0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ ﴿171﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

شهدا شادمان هستند از اینکه الله متعال با آنان نعمت باندازه ی اعمالشان عطا کرده است و از اینکه اضافه بر آن نیز عطا فرموده است و اینکه الله متعال اجر مومنان را ضایع نمیکند.

مستندات
يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍۢ مِّنَ ٱللَّهِ
شادمان هستند به بهشت از الله متعال. (بحر العلوم)
گفته شده: به آمرزش الله متعال. (بحر العلوم)
وَفَضْلٍۢ
یعنی کرامات و احترامات در بهشت. (بحر العلوم)
وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُؤْمِنِينَ
خوشحال هستند از اینکه الله متعال پاداش مومنان را ضایع نمیگرداند. (بحر العلوم)
قطعا الله متعال اجر مومنان را ضایع نمیگرداند. (بحر العلوم)
خوشحالي اول براي دیگران بود واین خوشحالی برای خود شهدا میباشد. (خازن)
همانطور که الله متعال اجر شهدا را ضایع نمیگرداند، اجر مومنان را نیز ضایع نمیکند. (خازن)
بکار بردن کلمه ی مومنان بجای شهدا، در اینجا برای اعلام این مطلب است که آن درجه که بدان رسیده اند بخاطر ایمانشان بوده است و نشان میدهد که ایمان مقام والایی دارد و مناط سعادت است. (ابوسعود)
الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ ۚ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ ﴿172﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه فراخوان رسول الله ص برای جنگ را اجابت کردند با وجود جراحاتی که داشته اند. برای کسانی از آنان که نیکویی کردند، پاداش بیشمار مهیا شده است.

مستندات
ٱلَّذِينَ ٱسْتَجَابُوا۟ لِلَّهِ وَٱلرَّسُولِ مِنۢ بَعْدِ مَآ أَصَابَهُمُ ٱلْقَرْحُ
وقتی ابوسفیان از جنگ احد برمیگشت، از اینکه کار را تمام نکرده است پشیمان شد و قصد برگشت به جنگ کرد و رسول الله ص نیز از این قصد وی با خبر شدند و یاران خود را جمع کردند و آماده کردند و فرمودند: کسی جز کسانیکه دیروز با من بوده اند، همراه من نباشند و با وجود زخمی بودن یاران، در پی ابوسفیان رفتند و حدودا هشت میلی از مدینه دور شدند به حمراء الاسد رسیدند و الله متعال بر قلب مشرکان ترس انداخت و برگشتند و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
ذکر صفت نه برای تخصیص بعضی از مومنان بلکه برای مدح آنان آورده شده است. (ابوسعود)
یعنی با وجود جراحت، فرمان الله و رسولش را قبول کردند. (تاویلات اهل سنت)
آنان را به بدر صغری فراخواند و آنان نیز اجابت کردند. (تاویلات اهل سنت)
لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ مِنْهُمْ
کسانیکه با وجود جراحت، اجابت کردند و در جنگ حاضر شدند. (تاویلات اهل سنت)
وَٱتَّقَوْا۟
از خلاف اجابت، پروا کردند. (تاویلات اهل سنت)
أَجْرٌ عَظِيمٌ
برای آنان در بهشت پاداشی بیشمار است. (تاویلات اهل سنت)
روایت شده است که در شان دو کس از بنی اشهل نازل شده است که با وجود زخمی بودن، فراخوان رسول الله ص را اجابت کردند در حالیکه بر یکدیگر تکیه میکردند و میرفتند. (قرطبی)
الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ﴿173﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آن کسانیکه مردم به آنها گفتند که مشرکان بر علیه شما اجماع کرده اند پس از آنها بترسید. این سخن دشمن، باعث شد که یقین مومنان زیاد شود و مومنان گفتند: الله ما را کافی است و شر انان را کم خواهد کرد و چه نیکو وکیلی است که ما برای خود گرفته ایم.

مستندات
ٱلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ ٱلنَّاسُ
منظور از مردم در اینجا از جنس مردم است و وی یک نفر بود یعنی کسی که به مسلمان گفت، نعیم پسر مسعود بوده است. (بحر العلوم)
از ابن عباس و قتاده و ابن اسحاق آمده است: گویندگان سخن این یک قافله بوده اند که میان آنها ابوسفیان نیز بوده است. این را وقتی گفتند که مسلمانان قصد کردند که به احد برگشته و با مشرکان جنگ کنند و هدف از این گفتار نیز منصرف کردن مسلمانان بوده است.(احکام القرآن جصاص)
به قولي دیگر گویندگان این سخن منافقان بودند. وقتی دیدند که اصحاب رسول الله ص برای جنگ با مشرکان آماده میشوند گفتند که آنان شما را در سرزمین خودتان شکست دادند حال چگونه میخواهید دوباره بجنگید. (خازن)
تجار این را گفتند. (ابن ابی حاتم)
گروهی از عبدقیس گفتند و این را ابوسفیان به آنها گفته بود که میخواهد به احد برگردد. (ابن ابی حاتم)
نعيم را مرىم ناميدن ممکن است که از این جهت باشد که عده ای از مردم مدینه به وی ملحق شده و این سخن را بین مردم پخش کرده اند. (ابوسعود)
إِنَّ ٱلنَّاسَ قَدْ جَمَعُوا۟ لَكُمْ
که مردم یعنی ابوسفیان و یارانش بر علیه شما جمع شده اند. (بحر العلوم)
ابوسفيان به قريش و غطفان و هوازن فرستاده ای فرستاد تا لشکری جمع کنند و به آنها پیوسته به مسلمانان حمله کنند و وقتی رسول الله ص و همراهانشان این را شنیدند گفتند اگر عده ای از مسلمانان را بفرستید تا خبر بیاورند و آن عده رفتند و چیزی و کسی را ندیدند و برگشتند. (ابن ابی حاتم)
در سال سوم هجری بوده است يعنی در برگشت از احد و بر قلب کفار ترس افتاد و برگشتند. در روایتی در بدر صغری به سال چهارم یک سال بعد احد بوده است. (العز بن عبدالسلام)
بعد جنگ احد، ابوسفیان ندا داد که ای محمد وعده ی ما سال آینده در موسم بدر است. رسول الله ص فرمودند: ان شاء الله، وقت جنگ که آمد، ابوسفیان ترسید که به جنگ برود و وقتی نعیم بن مسعود را دید که به عمره آمده است به وی گفت به گوش مسلمانان برسان که ما جمع شده ایم تا با وی بجنگیم و آنها را از ما بترسان. من نیز ده شتر به تو میدهم. وقتی نعیم پیش مسلمانان رسید دید که دارند آماده ی جنگ میشوند و این قول را گفت. رسول الله ص فرمودند به جنگ آنها میروم حتی اگر تنها خودم باشم و به این ترتیب هفتاد نفر همراه ایشان آمدند و همه حسبنا الله میگفتند و به بدر رسیدند و در آنجا هشت روز ماندند و همراه خود، کالای تجاری داشتند و همگی تجارت کرده و سود بسیار حاصل کرده و سالم برگشتند. ابوسفیان نیز برگشت و مردم مکه آن لشکر ابوسفیان را جیش سویق نامیدند یعنی لشكر سویق (تلخان). یعنی شما براي خوردن سوق رفته اید. (نسفی)
شما برای خوردن سویق (تلخان) رفته اید. (ثعلبی و كشاف زمخشری و البحر المحیط)
به نظر همان جیش سویق به فتح سین درست باشد و سوق اشتباه تایپی است.
فَٱخْشَوْهُمْ
از آنان بترسید و به جنگ آنها نروید. (بحرالعلوم)
از آنان بترسید و بر حذر باشید که شما را یارای جنگ با آنان نیست. (خازن)
فَزَادَهُمْ إِيمَـٰنًۭا
پس یاران رسول الله ص را تصدیقشان و یقینشان و جرات بر جنگشان بیشتر گشت. (بحر العلوم)
در ایمان آنان، تصدیق و قوت و صلابت را زیاد کرد. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر جراتی که پیدا کردند و بخاطر اعتمادی که به الله پیدا کردند و بخاطر قبول دعوت رسول الله ص، تصدیق و یقین آنان زیاد گشت. (تاویلات هل سنت)
زیاد شدن تصدیق آنان با تهدید کفار از این جهت است که رسول الله ص خبر داده بودند که منافقین چنین کاری انجام خواهند داد و دیگر اینکه رسول الله ص وعده داده بودند که امر مشرکان متشتت و متفرق خواهد شد و چنین نیز شد پس یقین آنان زیاد گشت. (تاویلات اهل سنت)
وَقَالُوا۟ حَسْبُنَا ٱللَّهُ
اطمینان و اعتماد ما به الله است و یقین داشتند که الله متعال رسول الله ص را خوار نخواهد کرد. (بحر العلوم)
يعني الله كار آنان را خواهد ساخت. (خازن)
وَنِعْمَ ٱلْوَكِيلُ
و این برای ما چه نیک اعمتادی است.(بحر العلوم)
از ابن عباس: این کلمه را یعنی حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ را حضرت ابراهیم در زمانیکه کفار قصد بر آتش انداختن ایشان کردن، گفت و رسول الله ص نیز وقتی مردم ایشان را از جنگ ترساندند. (خازن)
تفسير:
فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ ﴿174﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس رسول الله ص و یارانش به خانه های خود بازگشتند در حالیکه نعمتی عظیم از الله متعال دریافت کردند و زیادت بر ان نیز گرفتند و هیچ گزندی به آنان نرسید و خود نیز در آمدن به وعده گاه جنگ و در برگشت همه در پی رضایت الله متعال بودند. و الله متعال دارای زیادت بزرگ است.

مستندات
فَانقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ
پس با اجری از طرف الله متعال برگشتند. (بحر العلوم)
با نعمتي بس بزرگ که قابل اندازه گیری نیست برگشتند. (ابوسعود)
عافيت و سلامتي است. (ابن ابي حاتم)
عافیت و ثبات بر ایمان. (بیضاوی)
وَفَضْلٍ
و سودی که از بازار کسب کرده بودند.(بحر العلوم)
لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ
و نیز جنگی بر آنان نرسید. (بحر العلوم)
جز خیر چیزی به آنان نرسید. (ابن ابی حاتم)
کسی آنان را آزار نداد. (ابن ابی حاتم)
نه ؤخمي و نه مكروهي از دشمن. (بیضاوی)
وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ
الله و رسولش را اطاعت کردند و در پی نیاز خود رفتند. (ابن ابی حاتم)
صحابه گفتند: آیا این نیز جهاد حساب میشود، الله بیان داشت که آری و ثواب جهاد را داد و از آنان راضی گشت.(بغوی)
در هرکاری و هر قولی که انجام میدهند، رضایت الله را خواستند كه آن سبب خیر دنیا و آخرت است. (ابوسعود)
با جرات و خروج برای جنگ در پی خیر دنیا و آخرت رفتند. (بیضاوی)
وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ
دارای منت یعنی نعمتی عظیم است. (بحر العلوم)
چراکه روبرو شدن با دشمن را از آنان دور کرد. (ابن ابی حاتم)
در حسرت انداختن تخلف کنندگان از همراهی رسول الله است. (بیضاوی)
إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿175﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

غیر این نیست که آنکس که شما را با اتحاد مشرکین علیه شما، میترساند، خود شیطان است و هدفش ترساندن از یاران خود است و از آنها غیر از دوستان شیطان نترسند. پس شما مسلمانان از آنها نترسید چراکه فقط القای ترس است و آنچه باید بترسید، من (الله) هستم. اگر ایمان آورنده هستید، پس بر مقتضای ایمان عمل کنید و به یاری الله امیدوار باشید و یقین بدانید.

مستندات
إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ
این نعیم پسر مسعود که خبر را آورده است شیطان است که کفار یعنی دوستان شیطان را میترساند. (بحر العلوم)
منظور نعیم یا ابوسفیان است که این خبر را پخش کردند. (بیضاوی)
آنکسی که به شما میگوید مردم بر علیه شما جمع شده اند، شیطان است. یعنی از القائات شیطان است.(بغوی)
هرکس که نافرمان و از حد تجاوز کننده باشد، وی شیطان است. (بحر العلوم)
یعنی همانند خود را میترساند. (بحر العلوم)
زجاج: این ترساندن از شیطان است که از دوستان خود میترساند. (بحر العلوم)
قتبی: یعنی با دوستان خود میترساند. (بحر العلوم)
شیطان دوستان خود را در قلوب شما بزرگ جلوه میدهد تا از آنها بترسید. (بغوی)
كساني را كه از جهاد سرباز زده اند را میترساند. (بیضاوی)
فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ
از رفتن برای جهاد نترسید بلکه از من بترسید و از جهاد ننشینید. (بحر العلوم)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر تصدیق کننده باشید. (بحر العلوم)
زجاج: اگر تصدیق کننده باشید من به شما اعلام کردم که شما را بر آنها یاری خواهم کرد. (بحر العلوم)
ايمان باعث ميشود که ترس از الله را بر ترس از دیگران، مقدم داری. (بیضاوی)
ايمان شخص را از شر شیطان و اولیای وی در امان میدارد. (ابوسعود)
وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ ۚ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا ۗ يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿176﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و تو را غمگین نکند، فعل کسانیکه در کفر ورزیدن شتاب میکنند، چراکه این افراده به الله و به اولیای الهی نمیتوانند ذره ای ضرر برسانند، هدف و اراده ی الله از شتاب این افراد این است که برای آنان از پاداش آخرت چیزی نصیبشان نشود، و این در حالی است که برای آنان عذابی بس بزرگ، مهیا کرده است. نکته: در این آیه وقتی بیان میدارد که برای آنان سهمی نیست شاید از کفار کسانی باشند که بگویند ما سهمی از آخرت نمیخواهیم و برای ما همین دنیا کافی است و راضی هستیم، پس الله متعال به دنبال بیان بی نصیب بودن آنان، بیان میدارد که وقتی سهمی نیست، برای انان، عذابی بس بزرگ آماده شده است. مثل قانونی که برای اجرای آنان دولتها جایزه تعیین میکنند و برای عدم اجرای آن، مجازات سخت در نظر میگیرند.

مستندات
وَلَا يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ
كلبي: منظور از این افراد، منافقین و رؤسای یهود هستند که صفت محمد رسول الله ص را که در کتبشان آمده بود را کتمان کردند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته میشود این آیه در شان اهل کتاب نازل شده است وقتی که از ایمان به رسول الله ص رویگردان شدند این امر بر رسول الله ص سنگین آمد چراکه بقیه به اهل کتاب نظر داشتند ومیگفتند که اگر محمد بر حق بود، اهل کتاب از وی تبعیت میکردند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته میشود: در شان قریش نازل شده است چراکه قریش خویشاوند رسول الله ص بودند و مردم میگفتند اگر محمد بر حق بود، خویشاوندانش به وی ایمان میآوردند و این قضیه بر رسول الله ص سنگینی میکرد پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته شده: در شان عده ای نازل شده است که مسلمان شدند و بعد مرتد شدند.(خازن)
کسانیکه بر کفر ورزیدن تعجیل میکنند و تو را تصدیق نمیکنند، ناراحت نکند. (بحر العلوم)
پس تو را کفر کفر ورزندگان و جمع جماعت برای جنگ با تو، تو را غمگین نکند چراکه این کارشان به سامان نرسد. (خازن)
اینکه این کفار یکدیگر را حمایت میکنند و اظهار کفر میکنند، و در یاری علیه تو شتاب میکنند ، تور را غمگین نکند چراکه مقصودشان حاصل نشود زیرا تو نصرت شده هستی. (خازن)
إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا
اینان با کفر خود از ملک و قدرت الله چیزی کم نکنند. (بحر العلوم)
از ابوذر غفاری از رسول الله ص: اگر تمامی انس و جن و اول و آخرتان بر ایمان باشید مثل ایمان با تقواترین خودتان، این امر بر ملک الله ذره ای اضافه نکند و اگر اول و آخرتان و انس و جن بر فاجرترین حالت خود باشید، این امر ، باندازه ی بال پشه ای از ملک الله کم نکند. (بحر العلوم)
با شتاب در کفر به الله ضرر نزنند بلکه بر خود ضرر میرسانند. (خازن)
یعنی به دوستان الله نمیتوانند ضرر بزنند. (خازن)
از آنجا که رسول الله ص بر تدبیر امور دین به اصالت مشغول است و به شان دین اهتمام میورزد، ایشان ص را برای تسلی خطاب قرار داده است. (ابوسعود)
ۗ يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ
برای آنان سهمی از بهشت ندهد. (بحر العلوم)
الله حکم میکند که در آخرت برای انان سهمی نباشد. (العز بن عبدالسلام)
در اخرت چنین خواهد خواست. (العز بن عبدالسلام)
یعنی اراده ی حبط اعمال آنها را بخاطر گناهانشان دارد. (العز بن عبدالسلام)
يعني براي آنان سهمی از پاداش و ثواب آخرت نخواهد گرداند و برای همین است که دچار خذلان شده و بر کفر شتاب میکنند. (خازن)
در این آیه دلیل است بر اینکه خیر و شر هر دو به اراده ی الله متعال است، پس این ردی است بر معتزله و قدریه. (خازن)
وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
و در آخرت برای انان عذابی بزرگ مهیا است. (خازن)
إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿177﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانیکه ایمان را داده و کفر را برگزیده اند، ضرری به الله متعال و اولیای وی نمیتوانند، برسانند و برای آنان عذابی دردناک مهیا است.

مستندات
از سوء تدبیر اینان همین بس که ایمان را داده و کفر را اختیار کرده اند پس از جانب وی و از تدبیر وی ترسی نداشته باش. (قرطبی)
إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ
یعنی کسانیکه کفر را بجای ایمان گرفته اند. (نسفی)
كسانيكه با رغبت و خوشي كفر را گرفتند و از ایمان رویگردان شدند. (ابوسعود)
لَن يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا
ضرر در آیه ی پیشین منظور عدم ضرر از منافقین و یا مرتدین از اسلام است و ضرر در این آیه از جمیع کفار است و میتواند بر عکس هم باشد. (نسفی)
يعني ضرر این عمل متوجه خودشان است نه کسی دیگر. (ابوسعود)
اين آیه بر دو مساله دلالت دارد یکی اینکه اینان به رسول الله ص ضرری نمیتوانند برسانند و دومی اینکه اینان اول کافر بودند بعد ایمان آوردند بعد کفر ورزیدند و این بر مضطرب بودن اینان دلالت دارد. (حدائق الروح و الریحان)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ ۚ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا ۚ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ ﴿178﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و تو اي محمد گمان مبر و کسانیکه کفر میورزند نیز گمان مبرند که مهلت دادن ما به کفار، برای آنان خیر است. غیر این نیست که ما به آنان مهلت میدهیم تا گناهانش زیاد شود و در حالیکه برای آنان در آخرت، عذابی اهانت کننده مهیاست.

مستندات
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِّأَنفُسِهِمْ
مقاتل: در شان مشرکین مکه نازل شده است. (بغوی)
عطاء: در شان قریظه و نضیر نازل شده است. (بغوی)
کفار گمان مبرند که این مهلت دادن ما برای آنان خیر باشد. (بحرالعلوم)
گمان نکنند که آنچه ما از مال و فرزندان به آنها داده ایم برای آنها در آخرت خیری باشد بلکه برای آنان شر است. (بحر العلوم)
و لاتحسبن به تاء خطاب نیز قرائت شده است که مخاطب رسول الله ص میباشد. (بغوی)
مخاطب رسول الله است و یا هرکس که چنین گمانی را دارد است. (بیضاوی)
إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا
ما به آنان مهلت میدهیم تا عذاب آخرتشان زیاد شود. (بحر العلوم)
سبب تاخیر عذاب از آنان این است که جرأت آنان بر گناه و معصیت زیاد شود و این بخاطر کفرشان و سوء نیتشان است.(بحر العلوم)
از ابن مسعود: نیکوکار و فاجری نیست مگر اینکه مگر برای وی بهتر است چراکه اگر نیکوکار باشد الله متعال برای وی فرموده است: آنچه نزد الله است برای ابرار و نیکان بهتر است و در مورد کفار نیز فرموده است که زندگی آنان برای زیاد شدن گناهانشان است. (بحر العلوم)
از رسول الله ص از بهترین اشخاص سوال شد، جواب داند: کسیکه عمرش طولانی و عملش نیکو باشد. از بدترین پرسیدند، جواب دادند: کسیکه عمرش طولانی و علمش بد باشد. (بغوی)
وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ
در حالیکه برای آنان عذابی اهانت کننده مهیا شده است. (بیضاوی)
مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَىٰ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّىٰ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ۗ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ ۖ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ۚ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ ﴿179﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

نيست الله بر اين روش كه مومنان را به این حالتی که هستید رها کند بلکه الله متعال منافق را از مومن جدا خواهد ساخت و نیست که الله تعالی وقتی این وعده را میدهد، شما را بر غیب خودش آگاه سازد بلکه الله متعال از رسولانش کسانی که خواهد انتخاب میکند تا از دل منافقان خبر دار گردد پس وظیفه ی انسان این است که به الله و رسولانش ایمان بیاورد و باور داشته باشد. اگر ایمان آوردید و از امور مخالف ایمان پروا کردید، برای شما اجری بینهایت بزرگ مهیا شده است.

مستندات
مَّا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَىٰ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ حَتَّىٰ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ
ابتدای کلام جدید است که برای مومنان وعده است و برای منافقان، وعید دنیوی که همان رسوایی و خواری انان است یعنی بعد اینکه عذاب آخرت برای آنان را بیان کردعاقبت دنیوی انان را نیز بیان داشت. (ابوسعود)
ابوالعالیه: مومنان از رسول الله ص درخواست کردند تا علامتی برای آنان بیان شود تا بدان طریق، مومن را از منافق بشناسند و این آیه نازل شد. (قرطبی)
مخاطب آیه بر طبق قول اکثر مفسرین، کفار و منافقین هستند یعنی این نیست که الله متعال مومنان را بر آنچه شما بر آن هستید از کفر و نفاق و دشمنی با رسول الله ص واگذارد. (قرطبی)
کلبی: قریش از اهل مکه به رسول الله ص گفتند: تو گمان میکنی که کسی از ما باشد، بر آتش داخل میشود و اگر تبعیت ما را ترک کند و بر دین تو داخل گردد بهشتی میشود، پس به ما خبر بده این را از کجا میگویی و اینکه چه کسی از ما پیش تو خواهد آمد و چه کسی نخواهد آمد؟ این آیه نازل شد. (قرطبی)
توصیف مومنان به طیب و منافقان به خبیث، نشانگر این مساله است که ذات مستحق تمیز نیست بلکه متصف بودن به این صفات است که باعث تمیز آنان میشود. (ابوسعود)
گفته اند مخاطب مشرکان هستند و منظور از مومنان، اولاد آنان است که هنوز در پشت پدران مشرک خود و یا در رحم مادران خود هستند یعنی این نیست که الله متعال اولاد شما را که در علم الله مومن هستند را همراه شما بر شرک بگذارد بلکه آنان را از شما جدا خواهد ساخت. (قرطبی)
مخاطب مومنان هستند: در اینصورت چنین معنی میدهد: این نیست که شما مومنان را بر آنچه که الان بر ان هستید طوریکه مومن م ومنافق با هم هستید، واگذارد بلکه با امتحان و تکلیف بین مومن و منافق تمیر دهید و شما مناق خبیث را از مومن طیب خواهید شناخت. (قرطبی)
و در روز احد مومن و منافق از هم شناخته شدند. و این قول اکثر اهل معانی میباشد. (قرطبی)
وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ
و این نیست که الله متعال منافقین را برای شما تعیین کند تا شما بشناسیدشان بلکه این امر را به طریق زحمت دادن و تکلیف دادن، آشکار خواهد کرد. (قرطبی)
کفار گفتند چرا برای ما وحی نمیشود، جواب امد که این نیست که الله متعال شما را بر غیب مطلع سازد تا شما مستحق وحی را بشناسید تا وحی در اختیار شما باشد. (قرطبی)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِن رُّسُلِهِ مَن يَشَاءُ
لیکن الله متعال از بین رسولانش انتخاب میکند که کدام یک بر غیبش مطلع گردند. (قرطبی)
يعني مومنانلإ منافقان را نميشناسند بلکه رسول الله ص را الله متعال بر ان مطلع گردانده است. (بحر العلوم)
اشاره است به دطونطي وقوع تميزز (ابوسعود)
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ
وقتی کفار از رسول الله ص سوال کردند که چه کسانی از بین آنان ایمان خواهد آورد این آیه نازل شد یعنی به اموری که برای شما سودی ندارد مشغول نشوید بلکه به اموری بپردازید که به دردتان بخورد و آن ایمان است. (قرطبی)
یعنی بر شما تصدیق کردن است نه خودنمایی با درخواست اطلاع بر غیب. (قرطبی)
وَإِن تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ
یعنی بهشت است. (قرطبی)
اگر از شرک و گناه پروا کرده و دوری کنید، برای شما پاداشی بس بزرگ در بهشت مهیاست. (بحر العلوم)
اگر واقعا و حقا ایمان بیاورید و از عدم مراعات حقوق ایمان پروا کنید و از نفاق پروا کنید، در مقابل این ایمان و تقوای شما اجری بس بزرگ داده خواهد شد که غیر قابل تخمین است. (ابوسعود)
گفته میشود: منجمی نزد حجاج بود و حجاج برای امتحان وی سنگریزه به دستش گرفت و شمرد و از عدد آن از منجم پرسید و منجم دانست و حجاج بدون شمردن گرفت، منجم ندانست و منجم به حجاج گفت: فکر میکنم که تعداد سنگزیره ها را خودت هم نمیدانی، حجاج گفت آری چنین است، و توضیح خواست. منجم گفت وقتی ان را میشماری از غیب بودن خارج میشود و وقتی نشماری و ندانی از جمله ی غیب است که غیر از الله متعال آن را کس نداند. (قرطبی)
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ ۖ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ ۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ﴿180﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و کسانیکه با ندادن زکات اموال خود بخل میورزند، گمان نکنند انچه که الله به آنان از اموال داده است و این بخل انها، برای آنها خیر است بلکه در صورتی که الله مال بدهد و اینان زکاتش را ادا نکنند، قطعا برای آنان شر دنیا و آخرت است. زود باشد که این اموال بر گردن آنان همانند طوقی خواهد بود در روز قیامت. همینطور آن افرادی که کتمان علم میکنند و آن را بیان نمیکنند، برای انان شر است. برای الله متعال است میراث آسمانها و زمین یعنی باقی اوست و مخلوقات همه فانی شوند و این الله است که حکم میکند بعد انان این اموال به چه کسی برسد. و الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه است و بر حسب اعمالتان جزا خواهد داد.

مستندات
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَّهُم
بيان حال بخل ورزیدن و بیان وخامت عاقبت آن است. (ابوسعود)
در حق افرادی که زکات مال خود را نمیدادند نازل شده است و این قول ابن مسعود و ابن عباس و شعبی و سدی است. (مظهری)
عطیه از ابن عباس: در مورد احبار (فقهای) یهود نازل شده است که به علم خود بخل ورزیده و صفت رسول الله ص را کتمان کردند. (مظهری)
بیان اشتباه اهل بخل است که فکر میکنند که بخل ورزیدن برای آنها خیر است. (ابوسعود)
آیه میگوید آنان که به داده ی خداوند متعال بخل میورزند برای بیان سوء عمل این افراد است چراکه وقتی الله متعال به آنها از فضل خود عنایت کرد، پس این افراد باید دنبال بخشش و خیرات باشند. (ابوسعود)
یعنی بخیلان که الله به آنان از فضل خود عطا کرده است، گمان نکنند که این بخل آنان از انفاق فی سبیل الله ص برای آنان خیر باشد. (ابوسعود)
یعنی کسانی که از زکات دادن بخل میورزند. (مظهری)
و یا فکر نکنند که مال دادن الله به آنان، برای آنان خیر است. (مظهری)
بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ
در اینجا آنچه از جمله ی قبل دانسته میشد را به صراحت بیان کرد و گفت که این کار آنان شر است. (ابوسعود)
اين عمل يهود برایشان در دنیا و آخرت شر است و اگر چنین نمیکردند در دنیا شرف و ذکر خیر میگرفتند و در آخرت ثواب و جزای خیر میگرفتند. (تاویلات اهل سنت)
سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
بیان چگونگی شر بودن بخل است و آن اینکه این بخل انان باعث میشود که بر گردن آنان چیزی لازم شود که همانند طوقی برگردن آنان است. (ابوسعود)
رسول الله ص: کسیکه زکات اموالش را ندهد در قیامت اموال وی بر گردن وی ماری خواهد شد. (ابوسعود)
گفته شده است: اموال وی ماری خواهد شد بر گردن وی که صاحب مال را سرتا پا نیش میزند و میگوید من مال تو هستم. (ابوسعود)
آن یهود که صفت رسول الله ص را کتمان کردند در قیامت وبال گناه و دروغشان را حمل خواهدن کرد. (مظهری)
وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
برای الله متعال است و برای کسی دیگر چه مستقلا و چه از روی شراکت، نیست. (ابوسعود)
آنچه که اهل زمین و آسمان به ارث میبرند از مال و غیر آنها پس اینان را چه میشود که بر انفاق از ملک الله بخل میورزند؟ (ابوسعود)
یا به عبارتی دیگر آنچه بخل ورزیده اند انفاق نکرده اند را به الله متعال میرسد و برای آنان ندامت و حسرت میماند. (ابوسعود)
یعنی این الله متعال است که باقی است و خلقش فنا میپذیرند و میروند و این الله است که به هرکس که خواهد اموال آن را به ارث میدهد و آنچه برای بخیلانی میماند، اندوه و حسرت است پس چه میشود که اینان بخل میورزند؟ (مظهری)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
به آنچه از بخل و منع انفاق انجام میدهید، آگاه است و بر طبق آن جزا خواهد داد. (ابوسعود)
اسم الله را به صراحت مياورد، تا بدانند که این عمل آنها باعث غضب رحمن میشود و وعید شدید است. (ابوسعود)
لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ ۘ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ ﴿181﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا الله متعال قول کسانیکه گفته اند که الله فقیر است و ما غنی هستیم را شنیده است. زود باشد که گفته ی انان را بنویسیم و مستند کنیم و ثبت کنیم و همینطور ثبت میکنیم کشتن آنان را که انبیای الهی را بدون اینکه انبیاء مستحق کشته شدن باشند را کشته اند. و در قیامت آنچه در انتظار آنان است اینکه میگوییم عذاب سوزان را بچشید که این سزای اعمال شماست.

مستندات
لَّقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ
وقتی یهود شنیدند که الله متعال میفرماید: مَّن ذَا الذى يُقْرِضُ الله قَرْضًا حَسَنًا یعنی چه کسی هست که به الله قرض نیک دهد؟ یهود گفتند: الله فقیر است و از ما قرض میخواهد. این آیه نازل شد. (ابوسعود)
حسن: گوینده این سخن حُييّ بن اخطب بوده است و از آنجا که همه ی یهود به آن قول راضی بودند پس به همه نسبت داده شده است. (خازن)
روایت شده است: رسول الله ص نامه ای به یهود نوشتند و به حضرت ابوبکر دادند تا بر یهود قَینُقاع بخواند و آنان را به اسلام دعوت کند و بخواهد نماز بخوانند و زکات دهند و برای الله قرض حسنه دهند، شخصی به نام فنخاص از یهود گفت: پس الله فقیر است و از ما قرض میطلبد؟ پس حضرت ابوبکر سیلی زد و گفت: اگر بین ما و شما عهد عدم جنگ نبود، گردنت را میزدم و فنخاص به رسول الله ص شکایت برد و آنچه گفته بود را انکار کرد و این آیه نازل شد در تایید حضرت ابوبکر و رد یهود. (ابوسعود)
یعنی آنچه اینها انجام میدهند و میگویند برالله پوشیده نیست و بلکه برای این گفته ی انها، برای انان عذابی سخت مهیا کرده است. (ابوسعود)
این گفتار چه از روی اعتقاد گفته شده باشد و چه از روی استهزاء، امری بسیار قبیح است که فقط از کافر متمرد سر میزند. (خازن)
سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا
آنچه از سخن درشتی که گفته را صحیفه ی حفظه مینوسیم. (ابوسعود)
ویا آنچه گفته اند را به یاد میسپاریم و فراموش نمیکنیم و اهمال کاری نخواهیم کرد. (ابوسعود)
وَقَتْلَهُمُ الْأَنبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ
یعنی آنچه گفته اند همسنگ کشتن انبیاء است و گناهشان برابر است. (ابوسعود)
اعلام این مطلب است که این گناه اولشان نیست بلکه قبلا اینها بودند که انبیاء را کشته اند. (ابوسعود)
این قتل آنها همانطور که در حقیقت بناحق بوده است، در گمان خودشان نیز بناحق بوده است. (ابوسعود)
وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ
یعنی بعد اینکه نوشتیم، از انان انتقام خواهیم گرفت. (ابوسعود)
رسول الله ص: اگر شراره ای از آن به مشرق زمین بیافتد، بخاطر آن، جمجمه ها در مغرب زمین به جوش آیند و اگر حلقه ای از زنجیرهای جهنم بر سر کوهی نهاده شود، تا هفت طبقه زمین خواهد سوخت. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ﴿182﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آنچه که ما در قیامت خواهیم گفت که آتش سوزان را بچشید سبب آن، کسب خودتان است از گناهان و معاصی و توهینها، و اینکه قطعا الله متعال در حق بندگانش ظلم کننده نیست. توضیح: ظلام، اکثرا بر پر ستم و بسیار ستم اطلاق میشود و اگر بگوییم پر ستم نیست ویا بسیار ظلم کننده نیست، این معنی خطور میکند که آیا از الله ظلم کم واقع میشود؟ پس در جواب باید گفت که در اینجا برای نفی کثرت است در مقابل بندگان بسیار یعنی ظلمی در حق کسی روا نمیدارد. چراکه در بین عرب بوده است که چنین گفته میشد مثل ظالم لعبده و ظلام لعبیده، اولی چون بنده اش یکی بود، کلمه ی ظالم بکار برد و دومی چون بندگانش زیاد بود و به همه ی آنها ظلم میکرد، ظلام بکار برده شد.

مستندات
ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ
اين عذاب مذکور، یعنی آن عذاب سوزان بخاطر آنچه که مرتکب شده اید است از قتل انبیاء و سخن سخیفی که گفته اید است. (ابوسعود)
این جزای کاری است که با دستان خود انجام دادید است و اینکه میگوید با دستان خود یعنی از آنجا که اکثر کارها با دست انجام میشود و منظور شما انجام داده اید است. (ابوسعود)
وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ
یعنی الله متعال عذاب دهنده ی بندگان بدون اینکه گناهی از آنها سر بزند نیست. (ابوسعود)
با اینکه اگر الله متعال بنده ای را بدون ارتکاب گناه عذاب دهد، ظالم نیست، الله متعال در اینجا بیان میدارد که با این وجود، الله بدون گناه عذاب نخواهد داد. (ابوسعود)
ظلام در اینجا برای مبالغه در کم است نه در کیف یعنی به هیچ کس بدون ارتکاب معصیت عذاب نرساند. (ابوسعود)
الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىٰ يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ ۗ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿183﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه گفتند: الله به ما امر کرده است که پیامبری ایمان نیاوریم تا وقتی که وی قربانی بیاورد که آن قربانی را آتشی از آسمان بیاید و بخورد. بگو که انبیای قبل من معجزه های آشکار آوردند و آنچه شما میگویید را نیز آوردند. اگر واقعا بر این امر پایبند هستید، چرا انبیای گذشته را کشتید؟ اگر در انچه میگویید صادق هستید بجای کشتن باید ایمان میآوردید. نکته: وقتی کسی هدفش بر ایمان نیاوردن و باور نکردن باشد، برای توجیه کار خود، به انواع بهانه ها، روی میاورد و یهود نیز وقتی بنا را بر ایمان نیاوردن گذاشته بودند، به بهانه متوسل میشدند و الله متعال که خالق آنان است به کار انها واقف است و آنها را رسوا میکند.

مستندات
الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىٰ يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ
كعب بن الأشرف ومالك بن صيفي وحُيَيُّ بنُ أخطبَ وفنحاصُ بنُ عازوراءَ ووهْبُ بنُ يهوذا، این افراد از یهود گفتند: الله در تورات به ما امر کرده است و یا وصیت کرده است....(ابوسعود)
به رسولی ایمان نیاوریم تا وقتی که وی قربانی بیاورد که آن را آتشی از آسمان آمده و بخورد. همانطور که انبیای بنی اسرائیل چنین بوده اند. (مظهری)
از افترائات انها بوده است چراکه اگر پیامبری چنین چیزی را میآورد، آن از معجزات آن پیامبر است و این نیز همانند دیگر معجزات است. (ابوسعود)
قربانی و مال غنیمت برای یهود حلال نبوده است و انها قربانی و غنیمت را جمع میکردند و آتشی بدون دود از آسمان میآمد و آن را میسوزاند و این نشانه ی قبولی قربانی بود. (مظهری)
قربانی و چنین حالت نشانه ی نبوت نبوده است بلکه نشانه ی تقوی است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است که این ادعا از تحریفات و دروغهای یهود بوده است و این امر از اینجا مشخص میشود که پیامبری معجزه ای بیاورد باید ایمان آورده شود. (خازن)
ۗ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
وقتی کلام انها این بود که عدم ایمان ما به تو ای محمد، بخاطر نیاوردن قربانی با چنین صفتی است، الله متعال در رد آنان میفرماید به آنان باری آشکار کردن دروغ آنان بگو: انبیای بسیاری آمدند که هم تعدادشان زیاد بود هم مقامشان بالا بود که معجزات آشکاری را نشان دادند و انچه را که گفتید را نیز آوردند پس چرا آنان را کشتید؟ چراکه شما ادعا دارید که اگر چنین میشد ایمان میآوردید. در حالیکه زکریا و یحیی و سایر انبیا امدند و معجزه ها نشان دادند پس چرا به آنها ایمان نیاوردید؟ بلکه جرات کردید و آنها را کشتید. (ابوسعود)
اگر در این گفته ی خود صادق هستید پس چرا انبیای قبلی که با این علامت و معجزات دیگر آمدند را کشتید و ایمان نیاوردید؟ پس معلوم شد که عدم ایمان انها، از روی تعصب و گردنکشی است. (مظهری)
از آنجا که یهود زمان رسول الله ص به کرده ی گذشتگان خود راضی بودند، اینان را مخاطب قرار میدهد و آنها را بخاطر آنچه اسلاف آنها انجام داده اند مورد توبیخ قرار میدهد.
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ ﴿184﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس اگر ای محمد، انها تو را تکذیب کنند و انکار کنند ناراحت نباش که انبیای گذشته که معجزات و دلایل واضح آوردند و کتابها نازل گشت و کتاب روشن کننده نیز داده شد ولی آنها این انبیا را نیز انکار و تکذیب کردند. پس از قدیم نوع برخورد با انبیاء برای بسیاری انکار انها بوده است ولی آنان با این وجود دست از تبلیغ برنداشتند پس تو ای محمد بر ابلاغ رسالت محکم باش.

مستندات
فَإِن كَذَّبُوكَ
ای محمد در قولت و در آنچه از نشانه ها آورده ای دلایل صدقت و رسول بودنت هست. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر آن افراد تو را تکذیب کنند و باور نکنند. (خازن)
فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ
امثال نوح و هود و صالح و ابراهیم و مانند آنها نیز تکذیب شده اند. (خازن)
برای تسلی خاطر رسول الله ص آمده است. یعنی مثل انبیای گذشته بر آزار و اذیت آنان صبر کن (تاویلات اهل سنت)
جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ
معجزات آشکار و دلایل روشن اوردند. (خازن)
وَالزُّبُرِ
و کتابها آوردند.
جمع زبور است و هرکتابی که در آن حکمت باشد زبور گفته میشود. (خازن)
زبر یعنی زجر (دفع کردن) و کتابی که در آن حکمت باشد را زبور گویند چراکه آن کتاب از باطل زجر و به حق دعوت میکند. (خازن)
زبر یعنی مکتوب. (قرطبی)
گفته شده: منظور سخنان انبیا از آینده است که برای آنان گفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ
و کتاب واضح نورانی آوردند. (خازن)
عطف کتاب منیر بر زبر برای نشان دادن شرف و فضل آن کتاب است. (خازن)
گفته شده است: منظور از زبر صُحُف است و کتاب منیر تورات و انجیل هستند. (خازن)
زبر و کتاب به یک معنا است و با هم آوردن آنها بخاطر ختلاف در لفظ و اختلاف در اصل داشتن است. (قرطبی)
کتاب واضحی که در ان حلال و حرام و احکام فرض شده بر آنها بیان شده است. (تاویلات اهل سنت)
منیر است چراکه هرکسی را که به وی تمسک جوید را به راه راست هدایت میکند. (تاویلات اهل سنت)
از آنجا که کتب الهی هر دو طریق درست و نادرست را روشن میکنند، پس منیر هستند. (تاویلات اهل سنت)
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ۗ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۖ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ ۗ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ ﴿185﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

هر جانداری را سرنوشتش این است که مرگ را بچشد، پس کسی که بتواند با اعمال صالحه از آتش دور کرده بشود و به بهشت وارد کرده بشود، پس وی قطعا موفقیت حاصل کرده است. و این دنیا چیزی نیست جز کالایی فریبنده. نکته: زحزح و ادخل هردو مجهول آورده شده است نجات یابد و داخل بهشت شود، نیست بلکه دور کرده میشود و به بهشت واردش میکنند بدین معنی که فقط عمل کافی نیست بلکه فضل الهی نیز لازم است.

مستندات
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ
یعنی هر نفس و جانداري كه زاده شده باشد را مرگ هست و چاره ای از آن نیست. (بغوي)
وعده برای تصدیق کننده است و برای منکر وعید است. (بیضاوی)
چه عیسی باشد .و چه بهشتی و چه جهنمی همگی مرگ را خواهد چشید. (نظم الدرر)
مرگ معنایی است که با آن تصرفات روح باطل میشود و بعد مرگ روح باقی میماند چراکه کسی که بخواد چیزی را بچشد، زنده و حس کننده باشد و کسیکه بر وی چشیدن مرگ عارض میشود قطعا بر وی چشیدن آتش نیز جواز خواهد داشت. (نظم الدرر)
وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
جزای اعمال خیر و شرتان را به طور تمام و کمال در روز قیامت داده خواهد شد. (بیضاوی)
روزی که از قبور خود بر مخیزید. (بیضاوی)
اینکه میگوید تمام و کمال در قیامت داده میشود اشاره به این مطلب دارد که بعضی از اجر و جزای اعمال قبل آن نیز داده خواهد شد و در تایید این مطلب است که رسول الله ص فرموده اند: قبر باغچه ای از بهشت است و یا حفره ای از حفرهای جهنم. (بیضاوی)
حاصل اينكه زندگانی این دنیا و لذات آن جزای اعمال صالحه نیست. (مظهری)
فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ
کسی که از آتش دور کرده شود. (بیضاوی)
زحزح تکرار کلمه زح است که به معنی شتابان جذب کردن را گویند. (بیضاوی)
وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ
با نجات یافتن و به مراد رسیدن، را به دست آورده است و پیروزی یافته است. (بیضاوی)
رسول الله ص: هرکس که دوست دارد از آتش دور کرده شود و به وارد بهشت شود پس طوری عمل کند که وقتی به وی مرگ میرسد، با ایمان به الله و آخرت باشد و معامله اش با مردم طوری باشد که خودش دوست دارد مردم با وی چنین کنند. (بیضاوی)
کسیکه با دور شدن از آتش بهشت داخل شده است، نجات یافته و پیروز است نه کسیکه بر دنیا و متاع آن حریص شده و مشغول شده است هرچند که ممکن است باعث طول عمر و جمع مال زیاد بشود. (نظم الدرر)
وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ
و نیست لذتها و خوشیهای دنیا جز متاع و کالایی که عیبش پوشانده شده است. (بیضاوی)
متاع غرور و فریب بودن برای کسانی است که دنیا را بر آخرت ترجیح داده اند ولی اگر کسی باشد که هدفش آخرت باشد، دنیا کالای رسیدن به هدف است. (بیضاوی)
غرور يعني باطل. (مظهری)
حسن بصری: دنیا مثل سبزی گیاه و بازی دخترکان است و نتيجه اي ندارد. (بیضاوی)
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا ۚ وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ﴿186﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قسم که شما قطعا در معرض بلا قرار خواهید گرفت و این امتحان است و این امتحان در مال شما و جان شما خواهد بود و از دشمنانتان که بعضی اهل کتاب هستند و بعضی مشرک، آزار و اذیت خواهید دید. برخورد شما اگر با شکیبایی باشد و از گناهان الله پرهیز کنید و حتی اگر بتوانید از مقابله به مثل خودداری کنید، این کار شما جزو کارهای مورد رضایت الله و از امور نیک خواهد بود. نکته: عزم مقابل رخصت است و در این آیه بیان میدارد که اگر شکیبایی پیشه کنید و مقابله به مثل بر آزار آنان نکنید و همچنین بر بلا صبر کنید، جزو کارهای عزمی است. اگر مقابله به مثل کردید هم اون از رخصت خواهد بود.

مستندات
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ
لام لتبلون برای قسم است یعنی والله که شما مورد امتحان قررار خواهید گرفت و بر شما محنتها و سختی واقع خواهد شد تا مومن از غير مومن شناخته شود. (خازن)
شروع در تسلی دادن به رسول الله ص و مومنان است بر آنچه که از کفار از اذیت آزار خواهند دید تا بر آن آمادگی بگیرند و حواسان جمع باشد و با صبر ثبات با آن مواجه شوند.(ابوسعود)
اصل اختبار، امتحان است یعنی مهارت امتحان شونده مورد آزمایش قرار میگیرد به این شکل که در معرض کاری که غالبا بر وی سخت است قرار داده میشود و این حقیقتا از طرف کسی است که به عاقبت امور آگاهی ندارد و از جهت الله آگاه بر همه چیز، بطریق مجاز است که بنده اش را قادر میسازد تا یکی از دو امر را انتخاب کند. (ابوسعود)
گفته شده است: به پرداخت زکات از اموال امتحان میشوید. (خازن)
با شما همانند مختبر عمل خواهد شد تا مومن از منافق شناخته شود. (نظم الدرر)
امتحان در اموال با رسیدن آفات است و اما انفاق در راه خدا، اتلاف نیست بلکه از باب ازدیاد اموال است. (ابوسعود)
در مورد نفس و جان نیز با مرگ و مریضی و اسیر شدن و رسیدن انواع مکروهات به ان است. (ابوسعود)
تقدیم اموال بر نفس برای این است که هلاک اموال بیشتر است. (ابوسعود)
تقدیم مال بر روح از این جهت است که گفته اند مال همسنگ جان است بلکه بعضی مرگ آسانتر از فقر مینماید که باعث خواری عار میگردد که دستش از انجام مکارم کوتاه میآید. (نظم الدرر)
وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا
یعنی کسانیکه قبل شما به آنان کتاب داده شده بود منظور یهود و مسیحیان است. (ابوسعود)
اهل کتاب گفتن اشاره به این دارد که اینان ادعا خواهند داشت که آنچه میگویند مستند به کتاب است. (ابوسعود)
آزار بسیار از طعن در دینتان و شبهه افکنی در احکام شرعی و جلوی کسیکه قصد ایمان دارد را خواهید دید. (ابوسعود)
آمده است: وقتی رسول الله ص نامه ای به فنخاص یهودی نوشت و از حضرت ابوبکر فرستاد و فنخاص که این نامه را خواند گفت: پروردگارت به ما نیاز پیدا کرده است و حضرت ابوبکر خواست با شمشیر گردنش را بزند ولی گفته ی رسول الله ص یادش آمد که فرموده بود که سر خود کاری انجام نده تا پیش ما برگردی و از اینکار صرفنظر کرد و اين آیه نازل شد. (خازن)
مصیبتها از اقوام خویش خواهید دید و این در مورد مهاجرین است که مشرکان مال و زمین آنها را گرفتند و عذابها دادند. (بغوی)
مثل کعب بن اشرف یهودی که رسول الله ص و مسلمانان را هجو میکرد و مشرکان را علیه مسلمانان، تحریک میکرد. (العز بن عبدالسلام)
وَإِن تَصْبِرُوا
اگر بر آن سختی ها و بلایا شکیبایی کنید و حسن تقابل داشته باشید. (ابوسعود)
وَتَتَّقُوا
از دنیا بریده و به خدا مشغول شوید. (ابوسعود)
از ارتکاب گناه بترسید. (بحر العلوم)
فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
پس این صبر و تقوی از اموری است که مورد قصد و عزم است که برای ان مسابقه دهندگان، با هم مسابقه میدهند و رقابت میکنند. (ابوسعود)
یعنی از چیزهایی است که باید برای آن هرکسی عزمش را جزم کند. (ابوسعود)
يعني از اموری است که الله بر انه عزم کرده است و بر ان امر کرده است. (ابوسعود)
یعنی وقتی عزم الله بر آن است پس شما باید که صبر پیشه کنید و ثابت قدم باشید. (ابوسعود)
این صبر از درستی تدبیر است شکی نیست که رشد در این است و شایسته ی هیچ عاقلی نیست که آن را ترک کند. (خازن)
و اين از حقيقت ايمان است. (بغوي)
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۖ فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ ﴿187﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و به یادآور آن زمانی را که الله متعال از کسانیکه به آنان کتاب الهی داده شده بود، از آنان عهد گرفت تا آنچه در کتب هست را به روشنی برای مردم بیان کنند من جمله چگونگی صفات پیامبر آخر زمان را بیان کنند، و کتمان نکنند و مخفی ندارند، پس کاری که آنان انجام دادند، این بود که آن کتاب و آنچه در آن از حق بود را به پشت سر خود انداختند و اعتنایی نکردند که در آن چه بوده است و بر طبق کتاب عمل نکردند، و خریدند بجای آن وظیفه، منفعت و استفاده ای کم را یعنی برای حفظ نفع دنیوی خود، آخرت را دادند و خود را از آخرت محروم کردند. پس چه بد چیزی است این معامله ی آنها که همان خرید دنیا با دادن آخرت است.

مستندات
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ
بیاد آر آن زمانی را که الله متعال از اهل کتاب عهد گرفت. (نسفی)
از علمای انها در تورات عهد گرفته شد. (مظهری)
اخذ میثاق از اهل کتاب این بود که بعثت رسول الله ص و صفات ایشان را بیان کنند و با تحریف و عدم بیان، کتمان نکنند. (تاویلات اهل سنت)
از آنان در عالم ذر، عهد گرفته است. (بحر العلوم)
به طریق وحی به انبیاء در کتبشان، عهد گرفته است. (بحر العلوم)
لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ
اینکه برای مردم کتاب را بیان کنید. (مظهری)
صفت محمد رسول الله ص را بیان دارند. ((بحر العلوم))
فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ
پس آنان عهد را شکستند یعنی آن را رعایت نکردند و به آن اعتنا نکردند. (نسفی)
کتاب را ضایع کردند و عمل به آن را ترک کردند و آنچه در مورد صفات رسول الله ص آمده است را کتمان کردند. (مظهری)
به پشت سر انداختن یعنی اعتنا نکردن و به حساب نیاوردن است. (نسفی)
و این دلیل است بر اینکه بر علماء واجب است که علم خود را مردم عرضه کنند و حق را بیان کنند. (نسفی)
بر علما است که علم را بخاطر غرض فاسد کتمان نکنند مثلا تسهیل کار ظالمان و یا برای راضی کردن ظالمان و یا بخاطر جلب منفعت و یا یا دفع آزار و یا بخاطر بخل به آموزش. (نسفی)
قتاده: ای عهد و میثاقی است که الله متعال از علما گرفته است و ان اینکه آنچه میدانند را بیانک کنند و از کتمان دوری کنید که هلاک است. (مظهری)
کتاب را به پشت سر انداختند ویا میثاق را. (خازن)
حسن عماره گوید که من پیش زهری رفتم و زهری حدیث روایت کردن را ترک کرده بود و من به وی گفتم به من حدیث بگو و زهری جواب داد مگر نمیدانی که من حدیث گفتن را ترک کرده ام و من به وی گفتم یا حدیث میگویی و یا اینکه من برایت حدیث میگویم. زهری گفت بگو: من از با سند از حضرت علی ابن ابی طالب روایت کردم که گفته است: اهل جهل تعلم و اموزش دیدن را ترک نکنند مگر اینکه اهل علم، تعلیم و آموزش دادن را ترک کنند. اینجا بود که زهری برای من چهل حدیث روایت کرد. و در تفسیر ثعلبی از مسند الفردوس، مرفوعا روایت شده است. (مظهری)
وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا
بدل آن متاعی کم را گرفتند. (نسفی)
یعنی خوردنی و رشوه گرفتند. (مظهری)
فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ
چه بد است آنچه برای خود اختیار میکنند. (مظهری)
یعنی دنیا را بجای آخرت، اختیار کرده اند. ((بحر العلوم))
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿188﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بنابر قرائت به خطاب :پس گمان مبر ای محمد و بنابر قرائت غائب: کسانیکه به کرده ی خلاف دین الله، خوشحالی میکنند و به تحریف دین کردن خود خوشحال هستند، گمان نکنند که این کرده ی انها و با مورد مدح مردم قرار گرفتن، گمان نکنند که اینان با این کار خودشان از عذاب الله متعال در دنیا و آخرت نجات یابند، بلکه برای آنان عذابی دردناک مهیا شده است. نکته: در مورد روایات مختلف در مورد اینکه در شان چه کسانی نازل شده است، وجه مشترک همه ی روایات این است که این خوشحال شدن مذموم و باعث عذاب شونده، برای کسانی است که حق را تحریف میکنند و کسانی است که بر خلاف حق به مردم القا کرده و از کرده ی خود خوشحال میشوند، است و همینطور یادآوری این مطلب است که شرع و دین دست آنان و برطبق خواست آنان نیست که هرچه خواستند به مردم بگویند و دین الله را تغییر دهند، و انتظار داشته باشند که با این عمل از عذاب الهی نجات پیدا کنند، و مورد مدح نیز قرار گیرند.

مستندات
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوا
کلبی: ای محمد گمان نکن که کسانیکه از این بیان نکردن صفت تو، خوشحالی میکنند،... (بحر العلوم)
ضحاک: یهود به پادشاهان میگفتند که پیامبر آخر زمان خواهد آمد که با آن نبوت تمام میشود، و وقتی رسول الله ص آمدند، پادشاهان از یهود پرسیدند: آیا این همان پیامبر آخر زمان است؟ گفتند: نه اون غیر این است و این گفتار به طمع مال از آنها بوده است و پادشاهان نیز به آنها مال دادند. پس این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
یعنی آنانکه به گرفتن مال از پادشاهان خوشحالی میکنند. (بحر العلوم)
کسانیکه از آنچه به انان داده شده است خوشحال میشوند فکر نکنند که این کارها آنها را آتش نجات دهد. (خازن)
آمده است: مروان به دربان خود گفت که پیش ابن عباس برود و از وی چنین بپرسد: اگر قرار باشد هرکس بر آنچه به وی داده شده است، خوشحال شود و مدح و ستوده شدن را دوست داشته باشد، مورد عذاب قرار گیرد، در اینصورت همه ی ما قطعا مورد عذاب خواهیم بود.
ابن عباس جواب داد: منظور اینگونه که شما فکر میکنید نیست بلکه : رسول الله ص از یهود مسائلی را پرسیدند و آنها جواب نادرست دادند و از نزد رسول الله ص خارج شدند در حالیکه به رسول الله ص چنین وانمود کردند که راستش را گفته اند و برای اینکارشان انتظار ستوده شدن را داشتند و بر آنچه انجام نداده بودند از مردم انتظار مدح داشتند. (بغوی)
منظور عده ای از علمای یهود بودند که از اینکه مردم را گمراه میکردند اظهار خوشحالی میکردند و همینطور از اینکه مردم آنان را علما میدانستند خوشحال بودند. (خازن)
وقتی الله متعال وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ را نازل کرد فنخاص و همراهانش، از اینکه با کتمان خود، از گمراه کردن مردم به مال دنیا میرسیدند خوشحالی میکردند. این آیه نازل شد. (خازن)
گفته شده است: یهود از اینکه کلمه ی آنها در کفر به رسول الله ص یکی شده بود خوشحال بودند چراکه آنان به یمن و شام و هرجا که یهود بودند پیام فرستادند تا همه بر اینکه محمد نبی نیست یک صدا شوند و همینطور هم شد و آنان بر این کار خوشحال بودند و میگفتند ما اهل نماز و روزه و کتاب هستیم. (خازن)
امده است: یهود خیبر پیش رسول الله ص آمدند و گفتند ما تو را میشناسیم و تصدیق میکنیم و هدفشان ازا عمل این بود که رسول الله ص و مسلمین آنان را مدح کنند. (خازن)
عده ای از منافقین بودند که وقتی رسول الله ص به جنگ میرفتند تخلف میکردند و وقتی رسول الله ص برمیگشتند عذر میخواندند و بر اینکار خود، خوشحال بودند و دوست داشتند بر کاری که انجام نمیدادند ستوده شوند. (بغوی)
وَّيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا
و دوست دارند مورد مدح قرار گرفته و ستوده شوند.
چراکه اینان ادعا داشتند که بر دین ابراهیم هستند درحالیکه نبودند. (بحر العلوم)
آنان خود را اهل نماز و روزه و کتاب معرفی میکردند و هدفشان مورد، مدح قرار گرفتن بود. (بحر العلوم)
فَلَا تَحْسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ
گمان مبر که اینان را این عملشان از آتش نجات دهد. (بحر العلوم)
گمان نکنند که اینکار انها باعث نجات آنها از عذاب الهی در دنیا بشود یعنی از کشته شدن و اسیر شدن و از جزیه بر خود و ذلت و خواری رسیدن به آن، نجات دهد. (خازن)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
یعنی در آخرت برای انان این عذاب است. (خازن)
بلکه برای انان عذابی دائمی و ابدی است که از آن خروجی نیست. (بحر العلوم)
این آیه هرچند در حق منافقین و یهود نازل شده است ولی حکمش عام است برای هرکسی دوست دارد بخاطر کار خیری که انجام نداده است، ستوده شود و همینطور کسی که دوست دارد وی را عالم بدانند در حالیکه اهل علم نیست. (خازن)
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿189﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و خاص برای الله متعال است، پادشاهی و چیرگی و سلطان آسمانها و زمین و الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: یعنی الله متعال است که قانون و شریعت را تعیین میکند و الله است که تعیین میکند چه کسی به بهشت برود و چه کسی به جهنم برود.

مستندات
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
چیرگی و پادشاهی آسمانها و زمین، تنها خاص الله متعال است. (ابوسعود)
پس مالک امر آنان نیز هست. (بیضاوی)
آمده است: این آیه در رد ادعای آنان است که میگفتند الله فقیر است، میباشد. (بیضاوی)
ممکن است در جواب کسانی باشد که میگفتند الله را فرزندی هست، و این آیه بیان میدارد که چگونه میشود که فرزندی بگیرد در حالیکه آنچه در آسمان و زمین هست برای وی تعالی میباشد. (تاویلات اهل سنت)
طوریکه هرگونه که خواست در آن تصرف میکند و عمل میکند و هر چیزی را خواست ایجاد میکند و یا معدوم میکند و هرکسی را میمیراند و زنده میگرداند، و هرکه را خواست، ثواب میدهد و هرکه را خواست عذاب میدهد. این تصرف بدون اینکه هیچ شائبه دخالت کسی در آن باشد، انجام میشود. (ابوسعود)
برای الله خاصتا است انبارگاه باران و رزق و رویاندن و غیر اینها، هرطور خواست عمل میکند و هرطور خواست، حکم میکند (مظهری)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
وقتی که سلطان و قهر در اسمانها و زمین برای الله متعال است، پس قطعا تمام اشیاء تحت قدرت وی تعالی قرار دارد و الله متعال بر تمامی امور قدرت دارد. (ابوسعود)
از همین آیه مشخص میشود که با کارهایی که منحرفان در آیه قبل انجام داده اند کاری را از پیش نخواهند برد و عذاب الهی بر آنان حتمی است. (ابوسعود)
پس بر عذاب آنان، تواناست. (مظهری)
از ابن عباس: قریش پیش یهود رفتند از آنچه موسی برای انان از معجزه آورده پرسیدند و یهود گفتند که موسی عصا داشت و دستش را نورانی میکرد. پیش مسیحیان رفتند و آنان گفتند عیسی کور مادر زاد را شفا میداد و مرده را زنده میکرد پس پیش حضرت رسول الله ص رفتند و گفتند: از خدایت بخواه تا کوه صفا را به طلا تبدیل کند و رسول الله ص دعا کردند و این آیه نازل شد. (مظهری)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ ﴿190﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا در خلق و به وجود آوردن آسمانها و زمین، همینطور اختلاف روز وشب در دارزی و کوتاهی و همینطور آمد و شد شب روز، همانا نشانه ها است برای کسانی که عقل خود را خالص و صاف داشته اند. یعنی اگر کسی بدون جبهه گیری قبلی و بدون اینکه برای خودش مطلوبی تعیین کند، به در حلقت آسمان ها و زمین، تفکر کند، قطعا خواهد دانست که اینه همه را یک قادر توانای بی حد در توان و علم، به وجود آورده است. یک دلیل آن اینکه الان همانطور که دانشمندان تجربی اعتراف دارند اگر یکی از اجرام آسمانی در این مکان فعلی خودش نبود، حیاتی در زمین شکل نمیگرفت و این نظمی که بین حرکت اجرام آسمانی و زمین وجود دارد نشان میدهد که یک قدرت توانا و با تدبیر ان را اداره میکند. دیگر اینکه با عکسهایی که از کیهان منتشر میشود و شباهتهاییکه بین اعضای انسان و اعضای کیهان مشاهده میشود، نشانه ی آشکاری است برای کسانیکه حقیقتا دنبال حقیقت بوده و واقعا اعتقاد دارند بر اینکه باید از دانش پیروی شود فرقی ندارد نتیجه ی آن چه باشد، و به آن عمل کنند. کسیکه در مورد خلقت هستی، پیش فرض دارد و بر آن اساس دنبال دلیل برای مطلوب خود بگردد، عقل وی خالص نیست و به نتیجه ی درست نخواهد رسید. همانطور که ملحدین انجام میدهند.

مستندات
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
اهل مکه از رسول الله ص خواستند برای دعوای خودش که همان یگانه بودن الله متعال است، نشانه ای بیاورد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
یعنی در خلق دو شیئ بزرگ یعنی آسمانها و زمین، ... (بحر العلوم)
یعنی در آنچه که الله متعال در آسمانها از خورشید و ماه و ستارگان و در زمین از کوهها و دریاها درختان خلق کرده است... (بحر العلوم)
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ
یعنی در رفتن شب و آمدن روز،... (بحر العلوم)
گفته شده است در اختلاف رنگ شب و روز... (بحر العلوم)
لَآيَاتٍ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ
عبرتهاست. (بحر العلوم)
برای صاحبان عقل. (بحر العلوم)
یعنی در آنچه در آسمانها و زمین که در آن زندگانی شماست و در توالی شب و روز و اختلاف در بلندی و کوتاهی در طول فصول که همه ی اینها برای این است تا که شما در آن کار کرده و معاش خود را تامین کنید، و زمان استراحت داشته باشید، نشانه است پس در آن تفکر کنید ای صاحبان عقل صاف و خالص. یعنی برای کسانیکه عقل خود را برای استدلال و عبرت گرفتن بکار میگیرند و نه مثل بهائم به غفلت بنگرند. (خازن)
در آنچه در آسمانها و زمین است، دلایل واضحی وجود دارد بر اینکه صانع دارد و یگانه است و علم و قدرتش کامل است و این برای کسانی است که عقول آنها از شائبه ی حس و وهم خالی باشد. (بیضاوی)
در این امور دلیل آشکار است بر وجود صانع با حکمت و توانا است و این برای کسانی است که عقلش را از هوای خودش خالص گردانده است مثل خلوص مغز از پوست. (نسفی)
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ﴿191﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه در خلقت و چگونگی ساختار و هستی، آسمانها و زمین تفکر میکنند و الله را در تمامی احوال خود، یاد میکنند و از تفکر خود به این نتیجه میرسند و میگویند: پروردگارا، اینها را به باطل و بیهوده خلق نکرده ای بلکه این خلقت هدفی دارد، پس تو منزهی از کاستی و عبث و بیهودگی، پس ما را از عذاب آتش محفوظ بدار. نکته: وقتی در نظم دقیق حاکم بر جهان هستی که ما شناخت داریم تفکر داشته باشیم، و در این بنگریم که ما یک شیی دقیق را بدون اینکه هدفی داشته باشد، نمیسازیم به این نتیجه خواهیم رسید که این خلقت بیهوده نیست و هدف دارد و قطعا یکی از اهداف شناخت خالق آن است. این مدعیان خلقت بی هدف و بر اثر اتفاق و بدون تنظیم، وقتی از انها بپرسی که این گوشی که دستت هست، به طور اتفاقی ساخته شده و هیچ تفکر پشت آن نیست، تو را متهم به نادانی میکنند و راست میگویند هرکس فکر کند که اشیاء دقیق بدون اینکه هدفی داشته باشند و متفکری داشته باشند، ساخته نمیشوند. نکته: یاد خدا و ذکر خدا به زبان نیز هست منتها، منظور از اینکه در تمامی احوال به یاد خدا بودن این است که در هر شرایطی از زندگی، برای عمل و عکس العمل به اتفاق، حکم الله را به یادآوری و بر آن اساس عمل کنی.

مستندات
از عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عباس وَالنَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ: منظور از ذکر در اینجا، نماز است یعنی بر اساس توان خود، بخواند. (بغوی)
بقیه گفته اند: منظور این است که در کل احوال، انسان به ذکر الله مشغول باشد. (بغوی)
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا
کسانیکه اگر بر ایستاده نماز خواندن قادر باشند ایستاده نماز میخوانند و اگر عاجز گشتند، نشسته میخوانند. (بحر العلوم)
وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ
و اگر از نشسته خواندن عاجز شدند، به پهلو خوابیده و نماز میخوانند. (بحر العلوم)
یعنی در تمام احوال، الله متعال را ذکر گویند و عبادت کنند. (بحر العلوم)
یذکرون اشاره به عبادت زبانی دارد و بقیه به عبادات بدنی و دیگر اعضا اشاره دارد. (نیسابوری)
منظور آیه ذکر خداوند متعال در تمامی احوال است همانطور که ابن عباس وقتی در خانه ی رسول الله ص خوابید تا عبادت شب رسول الله ص را رصد کند و رسول الله ص در خلال خواب بیدار شده و ذکر زبانی الله را میگفتند و این آیه را تلاوت میکردند و در روایتی دیگر از رسول الله ص امده است: در مورد نماز نفل، اگر ایستاده بخواند، افضل است اگر نشسته بخواند، نصف آن ثواب میبرد و اگر خوابیده بخواند، برای وی نصف، اجر نشسته خواهد بود. (احکام القرآن طحاوی)
پس این افضلیت در اجر نماز ایستاده از نشسته و نشسته از خوابیده، در وقت توانایی ایستاده خواندن و یا نشسته خواندن داشتن است والا کسیکه عاجز است و نشسته یا خوابیده بخواند، نماز دیگران از نماز وی افضل نخواهد بود. (احکام القرآن طحاوی)
وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
از خلق آسمانها و زمین عبرت میگیرند. (بحر العلوم)
از حضرت عائشه: شبی که نوبت من بود، رسول الله ص پیش من آمد و پوستش پوست مرا لمس کرد و گفت: ای عائشه آیا اجازه میدهی که امشب من به عبادت پرودگارم مشغول باشم، من گفتم یا رسول الله من، با تو بودن را دوست دارم و آنچه تو دوست داری را نیز دوست دارم، پس رسول الله ص مشغول شد و به گریه افتاد تا اینکه دامان ایشان از اشک، خیس شد و بعد به سمت راست به پهلو خوابیده و به گریه ادامه داد تا اینکه زمین از اشک سیراب شد، بعد بلال بعد اینکه اذان داده بود، آمد و دید رسول الله ص، گریه میکند. بلال گفت: یا رسول الله ص آیا گریه میکنید در حالیکه الله متعال، تبعات کرده های گذشته و آینده ات را آمرزیده است؟ رسول الله ص: آیا بنده ی شکرگزار الله متعال نباشم؟ چگونه گریه نکنم در حالیکه بر من این آیات نازل گشت: ان فی خلق السموات و الارض... تا فقنا عذاب النار. وای بر کسیکه این آیات را بخواند و در آن تفکر نکند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: در خلقت فکر کنید نه در خالق. (بحر العلوم)
رسول الله ص: لحظه ای تفکر، بهتر از عبادت یک سال است. (بحر العلوم)
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا
تفکر میکنند و میگویند: پروردگارا اینها را به بیهودگی خلق نکرده ای بلکه برای امری که حتما رخ خواهد داد خلق کرده ای. (بحر العلوم)
این ها را به عبث و بازی خلق نکرده ای و حتما برای امر بزرگی داری. (بغوی)
سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
از ما عذاب آتش را دور بگردان. (بحر العلوم)
زجاج: تو از اینکه این دو را به باطل خلق کرده باشی، پاک و منزه هستی. ما فرستادگانت را تصدیق و باور کرده ایم و تسلیم هستیم که تو را بهشت و دوزخ هست، پس ما را از آتش محفوظ بدار. (بحر العلوم)
رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ ۖ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ ﴿192﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پروردگارا، قطعا کسی را که تو در آتش انداخته ای،کسی است که هلاکش کرده ای و خوارش گردانده ای پس اینکه ما از تو میخواهیم که ما را از اتش محفوظ بداری برای همین است. و برای مشرکان و کفار در قیامت، هیچ یاریگری نیست تا آنها را از عذاب اتش نجات دهد.

مستندات
رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ
پروردگارا کسی را که تو در آتش اندازی، قطعا وی را خوار کرده ای و بی آبرو گردانده ای و مورد اهانت قرار داده ای. (تاویلات اهل سنت)
وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ
و برای ظالمان، مانعی وجود ندارد که از آنها عذاب و آتش را دفع کند. (تاویلات اهلسنت)
یعنی در آخرت آنان را یاریگرانی نیست. (تاویلات اهلسنت)
یعنی مشرکان را که عبادت را در جای خود بکار نگرفتند، یاریگرانی که آنان را در قیامت یاری کند نیست. (خازن)
رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا ۚ رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ ﴿193﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پرودگارا، ما قطعا شنیدیم و فهمیدیم ندا و فراخوان، فراخوان دهنده ای را که ندا میداد که به پرودگار یگانه ایمان بیاورید و باورش کنید، و ما نیز قبول کرده و ایمان آوردیم، پروردگارا، پس بیامرز گناهان ما را و گناهان ما را مورد کفارت قرارده و ما را طوری بمیران که با ابرار و نیکان و بندگان صالحت، محشور شویم و از آنان شمرده شویم.

مستندات
رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ
يعني گویند: پروردگارا ما شنیدیم قول محمد را که به باور و تصدیق دعوت میکند. (بحر العلوم)
حکایت دعای دیگری از انان است که اولی مبنی بر تفکر بود و این یکی مبنی بر دلیل سمعی است. (ابوسعود)
منظور از نداء، دعا و فراخوانی است. (ابوسعود)
شنیدیم یعنی فهمیدیم که به چه میخواند. (تاویلات اهل سنت)
أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ
یگانگی پروردگارتان را باور کنید پس ما نیز تصدیق کردیم.(بحر العلوم)
محمد بن کعب گوید: تمام مردم که محمد رسول الله ص را ندیده اند بلکه منظور از منادی کتاب الله است که به ایمان فرامیخواند یعنی به گواهی لا اله الا الله فرا میخواند. (بحر العلوم)
فَآمَنَّا
یعنی امتثال امر کردیم و ندایش را اجابت کردیم. (ابوسعود)
اینکه اجابت دعوت با ایمان اوردن است، نشانگر این مطلب است که طاعات و عمل جزو ایمان نیست چراکه این دعوت شدگان نپرسیدند که چند بخش دارد و تفسیر ایمان را نیز نخواستند. (تاویلات اهل سنت)
از طرف دیگر به جزم گفته اند یعنی ایمان اورده ایم گفتند و ان شاء الله نگفتند پس نشان میدهد که ایمان بدون استثناء باید باشد. (تاویلات اهل سنت)
رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا
محمد بن کعب: ذنوب گناهان کبیره و غیر کبیره است و سیئات یعنی شرک. (بحر العلوم)
ضحاک: ذنوب، آنچه از معصیتها که در جاهلیت انجام داده اند و سیئات یعنی آنچه از گناه که در حال اسلام انجام داده اند. (بحر العلوم)
گفته شده: ذنوب و سیئات به یک معنی هستند. (بحر العلوم)
گفته میشود: ذنوب یعنی کبیره ها و سیئات گناهان صغیره که از نمازی به نماز دیگر امرزیده میشود. (بحر العلوم)
فاغفرلنا بیامورز آنچه در گذشته انجام داده ایم و کفر عنا سیئاتنا یعنی در باقی عمرمان توفیق ده تا از گناه در امان بمانیم و یا اینکه توفیق عنایت فرما تا حسناتی انجام دهیم که کفارت گناهانمان باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ
ما را بمیران در حالیکه جزو ابرار هستیم. (تاویلات اهل سنت)
ما را بمیران و از جمله ی ابرار قرار ده. (تاویلات اهل سنت)
ما را بر آنچه که ابرار فوت کرده اند بمیران. (تاویلات اهل سنت)
برّ: عبادت و طاعت است و تقوی دوری از معصیت است. (تاویلات اهل سنت)
و همراه مطیعان بمیران. (بحر العلوم)
یعنی ارواح ما را همراه ارواح مطیعان و صالحین قرار ده. (بحر العلوم)
ما را از زمره ی همراهان آنها قرار ده و از جمله کسانیکه بودن با آنان را غنیمت میشمارد قرار ده. (ابوسعود)
رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ ﴿194﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پروردگارا، به ما عطا کن و توفیق ده تا از زمره ی کسانی قرار بگیریم که به آنان از زبان رسولانت وعده ی بهشت و پیروزی داده ای و ما را در قیامت، جزو خوار و ذلیل شدگان قرار مده و میدانیم که تو قطعا، به خلف وعده نمیکنی پس ما را از زمره ی کسانیکه مشمول وعده نیکت هستند، قرار ده. نکته: وقتی مومنان ایمان میآورند و باز با تما وجود و با تضرع و خشوع به دعا بر میخزند، چند دلیل دارد: 1 مشخص نیست که خاتمه ی امر ما بر چه خواهد بود، پس دعا میکنیم عاقبت بخیر شویم. 2 آنچه الله متعال وعده میدهد، محض فضل و بخشش است، پس با زار و تضرع میخواهیم که مورد فضلش قرار دهد چراکه کسی با عمل خودش نمیتواند، مستحق بهشت و وعده های الهی گردد. 3 در اینکه الله متعال مردگان را زنده خواهد کرد شکی نیست و وعده هایش نیز عملی است شکی نیست پس میخواهیم که ما را از زمره ی کسانی قرار دهد که مورد رحمتش قرا میگیرند.

مستندات
رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ
بر آنچه از زبان رسولان به ما وعده داده ای را به ما عطا فرما. (تاویلات اهل سنت)
آنچه را که بر رسولانت وظیفه دادی تا برای مومنان، طلب آمرزش کنند، را به ما عطا فرما. (تاویلات اهل سنت)
آنچه را که برای تصدیق رسولانت وعده داده ای را به ما عطا کن. (بیضاوی)
یعنی دعای ما را مانند دعای کسانی که پیش رسولت آمدند و طلب استغفار و آمرزش کردند و رسول نیز طلب آمرزش کرد، قرار بده. (تاویلات اهل سنت)
یعنی ما را از زمره ی کسانی قرار ده که مشمول وعده ات شده اند چراکه وعده ی الهی شامل چه کسانی بودن، بیان نشده است. (تاویلات اهل سنت)
آنچه وعده داده شده، ثواب است. (ابوسعود)
موعود بهشت است. (ابوسعود)
موعود، نصرت بر دشمنان است. (نسفی)
وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ
یادآوری وعده ای است که الله متعال به مومنان در آیه 8 تحریم داده است: { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ }یعنی وقتی الله متعال وعده داد که رسولش را و مومنان همراهش را خوار نخواهد ساخت، در اینجا، مومنان میطلبند که ما را جزو آنان قرار دهد. (ابوسعود)
و ما را از آنچه موجب خزی و خواری میشود، محفوظ بدار. (بیضاوی)
إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
علت آنچه در دعای خود گفته اند را بیان میکنند. (ابوسعود)
در پاداش دادن مومن و اجابت دعای دعا کننده، تخلف نمیکنی. (بیضاوی)
از ابن عباس: میعاد یعنی زنده شدن پس از مرگ است. (بیضاوی)
این دعاها و زاری آنها نه از ترس خلف وعده ی خداوند است بلکه از ترس این است که در زمره ی موعودان به وعده ها نباشند. (ابوسعود)
پس مرجع تمامی این دعاها این است که ما را بر ایمان تثبیت کند. (ابوسعود)
این دعاها نشانگر بندگی و خشوع آنان است. (ابوسعود)
از جعفر صادق: اگر کسی را امری موجب غم وی شود، پس پنج بار، ربنا بگوید، الله متعال وی را از آنچه میترسد، نجات میدهد و خواسته اش را برآورده میکند و بعد این آیه را تلاوت کرد. (ابوسعود)
فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ ۖ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ ۖ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ ﴿195﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

وقتی مومنان چنین دعا کردند الله متعال فرمود و اعلام داشت که دعای انان را قبول کرده است به اینکه قطعا من (الله) عمل عاملان از شما را ضایع نمیگردانم و تفاوتی ندارد که این عمل کننده مرد باشد و یا زن و در این مورد شما مردان و زنان از همدیگر هستید و تفاوتی بین شما در این مورد نیست. تفصیل عمل شما اینکه اگر از شما برای الله هجرت کند چه هجرت وطن باشد و چه هجرت ترک گناه باشد و یا اینکه اخراج شوید، و در راه الله مورد آزار و اذیت قرار گیرید، و در راه الله جنگ کرده اند و کشتند و کشته شدند، قسم اینکه من گناهان آنان را محو میکنم و والله که آنان را به بهشتی وارد خواهم کرد که از زیر آن نهرها جاری هستند و این پاداشی است از طرف الله متعال به عمل کنندگان، و نزد الله بهترین پاداشها است نه نزد کسی دیگر.

مستندات
فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ
یعنی دعای انان را قبول کرد. (نسفی)
اجابت دعا مترتب بر دعای انان است نه فقط تفکر در خلق الله. (ابوسعود)
وقتی دعایشان با اعمالشان همراه شد، مستحق اجابت دعا شدند. (ابوسعود)
أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنكُم
عمل عمل کننده ایکه از شما هست را . (نسفی)
اجابت دعایشان این است که سنت من بر این است که عمل عاملی از شما را ضایع نمیکنم. (ابوسعود)
ثواب عمل کسانیکه در طاعت من عمل کرده اند را ضایع نمیگردانم. (بحر العلوم)
گفته میشود که عمل هیچ یک از خلائق چه مومن و چه کافر را ضایع نمیگرداند منتها پاداش کفار را در دنیا میدهد و جزای مومنان را در دنیا و آخرت عطا میکند البته جزای کفار جزای اعمال نبوده بلکه ابتداء و بدون عمل به آنان داده میشود. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: کلمه ی منکم، اشاره به این دارد که خاص مومنان است.( تاویلات اهل سنت)
مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ
چه این عمل کننده مرد باشد و چه زن باشد. (نسفی)
از ام سلمه ام المومنین به رسول الله ص گفتم: میشنوم که برای مردان در هجرت چه ثوابی هست و ذکری از زنان نمیبینم و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ
یعنی مرد از زن است و زن از مرد است یعنی همه شما بنی آدم هستید. (نسفی)
و یعنی در یاریگری و در دین از همدیگر هستید. (نسفی)
کعبی: یعنی بعضی از شما ولی بعضی دیگرتان هستند. (بحر العلوم)
ضحاک: در طاعت به یکدیگر شبیه هستید. (بحر العلوم)
بر دین یکدیگر هستید. (بحر العلوم)
فَالَّذِينَ هَاجَرُوا
تفصیل عمل عاملان است. (نسفی)
کسانیکه از مکه به مدینه هجرت کرده اند. (بحر العلوم)
یعنی کسانیکه این عمل فاخر را انجام میدهند که همان هجرت از وطن خود است برای حفظ دین خود، فرار کرده اند. (نسفی)
یعنی شرک را ترک کردند و یا وطن و خویشاوندان خود را ترک کردند. (ابوسعود)
هجرت در آخر زمان نیز خواهد بود همانطور که در اول اسلام بوده است. (نسفی)
کسانیکه به اختیار خود هجرت کردند. (تاویلات اهل سنت)
وَأُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ
از وطن خود که در آن متولد شده و در آن رشد کرده بودند، اخراج شدند. (نسفی)
اولی یعنی هجرت بیان خود هجرت است یعنی هجرت رخ داده است و دومی نشانگر این است که کیفیت هجرت چه بوده و اینکه این هجرت از روی اجبار و اضطرار بوده است. (ابوسعود)
یعنی اهل مکه مومنان را اخراج کرده اند. (بحر العلوم)
کسانیکه مجبور به هجرت شده اند. (تاویلات اهل سنت)
وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي
و بخاطر ایمانشان، مورد آزار و اذیت قرار گرفتند و شامل هرنوع اذیت از طرف مشرکان میشود. (ابوسعود)
و در راه الله، مورد آزار قرار گرفتند از ناسزا شنیدن و کتک خوردن و غارت شدن اموالشان. (نسفی)
وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا
کشتند و کشته شدند و یا در قرائتی؛ وَقُتِلُوا وَقَاتَلُوا ؛ کشته شدند و کشتند، که این نشان میدهد که واو عطف، ترتیب را نمیرساند. (نسفی)
کفار را فی سبیل الله کشتند. (ابوسعود)
در جنگ فی سبیل الله، شهید شدند. (ابوسعود)
یعنی در راه الله، جنگ کردند. یعنی در کل همگی متصف به کشتن و کشته شدن هستند نه اینکه از هر یک حتما سر زده باشد. (ابوسعود)
لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ
والله که گناهانشان، کفارت داده خواهد شد. (ابوسعود)
یعنی گناهانشان را محو خواهم کرد. (بحر العلوم)
وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
تفسیر وعده ی مومنان است. (ابوسعود)
یعنی از زیر درختان بهشت و از زیر قصرهای آنان جاری هستند. (بحر العلوم)
ثَوَابًا مِّنْ عِندِ اللَّهِ
بعنوان پاداشی از نزد الله متعال. (نسفی)
یعنی این بهشتها، پاداش عمل انان به نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ
الله مختص پاداش نیک دادن است و کسی دیگر را قدرت آن نیست. (نسفی)
پاداش نیک که همان بهشت است، فقط نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
گفته میشود: حسن مرجع و نیکی بازگشت در اخرت، از دنیا بهتر است. (بحر العلوم)
لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ ﴿196﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای محمد و یا ای مخاطب از مومنان، توانگری و فراخ روزی کفار و اینکه میبینید آنان در شهرها به آمد و شد و تجارت مشغول هستند، شما را دچار فریب نکند،

مستندات
لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ
روایت شده است که بعضی از مومنان گفتند آنچه ما میبینیم این است که دشمنان الله در فراخی و توانگری هستند و ما مومنان داریم از گرسنگی تلف میشویم، این آیه نازل شد. (ابوسعود)
آنچه که باعث فریب شما نشود این است: الف: نعمتی که الله متعال به آنان یعنی کفار داده است چراکه آنان را هلاک نکرده و اجازه داده است تا به تجارت مشغول باشند با وجود اینکه کافر هستند. ب: به آنان اموالی داده است که به لذت و خوشگذرانی مشغول هستند. ج: اینکه عذاب را از انان تاخیر کرده است. (تاویلات اهل سنت)
ای محمد تو را غمگین نکند، امد و رفت کفار بر روی زمین از برای تجارت و کسب آنها. (بحر العلوم)
گفته اند که مخاطب این آیه مومنان هستند یعنی شما را ناراحت نکند، که کفار تجارت و کسب دارند. (بحر العلوم)
بیان قبیح بودن آنچه بر کفار داده شده است یعنی نصیبی که اینان از دنیا میبرند و بیان حقیر بودن آنچه کفار داده شده است میباشد و این در پی بیان آنچه به مومنان داده میشود است. (ابوسعود)
توصیه به ثابت بودن رسول الله ص بر آنچه هست میباشد. (ابوسعود)
مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ۚ وَبِئْسَ الْمِهَادُ ﴿197﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

چراکه آنچه کفار بدان دست مییابند، کالایی بس اندک است در قبال آنچه برای مومنان در آخرت مهیا شده است. دیگر اینکه وقتی مردند دیگر جای آنان در جهنم است و این جهم چه بد جایی برای مستقر شدن است. نکته: حقیقتا گاهی مومنان به حال و روز ظاهری کفار مینگرند و شیطان چنین القا میکند که آنان در چه راحتی و آسایشی هستند پس باید مواظب بود و فریب ظاهر را نخورد. اینکه میگوییم ظاهر واقعا همین است چراکه آرامش با توانگری حاصل نمیشود بلکه شاید یکی از فاکتورهای آن باشد، چراکه خیلی افراد هستند که با وجود تنگدستی در آرامش و راحتی زندگی میکنند چراکه معنی زندگی را فهمیده اند و بر فرض اینکه به آرامش هم برسند، باز درآخرت، محل سکونتشان، جهنم است و همیشگی در ان خواهند ماند.

مستندات
مَتَاعٌ قَلِيلٌ
چراکه آن تصرف و اموال، کالایی کم است. (بحر العلوم)
آنچه به کفار داده شده در مقابل پاداشی که برای مومنان هست، چیزی نیست. (ابوسعود)
رسول الله ص: دنیا در مقابل آخرت چیزی نیست جز مانند آن کس که انگشتش را در نهری فرو میبرد و نگاه میکند که چه به دست آورده است پس نه برای آن شخص سودی میرساند و برای کسانی که آن را نداشته اند، ضرری نمیرساند. (ابوسعود)
تسلی دادن از این جهت بود که کفار در فراخی و دارایی بودند و مومنان در شدت و سختی و تنگدستی بودند و الله متعال خبر داد که مرجع و محل بازگشت کفار در آخرت چه است. (بحر العلوم)
شما را دچار فریب نکند، بودن کفار در فراخی و توانگری، چراکه کالایی است که فانی میشود و زود تمام میشود. (بحر العلوم)
ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ
بعد عاقبت آنان، جهنم است. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ الْمِهَادُ
و چه بد جایی است برای استقرار. (بحر العلوم)
در آنجا تجارت و کسب انان برای آنان سودی ندارد. (بحر العلوم)
چه بد است آنچه برای خود مهیا کرده اند. (بیضاوی)
لَٰكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ۗ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ ﴿198﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و لیکن برای کسانیکه تقوی را پیشه کرده اند و از شرک دوری کردند و پروردگار خود را یگانه دانستند، برای آنان است باغهایی که از زیر آن نهرها جاری است و آنان در آن جاودان خواهند بود و این چیزی است که از نزد پرودگارشان برای انان تدارک دیده شده است و آنچه نزد الله برای نیکان مهیا شده است، مطلقا از هرچیزی بهتر است.

مستندات
لَٰكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ
لیکن برای کسانیکه از شرک پروا کردند. (نسفی)
کسانیکه از شرک و معاصی و فاحشه ها دوری کرده و پروردگارشان را یگانه میدانند. (بحر العلوم)
لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا
مرگی برای آنان در بهشت نیست. (بحر العلوم)
نُزُلًا مِّنْ عِندِ اللَّهِ
نزل یعنی آنجه برای کسانیکه به پیش کسی میرود، مهیا کرده میشود از خورد و خوراک و هدیه. (بیضاوی)
یعنی رزق و عطایی است از نزد الله متعال. (نسفی)
وَمَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ لِّلْأَبْرَارِ
و آنچه که نزد الله است ؛نعمت بسیار دائمی؛ از آنچه که کفار در کم و فانی، تصرف میکنند، بهتر است. (نسفی)
و آنچه نزد الله است، برای مومنان مطیع از دنیا بهتر است. (بحر العلوم)
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۗ أُولَٰئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ ﴿199﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و قطعا در بین اهل کتاب یعنی یهودیان و مسیحیان، کسانی هستند که موکدا به الله ایمان دارند و به آنچه بر شما ای مومنان نازل شده است از قرآن، ایمان دارند و بر انچه بر خودشان از تورات و انجیل نازل شده است ایمان دارند، در حالیکه از الله متعال میترسند و پروا دارند، و عهدی را که الله متعال با آنان در کتبشان بسته است، به ثمنی ناچیز یعنی مال دنیا نمیفروشند. بر آن کسانیکه چنین صفاتی دارند، اجر و مزدی مخصوص نزد پرودگارشان، مهیا است. قطعا الله متعال در محاسبه سریع است و زود باشد که پاداش آنان را به آنان بدهد.

مستندات
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ
در شان نجاشی نازل گشته است؛ وقتی نجاشی مرد، جبرئیل خبر مرگ وی را به رسول الله ص رساند و رسول الله ص به اصحاب فرمودند، بپاخیزید تا برای برادرتان که در سرزمینی دیگر مرده است نماز بخوانیم پس به بقیع امد و نجاشی به رسول الله ص نشان داده شد و بر آن نماز جنازه خواندند و چهار تکبیر گفتند و برای وی طلب آمرزش کردند و منافقان گفتند که ببینید برای کافر غیر عرب حبشی نماز میخواند در حالیکه مسیحی است و بر دین خودش نیست و هرگز ندیده است. پس این آیه نازل گشت. (مظهری)
عطاء گوید: در شان اهل نجران نازل شده است که چهل نفر بودند که سی و دو نفر انان از حبشه بوده و هشت نفر از روم بودند و مسیحی بوده و به رسول الله ص ایمان اوردند. (مظهری)
ابن جریر طبری گوید: در شان عبدالله ابن سلام و یاران وی نازل شده است. (مظهری)
مجاهد گوید: در شان تمامی اهل کتاب که به اسلام گرویده بودند نازل شده است. (مظهری)
بیان این مطلب است که اینطور نیست که همه ی اهل کتاب کسانی باشند که عهد شکنی کنند و کتاب را تحریف کنند بلکه بین آنان کسانی هستند که دارای صفات جلیله هستند. (ابوسعود)
لَمَن يُؤْمِنُ بِاللَّهِ
حقیقتا ایمان اوردند به اسماء و صفات الله. (مظهری)
وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِمْ
یعنی به قرآن و تورات و انجیل و زبور نیز ایمان آورده اند. (مظهری)
اینکه ایمان به قرآن را اول ذکر کرده بعد ایمان به کتب خود را آورده است برای بیان این مطلب است که در حال حاضر ایمان به تورات و انجیل وقتی اعتبار دارد که به قرآن ایمان بیاورند و دیگر اینکه احکام منسوخ در انها اعتباری ندارد و احکام غیر منسوخ نیز اگر در قرآن باشد، اعتبار دارد. (ابوسعود)
خَاشِعِينَ لِلَّهِ
خاضع و متواضع و فروتن در برابر الله متعال هستند. (مظهری)
لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا
یعنی آیاتی از تورات را که در آن صفات محمد هست را به دنیا نمیفروشند. (مظهری)
به بهایی ناچیز همانطور که فقهای آنان با تحریف اینکار را انجام میدادند. (مظهری)
أُولَٰئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
برای انان، اجری مخصوص نزد پرودگارشان مهیا است. (مظهری)
إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
قطعا الله متعال سریع الحساب است چراکه اعمال را میداند و آنچه که اعمال مستوجب میشوند نیز عالم است. (مظهری)
گفته شده است: الله متعال حساب تمامی خلائق را در نصف روز از روزهای دنیا، محاسبه میکند. (مظهری)
منظور این است که آنچه وعده داده شده، خیلی زود به انان میرسد. (مظهری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿200﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، بر انجام عبادت و دوری از گناه و بر ناگواریها شکیبایی کنید و ناشکری نکنید و در جهاد نیز صبر را پیشه کنید و بر جنگ و جهاد آماده باشید و از الله بترسید در انجام اوامر و اجتناب از نواهی وی تا باشید که رستگار شوید و نجات یافته پیروز شوید. نکته: از آنحا که مصابره به شراکت با دیگری است و در اینکه معانی که در تفاسیر ذکر شده درست است، به نظر میرسد که کمک به شکیبایی دیگران نیز بی راه نخواهد بود یعنی وقتی مصیبتی بر کسی وارد میشود، کمک کنیم که این مرحله را بگذراند و گمراه نشود.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا
ای مومنان، بر دینی که بر انها هستید، باشید و بخاطر سختی و یا چیز دیگر آن را ترک نکنید. (خازن)
اصل صبر این است که نفس خود را از آنچه که شرع نمیخواهد و عقل نمیخواهد نگهداری و مرتکب نشوی. (خازن)
بر طاعت الله صبور باشید.(خازن)
بر فرائض الله شکیبا باشید. (خازن)
بر تلاوت قرآن صبور باشید. (خازن)
بر امر و فرمان الله صبور باشید. (خازن)
بر بلاء صبور باشید. (خازن)
بر جهاد و بر احکام قرآن و سنت صبور باشید. (خازن)
وَصَابِرُوا
بر کفار و دشمنان صبوری پیشه کنید. (خازن)
همراه پیامبرتان، بر جهاد با کفار صبوری کنید تا آنان شرک را ترک کرده بر اسلام داخل شوند. (بحر العلوم)
صبر بر چیزی است که در خودش است مثل صبر طاعت و صبر از معصیت و صبر بر بلا ولی مصابره همراه با دیگران خواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
وَرَابِطُوا
بر جهاد با مشرکان مداومت ورزید و ثابت قدم باشید. (خازن)
اصل مرابطه این است که مسلمانان و کفار در مقابل هم اسبان را به صف کنند و اماده ی جنگ شوند. (خازن)
هرکس که در سر حد دار اسلام بوده و از آن دفاع کند، مرابط است. (خازن)
گفته اند مرابطه این است که بعد نماز منتظر نمازی دیگر باشی. (خازن)
بر دین خود مداومت ورزید. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
یعنی از آنچه بین من (الله) و شما هست پروا کنید و بترسید. (خازن)
در جمیع اوامر و نواهی الله از الله پروا کنید. (بحر العلوم)
از پلیدی ها دوری کنید تا نجات یابید. (بیضاوی)
لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
تا فردا که با من ملاقات میکنید، نجات یابید. (خازن)
گفته اند: بر بلا صبر کنید و بر نعمتهای من با شکیبایی برخورد کنید و بر مجاهدت با دشمنان من، آماده باشید و از محبت غیر من پروا کنید، تا با ملاقات با من پیروز مند شوید. (خازن)
تا به نجات از آتش و با در امان ماندن از آتش پیروز شوید. (بحر العلوم)
اصل فلاح، در نعمت ماندن است. (بحر العلوم)
فلاح یعنی رسیدن انسان به نهایت آنچه امید و آرزو دارد است.(بحر العلوم)
رسول الله ص: آیا شما را به چیزی که باعث محو گناهان میشود و باعث رفع درجات میشود، راهنمایی کنم؟ گفتند آری. فرمودند: در وقت سختی، وضو را کامل ساختن و قدمهای زیادی بر مسجد برداشتن و منتظر نماز بعد نماز ماندن، این همان رباط است این همان رباط است. (العز بن عبدالسلام)
از رسول الله ص: کسی که سوره آل عمران تلاوت کند، برای هر آیه از آن نجات از پل صراط عطا کرده میشود. (بیضاوی)
از رسول الله ص: هرکس سوره ای را که در آن آل عمران ذکر شده است را در روز جمعه تلاوت کند، الله و فرشتگان تا غروب بر وی رحمت فرستند. (بیضاوی)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود