّبَعْنَاكُمْ
وقتی از آنان یکی از این دو مورد را خواسته شد، جواب آنان چه بوده است؟ جواب دادند و گفتند:.... (ابوسعود)
اگر جنگ کردن را میدانستیم و بر جنگیدن قادر بودیم، از شما تبعیت میکردیم. (ابوسعود)
این جواب آنها از روی مسخره کردن و از روی دغل بازی بوده است. (ابوسعود)
ویا گفتند: اگر میدانستیم که آنچه شما بدان میروید حقیقتا جنگ بود، از شما تبعیت میکردیم ولی آنچه شما میروید چیزی جز به هلاکت انداختن خود نیست. (ابوسعود)
این سخن را منافقینی که در مدینه تخلف کردند و ماندند، گفته اند. (تاویلات اهل سنت)
هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ
آنان از ایمان به کفر نزدیکتر هستند. (ابوسعود)
یعنی آنان وقتی این سخن را گفتند به کفر نزدیکتر هستند تا که به ایمان چراکه آنان قبلا اظهار ایمان میکردند ولی این سخن نشانه ی کفر آنان است. (ابوسعود)
وقتی از لشکر مسلمانان کناره گرفتند و این مقال را گفتند از ایمان مورد ظن در مورد آنان دور شدند و به کفر نزدیک شدند. (ابوسعود)
اینان به اهل کفر از جهت یاری رساندن نزدیکتر هستند تا که به مسلمانان. (ابوسعود)
چراکه منافقین الله متعال را نه میشناسند و نه عبادت میکنند بلکه آنان نعمت را عبادت میکنند اگر نعمت دست مومنان بود همراه آنان هستند و اگر در دست مشرکان بود همراه آنان هستند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: آنان کفر را در نهان خود دارند و اظهار ایمان میکنند و درون شخص از ظاهر وی اولاتر است و فعل از قول برتر است. (تاویلات اهل سنت)
کفر برای آنان اولاتر و لایقتر از اتصاف به ایمان شدنشان است. (تاویلات اهل سنت)
يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِم مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ
آنان از چیزی سخن میگویند که اصلا وجود ندارد یعنی عدم علم آنان به جنگ و تبعیت در صورت وجود بالکل دروغ است. (ابوسعود)
بلکه آنان اصرار بر ترک قتال دارند و قصد ارتداد دارند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ
زیادت اثبات نفاق و کفر آنان است. (ابوسعود)
به صیغه ی اسم تفضیل آورده است چراکه بعضی از اعمال و نیات آنان را مومنان نیز میدانند ولی عمق تفکر آنان و جزئیات آن و کیفیت آن را فقط الله متعال میداند. (ابوسعود)
الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا ۗ قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿168﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه به برادران خود گفتند و این در حالی بود که به جنگ نرفته بودند: اگر آنان که کشته شدند با از ما پیروی میکردند و جنگ نمیرفتند، کشته نمیشدند. ای محمد به آنان بگو: پس مرگ را از خود دفع کنید، اگر در گفتارتان صادق هستید، راهی برای مرگ پیدا کنید.

مستندات
ٱلَّذِينَ قَالُوا۟ لِإِخْوَ‌ٰنِهِمْ
آنان که به برادرانشان از منافقین گفتند. (بحر العلوم)
به برادران نسبی خود که در احد شهید شده بودند، گفتند. (خازن)
در شان عبدالله بن ابی منافق و یارانش نازل شده است. (خازن)
وَقَعَدُوا
و از جهاد بازنشستند. (بحر العلوم)
یعنی به برادران نسبی خود گفتند در حالیکه خود از جنگ بازنشسته بودند. (بیضاوی)
لَوْ أَطَاعُونَا
اگر در نشستن از جهاد از ما پیروی میکردند. (بحر العلوم)
مَا قُتِلُوا۟
در جنگ کشته نمیشدند. (بحرالعلوم)
قُلْ فَٱدْرَءُوا۟ عَنْ أَنفُسِكُمُ ٱلْمَوْتَ
ای محمد به آنان بگو: وقتی مرگ به سراغتان آمد، مرگ را از خودتان دفع کنید. (بحر العلوم)
یعنی حذر، قدر را دفع نمیکند. (خازن)
در این آیه دلیل است بر اینکه مقتول به اجل خودش میمیرد. (خازن)
چراکه اسباب هلاک بسیار است اینکه جنگ سبب هلاک است و نجنگیدند سبب نجات ولی گاهی عکس آن رخ میدهد. (بیضاوی)
إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ
اگر گفتارتان، راستگویان هستید. (بحر العلوم)
از مفسران سمرقند شنیده ام که روایت میکردند:وقتی این آیه نازل شد، هفتاد کس از منافقین کشته شدند. (بحر العلوم)
وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ﴿169﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

گمان مبر که شهداء مردگان باشند، بلکه آنان زنده هستند و در نزد الله متعال روزی میخورند.

مستندات
این آیه در شان شهداء نازل شده است. (بحرالعلوم)
از آنجهت که مسلمانان، گفتند که فلانی مرد و فلانی مرد. (بحر العلوم)
منظور این است که آنچه را که منافقین از آن بر حذر هستند و مردم را بر حذر میدارند، از ارزشمندترین مقاصد است که باید برای آن مسابقه داده شود. (ابوسعود)
منظور شهدای احد هستند که هفتاد نفر بودند که چهار نفر از مهاجرین و بقیه از انصار بوده اند. (ابوسعود)
شهدای احد و بدر. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: در شان شهدای بدر که چهارده نفر بوده اند نازل شده است. (خازن)
خطاب به رسول الله ص است یا به هرکس که سهمی از خطاب دارد. (ابوسعود)
یعنی فکر نکن که شهداء همانند مردگان دیگر هستند بلکه آنان زنده هستند. (بحر العلوم)
یعنی آنان نزد الله متعال، همانند زندگان هستند چراکه اجر آنان تا قیامت برای آنان نوشته میشود. (بحر العلوم)
گفته شده است: همانند کفار فکر نکن که آنان زنده نخواند شد، بلکه آنان زنده خواهند شد. (بحر العلوم)
یعنی ارواح آنان بخاطر جایگاه و احترام به مانند زندگان هستند. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: وقتی برادرانتان در احد کشته شدند، الله متعال روح آنان را داخل پرندگان سبز رنگی قرار داد که بر نهرهای بهشت وارد میشدند و از میوه های بهشت میخوردند و به قندیل هایی در زیر عرش که از طلا است، برمیگشتند. (بحر العلوم)
روزی میخورند تاکید زنده بودن آنان است. (ابوسعود)
فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿170﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

شادمان هستند از آنچه که الله متعال از نعمتهای بهشتی به آنان داده است و بشارت میدهند و خوشحالی میکنند بر آنان که بعدا به آنان ملحق خواهند شد. خوشحالی آنان از این است که بر آنان ترس و غمی نیست.

مستندات
وقتی شهدا، خوشی غذا و شراب بهشت را دریافتند، گفتند: آیا کسی هست که به برادرانمان خبر دهد که چه نعمتی به داده شده است، تا آنان از بهشت روی گردان نشوند و از جنگ ننشینند؟ الله متعال فرمود که من این خبر را میرسانم و این آیه نازل گشت. (خازن)
از ابن عباس: بر شهداء، نامه ای میرسد که در آنان اسامی شهداییکه خواهند آمد، نوشته شده است و بر آن شادمان میشوند و میگویند که ترس و واهمه ای نداشته باشید. (تاویلات اهل سنت)
یستبشرون یعنی به بشارت خوشحال میشوند. (ابوسعود)
احتمال دارد که بدین معنا باشد که شهدا بر کسانیکه در دنیا هستند از برادران و دوستان خود، میگویند که ترس و واهمه ای نداشته باشید چراکه ما را الله متعال شفیع قرار داده است. چراکه در روایات آمده است که شهدا بر هفتاد کس از اهل بیتش شفاعت خواهد کرد.(مظهری)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود