0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا ۚ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ ۖ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا ﴿88﴾
النِّسَآء
تفسیر

پس شما را چه شده است که در مورد کسانیکه نفاقشان آشکار شده است، دو دسته میشوید در حالیکه الله متعال آنان را به کفرشان بازگشت داده و کافر شده اند آیا شما اراد دارید که کسانی را هدایت کنید که الله متعال به سبب کردارشان گمراهشان کرده است و میداند که اینان کفر را اختیار کرده اند و هرکس که الله متعال وی را گمراه کند دیگر برای وی راه خروجی به هدایت و راه یافتن نیست. نکته: این آیه نشان میدهد که خالق افعال بندگان الله متعال است از خیر و شر و تقدیر خیر و شر نیز از الله متعال است و افعال ما سبب آن هستند و این هم نشانگر این مطلب است که الله متعال تمامی اشیاء چه گذشته و چه آینده دانا است و علمش تغییر نمیکند.

مستندات
فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ
در مورد شان نزول آیه چند قول گفته اند:
الف: عده ای از اهل مکه به مدینه هجرت کردند و در مدینه که بودند از هوای آنجا ناخوش شدند و بودن در مدینه را خوب ندانستند و یواش یواش به بیرون مدینه رفته وبعد کمی دورتر شده و به این عمل ادامه دادند تا اینکه به مکه برگشتند و بعد نامه ای به رسول الله ص فرستادند و بیان کردند که ما بر عهد خود با تو هستیم و دین تو را ترک نکرده ایم بلکه هوای مدینه به ما نساخته است و بعد این گروه برای تجارت به شام حرکت کردند و مسلمانان که نزد رسول الله ص بودند این خبر را شنیدند و عده ای از مسلمانان گفتند که برویم و آنها را غارت کنیم چراکه دین ما را ترک کرده اند و عده ای دیگر گفتند که ما چگونه کسانی را که میگویند بر دین شما هستیم غارت کنیم و رسول الله ص ساکت بودند تا اینکه این نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
ب: در روایتی دیگر: در مورد عده ای که از جنگ احد تخلف کرده بودند مسلمانان به دو گروه تقسیم شدند عده ای گفتند که آنها را میکشیم و عده ای دیگر نیز گفتند که انان را ببخشیم. این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
ج: در مورد اهل مکه اختلاف کردند عده ای گفتند که آنان کفار هستند و عده ای دیگر گفتند که آنان گفتند که آنان دعوت شما را قبول کردند و از ذبیحه ی شما خوردند و با شما نماز خواندند پس آنان با شما هستند. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: از رسول الله ص زیاد تخلف کردند پس این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده : عده ای هستند که اظهار اسلام کردند ولی هجرت نکردند. (ابوسعود)
قومی از اهل مکه بودند که اظهار اسلام کرده بودند و با این وجود مشرکین را علیه مسلمانان کمک میکردند. (احکام القران جصاص)
در مورد چگونگی داستان ما علم نداریم ولی آنچه هست اینکه در این آیه از اختلاف و نزاع نهی شده است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی شما چگونه در مورد قومی که نفاقشان آشکار شده است، اختلاف میکنید؟ و چطوراست که از رسول الله ص نمیپرسید؟ در حالیکه رسول الله ص بین شماست.(تاویلات اهل سنت)
چگونگی آشکار شدن نفاق آنها به دو طریق ممکن است که مشخص شده باشد یکی اینکه به صراحت نفاقشان را منافق بودنشان اعلام شده باشد و دیگری اینکه از از افعال و گفتارشان مشخص شود که منافق یا کافر هستند. (تاویلات اهل سنت)
شما را چه شده است که در مورد منافقان، چند دسته میشوید و اختلاف میکنید؟ (ابوسعود)
بیان این مساله است که حکم آنان قطعی است و همانند کفار هستند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ أَرْكَسَهُم بِمَا كَسَبُوا ۚ
ارکسهم یعنی ردشان کرده است. (تاویلات اهل سنت)
ابن عباس: در آنچه که کسب کرده اند، انداخته است. (تاویلات اهل سنت)
قتاده: هلاکشان کرده است. (احکام القرآن جصاص)
یعنی آنان را به حکم کفر که خواری و ذلت است برگشت داده است وبعضی به اسیر شدن و به کشته شدن برگشت داده است معنی کرده اند. (احکام القرآن جصاص)
یعنی آنچه در دل داشتند از کفر را آشکار کردند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی بعد اینکه واقعا اسلام آوردن کافر شدند و مرتد شدند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی وقتی الله متعال انان را به سبب عملشان به کفر برگشت داد شما چطور در حق آنان اختلاف میکنید؟ (ابوسعود)
یعنی الله متعال حال این منافقین را برای مسلمانان آشکار کرد و بیان داشت که کار اینها این است که وقتی پیش شما هستند اظهار اسلام میکنند و وقتی از پیش شما رفتند، اظهار کفر میکنند پس در شان آنان حسن ظن نداشته باشید و از طرف آنان مجادله نکنید. (أحكام القرآن جصاص)
أَتُرِيدُونَ أَن تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ ۖ
آیا میخواهید که اینان را هدایت کنید بعد اینکه الله متعال در علم خود میداند که اینان کفر را اختیار کرده اند؟ (تاویلات اهل سنت)
یعنی شما قادر به هدایت آنان نیستید وقتی الله متعال هدایتشان را نخواهد. (تاویلات اهل سنت)
آیا میخواهید آنان را هدایت یافته بنامید در حالیکه الله متعال گمراهیشان را آشکار کرده است. (تاویلات اهل سنت)
بعد اینکه الله متعال نفاقشان را آشکار کرد از نامیدن آنان بعنوان مومن خودداری کنید وبر حذر باشید. (تاویلات اهل سنت)
وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا
و کسی را که الله متعال از راه هدایت گمراه کند، راهی برای هدایتش نخواهی یافت. (تاویلات اهل سنت)
دینی برایش نخواهی یافت. (تاویلات اهل سنت)
مخرج و راه در رویی نخواهی یافت. (تاویلات اهل سنت)
وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً ۖ فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّىٰ يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۚ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ۖ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا ﴿89﴾
النِّسَآء
تفسیر

آنان دوست دارند و تمنا دارند که شما نیز مثل آنان کافر شوید تا با آنان در کفر برابر باشید پس از انان ولی و دوست و یاوری نگیرید تا اینکه در راه الله متعال هجرت کنند پس اگر از این هجرت رویگردان شدند پس هرجا یافتید بگیریدشان و بکشیدشان و از آنان کسی را دوست و سرپرست و یاور نگیرید. نکته: در اول آیه آمده است آنان را یاور نگیرید و موالات نکنید در آخر آیه از آنان دوست و یاوری نگیرید آمده است که این مساله تکرار قبلی نیست چراکه اولی بالکل از دوستی با آنان نهی میکند و در اخری میگوید که هیچ یک از آنان را نگیرید چراکه ممکن است بعضی از آنان اظهار دوستی کنند و اظهار کمک کنند و سعی داشته باشند که با شما باشند واحتمال خیانت آنان است پس هیچ کس را حق ندارید ولو اینکه خواهان کمک و دوستی با شما باشند.

مستندات
وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ
دوست دارند که از هجرت خود برگردید. (بحر العلوم)
دوست دارند که شما نیز مثل آنان راه کفر را پیش بگیرید. (نسفی)
الله متعال از ضمیر و درون این افراد خبر داد تا مومنان بدانند که اینان دشمن هستند و از آنان باید برائت جسته شود. (احکام جصاص)
كَمَا كَفَرُوا
همانطور که خود برگشتند. (بحر العلوم)
فَتَكُونُونَ سَوَاءً ۖ
تا شما و آنها کفر برابر باشید. (بحر العلوم)
در ضرب المثل نیز امده است که وقتی کسی انبار غله و خرمنش سوخت تمنا دارد که خرمن و انبار غله ی همه بسوزد، همینطور است که کفار دوست دارند که همه مردم کافر شوند تا با هم بسوزند. (بحر العلوم)
فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ
در دین و در نصرت، آنان را دوست نگیرید. (بحر العلوم)
حَتَّىٰ يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۚ
تا اینکه توبه کنند و به دار الهجره یعنی مدینه برگردند. (بحر العلوم)
پس با آنان موالات نورزید تا وقتی که ایمان بیاورند چراکه هجرت در راه الله متعال، به اسلام آوردن است. (نسفی)
تا اینکه ایمان بیاورند و ایمانشان را با هجرتی که برای الله و رسولش است، نه برای اهداف دیگر، محقق کنند. (بیضاوی)
اینکه وقتی کسی مسلمان شود باید هجرت کند والا اسلامش قبول نیز برای زمانی بود که هجرت فرض بوده است و این فرض بودن هجرت بعد فتح مکه، منسوخ شده است. (احکام جصاص)
رسول الله ص در روز فتح مکه فرمودند: دیگر هجرت نیست بلکه جهاد و نیت است و اگر برای جهاد فراخوان داده شد، اجابت کنید. (احکام جصاص)
رسول الله ص: مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست وی در امان باشند و مهاجر کسی است که آنچه الله متعال نهی کرده است را ترک کند. (احکام جصاص)
فَإِن تَوَلَّوْا
اگر از هجرت و برگشت سرباز زدند. (بحر العلوم)
اگر از ایمان رویگردانیدند،. (نسفی)
از اظهار ایمان به هحرت ابا کردند. (بیضاوی)
و یا از اظهار ایمان ابا کردند. (بیضاوی)
فَخُذُوهُمْ
پس آنان را اسیر بگیرید. (بحر العلوم)
وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ ۖ
یعنی هرکجای زمین پیدایشان کردید. (بحر العلوم)
همانطور که حکم سائر مشرکین چنین است. (نسفی)
چراکه این افراد با ترک هجرت و ایمانی که در مورد آن سخن گفته بودند، دیگر اهل حرب با ما شده اند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا
از آنان در کمک رسانی نیز کمک نخواهید. (بحر العلوم)
اگر برای شما ولایت و نصرت را بذل کردند از آنان قبول نکنید. (نسفی)
بالکل و تماما از آنان دور باشید و هیچ دوستی و نصرتی را قبول نکنید. (بیضاوی)
اگر کسانی که اظهار ایمان کرده بودند به افرادی به پیوندند که بین ما و آنان عهد و پیمانی نیست پس آنان بکشید تا وقتی که توبه کنند و مهاجرت کنند و اگر قومی لاحق شوند که بین ما و آنان عهد و پیمانی باشد، آنان را به دوستی و موالات نخواهید. (تاویلات اهل سنت)
ممکن است که آیه در مورد دشمنان ما باشند که با آنان در جنگ هستیم و این افراد به قومی بپیوندند که بین ما و آنان عهد و پیمان صلح است پس این افراد نیز حکمشان همین است یعنی کشته نشوند.(تاویلات اهل سنت)
إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَىٰ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ ۚ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا ﴿90﴾
النِّسَآء
تفسیر

مگر کسانیکه خود را میرسانند به کسانیکه بین شما و آن قوم، پیمان صلح است و اینکه پیش شما برای صلح میآیند در حالیکه از اینکه با شما جنگ کنند ویا با قوم خود جنگ کنند سینه اشان تنگ میآید و از جنگ دست میکشند. و اگر الله متعال میخواست این قوم را بر شما مسلط میکرد به اینکه ترس و تنگی سینه را از آنان بر میداشت و با شما وارد جنگ میشدند. پس اگر این افراد از شما کناره گیری کردند و با شما جنگ نکردند و به شما پیشنهاد صلح دادند، پس شما را حجت و دلیلی و راهی شرعی نیست که بر علیه آنان کاری انجام دهید.

مستندات
إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَىٰ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ
مگر کسانی که به این گروه که بین شما و انان عهد و پیمان است. (نسفی)
این استثناء مربوط به کشتن است نه موالات. (نسفی)
بعضی گفته اند: در مورد کسانی است که مرتد شده و به قوم خود برگشته اند پس اگر بین ما و قوم آنها پیمانی بود، با آنان جنگ نکنید. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: وقتی مشرکان قریش رسول الله ص از بیت الله رفتن مانع شدند، مردی از طائفه ای آمد تا در مورد امر محمد و قریش نظر بیافکند و وقتی دید که قریش مانع رفتن رسول الله ص به بیت الله شده اند، گفت: ای بزرگان قریش هلاک شدید آیا شما قومی را بر میگردانید که در حالت عمره گذاری آمده اند و سرهای خود را برای بیت الله بافته اند؟ والله که در این امر با شما نخواهیم و با رسول الله ص عهد بستند و صلح کردند نه همراه رسول الله ص باشند و نه علیه ایشان باشند و هرکس به آنان پناه آورد، در امان است. (تاویلات اهل سنت)
منظور در این ایه طائفه اسلم است که قبل خروج رسول الله ص برای فتح مکه بین رسول الله ص و آنان عهدی بود که با هلال بن عویمر اسلمی، بسته بودند مبنی بر اینکه نه رسول الله ص را یاری کند و نه علیه رسول الله ص کمک کند و بر هرکسی که خود را به هلال برساند و پناه بیاورد پس برای این پناهنده نیز عهدی مثل عهد با هلال است. (نسفی)
و این اقوام، خُزَاعَةَ و بَنو مُدْلِج و بَنُو خُزَيْمَةَ و هِلَالَ بْنَ عُوَيْمِرٍ الْأَسْلَمِيَّ هستند که با رسول الله ص پیمان بستند که هرکس از مسلمانان پیش آنان برود در امان است و هرکس از آنان به پیش رسول الله ص بیاید نیز در امان است. (بحر العلوم)
در این آیه دلیل است بر اینکه اگر صلح به نفع مسلمانان باشد صلح با کفار جایز است. (بحر العلوم)
دلیل است بر اینکه وقتی بین مسلمانان و اهل حرب صلح و پیمانی بسته شد هرکس به آنان پیوست نیز در امان است و با آنان جنگ نمیکنیم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی بکشیدشان مگر کسانیکه خود را به کسانی برسانند که بین شما و آنها عهدی است. (نسفی)
أَوْ جَاءُوكُمْ
عطف برصفت قوم است. یعنی مگر کسانیکه با شما عهد و پیمان دارند و یا کسانیکه از جنگ دوری میکنند نه به نفع شما و نه علیه شما هستند. (نسفی)
و یا عطف بر صله ی الذین است. یعنی مگر کسانیکه با کسانیکه عهدی دارید و یا با کسانیکه با شما جنگ ندارند، ارتباط دارند. (نسفی)
حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ ۚ
سینه اشان تنگ شده است از اینکه با شما جنگ کنند و یا همراه شما با قوم خود جنگ کنند. (نسفی)
چون با شما عهد دارند از جنگ باشما، سینه اشان تنگ میآید و از اینکه با قوم خود جنگ کنند بخاطر خویشاوندی سینه اشان تنگ میآید. (بحر العلوم)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ ۚ
اگر الله بخواهد آنان را بر شما مسلط میگرداند با تقویت قلب انان و رفع حصر قلبشان. (نسفی)
الله متعال منت خود بر مومنان را یادآور میشود در اینکه از آنان بلا را دفع میکند و آنان را از جنگ با شما منع میکند. (بحر العلوم)
فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ
اگر به شما تعرض نکردند. (نسفی)
وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ
گردن نهادند و تسلیم شدند. (نسفی)
یعنی اگر آنان بر صلحشان باشند، پس با آنان جنگ نکنید. (بحر العلوم)
فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا
رای برای قتال با آنان نگردانیده است. (نسفی)
یعنی دلیل و تسلطی برای جنگ با آنان برای شما نیست. (بحر العلوم)
سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا ۚ فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ۚ وَأُولَٰئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا ﴿91﴾
النِّسَآء
تفسیر

زود باشد که قومی را خواهید یافت که هدفشان این است که در بین شما و از شما در امان بمانند و همینطور در بین قوم خود نیز درامان بمانند، که این امر مستلزم این است که وقتی در بین مسلمانان هستند اظهار اسلام کنند و یا اظهار عهد و پیمان کنند و وقتی به قوم خود که با مسلمانان سرجنگ دارند از مسلمانان اظهار بیزاری کنند. و هر بار که به فتنه که همان شرک و جنگ با مسلمانان است، دعوت شوند، به بدترین وجه داخل میشوند در نتیجه اگر چنین قومی را دیدید حکم این است: اگر در جنگ شما مسلمانان با دیگران، به کنار نشدند و طلب صلح نکردندو از جنگ با شما دست نگه نداشتند پس هرجا دیدشان و بر انان تمکن یافتید، بگیریدشان و بکشیدشان و آن افراد با این صفات، کسانی هستند که برای شما علیه آنان دلیل آشکار قایم شده است که با آنان جنگ کنید. نکته: سخن بسیار دقیق و نکته سنجی پرمحتوایی است که در تفاسیر مطرح شده در اینکه در مورد دست نگهداشتن از جنگ با آنان منسوخ است و اختلاف سر این است که آیا جنگ نکردن جواز دارد یا خیر. نکته: در اینکه بر طبق تفاسیر اگر منظور عده ای هستند که دنبال مسخره کردن باشند، پس حکم با آنان جنگ خواهد بود و همینطور اگر به ریا باشد و اگر فرصت پیدا کنند، با شما خواهند جنگید نیز حکمش جنگ خواهد بود. اگر منظور افراد یا قوم یا کشوری باشد که با کسی سرجنگ ندارند و میخواهند در امان بمانند و علیه مسلمانان حرکتی انجام نمیدهند، حکم عدم جنگ باشد.

مستندات
سَتَجِدُونَ آخَرِينَ
اینان طایفه اسد و غطفان بوده اند که وقتی نزد رسول الله ص میآمدند میگفتند که به تو ایمان اورده ایم و وقتی به پیش قوم خود برمیگشتند میگفتند به عقرب و خنفساء ایمان آورده ایم. (بحر العلوم) عقرب یعنی کژدم و خنفساء که به آن خبزودک گفته میشود و گندبو است و گوزک نیز گفته میشود.
قتاده: منظور سراقه بن مالک جعشم است که وقتی نزد رسول الله ص آمد گفت که با تو هستم و وقتی به پیش قومش برگشت گفت که من با شما هستم. (سمعانی)
بعضی نیز آنان را بنی عبدالدار دانسته اند. (بیضاوی)
هدف این نبود که مسلمان شوند بلکه هدفشان مسخره کردن بوده است. (بحر العلوم)
مجاهد: عده ای از اهل مکه بوده اند که پیش رسول الله ص به ریا اعلام اسلام میکردند و وقتی به پیش قریش برمیگشتند به شرک بر میگشتند و هدفشان این بود که در مدینه و در مکه در امان باشند. (بحر العلوم)
منظور نعیم بن مسعود بود که سخن رسول الله ص به مشرکین و سخن آنان را به رسول الله ص میرساند. (ابن ابی حاتم)
يُرِيدُونَ أَن يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ
هدفشان این است که از شما در امان بمانند و در بین قوم خود نیز در امان بمانند. (سمعانی)
از قتاده: قومی در تهامه بودند که به رسول الله ص گفتند: یا رسول الله ص ما تو نیز جنگ نمیکنیم و با قوم خود نیز جنگ نمیکنیم و هدفشان این بود که رسول الله ص را و قوم خود را امان بدارند و الله متعال از این کار ابا کرده است. (ابن ابی حاتم)
كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا ۚ
هر بار که به شرک دعوت میشدند به آن برمیگشتند و داخل میشدند. (بحر العلوم)
منظور از فتنه در اینجا شرک است. (احکام جصاص)
وقتی به کفر و جنگ با مسلمانان دعوت میشدند در آن داخل میشدند. (بیضاوی)
ارکسوا فیها نشانگر این مطلب است که انان اظهار اسلام میکردند وبعد به کفر برمیگشتند. (احکام جصاص)
الله متعال مومنان را امر کرد که اگر آنان صلح بخواهند و از ما کناره گیری کنند، از جنگ با آنان دست نگهداریم. (احکام جصاص)
از قتاده: هر وقت در معرض بلایی قرار میگرفتند در آن هلاک میشدند. (ابن ابی حاتم)
بر طبق روایت از ابن عباس این آیه با آیه ی سمحفَإِذَا ٱنسَلَخَ ٱلۡأَشۡهُرُ ٱلۡحُرُمُ فَٱقۡتُلُواْ ٱلۡمُشۡرِكِينَ حَيۡثُ وَجَدتُّمُوهُمۡ سجى [التوبة: 5] منسوخ شده است. (احکام جصاص)
عده ای از علما نیز گویند که این آیه منسوخ نیست و آن آیه که در مورد قتال امده نشان نمیدهد که در مورد کفاری باشد که از جنگ با ما دست نگهداشته باشند. (احکام جصاص)
در بین علما اختلافی نیست که ممنوع بودن قتال با این افراد، منسوخ است و اختلاف علما در این است که آیا ترک قتال آنان مجاز است یا خیر. (احکام جصاص)
فَإِن لَّمْ يَعْتَزِلُوكُمْ
اگر در جنگ از شما کناره گیری نکنند. (بحر العلوم)
وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ
و به شما پیشنهاد صلح نکنند. (بحر العلوم)
گردن نهند و تسلیم شوند. (سمعانی)
با طرح صلح گردن ننهادند. (نسفی)
وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ
از جنگ با شما دست نگه ندارند. (بحر العلوم)
فَخُذُوهُمْ
آنان را اسیر کنید. (بحر العلوم)
وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ۚ
هرکجا یافتید و به آن دست پیدا کردید، بکشیدشان. (بحر العلوم)
وَأُولَٰئِكُمْ
و کسانیکه چنین صفاتی دارند را (بحر العلوم)
جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُّبِينًا
دلیل و حجت آشکار علیه آنان برای شما قرار دادیم یعنی حجتی آشکار در جهاد با آنان به شما داده ایم. (بحر العلوم)
برای شما حجتی واضح است در اسیر کردن و کشتن آنان چراکه دشمنی آنان آشکار گشته و کفر و غدر آنان واضح شده است. (بیضاوی)
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً ۚ وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا ۚ فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ۖ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ۖ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿92﴾
النِّسَآء
تفسیر

و نیست یعنی حق ندارد و شایسته نیست که مومنی، مومن دیگر را بناحق بکشد در هیچ حالی از احوال چنین حقی ندارد لیکن اگر از روی خطا صورت گیرد حکمش این است اگر کسی مومنی از را از روی خطا بکشد، پس قاتل خطا، بنده ای مومن را آزاد کند و به وارثان مقتول، دیه بدهد مگر اینکه اولیای مقتول دیه را ببخشند که این صدقه حساب میشود و در اینصورت دیه دادن لازم نیست. پس اگر که مقتول از قوم دشمن شما باشد یعنی دشمن مومنان یعنی اهل حرب باشند و خود مقتول مومن باشد، پس بر وی آزاد کردن بنده ی مومن است و دیه ندارد. اگر که این مقتول از قومی باشد که بین شما و آن قوم عهد و پیمانی از صلح باشد، پس دیه به اهل وی تسلیم شود و آزاد کردن بنده ی مسلمان است. اگر بنده ی آزاد نیافت و عاجز بود از آزاد کردن بنده ی مسلمان پس بر وی فرض است که دو ماه روزه ی پی دی پی بدون اینکه یک روز در طول این دو ماه قمری، روزه بشکند، است. این دو ماه روزه و آزاد کردن، برای نشان دادن توبه از طرف الله متعال است. و الله متعال میداند که چه کسی خطا کرده و چه کسی توبه کرده است و در آنچه در این موارد حکم میکند، حکیم است یعنی حکمت را در نظر گرفته است و این احکام محض حکمت هستند. نکته: در دیه، از لفظ دیة مسلمة استفاده کرده است شاید که هدف این باشد که یادآوری کند که دیه بر قاتل تنها نیست بلکه عاقله ی وی این دیه را پرداخت میکنند.

مستندات
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً ۚ
برای مومن نه درست است و نه شایسته است که مومنی را بکشد. (نسفی)
یعنی قتلی به ابتدا نه از روی قصاص. (نسفی)
یعنی مومن مثل کافری که بیانش گذشت که مباح الدم است، نیست. (نسفی)
برای مومن روا نیست که مومنی را بکشد مگر اینکه به خطا رخ دهد بدون اینکه قصد کشتن داشته باشد. (بحر العلوم)
استثنا منقطع است یعنی منظور این نیست که کشتن از روی خطا جایز باشد بلکه منظور این است که مگر قتلی که از روی خطا رخ میدهد. (نسفی)
گفته میشود: یعنی جایز نیست که مومنی را بکشد چه عمدی و چه از روی خطا باشد. (بحر العلوم)
در شان عیاش بن ابی ربیعه نازل شده است که حارث بن زیرا کشت. داستان اینگونه بود که عیاش به مدینه مهاجرت کرد و مسلمان شد و ابوجهل بن هشام و حارث بن هشام که برادر مادریش بودند پیش وی آمده و گفتند که مادرت قسم خورده است که به سایه نرود و چیزی نخورد تا وقتی تو برگردی و گفتند که به مکه برگرد و پیش مادرت برو و بر دین خودت باش و وقتی از مدینه خارج شدند، عیاش را بستند و کتک زدند و به مکه بردند و زیر آفتاب گذاشتند و مادرش قسم خورد تا وقتی از دین خود برنگردد حلالش نخواهد کرد پس بر این حال ماند تا وقتی که آنچه خواستند را به زبان آورد و رهایش کردند پس حارث بن زید گفت: اگر آنچه به آن وارد شدی حق بود از آن خارج شدی و اگر گمراهی بوده باشد، از آن خلاص شدی و عیاش قسم خورد که زین بن حارث را خواهد کشت. عیاش به مدینه پیش رسول الله ص برگشت و بعد زید بن حارث مسلمان شد و عیاش از این امر خبر نداشت و در کوچه های مدینه زید را دید و وی را کشت و بعد دانست که مسلمان شده است و این امر را به رسول الله ص خبر داد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
و این حکم در حق همه ی مردم است. (بحر العلوم)
وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ
پس اگر از روی خطا کسی را بکشد بر گردن وی واجب و فرض است که بنده ای مومن را آزاد کند و اگر بنده مومن نباشد به اجماع امت، جایز نیست. (بحر العلوم)
رقبه ی مومنه یعنی کسیکه به وی حکم مسلمان بودن داده شده است پس کودکی که مسلمان محسوب میشود نیز جایز است. (ابوسعود)
وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ
و بر گردن وی دیه است که به اهل مقتول داده میشود. (بحر العلوم)
دیه صد نفر شتر است. (بحر العلوم)
تقسیم دیه همانند ترکه ی مقتول است و بین تمامی وراث تقسیم شود و قبل تقسیم بین وراث، اگر مقتول بدهی داشته باشد بدهی وی از همین دیه داده بشود و وصیتش از یک سوم اجرا شود بعد بین تمامی وارثان تقسیم شود اگر وارثی نداشت، دیه برای بیت المال است. (نسفی)
رسول الله ص به زن اشیم ضبابی از دیه ی شوهرش اشیم، ارث داد و دیه اگر واجب شود پرداخت آن بر عاقله است و کفارت بر قاتل واجب است. (نسفی)
إِلَّا أَن يَصَّدَّقُوا
مگر اینکه اولیای مقتول وی را ببخشند و چیزی نگیرند. (بحر العلوم)
ۚ فَإِن كَانَ مِن قَوْمٍ عَدُوٍّ لَّكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ ۖ
یعنی اگر قوم مقتول از اهل حرب باشند و مقتول در دار الحرب مسلمان شده باشد، و وی را کسی در دار الحرب بکشد پس بر گردن قاتل آزاد کردن بنده ی مومن است و بر گردن وی دیه نیست. این به اجماع است. (بحر العلوم)
در شان اسامه بن زید نازل شده است مرداس نامی مسلمان شده بود و وی را کشته بود و این آیه نازل شد.(بحر العلوم)
از ابن عباس: شرایط اینگونه بود که شخصی مسلمان میشد وبعد به قوم خودش برمیگشت و لشکری از لشکریان مسلمان بر ان قوم حمله میکرد و آن مرد نیز کشته میشد پس در حکم آنان نازل شده است. (بحر العلوم)
وَإِن كَانَ مِن قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ ۖ
یعنی اگر مقتول از اهل ذمه باشد پس در این قتل دیه برای اهل مقتول است و آزاد کردن بنده ی مومن است. (بحر العلوم)
از ابن عباس: دو نفر مستامن نزد رسول الله ص امدند و رسول الله ص آن را لباس پوشاند و بر مرکب سوار کرد وقتی از نزد رسول الله ص بیرون رفتند عمرو بن امیه ضمری آنان را دید و هر دو را کشت و خبر نداشت که مستامن بوده اند و رسول الله ص به اهل آن دو دیه ی دو مرد مسلمان را پرداخت پس این آیه نازل شد و برای همین است که علمای ما دیه ی مسلمان و ذمی را برابر میدانند و همینطور از حضرات ابوبکر و عمر و عثمان نیز روایت شده است که دیه ی ذمی و مسلمان برابر است یعنی صد شتر است. (بحر العلوم)
فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ
اگر قاتل از روی خطا بنده ی مومن نیافت، بجای آن تا ماه قمری متتابعا واجب میشود. (بحر العلوم)
تَوْبَةً مِّنَ اللَّهِ ۗ
آن کفارت توبه ی قاتل است که از طرف الله متعال است. (بحر العلوم)
گفته شده: سبب گذشت از وی ، الله متعال است. (بحر العلوم)
وقتی الله متعال برای توبه این حکم را اعلام کرد پس توبه کنید. (نسفی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
الله متعال دانا به قاتل است و حکیمی است که حکم به کفارت در قتل خطا کرده است. (بحر العلوم)
الله متعال داناست به اینکه چه کسی از روی خطا کشته است و در آنچه از کفارت و دیت حکم کرده است حکمت دارد. (خازن)
وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا ﴿93﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسیکه به عمد مومنی را بخاطر مومن بودنش بکشد و یا آن کار را حلال بداند، پس جزای وی جهنم است که جاودان در ان خواهد ماند. ویا اگر کسیکه مومنی را عمدی بکشد جزایی که مستحقش است این استکه جاودان در آن بماند، البته وقوع آن حتمی نیست و همینطور غضب و خشم الله متعال بر وی است و لعنت و دوری از رحمت بر وی است و برای وی عذابی بس بزرگ و بی اندازه مهیا شده است.

مستندات
وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا
وقتی که احکام دنیوی قتل خطا را بیان داشت در این آیه در صدد بیان حکم قتل عمد بر امده است و دیگر اینکه چون حکم دنیوی قتل عمدی را در سوره بقره بیان داشت در اینجا به حکم اخروی قتل عمد بسنده کرده است. (ابوسعود)
هدف از کشتن، مومن بودن مقتول باشد و یا از روی حلال دانستن آن باشد چراکه بخاطر مومن بودنش کشتن و یا حلال دانستن این قتل کفر است.(نسفی)
روایت شده است که مقیس بن ضبابه ی کنانی و برادرش هشام مسلمان شدند و برادرش را در محل طایفه بنی نجار، کشته شده یافت پس پیش رسول الله ص آمد و داستان را بیان کرد و رسول الله ص زبیر بن عیاض فهری را همراه مقیس به بنی نجار فرستاد و امر کرد که قاتل را اگر میدانند به مقیس تحویل دهند تا قصاص کنند و اگر ندانند که قاتل کیست پس دیه ی آن را بدهند و بنی نجار گفتند که ما مطیع الله و رسولش هستیم لیکن ما قاتلی برایش نمیشناسیم و دیه که صد شتر بود را به مقیس دادند و در راه برگشت، شیطان مقیس را وسوسه کرد و گفت که آیا دیه گرفتن جای برادرت را میگیرد؟ این وسیله ای برای دشنام تو خواهد شد پس همراه خودت را بکش تا جان مقابل جان باشد و دیه نیز برایت خواهد شد پس در غفلت فهری را به انداختن صخره ای روی وی، سرش را شکست و کشت بعد یکی از شتران را سوار شد و بقیه را نیز با خود راند و به مکه فرار کرد درحالیکه کافر شده بود در حالیکه چینن میگفت: به سبب وی (برادرش)، فهر را کشتم و دیه اش را گرفتم.... بزرگ بنی نجار و اشخاص کوبنده در جنگ بودند.... خونم را گرفتم و به مثل سید و رییس، خوابیدم... و من بودم اولین رجوع کننده به بتان. پس این آیه نازل شد. و این مقیس یکی از کسانی بود که در فتح مکه به وی امان داده نشد و وقتی از پرده ی کعبه آویزان بود، کشته شد. (ابوسعود)
فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا
آنچه با جنایتش، مستحق آن میگردد این استکه ... (ابوسعود)
یعنی جزایش این است که به جهنم جاودان وارد شود. (ابوسعود)
یعنی اینکه حقش این است که چنین باشد و این بر دلالت وقوع آن جزا دلالت ندارد. (ابوسعود ملخصا)
این آیه نیز مانند دیگر آیات است که در آن فروع دین را همراه انکار آنان، بیان شده است یعنی این افراد فروع دین را ترک میکنند چراکه آن را انکار میکنند و این انکار کفر است و باعث میشود همیشگی در جهنم بمانند مثل { وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ (6) الَّذِينَ لَا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (7)} [فصلت: 6، 7] و مثل {مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (42) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (43) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (44) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (45) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ} [المدثر: 42 - 46] (تاویلات اهل سنت)
این وعید که ذکر شده است یعنی چیزی که باعث کفر وی شده است اگر توبه کند و ایمان بیاورد، توبه اش مقبول است. (تاویلات اهل سنت)
دلیل بر اینکه این آیه در شان کسی است که کسی را بخاطر مومن بودنش کشته است آیه ی {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ } [البقرة: 178] است چراکه در این آیه ی بقره حکم قتل نفس عمدی را بیان میکند و در اینجا مومن خطاب میکند و بعد به بخشیدن تشویق میکند و برادر مینامد و بعد قاتل را به رحمت خود امیدوار میکند پس بعید است که برای وی این تخفیف و امیدواری باشد بعد حکمش جاودان در جهنم بودن باشد. (تاویلات اهل سنت)
ابوسعید خدری از رسول الله ص روایت کرده است: در اقوام قبل شما مردی بود که نود و نه نفر را کشته بود و بعد از عالمترین روی زمین پرسید و وی را به راهبی معرفی کردند پس پیش راهب رفت و از وی پرسید من نود و نه نفر را بغیر حق کشتم آیا برای من توبه هست؟ راهب گفت: خیر تو را توبه نیست و آن را نیز کشت و بعد باز از عالمترین مردمان روی زمین پرسید و وی را به پیش مردی راهنمایی کردند و پیش وی رفته و باز همین سوال را پرسید و گفت من صد نفر را بغیر حق کشتم آیا برای من توبه هست؟ گفت بله توبه هست و چه کسی هست که بین تو و توبه فاصله میاندازد؟ به فلان جا با این مشخصات برو چراکه در آنجا مردمانی هستند که مشغول عبادت الله متعال هستند پیش آنها برو و با آنان به عبادت مشغول شو و قاتل به ان مکان عازم شد و در راه مرگ به سراغش آمد و فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب با هم اختلاف کردند که ما میخواهیم ببریمش پس فرشته ای آمد و حکمیت را قبول کرد و گفت: فاصله ی وطنش و مقصدش را مقایسه کنید به هر طرف نزدیکتر باشد برای وی باشد پس اندازه کردند و دیدند که به مقصد نزدیکتر است و فرشتگان رحمت بردندش. حال وقتی این شخص که کافر بوده و صد نفر را کشته است و بعد توبه اش پذیرفته میشود آیا اگر این قاتل مومن بود، گناهان برگردنش باقی میماندند؟ پس این حدیث بر تاویلی که گفتیم دلالت دارد. (تاویلات اهل سنت)
وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ
یعنی جزایش آن است و همینطور الله نیز بر وی غضب کرده است یعنی از وی انتقام گرفته است. (ابوسعود)
یعنی جزایش این است و دیگر اینکه الله متعال بروی غضب میکند و از رحمتش دور میکند. (ابوسعود)
وَلَعَنَهُ
یعنی از رحمتش دور کرده است. (ابوسعود)
وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا
و برای وی عذابی بس بزرگ که اندازه اش مشخص نیست آماده کرده است. (ابوسعود)
رسول الله ص: قطعا برداشته شدن و زوال دنیا برای الله متعال راحتتر از این است که بنده ی مومنی کشته شود. (ابوسعود)
اگر مردی در مشرق کشته شود و یک نفر مغرب زمین به قتلش راضی باشد، وی در قتل وی شریک است. (ابوسعود)
از آنجا که نصوص قرآنی و حدیثی بسیار دال بر این هستند که مومنان گناهکار در جهنم همیشگی نمیمانند پس خلود به معنی مکث طولانی است نه ابدی. (ابوسعود)
مردی پرسید از ابن عباس: آیا برای قاتل مسلمانی، توبه هست؟ ابن عباس گفت: خیر توبه نیست و بعد مردی دیگر در این مورد پرسید و جواب داد: آری توبه هست. بعد به وی گفتند چطور است که به اولی گفتی توبه نیست و به دمی گفتی توبه هست؟ ابن عباس گفت: اولی قتلی مرتکب نشده بود پس برای اینکه به اینکار اقدام نکند گفتم توبه نیست و دومی مرتکب قتل شده بود و برای اینکه از الله متعال ناامید نشود گفتم توبه هست. (ابوسعود)
از ابن عباس روایت شده است که بدون توبه نیز ممکن است آمرزیده شود و در مورد این آیه گفت: یعنی جزای وی است که اجرا شود پس الله متعال اگر بخواهد میآمرزد و اگر هم خواست، عذاب میدهد. (ابوسعود)
همانطور که از عکرمه روایت شده است این جزا برای کسی است که قتل مومن را حلال بداند و این تاویل را داستان مقیس تایید میکند. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَىٰ إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ ۚ كَذَٰلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا ﴿94﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، وقتی بر روی زمین به جهاد رفتید، پس بر شما لازم است که با تانی و آرامش و تفکر عمل کنید و بر شماست که به کسی که به شما سلام میدهد و یا صلح میخواهد و یا اظهار اسلام میکند، نگویید که مسلمان نیستی. هدف شما از این قول به دست آوردن مال دنیا است و بدانید که نزد الله متعال غنیمتهای بسیار است. شما همینگونه بودید که وقتی در بین قوم خود بودید ایمان خود را از قوم مشرکتان مخفی میکردید و بعد الله متعال منت نهاد و توانستید اظهار کنید. و یا شما نیز مثل همین مرد بودید که اول اظهار اسلام کردید و بر آن اساس امان یافتید و بعد الله متعال بر شما منت نهاد و به دین مشهور شدید. پس قبل اقدام تفکر و بررسی داشته باشید. قطعا الله متعال به آنچه که عمل میکنید، آگاه است و از دل شما خبر دارد و بر اساس آنچه عمل میکنید، جزایتان خواهد داد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
سبب نزول آیه این بود که رسول الله ص سریه ای را فرستاد پس با مردی به نام مرداس بن عَمْرو از فدک ملاقات کردند و این شخص گوسفندانی داشت و وقتی از آمدن سریه با خبر شد به کوه پناه برد و بعد پیش سریه آمد و گفت: السلام علیکم من مومن هستم، پس اسامه حمله ور شد در حالیکه مرداس لا اله الا الله میگفت و و ی را کشت و آنچه همراه وی بود را و گوسفندانش را گرفت و پیش رسول الله ص برگشتند و رسول الله ص به اسامه گفت: آیا کسی را میکشی که لا اله الله گفته است؟ اسامه گفت: این را گفت تا در امان بماند و گفت: مسلمان شد تا خودش و مالش را حفظ کند. رسول الله ص: آیا قلبش را نشکافتی؟ (تا از حقیقت گفته اش با خبر شوی). پس اسامه گفت: یا رسول الله ص از الله برای من طلب آمرزش کن. رسول الله ص فرمود: در روز قیامت با لا اله الا الله وی چکار میکنی؟ اسامه گفت: برای من از الله طلب آمرزش کن. رسول الله ص سه بار همان گفته اشان را تکرار کردند. پس این آیه نازل شد. (سمعانی)
در روایتی آمده است که رسول الله ص برای وی استغفار کردند و امر به آزاد کردن بنده ای مومن کردند. (سمعانی)
اسامه از بزرگان صحابه بود و تا زمان خلافت حضرت علی زنده بود و حضرت علی از وی خواست تا همراه وی در جنگها شرکت کند و اسامه گفت: تو برای من از هرکسی دیگر عزیزتر هستی و اگر تو به مسلمانان جنگ کنی همراهت میجنگیدم ولی از وقتی از رسول الله ص شنیدم که با لا اله الا الله وی در روز قیامت چه خواهی کرد از جنگ دست کشیدم حال اگر به من شمشیری بدهی که کافر را از مسلمان تشخیص میدهد، همراهت میجنگم، و حضرت علی وی را به حالش گذاشت. (سمعانی)
گفته اند: در شان مقداد نازل شده است وقتی که بر مردی گذر کرد که گوسفندانی داشت و مقداد خواست بکشدش پس آن مرد گفت: لا اله الا الله و مقداد وی را کشت و گفت دوست داشت تا با خانواده و مالش، فرار کند. (بیضاوی)
یعنی وقتی بر روی زمین مسافرت کردید. (سمعانی)
وقتی از جهت جهاد بیرون رفتید. (بحر العلوم)
فَتَبَيَّنُوا
فتثبتوا نیز قرائت شده است و معانی هردو نزدیک هم است. تثبت باشد یعنی درنگ کنید و تبین باشد یعنی در امر عجله نکنید تا برای شما کافر از مسلمان آشکار شود. (بحر العلوم)
درنگ کنید و عجله نکنید. (سمعانی)
در روایت آمده است: سنجش و بررسی از الله متعال است و عجله از شیطان. (سمعانی)
وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَىٰ إِلَيْكُمُ السَّلَامَ
به کسیکه به شما سلام میدهد. (سمعانی)
سلام همان سلام معروف بین مردم است. (سمعانی)
سلم به معنی گردن نهادن و تسلیم شدن است. (سمعانی)
همینطور سلم به معنی صلح است. (سمعانی)
وقتی که گردن نهاد و از شما پیروی کرد به وی نگویید که مومن نیست. (بحر العلوم)
لَسْتَ مُؤْمِنًا
نگویید در امان نیستی. از ریشه ی امن است.(سمعانی)
چراکه مرداس به آنان سلام داده بود و اظهار اسلام کرده بود. (سمعانی)
تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا
هدفتان با کشتن وی گوسفندان وی بوده است. (سمعانی)
در حالیکه دنیا میطلبید یعنی متاع دنیا را مطلبید. (سمعانی)
در حدیث آمده است: دنیا متاعی حاضر و آماده است که از آن نیک و بد میخورند و آخرت وعده ی صادقی است که ملک قادر حکم میکند. (سمعانی)
فَعِندَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ ۚ
نزد الله غنیمتهای بسیار است. (سمعانی)
نزد الله متعال ثواب بسیار مهیاست برای کسی که از الله پروا میکند. (بحر العلوم)
یعنی غنیمتهای بسیار در دنیا هست پس آنچه به شما اجازه داده و مباح گردانده را بخواهید. (بحر العلوم)
الله متعال شما را غنی خواهد کرد که شما را کشتن مردی که اظهار اسلام میکند، بی نیاز مسازد. (نسفی)
كَذَٰلِكَ كُنتُم مِّن قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ
الله متعال بر شما تفضل کرده است. (سمعانی)
سعید بن جبیر یعنی شما نیز قبلا ایمان خود را پنهان میکردید بعد الله متعال به شما منت نهاد. (سمعانی)
یعنی شما قبل هجرت مثل همین مرداس بودید با کلمه ی توحید در قوم خود از اصحاب رسول الله ص در امان میبودید پس کسی را نترسانید در حالیکه به مثل آن خود قبل هجرت در امان میشدید پس با هجرت به شما منت نهاد. (بحر العلوم)
قتاده: یعنی شما نیز قبلا بر گمراهی بودید و الله متعال منت نهاد و شما را هدایت کرد. (سمعانی)
یعنی شما نیز با گفتن کلمه ی شهادت به در امان ماندید و از شما از اینکه آیا دلتان موافق است پرسیده نشد و بعد الله متعال به استقامت در دین و مشهور شدن به ایمان به شما منت نهاد پس شما نیز به داخل شوندگان به دین، چنین رفتار کنید. (نسفی)
فَتَبَيَّنُوا ۚ
پس صبر کنید و در امرتان نظر بیاندازید تا مومنی را نکشید پس حکم عام است در تمامی سرایا که به دار کفر که داخل میشوند با تانی عمل کنند تا مومنی را نکشند. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا
به خودتان و اعمالتان داناست. (بحر العلوم)
پس در قتل بر هم نیافتید بلکه محتاط باشید. (نسفی)
لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ ۚ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً ۚ وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَىٰ ۚ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا ﴿95﴾
النِّسَآء
تفسیر

مومنانی که از جهاد نشسته اند و عذری هم ندارند با کسانی که در راه الله متعال با مال و جان خود جهاد میکنند، برابر نیستند. کسانی را که در راه الله متعال با مال و جان خود جهاد میکنند را بر کسانیکه از جهاد نشسته اند الله متعال درجه ای بس بزرگ برتری داده است و هر یک از این گروههای مومن را نیز وعده ی نیکترین یعنی بهشت داده است. و برتری داد جهادگران را بر نشستگان، اجری بس بزرگ. نکته: اینکه در این آیه از یک درجه و درجات سخن میگوید پس به ذهن کسی خطور نکند که فقط یک درجه چراکه یک درجه در بهشت فاصله اش با درجه ی دیگر مانند فاصله ی بین آسمان و زمین است: رسول الله ص: بهشت صد درجه است و هر درجه ی آن ما بین آسمان و زمین است و بالاترین آن فردوس است و میانه ی آن و یا بهترین آن فردوس است و عرش بر بالای فردوس است و از آن نهرهای بهشت جاری میشوند پس وقتی از الله بهشت خواستید از وی تعالی فردوس را بخواهید. سنن ابن ماجه.

مستندات
لَّا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
من المومین آورد تا از اول امر بگوید که اگر با صفت ایمان باشد نشستن از جهاد ضرر ندارد و دیگر اینکه وعده ی حسنی که در ادامه میآید به قید ایمان است. (ابوسعود)
یعنی حال کسانی که از جهاد بازنشسته اند در اجر و ثواب مثل کسانیکه در راه الله جهاد میکنند نخواهد بود. (بحر العلوم)
بیان فضیلت جهادگران بر نشستگان است و تشویق به جهاد است با بیان ثوابی که برای جهادگران است و برای نشستگان نیست. (احکام جصاص)
معلوم است که جهادگر بر نشستگان بی عذر فضیلت دارد پس آیه در صدد توبیخ از جهاد نشستگان است. (نسفی)
این آیه نشانگر این مطلب است که شرف جزا به اندازه ی شرف عمل است. (احکام جصاص)
غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ ۚ
ان از جهاد نشستگانی که عذری در ترک جهاد ندارند و کسیکه معذور است از این حکم خارج است. (بحر العلوم)
منظور از معذورین، ابن ام مکتوم و محمد بن جحش است و بجای محمد، عبدالله ابن جحش نیز گفته شده است و ایشان گفتند که ما نابینا هستیم آیا برای ما رخضت ترک جهاد هست؟ پس این غیر اولی الضرر نازل شد. (بحر العلوم)
از زید بن ثابت من در کنار رسول الله ص نشسته بودم که این آیه نازل شده بود: لاَّ يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ در این هنگام ابن ام مکتوم وارد مسجد شد و این درحالی بود که رسول الله ص این آیه را داشت به من املا میکرد و ابن ام مکتوم گفت: یا رسول الله ص اگر میتوانستم در راه الله جهاد میکردم و در این حین الله متعال بر رسول الله ص وحی فرستاد در حالیکه ران حضرت رسول بر ران من بود و رسول الله ص طوری سنگین شدند که نزدیک بود که ران من را خورد کند و بعد وحی و سنگینی برداشته شد و رسول الله ص ادامه دادند: غیر اولی الضرر. (بحر العلوم)
غیر را به رفع و نصب و کسر نیز قرائت کرده اند آنکه به رفع قرائت کرده غیر اولی الضرر را صفت قاعدون دانسته است یعنی قاعدینی که صاحب عذر نیستند. آنکه به نصب قرائت کرده غیر را استثناء از قاعدون گرفته است یعنی قاعدین منهای و به استثنای صاحبان عذر. نصب را به حال نیز گرفته اند که میشود قاعدین در حالیکه بدون عذر هستند. آنکه به کسر قرائت کرده است: به معنی بغیر عذر دانسته است. (بحر العلوم)
فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً ۚ
مجاهدین با اموال و جانشان را بر نشستگان از جهاد بدون عذر در آخرت، فضیلت داده است. (بحر العلوم)
نشانگر این مطلب است که جهاد فرض کفایه است چراکه به نشستگان نیز وعده ی حسنی داده است. (احکام جصاص)
در اینجا یعنی در این آیه یک درجه فضیلت دارد گفت و در آیه ی بعدی درجات یعنی درجه ها گفته است: در جواب گفته اند: یک درجه بر صاحبان عذر فضیلت دارند و درجات بر غیر اهل ضرر . جوابی دیگر: یک درجه جهادگرانی هستند که فقط با جانشان جهاد کرده اند و درجات برای کسانی است که با جان و مال خود جهاد کرده اند. جوابی دیگر: درجه ی اول منظور درجه ی مدح و شرف دین و تعظیم است و درجات منظور درجات بهشت است. (احکام جصاص)
وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَىٰ ۚ
و به هریک از این گروهها یعنی نشستگان و معذورین و جهاد کنندگان را الله متعال وعده ی ثواب داده است یعنی وعده ی بهشت داده است. (بحر العلوم)
وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا
و الله مجاهدین را بر نشستگان بدون عذر برتری داده است. (بحر العلوم)
دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً ۚ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿96﴾
النِّسَآء
تفسیر

این اجر عظیم شامل درجه هایی در بهشت است و آمرزیده شدن است و مورد رحمت واقع شدن است و اینکه الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: در آخر ایه غفور و رحیم بودن الله متعال را یادآوری میکند تا جهادگران بدانند که آن درجات و احترامها فقط بخاطر عملشان نیست بلکه بخاطر این استکه اگر کسی برای الله قدمی بردارد الله متعال قدمهای بیشمار به طرفش بر میدارد همانطور که در حدیث قدسی امده است: الله متعال میفرماید: من در نزد گمان بنده ام به من هستم و من در نزد یادکرد بنده ام هستم اگر بنده ام مرا در دل خود یاد کند من نیز در خود یادش کنم و اگر مرا در بین جماعتی یاد کند من وی را در بین جماعتی بهتر از آن وی را یاد کنم و اگر بنده ام به من یک وجب نزدیک شود من به بنده ام یک ذراع نزدیک شوم و اگر یک ذراع به من نزدیک شود من به وی به اندازه دودست که باز میشود نزدیکتر خواهم شد و اگر بنده ام به من نزدیک شود در حالیکه راه میرود من به طرف وی به تندی راه میروم و نزدیکش میشوم. (حدیث: الجامع الصغير وزيادته)

مستندات
دَرَجَاتٍ مِّنْهُ
درجات بدل از اجر عظیم است یعنی بیان میکند که این اجر عظیم درجات است. (ابوسعود)
یعنی درجاتی از طرف الله متعال است. (ابوسعود)
سدی: یعنی هفتصد درجه است. (ابوسعود)
ابن محیريز: آن هفتاد درجه است و فاصله ی بین هر درجه با دیگری طی آن با اسب تیز رو، هفتاد پاییز طول میکشد. (ابوسعود)
تفاوت درجه و درجات در این دو آیه میتواند به اینصورت باشد که اولی مربوط به فضیلت دنیوی از غنیمت و ذکر خیر و پیروزی باشد که یک درجه میشود حساب کرد و درجات مربوط به آخرت است که الله متعال در آخرت به آنان فضایلی داده است که در حصر نمیآِید. (ابوسعود)
وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً ۚ
یعنی اینان را آمرزیده است و مورد رحمت قرار داده است. (ابوسعود)
گفته شده است که مجاهدین که به یک درجه فضیلت دارند جنگجویان در راه الله هستند و این درجات برای کسانی است که با نفس خود جهاد میکنند همانطور که رسول الله ص فرموده اند: از جهاد اصغر به جهاد اکبر برگشته ایم. (بیضاوی)
وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا
یعنی بخاطر غفور و رحیم بودن به آن وعده ها عمل خواهد کرد و ثابت است. (ابوسعود با تلخیص)
بخشنده ی آن اموری است که ممکن است از آنها سر بزند و مهربان است بر آنچه که به آنها وعده داده است. (بیضاوی)
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ ۖ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ ۚ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا ۚ فَأُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ۖ وَسَاءَتْ مَصِيرًا ﴿97﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا کسانیکه فرشتگان جان آنان را گرفته اند، که به با کفر و ترک هجرت فرض، به خود ظلم کرده اند حال آنان اینگونه است که فرشتگان به آنها گفتند: بر چه دینی بودید و بر چه وضعیتی بودید که هجرت را ترک کردید؟ آنان گفتند: ما در زمین مستضعف و عاجز بودیم. فرشتگان گفتند: مگر زمین خدا، فراخ نبود و مکانهای فراوان وجود نداشتند تا شما هجرت کنید. پس کسانیکه چنین اوصافی دارند، برگشتگاه آنان، جهنم است و چه بد برگشتگاهی است این جهنم.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ
یعنی کسانی که فرشته ی مرگ، روحشان را قبض کرد،. (بحرالعلوم)
از ابن عباس: در شان منافقین که همراه مشرکان به جنگ مسلمانان رفته بودند و وقتی که اندکی مسلمانان را دیدند گفتند که اینان کسانی هستند که دینشان آنان را فریب داده است و نفاق خود را آشکار کردند و پس همه ی انان کشته شدند و فرشتگان بر صورت و پشت آنان ضربه زدند. (تاویلات اهل سنت)
ظَالِمِي أَنفُسِهِمْ
در حالیکه با کفر و ترک هجرت به خود ظلم کننده بودند. (نسفی)
کسانیکه در مکه مسلمان شده بودند و از هجرت تخلف کردند و همراه مشرکان به جنگ مسلمانان به بدر خروج کردند و وقتی اندکی مومنان را دیدند شک کردند و مشرک شدند و بعضی از آنها کشته شدند پس الله متعال از حال آنان خبر داد که عاقبت کارشان چه شده است. (بحر العلوم)
از ابن عباس: عده ای از مسلمانان بودند که همراه مشرکان، باعث شده بودند که جمعیت مشرکان زیاد بشود و در جنگ به آنان تیر اصابت میکرد و کشته میشدند و در بیان حکم آنان این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
قَالُوا فِيمَ كُنتُمْ
یعنی فرشتگان به آنها گفتند: بر چه حالی بودید؟ (بحر العلوم)
در مورد هجرت بر چه حالی بودید؟ (بحر العلوم)
در دین بر چه وضعیتی بوده اید؟ یعنی شما در دین بر چیزی نبوده اید. (نسفی)
همراه چه کسانی بودید؟ با محمد و اصحابش و یا با دشمنان وی؟ (تاویلات اهل سنت)
برچه دینی بودید؟ بر دین محمد یا دین دشمنان محمد؟ (تاویلات اهل سنت)
ۖ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ
گفتند: ما در سرزمین مکه ضعیف بودیم و قادر به اظهار ایمان خود نبودیم. (بحر العلوم)
ما عاجز از هجرت بودیم و ما را به زور با خود (به جنگ) بردند. (نسفی)
ۚ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا ۚ
فرشتگان گفتند: مدینه مگر امن نبود تا به آن هجرت کنید؟ (بحر العلوم)
بلکه شما قادر بودید که به سرزمینی بروید که در آنجا میتوانستید ایمان خود را اظهار کنید و به مدینه ی رسول الله ص هجرت کنید. (نسفی)
در ایه دلالت بر این مطلب دارد که اگر کسی نتواند دین خود را در سرزمینی نگهدارد و بداند که اگر به مکانی دیگر برود میتواند دینش را داشته باشد بر وی واجب است که هجرت کند. (نسفی)
در حدیث آمده است: هرکس که بخاطر دینش از مکانی به مکانی دیگر فرار کند ولو که یک وجب نیز جابجا شود، بهشت برای وی واجب میشود و رفیق پدرش ابراهیم و پیامبرش محمد ص خواهد بود. (نسفی)
فَأُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ۖ
بعد الله متعال به رسول الله ص فرمود: منزل و برگشتگاه آنها، آتش است. (بحر العلوم)
وَسَاءَتْ مَصِيرًا
چه بد برگشتگاهی است این آتش. (بحر العلوم)
إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا ﴿98﴾
النِّسَآء
تفسیر

از این حکم کسانیکه واقعا مستضعف و ناتوان بودند از مردان و زنان و غلامان و کودکانی که از تهیه ی اسباب هجرت عاجز بودند و راه بلد نبودند، مستثنی است.

مستندات
إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ
بعد حکم صاحبان عذر را بیان داشت و فرمود: مگر مقهور شدگان از مردان و زنان و کودکان که برگشتگاه آنان جهنم نیست. (بحر العلوم)
اگر منظور از ولدان، غلامان و مراهقان باشند، معنی مشخص است و اگر منظور کودکان باشند از جهت مبالغه در امر هجرت است. یعنی اینکه هیچ راهی جز هجرت نیست. (ابوسعود)
لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا
آنان که فرصت برای خروج به مدینه نمی یابند و راه مدینه را نمی یابند. (بحر العلوم)
بخاطر فقر و عجزشان. (نسفی)
استطاعت حیله یعنی یافتن اسباب هجرت و بایدهای آن و اهتداء سبیل یعنی شناخت راه موضع هجرت به اینکه خودش بداند یا کسی را پیدا کند که راه بلد باشد. (ابوسعود)
فَأُولَٰئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ ۚ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا ﴿99﴾
النِّسَآء
تفسیر

پس این افراد با این اوصاف، امید است که مورد بخشش الله متعال قرار گیرند و مطلب این است که الله متعال بخشنده و درگذرنده و امرزنده است. نکته: وقتی در مورد کسانیکه واقعا عاجز هستند بخشیده شدن را مورد امید قرار میدهد بیان این مطلب است که با گفتن من عاجز کار تمام نمیشود بلکه باید نهایت تلاشت را بجا بیاوری و هجرت شدیدا مورد تاکید، حال اگر واقعا عاجز باشی الله متعال خواهد بخشید.

مستندات
فَأُولَٰئِكَ عَسَى اللَّهُ أَن يَعْفُوَ عَنْهُمْ ۚ
از آنان در میگذرد. (بحر العلوم)
عسی از الله متعال واجب است. (بحر العلوم)
وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا
از آنان در گذرنده است و آمرزنده ی آنان است. (بحر العلوم)
ابن عباس: من از جمله ی کسانی بودم که استثنا شده اند و من کودک بودم. (بحر العلوم)
این حکم قبل منسوخ شدن هجرت بوده است و بعد فتح مکه منسوخ شده است.. (بحر العلوم)
وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً ۚ وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ ۗ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿100﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسیکه در راه الله متعال هجرت کند و ترک وطن گوید بر روی زمین، جای فرار و قرار و جای امن و گشایش روزی، برای خودش زیاد خواهد یافت. و کسیکه از خانه اش خارج شود در حالیکه برای الله و رسولش هجرت را انتخاب کرده است و در این حین به وی مرگ برسد قطعا اجرش بر الله متعال است و انجام خواهد شد و این الله آمرزنده و مهربان است.

مستندات
وَمَن يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ
یعنی به پیش رسول الله ص یعنی به مدینه هجرت کند. (ابن ابی حاتم)
مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً ۚ
پناهگاه و جایی برای از کفر به ایمان گشتن و گشایش در روزی بسیار خواهد یافت. (بحر العلوم)
قتبی: مراغم و مَهاجر به یک معناست. (بحر العلوم)
مراغم یعنی از جایی به جایی دیگر شدن. (ابن ابی حاتم)
مراغم یعنی جایی برای رهایی از آنچه بد میدارد، . (ابن ابی حاتم)
یعنی راهی برای رهایی از گمراهی به هدایت و از فقر به غنی پیدا خواهد کرد. (ابن ابی حاتم)
از سدی: جایی برای طلب معاش و زندگی پیدا میکرد. (ابن ابی حاتم)
جایی فراخ و گشایش مییافت. (ابن ابی حاتم)
سعه: از ابن عباس:یعنی روزی. از عطاء: یعنی فراخی. مالک: فراخی شهرها. (ابن ابی حاتم)
گفته میشود: راغمت و هاجرت؛ چراکه وقتی مسلمان میشود در حالی خارج میشود که بر اهل خود، خشم دارد. و مهاجر یعنی منقطع و قطع ارتباط کرده از اهل خود است.(بحر العلوم)
به کسیکه به سوی رسول الله ص هجرت میکرد، هجرت مراغم میگفتند چراکه وقتی از اهل خود خارج میشود قوم خود را ترک میگوید. (بحر العلوم)
یعنی سعه ی صدری حاصل میشد با در امان بودن بعد اینکه در ترس بود. (نسفی)
وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ
قتاده: وقتی آیه {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا}الآیة [النساء: 97] نازل شد فردی بیمار از مسلمانان گفت: که والله که مرا عذری نیست چراکه من راهنمای راه دارم و غنی نیز هستم پس مرا بر مرکب حمل کنید پس وی را بر مرکب بار کردند و در راه هجرت، مرگ سراغش آمد. اصحاب رسول الله ص گفتند: اگر میتوانست به ما برسد، اجرش کامل میشد و در مکان تنعیم فوت کرده بود و فرزندان وی نزد رسول الله ص امدند و قضیه را گزارش دادند پس این آیه نازل شد. اسم وی جندع بن ضمره بوده است.(بحر العلوم)
به مکانی که الله و رسولش دستور داده است. (نسفی)
ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ ۗ
یعنی اگر در راه هجرت مرگ به وی برسد، پس همانا اجرش بر الله گشت یعنی ثوابش بر الله است تا وی را به بهشت ببرد. (بحر العلوم)
برای وی اجر حاصل شده است با وعده ایکه الله متعال به وی داده است. (نسفی)
گفته اند: هر هجرتی به جهت طلب علم و حج و جهاد و یا فرار به مکانیکه باعث بشود که طاعت و عبادتت و یا قناعت و زهدت بیشتر شود و یا برای کسب روزی حلال باشد، پس آن هجرت به الله و رسولش است و کسی اگر در این راه قبل رسیدن بمیرد، اجرش بر الله متعال است. (نسفی)
وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا
و الله متعال آمرزنده است وی را در انچه در زمان شرک انجام داده است و مهربان است وقتی که توبه اش را قبول کرد. (بحر العلوم)
وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا ﴿101﴾
النِّسَآء
تفسیر

و وقتی که بر روی زمین سفر کردید پس بر شما گناهی و سخت گیری نیست که نماز را قصر کنید یا از نماز قصر کنید، اگر ترسیدید که کفار شما را دچار تعرض کنند، پس قصر کنید. قطعا کفار برای شما دشمنی آشکار بوده و هستند. نکته: با بررسی احکامی استثنایی از قبیل قصر نماز و یا سعی صفا و مروه که در آن بحث عدم گناه در انجام آن در آیه مطرح شده و بعد در بین مسلمانان به طریق سنت وجوب آن ثابت شده است و همینطور در این موارد حکم را مشروط به شرطی کرده است که بعدها با وجود برداشته شدن آن شرط باز همان حکم جاری مانده است، به این نتیجه میرسیم که هدف از بیان علت، یادآوری به آیندگان است که در وقت آمدن حکم چه وضعیتی داشته اند و وضعیت الان خود را در نظر بگیرند و زحمات گذشتگان در دین را فراموش نکنند و حکم را باقی میگذارند تا یادگاری از آن زمان باشد.

مستندات
وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ
و اگر بر روی زمین سفر کردید. (نسفی)
شروع در بیان چگونگی نماز در مواقع ضرورت از قبیل سفر و روبرو شدن با دشمن و در بیماری و باران است. (ابوسعود)
فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ
گناه و حرجی در قصر نماز نیست. (ابوسعود)
قصر خلاف مدّ است و قصرتُ الشیئَ گفته میشود وقتی با حذف بعضی از آن و حذف بعضی از اوصاف آن، آن را کوتاه بگردانی. بر این اساس من در من الصلاة زاید بوده و صلاة مفعول قصر خواهد بود. (ابوسعود)
و یا از صلاة منظور جنس نماز گرفته شود و مقصور و کم شده بعضی از آن باشد یعنی چهار رکعتی را نصف کرده بشود. (ابوسعود)
نزد ما احناف قصر نماز سفر واجب است و اختیاری نیست و این قول حضرات عمر و علی و ابن عباس و ابن عمر و جابر است و حسن و قتاده و عمر بن عبدالعزیز نیز به این قائل هستند و قول مالک نیز همین است. (ابوسعود)
از حضرت عمر نماز سفر دو رکعت تمام است و قصر نیست و این از زبان رسول الله ص ثابت است. (ابوسعود)
وقتی حضرت عثمان در مکه نمازش را مثل حضرت کامل خواند، ابن مسعود به وی اعتراض کرد و بیان کرد که چطور میشود که رسول الله ص و ابوبکر و عمر همگی قصر میکنند و تو بدون قصر میخوانی، و حضرت عثمان عذر آورد که در مکه سکنی گزیده و اهل اختیار کرده است. (ابوسعود)
از حضرت عائشه: نماز اول نماز دو رکعت دو رکعت فرض شد و بعد در سفر بر همین منوال ماند ولی در حضر به آن اضافه کرده شد. (ابوسعود)
إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ
یعنی اگر ترسیدید که مورد تعرض قرار بگیرید به جنگ و غیر آن پس برای شما گناهی نیست که نماز خود را قصر کنید. (ابوسعود)
یعنی از اینکه شما را بکشند. (بحر العلوم)
شرط ترس برای قصر در مورد نماز خوف که در آیه ی بعدی میآید معمول است و در غیر آن و در سفر این شرط لحاظ کرده نمیشود و بدون آن نیز باید قصر بشود چراکه سنت بر جاری بودن حکم قصر در غیر خوف دلالت موکد دارد. (ابوسعود)
در شرح معانی الاثار طحاوی از یعلی بن امیه روایت آورده است: من به حضرت عمر گفتم که الله متعال در این آیه به شرط خوف، قصر را بلامانع دانسته است. حضرت عمر گفت: من نیز از آنچه تو را به عجب داشته تعجب کردم و از رسول الله ص در این مورد پرسیدم و رسول الله ص جواب دادند: صدقه ای از الله متعال است پس صدقه اش را قبول کنید. (ابوسعود)
إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُّبِينًا
بیان علت حکم است و اینکه فتنه ی کفار مورد انتظار است چراکه کمال دشمنی آنان با مومنان از موجبات تعرض به سوء علیه مومنان است. (ابوسعود)
وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَىٰ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ۗ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً ۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ ۖ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا ﴿102﴾
النِّسَآء
تفسیر

و وقتی که تو بعنوان رهبر و امام مسلمانان در جنگ حاضر بودی و وقت نماز شد، پس گروهی از مومنان با تو به نماز بایستند و اسلحه به دست باشند پس وقتی رکعتی خواندند پس به روی دیگر شوند و آن طائفه که با تو نخوانده بودند بیایند و با تو نماز بخوانند یعنی رسول الله ص برای هر دو گروه امام است و مشخص میشود که نماز رسول الله ص تقسیم شده است بین دو گروه نه اینکه یکی با رسول الله ص بخواند و دیگری بدون ایشان و باید که اسلحه و حذر و هوشیاری خود را حفظ کنند. کفار دوست دارند که شما از اسلحه ی خود و ادوات جنگ خود غافل شوید تا آنها به شما به یکباره حمله سختی کنند. برای شما گناهی در این نیست که اگر شما را سختی و اذیتی در حمل سلاح پیش بیاید بخاطر باران یا بیماری، بر اینکه اسلحه ی خود را بگذارید ولی باز غافل نشوید و هوشیار باشید. قطعا الله متعال برای کفار، عذابی اهانت کننده مهیا کرده است. نکته: از وقتی که حکم نماز خوف را اموختم از سیاست بکار رفته در دفع مکر دشمنان به وجد میآمدم و همیشه در خاطرم هست. اگر تامل کنیم خواهیم دید که چه سیاستی آگاهانه و تیز و ریز بینانه انجام گرفته است تصور کنید دشمن نماز خواندن مسلمانان را برای خود فرصتی شمرده تا حمله کند بعد در وقت نماز مسلمان دو گروه میشوند و دشمن نظاره گر است حال عده ای روبری دشمن میاستند و بقیه یک رکعت میخوانند و جای خود را با گروه دیگر عوض میکنند، و جابجا میشوند پس تا دشمن از حیرت بیاید بیرون و خودش را جمع کند و بداند که چه شده است مسلمانان نماز خود را تمام کرده اند و آنچه بر دشمن باقی مانده است مات و مبهوت شدن است و این در دل دشمن چنان ترسی خواهد انداخت که با رفتار عادی مثلا با تقسیم شدن به دو گروه و یکی نماز تمام کند بعد دیگر بیاید و تمام کند، چنین قدرتی را ندارد و نمیتواند چنین قوت و تاکتیکی را نشان بدهد.

مستندات
وَإِذَا كُنتَ فِيهِمْ
یعنی وقتی در مقابل دشمن بودی و وقت نماز بشود. (بحر العلوم)
بیان چگونگی برگزاری نماز خوف است. (سمعانی)
بنا بر قول اکثر علما، نماز خوف بعد رسول الله ص نیز جایز است و نزد امام ابویوسف و بعضی دیگر بعد رسول الله ص جایز نیست بر طبق آنچه در آیه امده است چراکه گفته است اذا کنت فیهم. (سمعانی)
از صحابه بعد وفات رسول الله ص نیز اقامه ی نماز خوف وارد شده است. (سمعانی)
سبب نزول آیه این بود که رسول الله ص در عسفان فرود آمدند و بر گروه مشرکان خالد بن ولید بود و رسول الله ص نماز ظهر را با اصحابش اقامه کردند و مشرکین گفتند فرصتی برای یافت شد تا به آنها یک باره حمله کنیم بعضی گفتند: برای آنها نمازی خواهد آمد که برای آنها از اولادشان و خانواده اشان نیز محبوبتر است یعنی نماز عصر پس جبرییل نازل شد و به رسول الله خبر داد که آنها قصد جنگ دارند و به نماز خوف امر کرد. (سمعانی)
فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ
یعنی وقتی با مومنان اقامه ی نماز کردی. (بحر العلوم)
فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِّنْهُم مَّعَكَ
یعنی گروهی از انها همراه تو در نماز شوند. (بحر العلوم)
وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ
در اینکه چه وقت اسلحه بر گیرند اختلاف است بعضی گفته اند در وقت نماز برگیرند منتها اسلحه ای که مانع انجام ارکان نماز نشود و این بر چشم دشمن با هیبت تر است و بعضی گویند وقتی به طرف دشمن رفتند برگیرند. (سمعانی)
یعنی کسانیکه همراهت به نماز شدند، اسلحه برگیرند. (بحر العلوم)
گفته میشود: منظور کسانیکه مقابل دشمن هستند، اسلحه برگیرند. (بحر العلوم)
فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِن وَرَائِكُمْ
یعنی وقتی این گروه به نماز شده، با تو یک رکعت خواندند، به طرف دشمن شده و بایستند. (بحر العلوم)
سجدوا یعنی وقتی نماز خواندند. (سمعانی)
وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَىٰ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ
پس طائفه ایکه در مقابل دشمن بود، با تو رکعت دیگر را بخوانند. (بحر العلوم)
در آیه برای هر یک از دو گروه فقط یک رکعت را ذکر کرده است و در سنت آمده است که رسول الله ص همانطور که در آیه آمده است را خواندند بعد طائفه ی اول آمده و یک رکعت دیگر را کامل کرده و سلام دادند و رفتند و گروه دوم آمده و یک رکعت دیگر را تکمیل کردند پس برای هر یک دو رکعت گشت و این اختیار علما ما احناف است (بحر العلوم)
وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ۗ
مومنان را بر حذر داشت تا مواظب و هوشیار باشند. (بحر العلوم)
وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ
کفار تمنا میکنند که شما از اسلحه و موارد مربوط به جنگ غافل شوید. (بحر العلوم)
فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُم مَّيْلَةً وَاحِدَةً ۚ
پس به یکباره به شما حمله ور شوند. (بحر العلوم)
وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن كَانَ بِكُمْ أَذًى مِّن مَّطَرٍ
قصه از این قرار است که رسول الله ص در جنگ انمار بودند و آنان را شکست داده و فرزندان آنان را اسیر گرفتند و در راه برگشت در دره ای در زیر درختان اتراق کردند و رسول الله ص اسلحه ی خود را گذاشتند و به طرف دیگر دره رفتند و سیل آمد و بین رسول الله ص و اصحابش فاصله انداخت و بعضی از مشرکین بر کوه بودند و وقتی دیدند که رسول الله ص از اصحابش جدا افتاده اند یکی از انها که اسمش حویرث بن حارث است، آمد و گفت من میشکمش و پیش رسول الله ص آمد و گفت که چه کسی مانع کشت من از تو میشود؟ رسول الله ص فرمود: الله متعال مانع میشود. پس وی شمشیرش را بر کشید و قصد ضربه زدن کرد پس رسول الله ص به سینه آن مرد زد و وی را دفع کرد پس شمشیر از دست مشرک افتاد و رسول الله ص پریدند و شمشیر را گرفتند و گفتند: حالا تو را چه کسی از من خلاص میکند؟ وی گفت: هیچ کس. رسول الله ص فرمود: اگر مسلمان شوی شمشیرت را به تو برمیگردانم. گفت: خیر مسلمان نمیشوم ولی با الله عهد میبندم که نه برای تو و نه علیه نخواهم بود. پس رسول الله ص شمشیرش به وی پس داد. آن مرد گفت: ای محمد تو از من بهتر هستی چراکه با وجود اینکه میتوانستی مرا بکشی، نکشتی و به پیش قومش برگشت و به آنها خبر داد که چه شده است و بعضی از آنها ایمان آوردند و بعد سیل بند آمد و رسول الله ص به پیش یارانش برگشتند و داستان را به آنها فرمودند و این آیه را قرائت کردند. (بحر العلوم)
أَوْ كُنتُم مَّرْضَىٰ أَن تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ ۖ
یا اینکه جراحت به شما رسیده باشد. (بحر العلوم)
اگر بخاطر باران یا بیماری حمل سلاح بر شما سنگین بیاید گناه ندارد ولی باز بر حذر باشید تا دشمن فرصتی علیه شما پیدا نکند. (نسفی)
وَخُذُوا حِذْرَكُمْ ۗ
و از دشمن بر حذر باشید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا
عذابی که اهانت کننده به آنها است. (بحر العلوم)
الله متعال خبر داد که دشمنان مومنان را مورد اهانت قرار خواهد داد تا مومنا قوت قلب بگیرند و بدانند که این بر حذر بودن و هوشیار بودن نه برای ترس از اینکه دشمن بر انها غلبه کند بلکه از جهت تعبد است که باید بر حذر باشند.
فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمْ ۚ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ۚ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا ﴿103﴾
النِّسَآء
تفسیر

وقتی که از نماز فارغ شدید، پس الله متعال را یاد کنید در حالت ایستاده و نشسته و به پهلو خوابیده و یا بعد اینکه از این نماز خوف فارغ شدید، و توانستید مثل قبل نماز بخوانید اگر توانایی ایستاده خواندن دارید ایستاده بخوانید اگر نشد نشسته اگر نشد به پهلو بخوانید. پس وقتی که مطمئن شدید و در امنیت بودید پس نماز را بپادارید به ارکان و شرایطش کامل ادا کنید. قطعا نماز فرضی به اندازه و به اوقات مشخص است.

مستندات
فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ
وقتی از نماز فارغ شدید. (بحر العلوم)
وقتی نماز خوف را به صورتی که بیان شد ادا کردید و فارغ شدید. (بحر العلوم)
فَاذْكُرُوا اللَّهَ
با زبان و قلب بر هر حالتی که بودید. (بحر العلوم)
قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمْ ۚ
اگر بر قیام قادر نشدید، پس نشسته و بر پهلو بخوانید. (بحر العلوم)
گفته میشود: یعنی اگر در دار الحرب نماز خواندید پس بر روی مرکب بخوانید و ایستاده و نشسته بخوانید و یا اگر نتوانستید بایستید، بر پهلو بخوانید. (بحر العلوم)
گفته میشود: وقتی از نماز خوف فارغ شدید پس نماز را برای الله متعال بخوانید و صحیحان ایستاده بخوانند و بیمار نشسته بخواند و یا بر پهلو خوابیده بخواند اگر بیماری شدید باشد. (بحر العلوم)
پس الله متعال را دائما ذکر کنید و بر مناجات و فراخواندن وی تعالی در تمامی احوال خود به یاد داشته باشید. (بحر العلوم)
فَإِذَا اطْمَأْنَنتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ۚ
وقتی در امان بودید و به منازل خود برگشتید پس نماز را چهار رکعت کامل کنید. (بحر العلوم)
یعنی نماز را با تعدیل ارکان و شرایطش ادا کنید. (بحر العلوم)
إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا
نماز فرضی به اندازه ی مشخص است. (بحر العلوم)
یعنی نماز فرضی است که وقت مشخص دارد. (ابوسعود)
مجاهد: الله متعال نماز را برای شما تعیین کرده است پس باید در حالت خوف نیز بر وجه مشروح اقامه شود. (ابوسعود)
گفته شده: مفروض مقدر است در حضر چهار رکعت و در سفر دو رکعت پس باید در هر وقتی بر حسب آنچه تعیین شده است ادا شود. (ابوسعود)
نوشته شده ی محدود با اوقات معلوم است. (نسفی)
یعنی نماز نیز مثل حج وقت مشخص دارد و این قول ابن مسعود است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی نماز برای تمامی مومنان در تمامی امتها نمازی وقت دار است و مخصوص این امت نیست. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ ۖ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ ۖ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿104﴾
النِّسَآء
تفسیر

و در تعقیب و پیگیری جنگ با دشمنان خود، سستی و ضعف به خود راه ندهید چراکه اگر در جنگ به شما درد میرسد و درد میکشید، آنها نیز چنین هستند و مثل شما درد میکشند همانطور که شما درد میکشید و این درحالی است که شما از الله متعال امیدی دارید که آنان ندارند و آن وعده ی اظهار دین است و خود دین است و کفار فقط برای دنیا و راحتی دنیوی میجنگند پس سستی لایق کفار است نه مومنان و باضافه اینکه الله متعال دانا به امور و همه چیز است و در احکامش من جمله جهاد نیز بر اساس حکمت حکم میکند پس در حکم بحث نکنید بلکه در اجرای آن بکوشید. نکته: انسان هرچند از دیگر جانوران شناخته شده، هوشمند است و دارای تفکر است ولی نمیتواند به تمامی جوانب یک امر احاطه پیدا کند و این الله متعال است که خالق تمام هستی بوده و دانا به ان است پس احکامش نیز بر اساس محض حکمت است پس آنچه انسان باید فکر کند این است که حکم از طرف الله باشد وقتی ثابت شد از طرف الله متعال است پس دیگر وقت عمل است و این را ما اگر به خود و زندگی خود و حوادث و پدیده های رخ داده تامل کنیم دقیقا بر اساس حکمت بودن احکام الهی را متوجه میشویم و هر یک از احکام الهی که تغییر کرد، بشر در آن به مشکل خورده است.

مستندات
وَلَا تَهِنُوا
به خود ضعف راه ندهید و سستی نکنید. (نسفی)
در بدر صغری نازل شده است. (بیضاوی)
در آیه دلالت بر این است که جهاد فرض است چراکه اگر نفل بود در وقت رسیدن درد و رنج برداشته میشد. (تاویلات اهل سنت)
فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ ۖ
در تعقیب کفار با کشتن و جنگ کردن. (نسفی)
إِن تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ ۖ
حجت را بر مومنان تمام میکند و میفرماید: تنها شما نیستید که از زخم و قتل، درد و رنج میکشید بلکه این امور بین شما و آنها مشترک هستند. همانطورکه شما آسیب میرسد به آنها نیز میرسد و آنها صبر میکنید ولی شما را چه میشود که صبوری نمیکنید. (نسفی)
وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ ۗ
شما اولی به صبر هستید چراکه شما از الله متعال به چیزی امید دارید که انان امید ندارند و آن اظهار دین شما بر ادیان دیگر است و در آخرت نیز ثواب بزرگ است. (نسفی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
به شما دانا است و میداند که مومنان چه دردی و رنجی تحمل میکنند و در تدبیر امورش با حکمت است. (نسفی)
در آنچه امر و نهی میکند، با حکمت است. (بیضاوی)
إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ ۚ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا ﴿105﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا ما به تو کتاب برای بیان حق به نازل کردیم تا بین مردم بر طبق آنچه الله متعال به تو راه مینماید حکم کنی و تو از سمت خیانتکاران، دعواگر نباش و طرف انها را نگیر. نکته: در همین آیه دلیل محکمی بر این است که رسول الله ص معصوم است چراکه در شان آیه آمده است که رسول الله ص داشت قول خیانتکاران را قبول کند آن هم علیه یهودیان پس این آیه نازل شد و قصد رسول الله ص را اصلاح کرد پس معلوم است که رسول الله ص تحت نظارت علام الغیوب است. نکته: دیگر اینکه همین آیه نشانگر عدالت اسلام است چراکه طرف یهودی بود و وقتی حق با یهودی بود، و کسی که قصد داشت که باور کند رسول الله ص است پس آیه نازل میشود که این خیانت است. نکته: به آنچه امام ابومنصور ماتریدی در مورد عصمت بیان کرده است باید توجه شود و فهمیده شود. سخن وی این است که وقتی رسول الله ص از چیزی نهی میشود نه به معنی اینکه ممکن است مرتکب نهی شود یا شده باشد بلکه برای نشان دادن این مطلب است که با وجود عصمت رسول الله ص مامور و منهی واقع میشود و این برای نشان دادن این مطلب است که اختیار رسول الله ص از ایشان سلب نشده است بلکه انسان بودنشان جای خودش است و این الله متعال است که وی را معصوم میدارد و امر و نهیی نباشد، گفتن اینکه ایشان معصوم هستند چه معنایی دارد.

مستندات
إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ
بخاطر حقی الله بر شما دارد بر تو کتاب نازل کرد. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر حقی که بعضی از شما بعض دیگر دارند کتاب را نازل کرد تا بین مردم حکم کنی. (تاویلات اهل سنت)
به محنت نازل شد تا شما را امتحان کند چراکه اهمال هر صاحب عقلی بدون اینکه به وی امر و نهی شود، خروج از حکمت است. (تاویلات اهل سنت)
با عاقبت نازل کرد تا برای آنها عاقبتی باشد. (تاویلات هل سنت)
بخاطر حقی که برای الله است نازل کرده است. (تاویلات هل سنت)
برای امری که شونده است یعنی زنده شدن بعد مرگ، نازل شده است تا برای آن آمادگی بگیرید. (تاویلات هل سنت)
به عدل و صدق بر امر نازل شده است. (تاویلات هل سنت)
لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ ۚ
در آیه دلالت بر جواز اجتهاد است. چراکه گفته استکه بر اساس آنچه الله به تو مینماید حکم کنی و این نشان میدهد که معانی وجود دارند که به تامل ونظر میشود درک کرد لیکن اجتهاد رسول رسول الله ص مثل نص است چراکه در اجتهاد ایشان خطائی نیست چراکه فرموده است الله متعال به ایشان راه را نشان میدهد و غیر از صواب به ایشان نشان نخواهد داد. (تاویلات هل سنت)
وَلَا تَكُن لِّلْخَائِنِينَ خَصِيمًا
طعمه زرهی را دزدیده بود و نزد یهودی پنهان کرده بود و وقتی طعمه متهم شد، قسم خورد که ندزدیده است و یهود همگی گواهی دادند که این مرد یهودی نیز ندزدیده است و قوم طعمه نیز پیش رسول الله ص رفتند و سعی کردند که رسول الله ص سمت آنان باشد و این آیه نازل شد. (نسفی)
اکثر اهل تفسیر گفته اند: رسول الله ص به دلش آمد که سارقی را که اسمش طُعمه بود را تقویت کند و سخنش را باور کند پس این آیه نازل شد. اگر اهل تفسیر این را نمیگفتند بهتر و به راستی موافقتر بود اگر آنچه اهل تفسیر گفته اند باشد، برای این بوده است که از طعمه خیانتی ظاهر نشده است چراکه در قصه مال دزدی را در خانه ی کسی دیگر یافت شده است. (تاویلات هل سنت)
اما نهی از اینکه برای خائن خصم نباش با وجودد عصمت ایشان مثل {وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [الأنعام: 14] ، {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} [البقرة: 147] است هرچند که از با انها بودن معصوم هستند از اینجهت است که عصمت وقتی فائده دارد که امر و نهی باشد و اگر امر و نهیی نباشد معصوم بودن از گناه و نافرمانی بی معنی است. (تاویلات هل سنت)
بخاطر بنی ظفر قوم طعمه، با یهود مجادله و مخاصمه نکن. (نسفی)
وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ۖ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿106﴾
النِّسَآء
تفسیر

و از الله متعال درخواست آمرزش کن قطعا الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: هرکس هرچه نزد الله مقام و منزلت داشته باشد، در مورد وی سختگیری میشود طوری که در مورد رسول الله ص همینکه به دلش چیزی خطور میکند را نیز مورد مواخذه قرار میدهد و از وی میخواهد که طلب آمرزش کند.

مستندات
وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ۖ
استغفار همین که مردم میگویند: استغفرالله نیست بلکه گویا اینگونه گفته است که شما باید در حالی باشید که آن حالت کفارت گناهانتان باشد. (تاویلات اهل سنت)
حقیقت استغفار بر دو وجه است: دست کشیدن از آنچه که موجب عذاب میشود و دیگری طلب پوشاندن گناه با عفو و گذشت کردن است. (تاویلات اهل سنت)
از آنچه به دل راه دادی طلب آمرزش کن. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا
مهربان است برای کسانیکه طلب امرزش میکنند. (بیضاوی)
وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا ﴿107﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای محمد از طرف کسانی که با ارتکاب گناه، به خود خیانت میکنند، مجادله نکن و طرفداری نکن. قطعا الله متعال دشمن میدارد و دوست نمیدارد کسی را خیانت پیشه کرده است و بر گناه اصرار میورزد و در آن فرو رفته است.

مستندات
وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنفُسَهُمْ ۚ
از طرف کسانیکه با دزدی به خود ضرر میرساند، مجادله نکن. (بحر العلوم)
خیانت به خود از این جهت است که ضرر گناه به خودشان برمیگردد. (نسفی)
منظور طعمه و کسانیکه وی را یاری کرده اند میباشد که میدانستند وی دزدی کرده است. (نسفی)
ویا منظور طعمه و هرکس که خیانتی انجام دهد است. (نسفی)
اینکه رسول الله ص از این امر نهی میشود برای این است که عصمت بدون وجود امر و نهی نیست. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا
کسی را که به بخاطر دزدی کردن خیانتکار است وبخاطر نسبت آن به دیگری فاجر است. (بحر العلوم)
لایحب یعنی به خود نزدیک نمیگرداند. (سمعانی)
لا یحب یعنی دشمن میدارد و بد میدارد. (مظهری)
خوان یعنی بسیار خیانت کننده گفته است از آنجا که الله متعال میدانست که طعمه در خیانت افراط میکند. (نسفی)
خوان افراط کننده و مصر بر خیانت و اثیم یعنی مصر و پافشاری کننده بر گناه. (ابوسعود)
روایت شده است که طعمه بعد این ماجرا به مکه فرار کرد و مرتد و در انجا نیز خواست که دیواری سوراخ کرده از آن دزدی بکند که دیوار بر وی آوار شد و کشته شد. (نسفی)
گفته میشود: وقتی بر بدی کسی اطلاع یافتی بدان که بدی های دیگر نیز دارد. (نسفی)
از حضرت عمر امر به قطع دست سارقی کرد و مادرش امد و گریه کرد و گفت که این اولین بار وی است و حضرت عمر گفت: دروغ میگویی چراکه الله متعال بنده اش را در بار اول مواخذه نمیکند. (نسفی)
يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَىٰ مِنَ الْقَوْلِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا ﴿108﴾
النِّسَآء
تفسیر

از مردم پنهان میدارند تا به زعم خود از بی ابرویی دوری کنند و از الله متعال که چیز بر وی پوشیده نیست، مخفی نمیدارند و نمیتوانند مخفی بدارند و یا وقتی که برای توجیه دزدی طعمه جمع شدند که چه تدبیری کنند، تا پیش مردم بی آبرو نشوند، یادشان هم نبود که از الله چگونه میتوانند مخفی بدارند، در حالیکه الله متعال به علم خود با آنها بوده است یعنی در زمانیکه داشتند برای خود سخن دروغ و توجیه، درست میکردند که کسی به آن رضایت نمیداد و این است که الله متعال بر همه ی کارهای خلقش احاطه دارد و از علم وی هیچ چیز مخفی نمیماند و از علمش چیزی در نمیرود.

مستندات
يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ
بخاطر خجالت و از ترس بی آبرو شدن ان از مردم میپوشانند. (مظهری)
از ترس اینکه ضرری به آنها برسد، مخفی میدارند. (ابوسعود)
وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ
ولی از خدا حیا نمیکنند در حالی که آنکسی که باید از وی حیا کرده شود، الله متعال است. و این الله متعال است که از بی ابرو شدن نزد وی باید ترسید. (مظهری)
یا اینکه از الله متعال نمیتوانند، مخفی بدارند چراکه بر الله متعال اسرار آنان پوشیده نمیماند و راهی برای مخفی داشتن از الله متعال نیست مگر به ترک انچه الله متعال زشت میداند و بر ان مواخذه میکند. (مظهری)
إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَىٰ مِنَ الْقَوْلِ ۚ
یعنی در شب سخن درست میکنند و دروغ میبافند. (مظهری)
با تهمت زدن به شخص بریئ و با قسم دروغین و گواهی دروغین. (ابوسعود)
در این آیه تدبیر را قول نامید پس معلوم میشود که کلام همان است که به نفس قایم است. (نسفی)
یعنی سخنی را با تغییر و تزویر درست میکنند که خودشان نیز به آن رضایت ندارند. (بحر العلوم)
یعنی سخنی را میگویند که الله متعال دوست ندارد و دشمن میدارد. (بحر العلوم)
وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا
و الله متعال به اعمال ظاهری و باطنی احاطه دارد و هیچ چیز از علمش مخفی نمیماند و فوت نمیشود. (ابوسعود)
یعنی عالم است به علم احاطه. (نسفی)
هَا أَنْتُمْ هَٰؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا ﴿109﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای شما، شما کسانی هستید که از خیانتکاران در دنیا دفاع میکنید و مخاصمه و دعوی میکنید، فرض بگیریم که در دنیا وی را از مجازات رهانیدید، حال در روز قیامت چه کسی است که از وی دفاع کند و مجازات رهایش کند؟ و یا آیا وکیلی هست که کار وی را راه بیاندازد و رهایش کند.

مستندات
هَا أَنتُمْ هَٰؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا
یعنی اگر شما اهل طعمه از وی در دنیا دفاع کردید. (تاویلات اهل سنت)
فَمَن يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
کسی نیست که از وی در قیامت دفاع کند و مجادله کند. (تاویلات اهل سنت)
چنین در نظر بگیرید که از وی در دنیا دفاع کردید، حال در روز قیامت چه کسی میتوانند از وی دفاع کند و مخاصمه کند؟ (ابوسعود)
أَم مَّن يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا
یعنی چه کسی است که در روز قیامت وی را کفالت کند یعنی از وی دفع بکند. (تاویلات اهل سنت)
چه کسی است که وی را از انتقام الهی و عذابش، محفوظ بدارد. (ابوسعود)
چه کسی است که از وی نگهبانی کند و یا کفالت کند. (تاویلات اهل سنت)
ضحاک: وقتی رسول الله ص خواستند که بر طعمه حد اجرا کنند، و طعمه مورد اطاعت در یهود بود، یهود آمدند و طعمه را فراری دادند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿110﴾
النِّسَآء
تفسیر

و هرکس از گناهی مرتکب شود و شرک بورزد و یا گناهی مرتکب شود که به دیگران ضرر برساند و یا گناهی باشد که به خودش و الله متعال مربوط میشود، بعد از الله متعال طلب آمرزش کند قطعا و موکدا الله متعال را آمرزنده و مهربان خواهد یافت. نکته: در مورد آمرزش حق الناس این نیست فقط از الله متعال استغفار شود بلکه حق الناس را ادا کند و یا به هر طریقی رضایت صاحب حق را به دست بیاورد و آن وقت از الله متعال طلب آمرزش کند، الله متعال را بخشنده و آمرزنده خواهد یافت.

مستندات
وَمَن يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ
ضحاک: در شان وحشی نازل شده است که حضرت حمزه را کشته بود و شرک ورزیده بود و بعد پیش رسول الله ص آمد و گفت: من پشیمان هستم آیا برای من توبه ای هست؟ پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
کلبی: در شان طعمه نازل شده است. (بحر العلوم)
کسیکه با دزدی کار زشتی انجام دهد و با تهمت زدن به دیگری و انکار آن به خود ظلم کند، (بحر العلوم)
سوء یعنی گناهی کمتر از شرک و ظلم نفس یعنی شرک بورزد و یا کار زشتی که ضررش به دیگران نیز برسد. (نسفی)
سوء یعنی گناهی که ضررش به دیگران میرسد و ظلم نفس گناهی که ضررش از خودش به دیگران تعدی نمیکند. (بیضاوی)
منظور گناه صغیره و کبیره است. (بیضاوی)
ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَّحِيمًا
بعد به الله متعال توبه کند الله متعال را درگذرنده بیابد و مهربان خواهد یافت در حق کسیکه از شرک دوری کند. (بحر العلوم)
از حضرت علی: وقتی حدیثی از رسول الله ص میشنیدم الله متعال نفع بسیار میرساند و اگر از کسی دیگر حدیثی میشنیدم وی را قسم میدادم و ابوبکر برای من حدیثی گفت و راست گفت. روایت کرد: بنده ای گناهی مرتکب نشود و بعد وضو بگیرد و دو رکعت نماز بخواند و از الله متعال طلب آمرزش کند، الله متعال وی را میامرزد. (بحر العلوم)
در این آیه به طعمه و قومش توبه کردن و طلب آمرزش کردن را عرض کرده است. (سمعانی)
مورد امیدواری ترین آیه در قرآن همین آیه است. (تاویلات اهل سنت)
وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَىٰ نَفْسِهِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿111﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسیکه گناهی مرتکب شود، ضررش و وبالش به خودش بر میگردد و طوری است که برای جلب ضرر بر خودش کار کرده است و الله متعال به همه چیز داناست و همه ی کارهایش بر اساس حکمت است در نتیجه اجازه نمیدهد که کسی گناهی انجام دهد و از مکافات آن مصون بماند.

مستندات
وَمَن يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَىٰ نَفْسِهِ ۚ
کسیکه مرتکب گناهی شود، عاقبت به خود وی برمیگردد. (قرطبی)
کسب: آنچه انسان به واسطه ی آن برای خود نفعی را جلب میکند ویا ضرری دفع میکند از این جهت است که فعل پروردگار را کسب گفته نمیشود. (قرطبی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
و الله متعال مبالغ در علم است و در هر آنچه که مقدر کرده است و حکم کرده است، مراعی حکمت است و برای همین گناه کسی را بر دیگری بار نمیکند. (ابوسعود)
وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا ﴿112﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسیکه مرتکب گناهی که ممکن است عمدی یا غیر عمدی باشد بشود یا گناهی عمدی بشود و یا گناهی صغیره و یا کبیره انجام دهد در هرصورت اگر مرتکب گناهی شد و بعد آن را به کسی بریئ از این گناه نسبت دهد پس وی مرتکب گناه و بهتان ی بزرگ و تهمت زدن شده است.

مستندات
وَمَن يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا
و اگر کسی مرتکب معصیتی شود. (بحر العلوم)
ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا
مقاتل: منظور طعمه است که زره دزدی را به خانه ی انصاری انداخته و انصاری را متهم کرده است. (بحر العلوم)
ضحاک: منظور منافقین هستند که در شان حضرت عایشه سخنی درشت گفتند. معاصی را انجام دهند و به شخصی بریئ نسبت دهند یعنی به عائشه و صفوان. (بحر العلوم)
در فرق بین خطیئة و اثم گفته اند که خطیئه ممکن است که بغیر عمد باشد و اثم آن است که از روی تعمد انجام گرفته است پس هر دو را دراینجا ذکر کرده است تا اعلام کند که حکم هردو یکی است وقتی که به شخصی بریئ، آن را نسبت دهی و این گناهی آشکار است و روا نیست که آنچه نمیداند را متهم کند. (احکام القرآن جصاص)
صغیره و کبیره را مرتکب شود. (نسفی)
فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِينًا
قطعا سخنی دروغ گفته است و مرتکب گناهی آشکار شده است. (بحر العلوم)
اثم و بهتان بودن برای این استکه با کسب گناه مرتکب اثم شد و به کسی که بریئ از این گناه بود، نسبت داد و این بهتان است. (نسفی)
وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ ۖ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ ۚ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ ۚ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا ﴿113﴾
النِّسَآء
تفسیر

و اگر که رحمت و بخشایش الله و فضل و برتری دادن الله نبود، همانا گروهی از انها و یا گروهی از مردم همت کردند و تلاش کردند تا تو را از حکم به حق و راه حق بگردانند و گمراه کنند و الله تو را به عصمت و رحمتش محفوظ داشت و آنچه آنان قصد کرده بودند را برایت آشکار کرد و آنان که بر علیه تو چنین تلاشی کردند، کسی را گمراه نکردند مگر خودشان را. و تو را ضرری نمیرسانند چراکه تو تحت رعایت ما هستی، و الله متعال بر تو کتاب یعنی قرآن و آنچه حکمت است از احکام را بر تو نازل کرد و آموخت آنچه را که نمیدانستی و این استکه فضل و برتری دادن الله تو را بسیار بزرگ است.

مستندات
وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ
اگر عصمت خداوند و لطف وی با مطلع کردنت از راز انها نبود. (نسفی)
اگر اعلام آنچه آنها قصد داشتن را به وحی برایت نبود. (بیضاوی)
لَهَمَّت طَّائِفَةٌ مِّنْهُمْ
از بنی ظفر. (نسفی)
ویا خود بنو ظفر. (نسفی)
یعنی کسانیکه از طعمه دفاع کردند. (ابوسعود)
گفته شده: فرستادگان بنی ثقیف بودند که پیش رسول الله ص آمدند و گفتند که ما آمدیم تا با تو بیعت کنیم تا تو بتان ما را نشکنی و از ما چیزی نگیری و رسول الله ص آنان را رد کرده و قبول نکردند. (ابوسعود)
ممکن است که منظور همه ی کفار و منافقین باشند چراکه آنان همیشه در صدد گمراه کردن رسول الله ص بوده اند. (تاویلات اهل سنت)
أَن يُضِلُّوكَ
قصد کردند که تو را از حکم و قضاوت به حق گمراه سازند و از جستن راه عدل بازدارند درحالیکه میدانستند که جنایتکار از خودشان است. (نسفی)
وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ ۖ
چراکه وبال اینکارشان علیه خودشان است. (نسفی)
چراکه نتواستند تو را از حق بگردانند و وبال آن بر علیه خودشان شد. (بیضاوی)
وَمَا يَضُرُّونَكَ مِن شَيْءٍ ۚ
چراکه تو بر اساس ظاهر حال حکم میکنی و به قلبت خطور نکرده است که حقیقت خلاف آن باشد. (نسفی)
وَأَنزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ
و الله متعال بر قرآن و سنت را نازل کرده است. (نسفی)
وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُن تَعْلَمُ ۚ
و به تو آموخت از امور دین و شریعت. (نسفی)
یا آموخت از پوشیده ها و از درون قلوب. (نسفی)
چیزی را که تا زمان تعلیم آن، نمیدانستی. (ابوسعود)
وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا
در آنچه به تو آموخته و به تو نعمت داده است،. (نسفی)
چیزی بالاتر از نبوت عامه و ریاست تامه نیست. (ابوسعود)
چراکه فضلی بالاتر از نبوت نیست. (بیضاوی)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود