0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿44﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از یهود سوال میکند که آیا مردم را به خیر امر کردن و خود آن را انجام ندادن و خود را از خیر محروم داشتن، نشانه ی عقل است؟ جواب قطعا خیر است و آنان قبل از نزول قرآن به مردم امر میکردند که به قرآن ایمان بیاورند و بعد آنان خود را از آن خیر محروم کردند و کفر ورزیدند و دیگر اینکه مردد بودند و به مردم میگفتند که امر محمد حق است چون کتاب میخواندند و از ترس اینکه ریاست آنان تمام شود خود ایمان نمیآوردند.

مستندات
گویند که مردی از علمای یهود بود که وقتی خویشان وی که ایمان آورده بودند در مورد محمد ص واسلام میپرسیدندف وی میگفت که بر امر او ثبات ورزید که وی حق است ولی خود ایمان نمیآورد. (بغوی)
و دیگر گفته اند که منظور کل علمای یهود بودند که با اینکه مردم را به تبعیت از تورات امر میکردند؛ توراتی که در ان صفات رسول الله ص آمده بود؛ بعد مخالفت میکردند و صفات پیامبر آخر زمان را تحریف میکردند. و از تورات حقیقی تبعیت نمیکردند و با اینکه تورات میخوانند خود ر فراموش میکنند که نجات دهند.(بغوی)
اهل کتاب و منافقین به مردم امر میکردند تا نماز بخوانند و روزه بگیرند ولی خود عمل نمیکردند پس الله آنان را مورد توبیخ قرار میدهد. (ابن کثیر)
بنی اسرائیل به دیگران امر میکردند تا نماز بخوانند و عبادات را انجام دهند ولی خود مخالفت میکردند. (ابن کثیر)
گفته اند که علمای یهود وقتی فردی از آنان در مورد مساله ای سوال میشد که در آن رشوه و سودی نبود، پس حق را میگفتند (ابن کثیر)
شأن نزول آیه این است که عده ای از یهود که طایفه بنی قریظه و نضیر بودند به مردم میگفتند و تشویق میکردند تا به پیامبر آخر زمان ایمان بیاورند و قتی زمان ایمان آوردن رسید، کفر ورزیدند و طایفه اوس و خزرج ایمان آوردند. (بحر العلوم)
یهود وقتی همپیمانان آنان از گروه مسلمانان، از آنان در مورد محمد رسول الله ص میپرسیدند تایید میکردند که حق است ولی این امر را از زیردستان خود کتمان و مخفی میکردند از ترس اینکه عوایدشان را از دست بدهند. (بحر العلوم)
وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ ﴿45﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای گذر از سختیهای مادی و معنوی باید که صبور باشید و روزه بدارید و نماز را با تمامی حقوقش برپادارید و این نماز امری سنگین و سخت است مگر برای کسانیکه ایمان راستین دارند و از دل اسلام را تصدیق میکنند و در برابر الله خاضع هستند که بر این اشخاص، سنگین نیست. پس نماز زیاد نشانه ی خاشع بودن است.

مستندات
در وقت نیاز با بردباری و نماز از الله کمک بخواهید یعنی صبر همراه با نماز داشته باشید. (نسفی)
نماز بخوانید در حالیکه در انجام تکالیف نماز بردباری کنید و با اخلاص قلب بخوانید و در سخی ها صبور باشید و به نماز پناه برید.
رسول الله ص وقتی امری بر ایشان عارض میشد به نماز روی میآوردند. (نسفی)
گفته اند که منظور از صبر، روزه است یعنی روزه بدارید و نماز بگذارید. (نسفی)
و گفته شده است که منظور از نماز دعا است یعنی در وقت حاجت صبور باشید و دعا کنید. (نسفی)
گفته شده است که منظور از صبر خودداری از گناه است. (ابن کثیر)
از حضرت عمر: صبر دو نوع است: یکی صبر بر مصیبت که پسندیده است و دیگری صبر از انجام معصیت که این احسن است. (ابن کثیر)
کمک بخواهید برای کسب رضایت الله با صبر و نماز. (ابن کثیر)
وقتی بر یهود این امور سنگین آمد به آنان امر شد تا با صبر و نماز آن را قبول کنند زیرا نماز کبر را برمیدارد و باعث خشوع میگردد. (جلالین)
از رسول الله ص: صبر سه نوع است: 1-صبر بر مصیبت و 2-صبر ادای طاعت و 3- صبر بر دوری از گناه. (الدر المنثور)
یاری بطلبید برای آخرت خود با صبر بر انجام فرایض و نماز. (الدر المنثور)
وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ:
همانا نماز سنگین است مگر برای کسانی که به عبادت آرام میگیرند. (جلالین)
از بیت المقدس به کعبه روی گرداندن در نماز برای منافقین و یهود، سنگینی میکند مگر کسانیکه خضوع و سربزیری دارند در مقابل الله تعالی که بر آنان سنگینی نمیکند. (الدر المنثور)
نماز بر کسانیکه اسلام را تصدیق میکنند، سنگین نیست. (الدر المنثور)
بر مومنان راستین، سنگین نیست. (الدر المنثور)
الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ﴿46﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

صفت خاشعان این است یقین میدانند و انتظار میکشند که پروردگار خود را ملاقات کنند و همانا قطعا رجوع و بازگشت به سوی اوست، پس برای آنان نماز و عبادات، سبک مینماید.

مستندات
آن خاشعانی که توقع دارند پروردگار خود را ملاقات کنند و یا کسانیکه یقین دارند که با پروردگار خود ملاقات خواهند کرد. (بیضاوی)
در این آیه دلالت واضح است که مومنان در اخرت ، پروردگارشان را خواهند دید. (خازن)
پروردگار خود را رویت خواهند نمود بدون کیف. (نسفی)
یعنی از کیفیت آن بحث نشود.
يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ ﴿47﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی تکرار میکند که ای بنی اسرائیل نعمتهای بخشیده شده برای شما را یادآوری کنید، تا نعمتی از نعمتهای آنان را برای آنان ذکر نماید و در این آیه اظهار میدارد که آنان را با صفاتی از قبیل برگزیدن انبیاء بسیار از آنان بر دیگر اقوام، برتری داده است و در آیات بعدی نیز نعمتهای دیگر را برخواهد شمرد.

مستندات
در این آیه نیز بیاد آوردن نعمت را تکرار نمود تا حجت بر علیه آنان کامل شود و موکد واقع شود و از ترک تبعیت از محمد ص، دور باشند. (خازن)
تکرار بیاد آوردن برای تاکید و همچنین بیان اینکه برتری دادن بر دیگران، نعمتی عظیم است. (بیضاوی)
وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ
معنای این آیه این است که همانا بر عالمیان شما(یهود) را برتری داده ام.
در منظور از این برتری مفسرین اقوالی مطرح کرده اند:
1-به ارسال رسولان از آنها بر دیگران برتری داده است. (ابن کثیر)
2- بر امتهای زمان خود آنان را برتری داده است. (ابن کثیر)
3-با آنچه که بر آنان در زمان گذشته به آنها عطا کرده است از مبعوث کردن پیامبران از آنها و پادشاهی که بر انان عطا شده است که در گذشته بر امتهای دیگر عطا نشده بود. (ابن کثیر)
4-منظور بر خلق کثیری شما را برتری داده ام. (نسفی)
5-منظور این است که در مساله ای و در صفتی بر دیگران برتری داده شده اید نه در همه ی مسائل. (تفسیر رازی)
آنچه مفسرین را بر این تاویلات واداشته است اینکه امت محمدی طبق آیات و روایات، خیر امم هستند و قطعا یهود از مسلمانان و بقیه انبیاء از رسول الله ص، برتری ندارند. (ابن کثیر)
هر نعمتی که برای بنیی اسرائیل ذکر میشود برای آگاهی دادن به عرب میباشد که آنان را نیز چنین نعمتی عطا شده است پس باید قدر آن را بدانند یعنی وقتی ارسال رسل برای بنی اسرائیل نعمت است پس رسول الله ص نیز برای عرب، نعمتی است که باید قدر آن را بدانند و همچنین کتاب نازل شده بر آنان. (رازی)
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ ﴿48﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بترسید از روزی که در آن کسی نمیتواند در آن روز از دیگری از چیزی بی نیاز گرداندو خود را با ایمان آوردن حفظ کنید از روزی که در آن کسی از نفس کافر نمیتواند دفع عذاب کند و روزی که در آن وساطت کننده ای نخواهد بود تا از آنان گذشت کرده شود و مالی بجای آن سزا، قبول کرده نشود و آنان را راه دیگری برای دفع شر نیست. در این آیه در مورد بودن یا نبودن شفاعت در حق گناهکاران موحد، مفسرین اقوالی مطرح کرده اند که بعضی گفته اند نیست و بعضی گفته اند هست و از سیاق آیه باید دانست که در مورد بنی اسرائیلی است که در آیات قبلی مامور به ایمان شده اند و در این آیه ضمن یادآوری نعمتهای بیشمار گوش زد میکند که راهی جز ایمان برای نجات از عذاب آخرت نیست و اگر خیال کنند که کسی میتوانددر روز قیامت کفر انان را دفع کند و یا گمان کنند که کسی آنان را شفاعت خواهد کرد ویا گمان کنند که میتوانند، مالی و درهمی بدهند تا خلاص شوند و یا گمان کنند که راهی برای نجات آنان یافت خواهدشد، پس بدانند که هیچ یک از این خیالات نخواهد، بود. پس آیه در مورد بنی اسرائیل در صورت عدم ایمان است پس مفسرینی که نفس ذکر شده در آیه را به نفس کافر گرفته اند بیراه نیست ولی کل مطلب نیز نیست چراکه مومن گنهکار اگر خود را از عذاب در امان بیند وی نیز کافر است و باید یادش باشد که کنار ایمان، عمل نیز باید باشد و اگر اعتقاد کند که گناه برای وی ضرری نخواهد داشت وی از نظر اعتقادی باز دچار کفر شده است و با بنی اسرائیل شریک خواهد بود که برای آنان راهی برای خلاصی در قیامت نبوده است. ولی اگر کسی گناهی انجام دهد و اعتقاد به استحقاق عذاب در مقابل این گناه داشته باشد، شفاعت برای آنان ممنوع نیست حالا این شفاعت اینگونه است که قبل عذاب و در آتش افتادن باشد ویا بعد انداخته شدن در آتش بیرون آورده شود. پس باید ایمان آورد تا از شفاعت امیدوار بود و باید عمل کرد چون معلوم نیست که این شفاعت قبل ورود به آتش است و یا بعد آن و باید یادمان باشد که در آنجا زمان زیاد معنا ندارد پس وقتی گفته میشود در آتش انداخته شود و بعد خارج شود، معلوم نیست بعد چه مدتی خواهد بود. پس تا میتوانیم از گناه دوری کنیم و تا میتوانیم عمل صالح انجام دهیم باشد که در کنار شفاعت مورد فضل و بخشش الله قرار گیریم.

مستندات
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا:
بترسید از روزی که نفس مومن از نفس کافر و همینطور کافر از کافر نخواهد توانست چیزی دفع کند. (بحر العلوم)
بترسید از روزی که نفسی از نفسی دیگر نیابت نکند و نمیتواند از وی چیزی را دفع کند. (خازن)
نفسی از نفس دیگر نمیتواند حقی که بر گردن وی الزام شده است، روا کند و حاجت وی برآورده کند. (خازن)
بترسید از روزی که از آن روز کسی از دیگری کفایت نکند. (طبری)
گویند که در دنیا پدر از فرزندی ادای دین میکند و بدهی وی را میپردازد ولی در قیامت مرد خوشحال میشود که حقی و طلبی از فرزند خود داشته باشد، زیرا در قیامت ادای دین با پرداخت حسنات است و یا گرفتن سئیات طلبکار. (طبری)
کسی به گناه دیگری در آن روز مؤاخذه نشود و دفع نکند. (قرطبی)
خود را با انجام اعمال صالح حفظ کنید از روزی که عمل کسی از دیگری کفایت نکند. (زهرة التفاسیر)
کسی از دیگری چیزی ادا نکند. (ماتریدی)
وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ:
برای آنان، شفیعی نیست تا شفاعت کند. (ماتریدی)
شفاعت کسی برای آنان قبول کرده نشود. (ماتریدی)
شفاعت کننده، شفاعت وی را قبول نکند. (ماوردی)
شخص کافر اگر بر فرض برایش شفاعت کننده ای بیاید، از وی قبول کرده نشود. (خازن)
یهود میگفتند که پدران ما از ما شفاعت خواهند کرد و این آیه در رد گمان آنان نازل شده است. (خازن)
وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ:
از نفس کافر، فداء گرفته نشود. (بحر العلوم)
اگر بجای فردی فرد دیگری همانند آن آورده شود، قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ:
یاری رسانی و کمک کردن که در بین اقوام بود، برداشته شود. (طبری)
گفته شده است که از طرف الله برای آنان یاری رسانی نخواهد آمد تا یاری برساند. (طبری)
نصر از عون؛ که هر دو به معنی یاری رسانی معنی میشود؛ خاصتر است زیرا نصر فقط در دفع شر از کسی، استعمال میشود. (بیضاوی)
یعنی و آنان را دفع عذابی نخواهد بود.
وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ ۚ وَفِي ذَٰلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ ﴿49﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای بنی اسرائیل بیاد آورید که شما را از دست فرعون نجات دادیم آل فرعون که شما را دائما به انواع عذاب من جمله کشتن پسران و زنده نگهداشتن دختران شما مبادرت میکردند و این نجات دادن شما از دست فرعون نعمتی بزرگ و فراموش نشدنی است. همچنانکه این نکته جهت یادآوری نعمت برای بنی اسرائیل میباشد، بر دیگران نیز حجت است که این قرآن به حق نازل شده است چراکه یک شخص بی سواد و دور از تمدن میآید و نعمتهای بنی اسرائیل را یادآوری میکند و به شالوده ی داستان آنان به بهترین وجه، اشاره میکند و دیگر اینکه بنی اسرائیل را جز تصدیق این قصه چاره ای دیگر نیست پس باید که ایمان بیاورند مگر اینکه دنبال حقیقت نبوده و راه را گم کنند.

مستندات
وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ:
هرچند نجات بر پدران بنی اسرائیل زمان رسول الله ص واقع است ولی برای فرزندان نیز نعمت حساب میشود زیرا از پدران تبعیت میکرده اند. (بحر العلوم)
اصل انجیناکم این است که شما را بر نجات انداخته ایم و نجات به مکان مرتفع و وسیع اطلاق میشود. (ثعلبی)
نجات از فرعون برای بنی اسرائیل زمان رسول الله ص نیز نعمت است چراکه اینان نیز بخاطر نجات اسلاف خود، نجات یافته اند. (خازن)
یادآوری نعمت نجات از دست فرعون است تا یکی دیگر از نعمتهای خود که بر بنی اسرائیل ارزانی داشته بر شمارد. (طبری)
منظور از آل فرعون، قوم وی و هم کیشان وی و گروه وی است. (طبری)
فرعون لقب پادشاهان عمالقه در مصر بوده است همچنانکه به پادشاه ایرانیان، کسری وبه پادشاه قیصر و هرقل گفته میشده است. (طبری)
پس فرعون اسم یک شخص نیست و در مورد اسم فرعون که در زمان حضرت موسی بوده است گفته اند که اسم وی الوليد پسر مُصعب پسر الريان بوده است. (طبری)
يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ:
شما بر عذاب شدید وارد میکردند و شما را عذاب شدید میچشاندند. (ابن کثیر)
دائما شما را عداب میکردند. (ابن کثیر)
گویند که این فرعون بخواب دید که آتشی از بیت المقدس برخواست و خانه های قبطیان (قوم فرعون) را سوزاند ولی به خانه های بنی اسرائیل که در دستان وی اسیر بودند، آسیبی نرساند و مفهوم این خواب چنین بود که به دست مردی از بنی اسرائیل ملک وی سرنگون خواهد شد.
و دیگر گفته اند که افسانه گویان دربار گفتند که بنی اسرائیل منتظر مردی هستند که از بین آنان قیام خواهد کرد که بنی اسرائیل را به دولت و رفعت نایل خواهد نمود.
به همین سبب فرعون امر کرد تا از بنی اسرائیل هرچه پسر متولد شود را بکشند و دختران را کاری نداشته باشند و بنی اسرائیل را به بیگاری کشید.
پس منظور از عذاب شدید که توسط فرعون بر بنی اسرائیل روا شده است همین باید باشد. (ابن کثیر)
يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ تفسیر این بلا و عذاب شدید است که از آن بنی اسرائیل نجات یافتند.
وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ:
در این نجات شما از فرعون، نعمتی بس بزرگ است چراکه بلاء به دو وجه استعمال میشود یکی بلاء به معنی نعمت و دیگری به معنی ضد نعمت یعنی عقوبت. (ثعلبی)
وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ﴿50﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یکی دیگر از نعمتهایی که بنی اسرائیل باید بیاد بیاورند نجات انها از دست فرعون آن هم به صورت نامتعارف که معجزه ی حضرت موسی بود، است. یعنی دریا شکافته شد و بنی اسرائیل از آن عبور کردند و فرعون از پی آنان آمد و به دریا زد و دریا بسته شد و فرعون و لشکرش هلاک شدند. این نعمتی بس بزرگ است که نباید فراموش کنند و دیگر اینکه طرز بیان قرآن نیز خود معجزه ی رسول الله ص است که با جزئیات اصلی بیان داشته است.

مستندات
وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ:
و به یاد آورید که بر شما دریا را متفرق کردیم یعنی بعضی از آن را بعض دیگر جدا کردیم تا برای شما راهها باز شد. اینکه راهها گفته میشود برای این است که برای هر دوازده گروه بنی اسرائیل راهی باز شد. (نسفی)
در این آیه گوید به شما دریا را متفرق کردیم زیرا هرچه جلو میرفتند دریا باز میشد. (نسفی)
و میتواند بمعنی این باشد که برای شما دریا را متفرق ساختیم. (نسفی)
دریا را برای شما شکافتیم برای نجات شما. (بیضاوی)
گویند که از دریا دوازده کوه سربرآورد و وقتی گل ولای آن با باد خشک شد. (رازی)
{فأنجيناكم وَأَغْرَقْنَا آل فِرْعَونَ وَأَنتُم تَنظُرونَ}
پس شما را از غرق نجات داد و تابعین فرعون را غرق کرد و منظور فرعون و تابعین وی است و شما نظاره گر بودید. (ابی سعود)
آمده است که این واقعه در روز عاشوراء بوده است و یهود این روز را به شکرانه ی نجات روزه میگرفتند و رسول الله ص نیز روزه گرفتند و فرمودند: ما به تکریم موسی از شما اولی تریم. (الدر المنثور)
وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَىٰ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ ﴿51﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی از دست فرعون نجات یافتند، الله تعالی وعده ی اعطای کتاب داد و مدت آن چهل روز بود و این کتاب بنا به درخواست آنان بوده است و بعد رفتن موسی، سامری گوساله ای از زیورالات قوم قبط (قوم فرعون) ساخت و بنی اسرائیل آن را بعنوان اله خود گرفتند و در این عمل ظالم بودند.

مستندات
باز نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل.
بیاد آورید که با موسی وعده گذاشتیم به مدت چهل روز.
گویند که ماه ذی القعده و دو روز ذوالحجه بوده است. (الدرالمنثور)
وقتی این چهل روز را گذرانند، تورات را به موسی عطا کند تا بدان عمل نمایید. (جلالین)
وقتی به مصر برگشتند و از مهلکه ی فرعون نجات یافتند الله تعالی به موسی وعده ی تورات را داد و برای آن موعدی مقرر ساخت که ذی القعده و ده روز ذو الحجه باشد. (ابی سعود)
در این مدت مامور به روزه گرفتن بود. (ابی سعود)
عطای کتاب بنا به درخواست بنی اسرائیل بوده است که از موسی خواسته بودند کتابی بر آنها داده شود تا احکام در آن ذکر شده باشد. (البحر المدید)
ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ:
این گوساله را شخصی به نام سامری از زیورآلاتی که از قوم فرعون عاریه گرفته بودند، ساخت و بنی اسرائیل از سامری تبعیت کردند. (البحرا لمدید)
و بعد رفتن موسی به میعادگاه کفر ورزیدید و گوساله را اله خود گرفتید و در آن حال شما ظالم هستید.
ظالم هستید چون شرک ورزیدید و عبادت را در مکانی غیر از مکان آن گذاشتید. (ابی سعود)
ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿52﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل یاد آوری میشود و آن بخشش و محو گناه است که بعد از اینکه با اله گرفتن گوساله، شرک ورزیدند، و این مستلزم و واجب گرداننده ی این مطلب است که آنان شکر گذار باشند و سپاس گذاری به این طریق است که به اوامر الله تعالی عمل کنند و همانا در این زمان (نزول قرآن) همان ایمان به قرآن و اسلام آوردن است.

مستندات
یعنی شما را مستأصل نکردیم و باقی گذاشتیم بعد اینکه گوساله پرستیدید تا باشد که شکرگذار بخشش و نعمتها باشید. (بحر العلوم)
گناهان شما را محو کردیم و از شما گذشت کردیم بعد اینکه گوساله را عبادت کردید تا سپاسگزار بخشش و حسن معامله ی ما باشید. (خازن)
از عذاب دادن شما صرف نظر کردیم بعد اینکه گوساله را اله قرار دادید تا شکر گذاری کنید. (طبری)
اصل شکر این است که نعمت را تصور کنی و آن نعمت را اظهار کنی و متضاد آن کفر است و آن فراموش کردن نعمت است و پوشاندن آن نعمت است. (خازن)
شکر یعنی اینکه با تمام وجود در نهان و آشکار الله را اطاعت کنی. (بغوی)
عفو یعنی محو اثر. (تفسیر سمعانی)
وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ﴿53﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای بنی اسرائیل بیاد بیاورید که به موسی کتاب تورات را دادیم و انواع فرقان را عطا نمودیم که توسط آن بین حق و باطل جدایی افتاد و از دشمن نجات یافتید و بر دشمن پیروز شدید و کتاب احکام و علم را داده شد، باشد که به سبب آن هدایت یابید و راه را پیدا کنید.

مستندات
بیاد آورید که تورات و فرقان را دادیم و منظور از فرقان همان تورات است ویا آنچه در تورات مذکور هست از جدا کردن حق از باطل. (العز بن السلام)
فرقان منظور جدا کردن موسی از فرعون با نجات از وی. (العز بن السلام)
کتاب همان تورات منظور است و از فرقان نیز همان تورات مراد است و اینکه به دو صورت بیان شده است برای این است که بیان کند این تورات جامع صفات یک کتاب و هم جامع صفات فرقان بودن یعنی فصل کننده بین حق و باطل بودن، است. (البحر المحیط)
ممکن است که کتاب و فرقان دو صفت برای تورات باشند چرا که کتاب به معنی مکتوب و نوشته شده است و فرقان جدا کننده بین حق و باطل است. (البحر المحیط)
فرقان بمعنی جدا شدن از غم است و به شادی رسیدن است چرا برده بودند و به آزادی رسیدند. (البحر المحیط)
منظور از فرقان شرع است که بین حق و باطل را جدا میکند. (بیضاوی)
فرقان منظور معجزات حضرت موسی است که بین مدعی بر حق و مدعی دروغین را جدا کرد و معلوم کرد. (بیضاوی)
فرقان منظور یاری رساندن است یعنی از دشمن آنان را جدا ساخت. (بیضاوی)
منظور از فرقان همان شکافت دریا است. (نسفی)
فرقان یعنی بیان کننده ی هرچیزی طبق آنچه که واقعا هست طوری که با چیز دیگر مشتبه نشود. (نظم الدرر)
بنی اسرائیل را بر دو امر قرار داد یکی احکام اعمال یعنی کتاب و دیگری فرقان که در آن بیان علم است. (نظم الدرر)
وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَىٰ بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ ۚ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴿54﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

در آیه ی قبل از قبولی توبه ی آنان بیان شد و حال در این آیه به بیان چگونگی توبه ی آنان پرداخته است و آن اینکه حضرت موسی به قوم خود شرایط را اعلام میدارد و آنان قبول میکنند واز لذت دنیوی درمیگذرند و طبق امر اقدام به خودکشی و قتل یکدیگر میکنند و سایه ای سیاه آنان را در برمیگیرد تا بر یکدیگر رحم نکنند و طبق روایت هفتاد هزار کشته دادند و با دعای حضرات موسی و هارون توبه قبول میشود و هم مقتول و هم قاتل از گناه پاک میشوند. نکته ی این آیه این است که وقتی الله تعالی میگوید که توبه ی شما را پذریفتم بدین معنی نیست که عذابی نخواهد داد بلکه همچنانکه دانسته شد میتواند همره عقوبت باشد وبعد درگذرد و ممکن است که بدون عذاب ببخشد پس اگر گناهی انجام دادیم بیخیال نشویم و باید از عذاب الله در ترس و از بخشش امیدوار باشیم.

مستندات
این آیه بیان صفت قبول توبه ی بنی اسرائیل است. (ابن کثیر)
وقتی بنی اسرائیل از کرده ی خود یعنی عبادت گوساله پشیمان شدند، در این وقت بود که موسی چگونگی توبه ی آنان را بیان داشت. (ابن کثیر)
{فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ}:
باری و بارئ یعنی خالق. (ابن کثیر)
این درخواست توبه که همان رجوع است و در این آیه میگوید که به خالق خود بازگردید نشان دهنده ی بزرگی جرم آنان است. (ابن کثیر)
از ابن عباس توبه ی آنان این بود که هرکس هرکسی را دید از پدر و فرزند وغیره، از قوم بنی اسرائیل ، وی را با شمشیر بکشند و چون پشیمان از عبادت گوساله بودند، آنچه امر شد را انجام دادند و قاتل و مقتول این واقعه هردو بخشیده شدند. (ابن کثیر)
حضرت موسی بامر پروردگارش امر کرد که خود را بکشند و آنان که گوساله عبادت کرده بودند نشستند و آنان که عبادت نکرده بودند به دست خود خنجرها گرفتند و سایه ی تاریکی آنان را برگرفت پس شروع کردند به کشتن یکدیگر و سایه برداشته شد و دیدند که هفتاد هزار تن از آنان کشته شده اند و آنکه کشته شده بود و آنکه کشته بود، بخشوده شد. (ابن کثیر)
این امر ادامه داشت تا اینکه موسی و هارون دعا کردند که یا رب قوم بنی اسرائیل ریشه کن میشوند، و دعای آنان مقبول افتاد و دست از کشتن برداشتند. (ابن کثیر)
بعد این امر بنی اسرائیل و موسی ناراحت بودند تا اینکه الله تعالی به موسی گفت که چرا ناراحت هستی؟ و موسی بیان داشت و الله تعالی فرمود: آنکه کشته شد نزد زنده است و روزی میخورند و آنکه زنده ماند توبه اش پذیرفتم و موسی و قوم وی خوشحال شدند. (ابن کثیر)
گفته اند که آیه بر ظاهر خود است یعنی خودکشی کردند. (نسفی)
{خَيْرٌ لَّكُمْ عِندَ بَارِئِكُمْ}
این عمل شما از اصرار بر گناه، برای شما بهتر است. (نسفی)
گفته شده است که منظور از قتل ، قطع شهوات است که گویند هرکس نفس خود را عذاب ندهد، نعمت نیابد. (بیضاوی)
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَىٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ﴿55﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی موسی از قوم خود عده ای را برگزید و به کوه طور رفت و آنان درخواست کردند که الله را همانند دیدن اشیاء دنیوی و مادی ببینند و نمیدانستند که در دنیا برای کسانی غیر از انبیاء مقدور نیست و تهدید کردند که تصدیق نخواهند کرد ، صاعقه ای از آتش یا صدا و یا امر مهیبی دیگر آنان در بر گرفت و هلاک ساخت و با دعای حضرت موسی زنده شدند و این اتفاقات درحالی بود که انان یک به یک میدیدند و مشاهده میکردند و در این نعمت نیز اسبابی برای شکر گذاری شما هست یعنی باشد که شکرگذار باشید.

مستندات
یادآوری نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل و آن اینکه آنان اظهار داشتند که تا الله را با چشمان خود نبینند، ایمان نخواهند آورد یعنی هرچند تورات داده شد و از عبادت گوساله توبه پذیرفته شد و نعمتهای دیگر ارزانی داشت ولی تا نبینند، ایمان نخواهند آورد. (ابی سعود)
از آنجا که آنان فکر میکردند که الله تعالی همانند اشیاء دیگر است و رویت وی تعالی نیز همانند اشیاء دیگر است و این درحالی است که رؤیت الله تعالی بی کیفیت است و بر عناد خود پافشاری کردند، صاعقه ای آنان را هلاک کرد. (ابی سعود)
رویت الله تعالی برای مومن در آخرت و برای بعضی از انبیاء در دنیا ثابت است.(ابی سعود و بیضاوی)
موسی آن کسان منتخب را با خود به طور برده بود و آنان صدای الله را شنیدند و از این رو گفتند تا نبینیم تو را تصدیق نکنیم. (مظهری)
در مورد صاعقه گفته شده است که آتشی بوده است که آنان را در برگرفته است. (ابی سعود)
و گفته اند که صدایی بوده است. (ابی سعود)
گویند که لشکری فرستاده شد و وقتی صدای آنان را شنیدند تا یک شبانه روز مردند و بعد زنده شدند. (ابی سعود)
گوینده ی این سخن یعنی درخواست رویت هفتاد تن بوده اند همان هفتاد تن منتخب. (محاسن التأویل)
درخواست کنندگان همان هفتاد نفری بودند که گوساله را عبادت نکرده بودند و به موسی چنین درخواستی دادند. (نسفی)
گفته شده است که ده هزار نفر بوده اند. (بیضاوی)
اصل صاعقه هر امر ترسناک را گویند چه دیدنی باشد و چه شنیدنی و چه رسیدنی که وقتی انسان درک کند رو به هلاک و نیستی میرود و رو به بی عقلی مینهد. (محاسن التاویل)
ظاهر ترتیب آیات چنین میرساند که این درخواست رویت بعد از عبادت گوساله و بعد توبه بوده است. (التحریر و التنویر)
در قرآن و در جای دیگر دلیلی نیست مبنی بر اینکه این درخواست را از روی کفر گفته باشند. (التحریر و التنویر)
وقتی آن قوم هلاک شدند، حضرت موسی گریه و زاری نمود که وقتی برگردد، به بنی اسرائیل چه بگوید و دعایش قبول شد و یکی پس از دیگری زنده شدند. (مظهری)
ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿56﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی موسی از قوم خود عده ای را برگزید و به کوه طور رفت و آنان درخواست کردند که الله را همانند دیدن اشیاء دنیوی و مادی ببینند و نمیدانستند که در دنیا برای کسانی غیر از انبیاء مقدور نیست و تهدید کردند که تصدیق نخواهند کرد ، صاعقه ای از آتش یا صدا و یا امر مهیبی دیگر آنان در بر گرفت و هلاک ساخت و با دعای حضرت موسی زنده شدند و این اتفاقات درحالی بود که انان یک به یک میدیدند و مشاهده میکردند و در این نعمت نیز اسبابی برای شکر گذاری شما هست یعنی باشد که شکرگذار باشید.

مستندات
وقتی آن قوم هلاک شدند، حضرت موسی گریه و زاری نمود که وقتی برگردد، به بنی اسرائیل چه بگوید و دعایش قبول شد و یکی پس از دیگری زنده شدند. (مظهری)
وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَىٰ ۖ كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ۖ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ﴿57﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی بنی اسرائیل از مصر به شام حرکت کردند در تیه گرفتار آمدند و در این واقعه به موسی شکایت کردند که چه بخوریم و چه بنوشیم، و الله تعالی نعمتی بزرگ به آنان ارزانی داشت و ان این بود که گوشت پرنده ای هر روز برای آنان مهیا بود و همچنین نوشیدنی ویا خوردنی دیگری نیز مهیا بود و امر شد که هر روز برای شما خواهد آمد و ذخیره نکنید و این مطلبد که به صاب امر اعتماد کامل داشته باشیم ولی آنان اعتماد نکردند و این خود کفران نعمت است و ذخیره کردند و با این کار فقط به خود ضرر زدند و آن ضرر اینکه این روزی از آنان برداشته شد و دیگری اینکه این کفران نعمت در آخرت موجب عذاب است.

مستندات
یادآوری نعمتی دیگر در حق بنی اسرائیل. (ماتریدی)
{وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الغمام}:
در تیه وقتی در راه رفتن به شام بودند، الله تعالی در روز بالای سر آنان ابری میگرداند که از شدت آفتاب آنان را مصون نگه میداشت و در شب ستونی از آتش میفرستاد تا راه را بیابند و لباس آنان نه کثیف میشد و نه مندرس. (نسفی)
بین شام و مصر بوده است. (قرطبی)
ابر را همانند، سایه بان گرداندیم. (التسهیل لعلوم التنزیل)
در مورد غمام که بر آنها سایه افکند دو تاویل وجود دارد یکی همان ابر است و دیگری فرشتگانی هستند در روز بدر نیز حاضر شدند. (ماوردی)
{وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ المن والسلوى}
منظور از الْمَنَّ: ترنجبین بوده است. (ابی سعود)
گویند که من بر آنان از طبح تا طلوع همانند برف بر انان میباریده است. (ابی سعود)
گویند ترنجبین است و آن ماده ای شبیه صمغ است و شیرین و کمی ترش است. (آلوسی)
وظیفه ی هر شخص این بود که بمقدار یک صاع از ان بگیرد برای یک روز و یا یک شبانه روز، نه بیشتر و ذخیره نکنند.(آلوسی)
گفته شده است که آن، نان نازک بوده است. (آلوسی)
منظور از من تمامی آنچه الله بر بنی اسرائیل در تیه منت نهاده و بدون زحمت به آنان داده است میباشد. (آلوسی)
در حدیث آمده است: قارچ از جمله ی منّ عطا شده با بنی اسرائیل است. (سنن ابن ماجه)
منّ: صمغی بوده است. (طبری)
نوشیدنیی بوده است که طبخ میکردند و مینوشیدند. (طبری)
آنچه بر درختان خوردنی مینشیند. (طبری) منظور شبنم باید باشد.
منّ عسل است و در روایت آمده است که این عسل شما، به یک هفتادم شیرینی منّ را دارد. (طبری)
بعضی از مفسرین به خوردنی و بعضی به نوشیدنی بودن منّ تفسیر کرده اند. (ابن کثیر)
السَّلْوى: پرنده ای است شبیه کبک و گفته شده است که خود کبک بوده است. (مظهری)
این پرندگان هر روز میآمدند و مردم باندازه یک روزشان میگرفتند و در روز جمعه برای دو روز میگرفتند چون روز شنبه نمیآمدند. (خازن)
كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ:
پس آنان را گفتیم که از روزی حلال بخورید و ذخیره نکنید. (خازن)
از آنچه که به شما از من و سلوی روزی داده ایم بخورید و ذخیره نکنید و این ذخیره نکنید را از آیه ای دیگر (طه81) متوجه میشویم که در آن ولاتطغوا فیه آمده است.
امر برای ارشاد و امتنان است. (ابن کثیر)
گفتیم بخورید ولی آنان مخالفت کردند. (ابن کثیر)
{وَمَا ظَلَمُونَا ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}
آنان با مخالفت کردن در اوامر ما به ما ستم نکرده اند بلکه به خود ستم روا داشته اند، زیرا ضرر آن فقط به خودشان رسیده است. (ابی سعود)
برای سومین بار از ستم بنی اسرائیل میگوید. (شعراوی)
ما بخود ظلم میکنیم چون نفس خود را در معرض هلاک و عذابی که نجاتی از ان نیست، قرار میدهیم. (شعراوی)
گویند که به سبب کفران نعمت بر انان طاعون آمد و هفتاد هزار نفر به همین سبب فوت شدند. (المنیر للزحیلی)
به سبب همین مخالفت، آنچه هر روز بدون زحمت برایشان مهیا بود، برداشته شد. (خازن)
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ ۚ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ ﴿58﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یادآوری نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل و آن اینکه بعد مدت چهل سالی که در تیه سرگردان بودند به آنان اجازه داده شد که به شهر وارد شوند و این اجازه بمعنی راه یافتن آنان به شهر بود و وعده است و در آن شهر آباد میتوانند به انواع نعمت بهره مند شوند و به فراخی استفاده کنند و نعمتی دیگر اینکه وقتی میخواهید وارد آن شهر شوید به درب که رسیدید سجده کنان وارد شوید و حالا این سجده طوری است که به راه رفتن مزاحم نشود و همان میشود که مفسرین گفته اند در حالت انحناء وار شوید و در حین این عمل بگویید حطة یعنی جای قرار به ما بده و گناهان ما را ببخشای و اگر چنین کنید، گناهان شما را میبخشیم و برای نیکان شما زیادتی مهیا است.

مستندات
نعمتی دیگر است که برای بنی اسرائیل ارزانی شده است و آن خروج از تیه است . (قرطبی)
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ:
منظور از قریه اریحا است. گویند که در این شهر باقی مانده از نسل عاد وجود داشتند. (خازن)
و گفته اند که منظور بیت المقدس است. (خازن)
از ابن کسیان منظور شام است. (البسیط للواحدی)
از ضَحَّاكُ آن شهر الرَّمْلَةُ وَالْأُرْدُنُّ وَفِلَسْطِينُ وَتَدْمُرُ بوده است. (قرطبی)
منظور از قریه، شهر است و برای اینکه محل اجمتاع است قریه گفته شد. (قرطبی)
این داخل شدن به شهر مقصود، بعد از خارج شدن از تیه است. (ماتریدی)
و امر به داخل شدن به شهر، از روی وجوب بوده است یعنی بر آنان تکلیف شده است. (رازی)
فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ:
در آن شهر روزی بخورید به فراوانی. (مراح لبید)
{سُجَّدًا}
درحالی وارد شوید که سجده کننده هستید و منظور در حالیکه انحنا کردید و خم شده اید وارد شوید و این خم شدن برای سپاس از الله است بخاطر ورود. (خازن)
یعنی با آرامش و فروتنانه وارد شوید. (ابی سعود)
{وَقُولُواْ حِطَّةٌ}
و بگویید حطة یعنی درخواست ما کم کردن گناهان ماست. (ابی سعود)
و یا همین کلمه را بگویید و داخل شوید .(ابی سعود)
و یا منظور این است که برای ما مکان نزولی نشان بده تا در آن مکان اقامت گزینیم. (ابی سعود)
از ابن عباس: بگویید لا اله الا الله و این باعث کاستن گناه میشود. (مظهری)
از اصم : کلمه ای در زبان اهل کتاب است که در عربی مفهوم نیست. (رازی)
حطة همانند آن است که میگوییم استغفرالله. (نوادر الاصول فی احادیث الرسول)
نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ.
هرکس به امر ما گردن نهاد در دنیا و آخرت خیر کثیر عطا کنیم. (البحر المدید)
گناهان شما را میپوشانیم و برای احسان کنندگان، ثواب اضافه میدهیم. (خازن)
نیکی و ثواب و سلامتی آنان را زیاده کنیم. (ثعلبی)
گفتن کلمه ی حطة باعث فزونی ثواب نیکان بود و باعث غفران و توبه از برای گنهکاران. (نسفی)
فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ ﴿59﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

پس کسانیکه از آنان که حدود الهی را رعایت نمیکردند بجای اینکه از اوامر الله اطاعت کنند، به قول و به فعل عصیان ورزیدند و کلمه ای را که سبب بخشش آنان میبود را نیز تغییر دادند وبجای طلب بخشش به تمسخر پرداختند و دنیا را ترجیح دادند پس به سبب این فعل خود و به سبب نافرمانی های گذشته ی خود، بر آنان عذابی که موجب هلاک آنان بود نازل شد و این فسق و خروج از طاعت آنان بود که موجب هلاک آنان شد.

مستندات
{فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ قَوْلاً غَيْرَ الذي قِيلَ لَهُمْ}
پس ستمکاران، آن سخن را که مامور به گفتن آن بودند تغییر دادندیعنی بجای گفتن کلمه حطة، کلمه ای دیگر گفتند و به امر الله، امتثال نکردند. (نسفی)
گفته شده است که بجای حطة، حنطة گفتند یعنی گندم. (نسفی)
گفته شده است که گفتند: حطا سمقاثا که به زبان نبطی گندم سرخ معنا میدهد و این را از روی تمسخر گفتند. (نسفی)
آنان در وقت دخول بجای سجده بر مقعد خود نشسته و خیز خیز رفتند و بجای حطة گفتند: حبة فی شعرة. (خازن)
بجای اینکه سرهای خود را پایین گیرند سرهایشان را به بالا گرفتند و وارد شدند. (ابن کثیر)
این گفته کلام مهملی است که معنایی ندارد و به منظور نشان دادن مخالفت خود است. (تحفة الاحوذی)
گوینده ی این کلمات تحریف شده، سفهای بنی اسرائیل بوده اند. (بحر العلوم)
حاصل اینکه به فعل و به زبان فرمانبرداری خود را اعلام کنند و وارد شوند. (ابن کثیر)
کلمه ی خاصی مورد نظر نبوده است. (رازی)
فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ:
یعنی عذابی از آسمان بر آنها نازل شد. (خازن)
منظور از عذاب آسمانی این است که در یک آن هلاک شدند. یعنی مرگ فجأة آنان را فراگرفت. (بحر العلوم)
گفته شده است که بر آنان طاعون آمد و در یک لحظه، هفتاد هزار تن از آنان هلاک شدند. (خازن)
گفته شده است که آتشی آمد و آنان را هلاک ساخت. (بحر العلوم)
در یک لحظه بیست و چهار هزار نفر از آنان هلاک شدند. (الكاشف عن حقائق السنن و ارشاد الساری قسطلانی)
گفته شده است که در بین آنان جنگی در گرفت و یکدیگر را کشتند. (بحر العلوم)
غضبی آسمانی آنان را در بر گرفت. (ابن ابی حاتم)
ابن جبیر گفته است که برفی از آسمان آمد و هفتاد هزار تن از آنان را هلاک نمود. (آلوسی)
بِما كانُوا يَفْسُقُونَ:
این عذاب به سبب عصیان آنان و بخاطر خروج از طاعت الله، بوده است. (خازن)
منظور از فسق همان ظلمی است که آنان مرتکب شده اند و تکرار ظلم به دو لفظ مختلف برای تاکید ظالم بودن آنان است. (رازی)
بیان اینکه در آخر فاسق بودن آنان را ذکر نمود برای این است که به مخاطب برساند که منظور از ظلم گناه بزرگ است و صغیره نیست. (رازی)
همچنانکه تبدیل کلمه موجب عذاب میتواند باشد ولی سبب اصلی فسقی است که از قبل داشته اند پس این نزول عذاب برای تبدیل کلمه و دیگر برای فسق آنان بوده است. (رازی)
فسق آنان را دوباره ذکر میکند تا به شناعت امر آنان پی برده شود. (آلوسی)
استمرار آنان بر فسق سبب نزول عذاب بوده است که از گذشته تا وقت نزول عذاب به فسق ادامه داده بودند. (آلوسی)
فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِّنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ [٢:٥٩]
وَإِذِ اسْتَسْقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ ۖ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا ۖ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ ۖ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ ﴿60﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای بنی اسرائیل بیاد بیاورید که نعمتی دیگر را و آن اینکه موسی برای شما طلب آب کرد و الله تعالی به حضرت موسی در قالب معجزه به شما آب داد و آن این بود که موسی بنابر امر الله تعالی ضربه ای به سنگی میزد و دوازده چشمه جوشیدن میگرفت و هریک از طوائف بنی اسرائیل که از فرزندان یعقوب هستند، چشمه ای جداگانه، مهیا میشد و شما ای بنی اسرائیل از روزی که الله به شما بدون مشقت و زحمت شما، برای شما آماده کرده است باید که بخورید و بیاشامید و فساد نکنید که شما در فساد مانده اید.

مستندات
یادآوری نعمتی دیگر بنی اسرائیل کفران نعمت کردند. (محاسن التاویل)
در تیه بنی اسرائیل دچار تشنگی شدند و پس از موسی خواستند که طلب آب کند و حضرت موسی طلب آب نمود. (فتح البیان)
در این آیه به سه نعمت اشاره شده است یکی سیراب شدن بعد از تشنگی و عطش و دوم معجزه ای که حضرت موسی ظاهر ساخت و به آب رسیدند و این معجزه است برای حضرت مو سی و کرامت و احترامی است برای قوم وی و نعمت آخر اینکه به آنان دوازده چشمه عطا شده است تا نزاعی نباشد و هر یک از اسباط مستقل در شرب باشند. (التحریر و التنویر)
زمانی که کمبود آب بشود و طلب باران کرده شود به آن استسقاء گویند. (فتح البیان)
گویند عصای موسی میراث انبیاءی قبل وی بوده است و شعیب به موسی داده است و از چوب بهشت بوده است که حضرت آدم با خود آورده بود. (خازن)
در مورد سنگ که آب از آن جوشیدن گرفت، آمده است که سنگ معینی نبوده است بلکه حضرت موسی به هر سنگی میزد از آن چشمه ای پدیدار میشد تا اینکه به دوازده چشمه رسید. (خازن)
از ابن عباس آمده است که سنگی مربع شکل به اندازه ی سر انسان بوده است و موسی آن را با خود داشته است و هرگاه به آب احتیاج پیدا میکردند، با عصا به آن میزد و آب فوران میکرده است. (خازن)
گفته شده است که این همان سنگی است که حضرت موسی در وقت غسل، لباسهای خود را روی آن گذاشته بود و این سنگ با لباسها فرار کرده بود و این سنگ را جبرئیل آورده و به موسی تحویل داده است. (خازن)
انفجرت یعنی آب روان شد. (خازن)
گفته اند که یک چشمه بود و به دوازده نهر جدا از هم جاری میشد. (بحر العلوم)
گویند یک سنگ را دوازده سوراخ بود که آب از آن خارج میشد و با هم مخلوط نمیشدند. (بحر العلوم)
گفته شده است که سنگ از بهشت آورده شده است. (بحر العلوم)
و بعضی گفته اند که موسی آن را از قعر دریا در وقت گذر از دریا برداشته است. (بحرا لعلوم)
و گفته اند که سنگی معمولی مثل سنگهای دیگر بوده است. (بحر العلوم)
از عطیه ی عوفی آمده است که همانند سر گاو نری بوده است و بر گاو نر بار میکردند و هر وقت آب میخواستند موسی بر آن سنگ میزد و آب جاری میشد. (ابن ابی حاتم)
گویند که بنی اسرائیل را سنگی بوده است که هارون آن را فرو میگذاشت و موسی ضربه ای میزد و آب جاری میگشت. (ابن ابی حاتم)
قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ:
دوازده چشمه جوشیدن گرفت یعنی برای هر یک از اسباط (فرزندان یعقوب) که آنان بدون نزاع هر یک چشمهی خود را شناختند. (محاسن التاویل)
هر یک از اسباط(فرزندان یعقوب) و فرزندان آنها، چشمه ی خود را شناختند و کسی از آنها از چشمه ی دیگری استفاده نمیکرد و برای هر یک از آن طائفه چشمه ای جدا جاری شد زیرا بین آنها رقابت بود و هیچ یک از آنها از دیگری دختر نمیگرفت و هر یک میخواستند که آنها بیشتر باشند پس برای جلوگیری از نزاع و مجادله برای هر یک از آنها چشمه ای جاری گشت. (بحر العلوم)
گویند که هر یک از آنها چشمه ی خود را علامت گذاری میکرد و هرکجا که میرفتند، در مکان نزول خود، همان علامت را مییافتند. (ابن ابی حاتم)
گویند که حضرت موسی سنگی بر میداشت و از هر سبط، یک مرد بلند میشد و موسی ضربه به سنگ میزد و اینگونه به دوازده چشمه جاری میشد و از هر چشمه به یکی از آن مردان نماینده ی طائفه ی خود، آبی پاشیده میشد و اینگونه هر یک چشمه ی خود را میشناختند.(ابن ابی حاتم)
گویند که حضرت موسی سنگی را نشان میکرد و قرعه کشی میکرد و بعد آن سنگ را با عصا میزد و از سنگ دوازده چشمه میجوشید و برای هر یک از اسباط جاری میگشت و بنی اسرائیل گفتند اگر عصای موسی گم شود، چه خواهد شد و بعد از این برای آرامش آنان، به حضرت موسی امر شد که به زبان به سنگ دستور دهد تا آب بدهد و چنین شد و بعد گفتند اینجا که سنگ پیدا میشود حالا اگر به بیابان برویم و آنجا سنگ نباشد چگونه ما را از تشنگی نجات میدهد؟ و حضرت موسی با خود سنگ برداشت تا خیال آنان راحت باشد. (ثعلبی)
آمده است که سنگ کدان (سنگ نرمی است) بوده است و دوازده سوراخ داشت و از هر سوراخ آن اب میجوشید و وقتی آب خوردن آنان تمام میشد، با عصا میزد و آب خشک میشد و گفته اند که روزی ششصد هزار تن را آب میداده است. (ثعلبی)
كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ:
از روزی الله یعنی منّ و سلوی و این آب بخورید. اینان روزی خدا بودند که بدون زحمت و مشقت، برای آنان مهیا شده بود. (خازن)
وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ:
عیث: فساد شدید. (خازن)
یعنی بر روی زمین به فساد، نگردید. (سمعانی)
از حدود الله، تجاوز نکنید در حالیکه فاسدان هستید. (بیضاوی)
بر روی زمین فساد نکنید درحالیکه شما خود فاسد هستید. (الدر المصون)
یعنی به فساد ادامه ندهید که شما همیشه فاسد بوده اید. (نسفی)
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَىٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلَىٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا ۖ قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَىٰ بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ ۚ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ ۗ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ۗ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ ﴿61﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

به بنی اسرائیل نعمتی دیگر را یاداوری میکند که به ان نیز کفران ورزیده بودند و آن این بود که بنی اسرائیل به حضرت موسی درخواست دادند که از غذای یکنواخت خسته هستند و از وی خواستند که از پروردگار خود بخواهد تا برای انان همانند اینکه منّ و سلوی میفرستد، از سبزیجات و حبوبات که در مصر میخوردند نیز بیاورد. و این درخواست در کمال حماقت و تکبر بوده است و حضرت موسی گوشزد میکند که آنچه شما از آن تناول میکنید بهتر است و چگونه شما بجای آن اشیاء پست را طلب میکنید و میگوید اگر بر خواسته ی خود اصرار دارید پس به شهری از شهرها بروید که در آنجا خواسته ی شما فراهم است. از بس بنی اسرائیل کفران نعمت کردند، پس بر انان ذلت و خواری و فقر مقدر گشت و دچار غضب عظیم الهی گشتند و سبب این تقدیر آن است که آنان کفر ورزیدند و مرتکب جنایت قتل علیه انبیاء شدند مثل قتل زکریا و یحیی و شعیاء و باعث این ارتکاب ارتکاب گناهان دیگر و تجاوز از حدود الهی انان بوده است چراکه به گناه خو گرفته بودند که سرانجام ان به کفر و قتل انبیاء انجامیده است. وقتی الله تعالی از عذاب کفار فرمود پس در ادامه به ثواب مومنان نیز اشاره نمود(رازی) و فرمود:

مستندات
یادآوری جنایتی دیگر و کفران نعمتی دیگر از آباء و اجداد بنی اسرائیل زمان رسول الله ص. (ابی سعود)
ای حاضرین از بنی اسرائیل بیاد آورید که اسلاف شما حتی بر طعام نیز صبر نداشته اند چه برسد به اینکه به فکر جهاد باشید. (زهرة التفاسیر)
وقتی به شام رسیدند آنچه از طعام که در مصر میخوردند را در اینجا نیافتند و هوس ان طعام کردند و برای همین از موسی چنین درخواستی کردند. (طبری)
{يا موسى لَن نَّصْبِرَ على طَعَامٍ واحد}:
ممکن است که منظورشان برداشته شدن یا ماندن نعمت حاضر نباشد و شاید که خواستار این بودند که گهگاهی این را داشته باشند و گاهی دیگر نعمتی دیگر داشته باشند. (ابی سعود)
منظور از طعام واحد، منّ و سلوی بوده است که خواستار تبدیل آن به طعامی دیگر شده بودند. (الدر المنثور)
از غذای بیابان خسته شده بودند و به یاد آنچه قبلا میخوردند افتادند. (الدر المنثور)
طعام واحد منظور این است که رنگ و طعم آن تغییر نمییابد است. (مظهری)
فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا:
از آنچه که از زمین بیرون میآمد، درخواست کردند. (خازن)
بقل: هر گیاهی که ساقه ندارد مثل لوبیا.(زهرة التفاسیر)
فوم: را گفته اند که سیر است و بعضی گفته اند که منظور گندم است. (زهرة التفاسیر)
منظور تمامی گیاهان است. (بحر العلوم)
فوم: از ابن عباس، نان است. (خازن)
از ابن قتیبه، فوم: حبوبات را گویند. (الهدایه الی بلوغ النهایه)
منظور آنان از درخواست چنین غذاهایی این بود که به شهری برسند.
(خازن)
قثاء: خیار. (المنیر للزحیلی)
منظور تمامی صیفیجات است. (بحر العلوم)
{قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الذي هُوَ أدنى بالذي هُوَ خَيْرٌ}
موسی گفت: آیا شما، طعام پست را بجای طعام خوب میخواهید؟ (بحر العلوم)
منظور از تبدیل خیر به شر به دو معنا میتواند باشد یکی اینکه آیا شما میخواهید طعام بد را بجای طعام خوب بگیرید؟ و دومی اینکه آیا شما آنچه را که الله برای شما اختیار کرده و خوب است را میخواهید، بجای آن بد را که خود انتخاب میکنید بگیرید؟ (ثعلبی)
پست اشیائی است که آنان میخواهند و خیر آن است که در آن بسر میبرند. (خازن)
اهْبِطُوا مِصْراً:
هبوط الی مکان یعنی به مکانی نزول کردن و سکنی گزیدن. (طبری)
به مصر یعنی شهری از شهرها داخل شوید و گفته شده است که منظور مصر همان مصری است که از آن بیرون آمده بودند است و تنوین آن همانند تنوین نوح است. (خازن)
کسانیکه گفته اند منظور شهری از شهرها است چراکه جایی ذکر نشده است که آنان به مصر برگشته باشند بلکه بعد از خروج از تیه به شام و ارض مقدسه رفته اند. (طبری)
کسانیکه گفته اند منظور مصر فرعون است دلیل آنان این است که در آیه ای از میراث رسیدن مصر فرعون به بنی اسرائیل سخن رانده است پس قطعا باید بعضی از آنان رجوع کرده باشند. (طبری)
{فإنَّ لكم ما سألتم}
پس خواسته ی شما در آن مکان یافت میشود زیرا خواسته ی شما جز در آبادی شهر یا روستا نیست. (الوجیزواحدی)
آنچه شما میخواهید چیز عجیب و نایابی نیست که میگویید از الله بخواهم و این درخواست شما در هر شهر و روستایی یافت میشود پس منظور همان شهری از شهرها میباشد. (ابن کثیر)
از آنجا که درخواست آنان از روی ضرورت نبود و از روی تکبر بود، پس درخواست انان قبول کرده نشد و دستور داده شد که به شهری از شهرها بروند. (ابن کثیر)
{وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ}
لایزال بر آنان خواری و مسکنت گذاشته شد و هرکس آنان را میدید مورد اهانت قرار میداد. (ابن کثیر)
از روی خواری از آنان جزیه گرفته میشد. (ابن کثیر)
یعنی الله آنان را خوار گرداند و آنان تحت سیطره مسلمین قرار گرفتند . قبل مسلمانان، مجوس از آنان جزیه میگرفتند.(ابن کثیر)
{وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ}
مستحق عذاب الهی گشتند. (ابن کثیر)
به غضب الهی بازگشتند. (ابن کثیر)
مستحق عذابی بزرگ گشتند. (ابی سعود)
{ذلك كَانُواْ يَكْفُرُونَ بآيات الله وَيَقْتُلُونَ النبيين بِغَيْرِ حق
سبب اینکه آنان یعنی بنی اسرائیل دچار غضب شدند این است که آنان همیشه به الله کفر میورزند و پیامبران را میکشند همانند کشتن شعیاء و زکریا و این قتل آنان بناحق بوده است. (ابی سعود)
به سبب کفر آنان به آیات تورات که در آن صفات پیامبر آخر زمان آمده بود و انجیل و قرآن بوده است. (مظهری)
منظور از بغیر حق یعنی اینکه در اعتقاد آنان نیز حق انبیاء کشته شدن نبود و بلکه این حب دنیا باعث آن شده بود. (مظهری)
در خبر آمده است که در یک روز هفتاد پیامبر را کشتند و وقتی صد و بیست تن از عابدان بنی اسرائیل آنان را امر بمعروف و نهی از منکر کردند، آنان را نیز در همان روز کشتند. (ثعلبی)
{ذلك بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ}
آنچه باعث کفر و قتل انبیاء شده است اینکه عاصی هستند و به سبب دشمنی انان با انبیاء است. (ابی سعود)
مشغول شدن و ادامه دادن به گناه صغیره باعث میشود که انسان مرتکب گناه کبیره شود. (ابی سعود)
و یا این مستحق عذاب شدن به سبب عصیان آنان و از حدود الله تجاوز کردن انان بوده است. (ابی سعود)
یعنی کثرت گناه انان و کثرت تجاوز از حق انان به کفر و قتل انبیاء انجامید. (مظهری)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَىٰ وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿62﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنانکه قبلا ایمان آورده اند و یا ادعای ایمان کرده اند و کسانیکه بر دین حقیقی حضرت موسی و حضرت عیسی بوده اند و کفار اهل کتاب و غیر آنها، اگر به الله ایمان بیاورند و این ایمان مستلزم قبول اوامر وی تعالی است از قبیل ایمان به پیامبر زمان خودشان و به آخرت ایمان بیاورند که از جمله ی نشانه های قیامت، بعثت رسول الله ص میباشد و به بهشت و جهنم و میزان و مکافات عمل ایمان بیاورند و عمل نیک انجام دهند و در ادعای ایمان راستین باشند، برای آنان نزد الله پاداششان محفوظ است و برای آنان ترس و غمی در آخرت نیست و در این دنیا نیز از آنجا که الله تعالی پاداششان خواهد داد، غم و ترسی ندارند که اعمال آن موصوفان، تلف شود و یا فراموش شود.

مستندات
در مورد شأن نزول این آیه آمده است که روزی سلمان فارسی از قوم خود میگفت و برای رسول الله ص بیان داشت که قوم وی نماز میخواندند و روزه میگرفتند و به بعثت تو(رسول الله) ایمان داشتند و وقتی تمام شد. رسول الله ص فرمودند: آنان اهل دوزخ هستند و این بر سلمان فارسی گران آمد و این آیه نازل شد. (ابن کثیر)
برای این است که وقتی رسولی پی رسول دیگر میآمد باید به دین رسول پسین ایمان میآوردند و تابع وی میشدند مثلا قوم یهود تا آمدن مسیح به شریعت موسی عمل میکردند و وقتی عیسی آمد باید تابع وی میشدند و از شرعیت وی تبعیت میکردند. همچنین وقتی رسول الله ص آمد باید به دین وی دربیایند والا دوزخی هستند. (ابن کثیر)
إن الذين آمنوا:
منظور مومنین مسیحی هستند که بعد آمدن حضرت رسول الله ص به ایشان نیز ایمان آورده اند. (طبری)
بلکه منظور این استکه کسانیکه بر ایمان خود ثابت قدم مانده اند. (طبری)
منظور منافقین هستند که با زبان اقرار به ایمان میکنند. (نسفی)
منظور کسانی بودند که ایمان آورده بودند ولی به دین موسی در نیامده بودند و یهودی یا مسیحی نشده بودند. (بحر العلوم)
مومنین منظور امت محمدی است و وجه تسمیه ی آنان به این اسم مبارک این است که آنان یعنی امت محمدی به تمامی انبیاء ایمان میآورند و دیگر اینکه ایمان آنها راستین است و مستحکم. (ابن کثیر)
منظور طالبان دینی هستند که قبل بعثت رسول الله ص ایمان آورده بودند مثل حبیب نجار و قس پسر ساعده و زید پس عمرو پسر نُفیل و ورقه پسر نوفل و ابی ذر غفاری و سلمان فارسی و بحیرای راهب و فرستادگان نجاشی. (بغوی)
منظور از هادوا، قوم یهود است و در سبب تسمیه ی آنان به این اسم چند نظر بیان شده است:
1-بخاطر توبه کردن از عبادت گوساله بوده است. (ثعلبی)
2-بخاطر میل و انحراف آنان از دین اسلام و دین موسی بوده است. (ثعلبی)
3-بخاطر این است که آنان در وقت قرائت تورات تحرک میکردند و میگفتند که آسمان و زمین تحرک کردند وقتی الله تعالی به موسی تورات را داد. (ثعلبی)
4-ابوسماک به نام قعنب به فتح دال قرائت کرده است یعنی هادَوا و بیان داشته است که سبب تسمیه ی آنان بخاطر این است که آنان به یکدیگر در دین میل میکنند. (ثعلبی)
5-گفته اند بخاطر این بود که آنان فرزندان یهودا پسر یعقوب بودند. (سمعانی)
6- منظور کسانی هستند که به دین حقیق موسی و عیسی ایمان آورده و در ان تغییر و تبدیل انجام نداده و بر دین راستین آنان گذشته اند، میباشد. (بغوی)
نصاری یعنی مسیحیان.
و در وجه تسمیه ی این قوم نیز نظراتی مطرح است:
1-وقتی حواریون حضرت عیسی گفتند که نحن انصارالله، پیروان مسیح را نصاری نامیدند. (ثعلبی)
2-آنان شهری به نام ناصره را ولایت کردند و به آن دیار منسوب گشتند و شدند نصاری. (ثعلبی)
3-نام شهری بود که حضرت عیسی و مادرش در ان نزول کرده بودند و نام آن قریه نصره بود. (ثعلبی)
الصَّابِئِينَ:
از حضرت عمر: قومی از اهل کتاب هستند و ذبیحه ی آنان همانند ذبیحه ی اهل کتاب است. (ثعلبی)
از ابن عباس: ذبیحه ی انان و نکاح زنان آنان حلال نیست. (ثعلبی و مصنف عبدالرزاق)
از مجاهد: قومی هستند بین مجوسیت و یهودیت و دینی ندارند. (ثعلبی)
از امام اعظم: طائفه ای از اهل کتاب هستند. (ثعلبی)
قتاده و مقاتل: قومی هستند که به وجود الله اعتقاد دارند و فرشتگان را عبادت میکنند و زبور میخوانند و به سوی کعبه نماز میگذارند و از هر دینی حکمی و رسمی گرفته اند. (ثعلبی)
از ابوعالیه: قومی از مسیحیت هستند که زبور میخوانند. (صحیح البخاری)
از کلبی: قومی بین یهودیت و مسیحیت هستند و وسط سرهایشان را میتراشند. (ثعلبی)
از عبدالعزیز بن یحیی: زمانی بوده اند و حال منقرض شده اند و اثری از آنها نیست. (ثعلبی)
به زیاد خبر دادند که صابئین، به سوی قبله ی ما نماز میخوانند و خمس میدهند و زیاد خواست که از آنان جزیه را بردارد که بعدا خبر دادند که آنان فرشتگان را عبادت میکنند. (السنن الکبری للبیهقی)
از حسن بصری، حکم انان همانند مجوس است. (الأموال للقاسم بن سلام)
اکثر اهل عراق در مورد صابئین آنان را همانند مجوس میدانند و گروهی گفته اند که آنان همانند اهل کتاب هستند. (الأموال للقاسم بن سلام)
صابئی طائفه ای منسوب به صابئ بن متوشلخ است که بر حنیفیت اولی بوده اند. (التوضيح لشرح الجامع الصحيح)
حنیفیت یعنی از تمامی ادیان به کناری بودن و شبیه نبودن و به حضرت ابراهیم حنیف گفته میشود زیرا در توحید بود و دیگر ادیان دچار انحراف وشرک شده اند.
گفته شده است که منسوب به صابئ بن مارى هستند که در زمان حضرت ابراهیم میزیسته اند. (التوضيح لشرح الجامع الصحيح)
کسانیکه ادعای ایمان کرده اند و کسانیکه ادعای بر دین موسی بودن کرده اند و کسانیکه ادعای بر دین مسیح بودن کرده اند. (نظم الدرر)
مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً:
منظور هر آنکس از اینان که به دین قبل حضرت رسول الله ص عامل بوده اند تا وقت منسوخ شدن آنها و تصدیق قلبی داشتند به مبدأ و معاد. (بیضاوی)
منظور این است اگر این کفار، ایمان خالص بیاورند و واقعا به اسلام داخل شوند. (بیضاوی)
کسی که با زبان و قلب ایمان بیاورد. (سمعانی)
میتواند که بمعنی این باشد: و کسانی که بعد تو به تو ای محمد، ایمان میآورند تا روز قیامت. در اینصورت قبل من آمن واو مضمر خواهد بود.
(بغوی)
من آمن اول آیه منظور کسانی هستند که به انبیای گذشته ایمان آورده ولی به تو ای محمد ایمان نیاورده اند میباشد و منظور از یهود و نصاری آنان که کیش تحریف شده را قبول کرده بودند و صابئی گروهی از کفار هستند. (بغوی)
منظور این اشخاص با ایمان به محمد عمل صالح انجام داده اند زیرا بدون ایمان به رسول الله ص عملی صالح نخواهد بود. (الوجیز)
منظور از عمل صالح این است که در ایمان خود راستگو هستند، به اینکه به پیامبر زمان خود ایمان آورند و به ایشان تابع شوند و به اعتقاد خود خللی وارد نکنند. (نظم الدرر)
فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ:
یعنی پاداش اعمال آنان نزد الله است. (خازن)
یعنی ثواب اعمال آنان در آخرت نزد الله است. (بحر العلوم)
اجرشان نزد الله محفوظ است و جای نگرانی و غم فراموشی یا تلف آن نیست. (نظم الدرر)
وَلَا خوف عَلَيْهِم وَلَا هم يَحْزَنُونَ}
برای آنان ترس و غمی در آخرت نیست. (سمعانی)
الله تعالی چنین بیان میدارد که این پاداش همراه آن ترسی و یا غمی نخواهد بود و آن در آخرت حاصل خواهد شد. (رازی)
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿63﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بیاد آورید نعمتی دیگر و عنادی دیگر و عهدی که شما ای بنی اسرائیل قبول کردید و وقتی از قبول آن تورات که به درخواست خود شما بود، سرباز زدید و کوهی بر بالای سر شما آورده شد و بدین وسیله قبول کردید و گفتیم که آن عهد را محکم و به جد بگیرید و بدان عمل کنید و تعلیم دهید و فراموش نکنید تا به وسیله ی آن از هلاک رهایی یابید و تقوی پیشه کنید و از گناهان دوری کنید.

مستندات
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ:
به بنی اسرائیل یادآوری میکند که از آنان عهد و پیمان گرفته شده است تا الله را یگانه بدانند و شرک نورزند و به رسولان تابع شوند. (ابن کثیر)
یادآوری جنایتی دیگر از جنایات اسلاف بنی اسرائیل زمان رسول الله ص و آن عهد محافظت از تورات است. (ابی سعود)
این دهمین نعمتی است که برای بنی اسرائیل یادآوری میشود و نعمت بودن آن برای این است که مصلحت آنان در این بوده است. (رازی)
وقتی عهد گرفتیم که از موسی تبعیت کنید و به تورات عمل کنید. (بیضاوی)
به قبول آنچه در تورات هست. (نسفی)
از ابن عباس میثاق و عهد گرفته شده دو میثاق است: یکی همان میثاق و پیمانی که وقتی از صلب آدم خارج شدند و عهد گرفته شد و دیگری پیمان مذکور در تورات و دیگر کتب آسمانی. (بحر العلوم)
{وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور}:
کوهی را بر بالای شما قرار برد. (نسفی)
سبب بالا بردن کوه بر سر آنان این بود که وقتی تورات را دریافت کردند و در آن وظائف تکلیف شده را دیدند از قبول آن سرباز زدند و امتناع کردند و الله تعالی به جبرئیل دستور داد تا کوهی بر بالای سر آنان بلند کند تا مجبور به قبول شوند و جبرئیل کوه طور را بلند کرد و بر آنان سایه انداخت و موسی گفت اگر قبول کنید برداشته خواهد شد والا بر سر شما کوه انداخته میشود و بنی اسرائیل قبول کردند. (نسفی)
از ابن عباس: طور به کوهی که دارای گیاه است گفته میشود و اگر گیاه نداشته باشد، طور گفته نشود. (ابن کثیر)
خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ:
آنچه به شما داده شده است از تورات را با جدیت و عزیمت بگیرید. (نسفی)
به آنچه در تورات هست عمل کنید. (ابن کثیر)
امتثال امر کنید. (ابن کثیر)
وقتی امر به سجده برای الله شدند، امتناع کردند و بوسیله کوه مجبور شدند و در این سجده به یک طرف صورت سجده کردند و عذاب برداشته شد و سجده ی انان چنین است. (ابن کثیر)
وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ:
حفظ کنید آنچه در تورات هست را تعلیم دهید و فراموش نکنید و از آن غافل مشوید. (نسفی)
تورات را قرائت کنید و بدان عمل کنید. (ابن کثیر)
به آنچه در تورات هست، تفکر کنید. (بیضاوی)
{لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}
امید میرود که متقی باشید. (نسفی)
تا بوسیله ی آن از گناهان دوری کنید. (بیضاوی)
تا بوسیله ی آن از هلاک دنیوی و اخروی برهید. (مظهری)
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ ۖ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴿64﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بعد اینکه تورات و احکام آن را قبول کردید، اعراض نمودید و اگر فضل خدا نبود در دنیا هلاک و در آخرت دچار عذاب میشدید.

مستندات
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ:
بعد از آن، شما اعراض کردید. (واضح)
اصل تولی، پشت کردن است و اینان به وضوح اعراض کردند همانند آنکه به چیزی پشت میکند. (زهرة التفاسیر)
این رویگردانی بعد قبول عهد آنان بوده است. (زهرة التفاسیر)
فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ:
اگر فضل الله نبود و به شما مهلت نمیداد. (خازن)
منظور از فضل الله: اسلام و از رحمت قرآن است. (ماتریدی)
فضل الله محمد ص است که برای الفت شما ارسال شد و به دین حق دعوتتان میکند و این بعد فترتی بود که رسولی نیامده بود. (ماتریدی)
فضل الله، نجات پدران شما بود که اگر نجات نمی یافتند، شما الان وجود نداشتید. (ماتریدی)
فضل الله همان اعطای تورات به آنان است. (ماتریدی)
فضل الله قبول توبه ی آنان و رحمتش، عفو آنها است. (قرطبی)
لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ:
از زمره ی زیان کشان میبودید، با رفتن دنیا از دستان شما و با عذاب در آخرت. (خازن)
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ ﴿65﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بنی اسرائیل آنان را که در روز شنبه که برای آنان صید حرام بود و باز صید میکردند شناختند و حکم آنان را نیز دانستند و حکم این شد که وقتی از اینکار دست برنداشتند، دستور تکوینی آمد که به بوزینه تبدیل شوند و جزو طرد شدگان قرار گرفتند.

مستندات
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ:
همانا شناختید کسانی را که در روز شنبه از شریعت الله، تعدی میکردند. (قرطبی)
گفته شده است که منظور حکم آن اشخاص را دانستید. (قرطبی)
تجاوز آنان در روز شنبه اینکه آنان در این روز از صید ماهی منع شده بودند و آنان این عمل نامشروع را انجام دادند و صید را در آن روز حلال دانستند. (قرطبی)
آنان روز شنبه به دام میانداختند و در زوز یکشنبه میگرفتند. (ماوردی)
فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ:
پس گفتیم که به میمون تبدیل شوید. (ماتریدی)
گفته شده است که ظاهر و جسم آنان تبدیل شد و فهم و شعور انسانی در آنها باقی ماند. (ماتریدی)
مجاهد گوید که منظور مثل است یعنی همانند میمون شدند. (ماوردی)
در حالیکه شما دور شوندگان و طرد شدگان هستید. (خازن)
منظور این است که جزو طرد شدگان شوید و به میمون تبدیل شوید. (خازن)
گفته اند که تا سه روز به این صورت باقی میماندند و بعد میمردند. (ماوردی)
فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ ﴿66﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

این اتفاق یعنی تنبیه تعدی کسانیکه ماهیگیری را روز شنبه حلال شمردند، و به میمون تبدیل شدند، عبرتی قرار دادیم برای هم عصران آنها و همچنین برای آیندگان و موعظه ای است برای امت محمد که اگر حرامی را حلال شمارند، عقوبتی چنین برای آنها خواهد بود پس تا قیامت یادشان باشد.

مستندات
نکال: عذاب و عبرة و بی آبرویی آشکار را گویند. (ثعلبی)
این عذاب را عذابی بخاطر گناهان انجام شده قرار دادیم و عبرتی برای آیندگان آنها. (بحرا لعلوم)
پس این قریه که دچار چنین سرنوشتی شد را عبرتی برای دیگر آبادی های همراه در آن زمان و آبادی های آینده قرار دادیم. (بحر العلوم)
این میمون و بوزینه شدن را عبرت قرار دادیم. (ثعلبی)
این عقوبت، جزای گناهانی که آنان قبل نهی از ماهیگیری روز شنبه است و همچنین جزای ارتکاب جرم ماهیگیری روز شنبه است. (ثعلبی)
این از عذاب آخرت است و نصیحت در دنیا که تا روز قیامت یادشان بماند. (ثعلبی)
این عذابی برای انجام این جرم است و برای کسانیکه بخواهند، چنین عملی را تکرار کنند. (طبری)
وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ:
و یادآوری برای مسلمانان که اگر حرامی را حلال بدانند به چه سرنوشتی دچار خواهند شد. (بحر العلوم)
وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ۖ قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا ۖ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ ﴿67﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بیان قصه ای است که برای بنی اسرائیل در زمان حضرت موسی رخداده است و شرح آن اینکه از بنی اسرائیل مردی ثروتمند بود و فرزندی نداشت و وارث وی برادرزاده ی وی بود و به طمع ارث عموی خود را کشت و بر در مردی دیگر گذاشت و مردم جبهه گیری کردند و آماده ی جنگ شدند و عاقلان و ریش سفیدان گفتند که جنگ برای چه بلکه رسول خدا بین ماست از وی درخواست حل و فصل این قضیه کنیم پس چنین کردند و حضرت موسی طبق همین آیه فرمود که گاوی را ذبح کنند و مردم گفتند آیا ما را مسخره میکنی و حضرت موسی جواب داد که پناه بر خدا که قصد مسخره کردن داشته باشم. (ابن کثیر)

مستندات
و در روایتی آمده است که وقتی عموی خود را کشت اصرار کرد تا الله برای آنان قاتل را شناسایی کند و حضرت موسی امر به ذبح گاو (هر نوع گاوی) نمود.
و طبق این آیه و آیات بعد، مسائلی بیان شد.
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ ۚ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَٰلِكَ ۖ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ ﴿68﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی بنی اسرائیل از جدی بودن خواست حضرت موسی مطمئن شدند گفتند که چگونه گاوی باید باشد و حضرت موسی بیان داشت که گاوی میان سال باشد نه پیر باشد و نه خرد بلکه بین این دو باشد.

مستندات
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا ۚ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ ﴿69﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بعد اینکه سن گاو مشخص شد باز سوال کردند که این نوع گاو بسیار است پس برای ما بگو که چه رنگی باشد. و حضرت موسی بیان داشت که زرد یکدست و خالص باشد و رنگش باعث خوشی بینندگان آن باشد.

مستندات
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ ﴿70﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای بار سوم پرسیدند و خواستند تا الله برایشان مشخص کند که این چه گاوی است که بر ما مشتبه شده است و نمیدانیم کدام گاو را ذبح کنیم و ان شاء الله این بار بیان کند، ما گاو را خواهیم شناخت و هدایت خواهیم شد.

مستندات
قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا ۚ قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ ۚ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ ﴿71﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

پس حضرت موسی بیان داشت که الله گوید که آن باید گاوی باشد که برای شخم زدن نباشد و نه برای آبیاری بلکه گاو سالم از عیوب باشد که در آن لکه ی سفیدی نباشد.(ابن کثیر)

مستندات
{قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}
پس بنی اسرائیل گفتند که الان حق را بیان نمودی پس آن گاو مورد نظر را ذبح کردند.
و نزدیک بود که آن امر را انجام ندهند و این اقدام به عمل نکردن برای این بود که آن گاو مورد نظر، خیلی گران بود و یا برای ترسیدن از آشکار شدن قاتل بوده است. (بیضاوی)
گویند که کودک یتیمی بود که با مادرش زندگی میکرد و گاوی به ارزش سه دینار داشتن و با آن زندگی میکردند و حاضر نبود این گاو را بفروشد تا اینکه به قیمت پوست گاو پر از طلا راضی شد. (بیضاوی)
گویند اگر بنی اسرائیل اول امر حضرت موسی عمل میکردند و گاوی میگرفتند و ذبح میکردند، امر تمام میشد ولی هرچه سوال کردند، امر برایشان سختتر گشت تا اینکه یک گاو را به این قیمت گرفتند و ذبح کردند. (ابن کثیر)
گویند که چهل سال در پی یافتن این گاو گشتند. (نسفی)
وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا ۖ وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ ﴿72﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بیاد آورید وقتی که شخصی را کشتید و در مورد قاتل وی اختلاف کردید و به یکدیگر نسبت دادید و الله آنچه شما در ضمیر خود پنهان دارید را آشکار کننده است.

مستندات
به شک افتادید. (ثعلبی)
دعوا کردید. (ثعلبی)
فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا ۚ كَذَٰلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَىٰ وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿73﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

پس امر شد که آن میت را با بعضی از اعضای گاو بزنند تا زنده شود و قاتل خود را معرفی کند و در مورد اینکه چه عضوی از گاو بوده است چند قول ذکر کرده اند:

مستندات
1-از ابن عباس: استخوان نزدیک به رانها است.
2-از ضحاک: زبان
3-از سعید بن جبیر: دم گاو بوده است
4-از سدی: تکه گوشتی بین دو کتف آن.
5-گوش آن.
در هر صورت گاو زنده شد و قاتل را معرفی کرد و مرد. (تفسیر ثعلبی)
و قاتل از ارث محروم گشت و دیگر قاتلی از مقتول خود ارث نبرد. (خازن)
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ۚ وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ ۚ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ ۚ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿74﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بعد از آن قلبهای شما از نرمی و تواضع و خشیت و مهربانی، تهی گشت. پس همانند سنگ شد و یا خشکتر از آن شد. (بحر العلوم) بلکه سنگ نیز از قلب سخت و خشک شده بهتر است. (خازن) و بعضی سنگها هستند که شکافته میشوند و از آن آب خارج میشود. (بحر العلوم) بعضی از سنگها هستند که از ترس الله فرو میریزند.

مستندات
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ:
منظور از بعد از آن:
بعد از دیدن اینکه مقتول شما زنده میگردد. (بحر العلوم)
بعد از دیدن آیات و نشانه ها از قبیل تبدیل شدن به میمون و نشانه های دیگر. (بحر العلوم)
فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً:
پس همانند سنگ شد بلکه سختترین شیی شد. (بحر العلوم)
وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ:
بیان خشکتر از سنگ بودن قلبهای آنان است و میفرماید:
بعضی از سنگها از آن نهرها جوشیدن میگیرد و این سنگ منظور میتواند که سنگ حضرت موسی باشد و یا سنگهای کوهستان که از آن نهر ها جاری است. (بحر العلوم)
وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ:
وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ:
منظور از این سنگ: 1-هرسنگی که فرو ریزد بخاطر ترس از الله است. 2-منظور سنگی است که وقتی حضرت موسی درخواست رویت الله را کرد، تکه تکه شد. (بحر العلوم)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود