الله متعال دوست نمیدارد که بدی را جار بزنید و به جهر بگویید مگر اینکه کسی مورد ظلم قرار گیرد که این مجاز است. و الله متعال شنوا به همه چیز و دانا به همه چیز است. نکته: جهر یعنی آشکار کردن حال وقتی بر کسی ظلمی میشود وی ناچار است که پیش دولت یا پیش ریش سفید و وو آن را بازگو کند پس وی مجاز است. نکته: هرکس ممکن است که ادعا کند مظلوم واقع شده است ولی آنچه نزد الله متعال واقعا ظلم است منظور این آیه است و شرع حاکم است.
اگر که شما خیری را آشکارا انجام دادید و یا که این خیر را پنهان داشتید و سری انجام دادید، و یا که بدی کسی را عفو کردید و بخشیدید پس قطعا الله متعال زیاد درگذرنده و توانا است. نکته: در این آیه الله متعال میفرماید شما که در عفو کسی تردید دارید و ای افرادی که عفو کردید فکر نکنید که این امری بوده که به ضرر شما باشد و یا اینکه کاری انجام داده اید بدانید که الله متعال قادر مطلق و توانا با این همه قدرتی که دارد عفو میکند و میبخشد پس دو امر را بدانید یکی اینکه از سنت الهی پیروی کرده اید دیگر اینکه الله متعال با آن کمال خود در قدرت شما را میبخشد.
قطعا کسانیکه به الله متعال کفر میورزند و به رسولان الله متعال کفر میورزند و قصد دارند که بین الله و رسولانش جدایی قائل شوند و میگویند: به بعضی از این موارد ایمان میآوریم و به بعضی دیگر کفر میورزیم و هدفشان این است که دینی بین کفر وایمان برای خود بگیرند. نکته: در این آیه صراحت به این مطلب است که انکار و کفر به یکی از رسولان با کفر به تمامی آنها، فرقی ندارد و کافر صریح هستند. نکته: کفار همیشه تلاش داشته اند تا برای فریب مومنان، شبهاتی را مطرح کنند از قبیل ایمان به الله متعال و کفر به انبیاء پس الله متعال بیان داشت که اینان کفار صریح هستند.
آن کسانیکه ادعا دارند به بعضی از انبیاء ایمان دارند و به بعضی دیگر کفر میورزند، آنان کافران حقیقی و واقعی هستند و ما قطعا برای کفاران، عذابی توهین کننده آماده کرده ایم. نکته: اینکه ایمان کم و زیاد نمیشود یعنی آنچه باید به آن ایمان اورد تا نجات پیدا کنیم مسائلی مشخص هستند که کفر به یکی از آنها به معنی کفر به تمامی آنها موارد است. نکته: وقتی الله متعال دینی را معرفی کرد دیگر با توجیه دینی دیگر نمیشود برای خود قائل شد و اعتباری ندارد. نکته: با گفتن من ایمان نمیآورم و اصلا بهشت هم نمیخواهم نیز وظیفه ی ایمان آوردن ساقط نمیشود و مورد عذاب قرار خواهد گرفت.
و کسانیکه به الله متعال باور و ایمان داشته اند و به انبیا همگی ایمان دارند و بین انبیا به ایمان به بعض و کفر به بعض، جدایی قائل نشدند، همان کسان زود است که اجرهای نیکشان را در بهشت خواهد داد و الله متعال همیشه آمرزنده و مهربان بوده و هست. نکته: همانطور که در تفاسیر بیان شده است، ایمان شرط ورود به بهشت است و عمل جزو ایمان نیست و مسلمان گناهکار و فاسق نیز مسلمان و مومن بوده و با و یا بی عذاب وارد بهشت خواهد شد.
اهل کتاب از تو درخواست دارند تا کتابی بر انها نازل شود طوری که ما به طریق آن بدانیم که تو رسول الله هستی، پس از این درخواستشان خودت را معذب نکن چراکه اینان همینطور هستند و از موسی سوالی بزرگتر داشتند و درخواست کردند که الله را آشکارا به ما نشان ده، پس آنان را صاعقه ای در برگرفت و هلاکشان کرد و این بخاطر عدم رعایت حد و حدود خودشان بوده است بعد دیدن این هلاک و این قدرت الله متعال ، باز گوساله را اله گرفتند و این بعد دیدن معجزات فراوان بود، پس ما اینان را از این جنایاتشان مورد عفو و بخشش قرار دادیم و موسی را قدرت و سلطانی غیر قابل انکار بر آنها دادیم طوریکه آنان را دستور داد تا خودشان را بکشند و آنان نیز چنین کردند. نکته: آیه در صدد بیان این مطلب است که درخواستهای اینان نه برای راهنمایی و حجت طلبی بلکه مثل اجدادشان فقط جهت مسخره کردن آیات الهی است و از روی عناد است پس آیه با امکان یا عدم امکان رویت الیه را دنبال نمیکند چراکه همانطور که فروفرستادن کتاب کامل به یکباره امری ممکن است رویت نیز چنین است و کتاب را نفرستاد و رویت را نیز حاصل نکرد چراکه اینان مستحق این احترام نیستند.
و کوه را بر بالای آنان بالا بردیم به جهت قبولاندن شریعت تورات، و گفتیم که وقتی وارد دری از درهای بیت المقدس میشوید، متواضع و خم شده وارد شوید و گفتیم که در شنبه در حکم مخصوص به آن از جمله عدم صید ماهی، تعدی نکنید و از آنان عهدی استوار گرفتیم. نکته: وقتی اینان از رسول الله ص درخواست نزول یکباره کتابی از آسمان داشتند الله متعال بیان میدارد که برای اینان کتاب با آن وصف داده شد ولی وقتی به آنان گفته شد به آنچه در این کتاب هست ایمان بیاورید و قبول کنید سرباززدند و قبول نکردند و با بالابردن کوه بر سرشان بود که قبول کردند پس تو ای محمد به خواسته ی اینها اعتنا نکن. نکته: اگر بخواهی در رسالت و هدف خودت با برآورده کردن خواست دشمنان و مخالفان حرکت کنی از هدفت خواهی ماند پس آنچه که نشان از نبوتت میدهد را الله میخواهد به آنان آشکار کن و پیگیر هدف خودت باش و بدان که اگر بر فرض بر گفته ی آنان عمل کنی باز بهانه ای دیگر خواهند آورد و کارت این خواهد شد که درخواست آنان را برآورده کنی و درخواستشان تمامی نخواهد داشت. نکته: انواع مسائلی را که اینان بدعهدی کردند را همراه با معجزاتی که به اینان نشان داده شد بیان میکند تا بدانیم که درخواست اینان برای ایمان اوردن نبوده است.
پس بخاطر نقض عهدشان؛ آنان را عذاب دادیم؛ و بخاطر کفرشان به نشانه هاییکه الله متعال برای آنان نشان داد و کتابی که برای آنان فرستاده شد و بخاطر قتل انبیاءی که داشته اند و بخاطر گفتارشان که میگویند ما پر از علم هستیم و قلب ما برای شنیدن چیزهایی که تو ای محمد آورده ای، بسته است و نیازی نداریم؛ اینگونه نیست بلکه آنچه هست اینکه قلبهایشان بخاطر کفرشان بسته شده است و این کفرشان است که نمیگذارد بشنوند و گوش کنند در نتیجه از آنان ایمان نمیآورند مگر عده ای کم و یا اینکه در آنان ایمان جای ندارد مگر مقداری بی ارزش و کم.
و بخاطر کفرشان به محمد و قرآن و بخاطر سخنی که در مورد حضرت مریم گفتند و آن تهمتی بس بزرگ بود.
و بخاطر سخنانش که گفتند: قطعا ما عیسی که رسول الله است را کشته ایم در حالیکه نکشتند و نه به دار آویختندش، بلکه بر آنان مشتبه گشت و قطعا کسانیکه در کشتن وی اختلاف کرده اند را علمی نیست بلکه در شک هستند و در حیرت هستندو برای آنان در این مورد علمی نیست لیکن اینها از گمان خود پیروی میکنند. و آنان وی را یقینا نکشته اند یعنی شکی نیست که نکشته اند. نکته: اینکه در این آیه بعد ذکر قتل عیسی بن مریم ، کلمه ی رسول الله ص را نیز آورده اند و بر فرض اینکه این کلمه نیز جزو سخنان آنان است برای تعریض این مطلب است که با وجود رسول بودن وی را کشتیم پس تو را نیز ای محمد خواهیم کشت. و نظر بنده بر این است که رسول الله در این آیه جزو حقیقی سخن اینان باشد و از جهت دیگر الله متعال شناعت کردار و گفتارشان را بیان میکند و میفرماید که اینان این کفر وانکار و کشتن را به خطا و اشتباه انجام نداده اند بلکه با علم به اینکه چه میکنند انجام داده اند.
نه تنها وی را نکشتند بلکه الله متعال ایشان را به آسمان برد و الله متعال همیشه بر امور غالب و در امور و کارهایش، صاحب حکمت و تدبیر است.
و از اهل کتاب کسی نیست مگر اینکه قبل مرگش به حضرت عیسی ایمان میآورد که رسول و بنده ی الله بوده است و حضرت عیسی در قیامت بر علیه آنان گواهی خواهد داد که اینان کفر ورزیده اند.
پس بخاطر ظلمی که از یهود سر زد، بر آنان اشیاءی راکه بر آنان حلال و پاک بود را بر آنها حرام گرداندیم و دیگر بخاطر اینکه بسیار از ایمان به الله منع کردند و جلوگیری کردند. نکته: این منع از ایمان و جلوگیری از ایمان هرچند در گذشته نیز بوده است ولی در اینجا اشاره کار شنیعی است که علمای اهل کتاب با ایمان نیاوردن به محمد و دینش مرتکب شده اند چراکه آنان بخاطر ترس از دست دادن ریاستشان بنا را بر کفر گذاشتند و مردم از ایمان به اسلام منع میکردند چه با سخن و چه با جنگ.
و بخاطر ربا خواریشان این درحالی است که انان از ربا خواری نهی شده بودند و بخاطر خوردن مال مردم به باطل از قبیل رشوه و مانند. و ما برای کافران از این اهل کتاب، عذابی دردناک آماده کرده ایم.
لیکن ثابت قدمان در علم به کتاب از اهل کتاب و مومنان آنان به آنچه بر تو نازل شده است و به آنچه قبل تو نازل شده است، ایمان میآورند و همینطور برپادارندگان نماز که چه نیک هستند، و ادا کنندگان زکات اموال و ایمان آورندگان به الله و روز واپسین آن موصوفان به این صفات والا زود باشد که به آنان مزدی بسیار بزرگ و بی حد و حصر عطا خواهیم کرد. نکته: تکرار ایمان آورندگان و ایمان میآورند از برای بیان این مطلب است که موارد ایمانی این چیزها هستند و به ادعا نیست.
قطعا ما به تو وحی کرده ایم همانطور که بر نوح وحی فرستادیم و همینطور بر انبیای بعد وی نیز وحی کرده ایم و همینطور وحی فرستاده ایم به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اولاد یعقوب و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان. همانطور که به حضرت داود، کتاب زبور را داده ایم. نکته: یعنی وحی به تو امر جدیدی نیست بلکه این سنت قدیم الله متعال است که انبیاء را مبعوث میداشته و به آنان وحی میکرده است. نکته: آیه در صدد تعیین اولین انبیاء نیست بلکه همانطور که در تفاسیر ذکر شده است هدف از ذکر این انبیاء یکی بیان کردن این مطلب است که وحی به محمد با وحیی که به انبیایی که شما اقرار دارید، فرقی ندارد و دیگر اینکه ذکر این انبیاء به جهت تعظیم و مشهور بودن آنان است.
و رسولانی فرستادیم غیر از انچه در اینجا بیان کردیم، رسولانیکه از آنها قبلا برایت نام برده ایم و همینطور رسولانیکه برایت نام نبرده ایم و اینکه الله متعال با موسی سخن گفت سخن گفتنی و موکدا سخن گفته است. نکته: کلام صفتی از صفات الله است و قدیم است و کیفیت آن برای مجهول است و علم ما بدان نمیرسد فقط میدانیم که صفتی حقیقی برای الله متعال است و از جنس کلام بشر نیست و بر قاعده ی لیس کمثله شیئ استوار است یعنی در اسماء و صفات و افعال الهی نباید هیچ تشابهی بین الله متعال و مخلوقاتش قائل شد و ای اصل عقیده ی اهل سنت و جماعت که همانا ماتریدیه و اشعریه هستند، میباشد. نکته: قطعا این سخن الله متعال با حضرت موسی برای ایشان مزیتی بوده است که دیگر انبیاء و رسولان را نبوده است.
در حالیکه این اینان رسولانی هستند که بشارت دهنده ی مطیعان و هشداردهنده ی منکران هستند تا بوسیله ی ارسال رسولان به نفع مردم منکر بر علیه الله متعال بهانه ای و عذری نماند بعد اینکه رسولان را فرستاد و الله متعال بر هر امری که خواهد غالب است و وی را مانعی نیست و هرکاری انجام میدهد بر اساس حکمت است.
لیکن الله متعال است که در دنیا با معجزه و در آخرت به گواهی بر راستی ادعایت گواه است و فرشتگان نیز گواه هستند و الله متعال اگر تنها باشد گواهی وی تو را بسنده است. نکته: یعنیآنچه بیان کردیم برای الزام حجت بر علیه منکران و نه به جهت گواه گرفتن آنان یعنی آنچه از وحی به انبیاء قبل تو و تو گفتیم برای این بود تا برای خودشان فردای قیامت بهانه نداشته باشند و عذری نداشته باشند و نه اینکه به این جهت باشد که گواهی آنان را اعتباری بدهیم و از آنان گواهی بخواهیم بلکه گواهی الله در دنیا با تایید بوسیله ی معجزات و گواهی فرشتگان با تایید و حمایت از تو، کافی است و نه فقط این بلکه همان گواهی الله کافی است. و از سوی دیگر در آخرت نیز گواهی خود الله متعال کافی است. نکته: ادعای نبوت از امور اخروی است و هرکس که به وقوع آن یقین دارد جزای ان را نیز از جنس آخرت تعیین میکند و نمیگوید از گواهی ندهید میکشم یا جنگ میکنم بلکه وعید آتش آخرت و وعده ی نعمت جنت میدهد پس این خود گواه بر درستی امر است. آن جنگهایی که در راه دین صورت گرفته است عامل و باعث آن همین کفار بوده اند که مسلمانان را به جنگ طلبیده اند وقتی خودشان اصرار بر جنگ دارند پس دیگر فرقی نمیکند که مسلمانان جنگ را شروع کنند ویا کفار شروع کننده ی جنگ باشند.
قطعا کسانیکه به آنچه باید ایمان آورد از محمد و قرآن و مانند آن و مردم را انواع حیله و شبهات از دین منحرف کردند، همانا گمراه شدند گمراهی دور از حق.
قطعا کسانیکه به آنچه باید ایمان آورد ایمان نیاورده اند و به محمد و مردم با کردار و گزینش خود، ظلم کردند، نیست الله متعال اینکه آنان را مورد آمرزش قرار دهد ما دامیکه بر کفر هستند و نیست اینکه آنان را به راهی هدایت کند.......
مگر راهی به سوی جهنم در دنیا با عدم توفیق به اسلام و در آخرت راهی را به آنان نشان داده خواهد شد که منتهی به جهنم است و وقتی وارد جهنم شوند دائما برای همیشه در جهنم خواهند ماند و این کار و هر امری دیگر که الله اراده کند بر الله آسان است.
ای مردم تحقیقا برای شما فرستاده ای آمده است که حق را بیان میکند و آنچه که در مورد خلقت حق است را یعنی یگانه بودن الله متعال را برای شما اورده است و این از طرف پرودگارتان است پس ایمان بیاورید وآنچه را که به نفعتان است را انتخاب کنید و اگر بر فرض بر کفر خود اصرار بورزید و کافر شوید، پس برای الله متعال است آنچه در آسمانها و زمین است. اگر بدانید متوجه شدید که دعوت به ایمان، از روی حاجت و نیاز الله متعال نیست بلکه این شما هستید که از ایمانتان نفع میبرید و الله متعال دائما دانا و با حکمت است.
ای صاحبان کتاب آسمانی از یهود و مسیحیان، در دین خود غلو نکنید و چیزی را از حد خودش فراتر ندانید و دین خود را نیز همانطور که به شما اعلام شده است بدانید و در مورد الله متعال چیزی غیر از حق نگویید. این است و غیر این نیست که عیسی فقط پسر مریم است و نشانه و کلمه ای از طرف الله متعال که به حضرت مریم داده شده است و روحی است که از طرف الله متعال. پس به الله و رسولانش ایمان بیاورید و نگویید که اله سه است. از چنین گفتاری باز ایستید که این باز ایستادن به خیرتان است. این است و غیر این نیست که الله یگانه اله است. پاک است از اینکه وی را فرزندی باشد. برای وی است هرآنچه در آسمانها و زمین است. و الله خودش به تنهایی برای گواهی بر این امر و تدبیر آن، کافی است. نکته: فراتر از دین قائل شدن و غلو در دین ادیان قبل اسلام به چند مورد برمیگردد یکی اینکه با غلو در شان انبیای خود آنها را همسنگ الله قرار دادند و دیگری اینکه هر رسولی را الله متعال گوش زد میکرد که پیامبر آخر زمان بیاید، باید از وی تبعیت کنید و این را رسولان به مردم ابلاغ میکردند پس غلو دیگر انان این است که ادعا کردند که دین آنها تا قیامت باشد و منسوخ نمیشود و غلو و افراط دیگر آنان این است که علمای خود را به حد رسولان رساندند و آنان قانون گذاران دینشان شدند.
هرگز عیسی از اینکه بنده ی الله باشد و بر بندگی وی تعالی بر حسب وظیفه استمرار داشته باشد، ابایی ندارد و همینطور فرشتگان مقرب که دارای قدرت زیادی هستند و بر امور بسیار اطلاع دارند از اینکه بنده ی الله باشند ابایی ندارند و هرکس که از بندگی و عبادت الله متعال استنکاف ورزد و آن را سنگین بداند، پس زود است که همه ی مخلوقات را به سوی خوشد جمع خواهد کرد. نکته: یعنی وقتی میگوید همه به سوی وی برمیگردند و جمع کرده میشوند مشخص است که این نام بردگان از عیسی و فرشتگان چیزی بیش از این نیستند که بنده الله باشند.
و اما وضعیت هردو گروه این است: پس اما کسانیکه ایمان آورده و عمل نیک شرعی انجام دادند، پس الله متعال اجر و ثواب آنان را کامل ادا خواهد کرد و از فضل خود اضافه نیز خواهد داد و اما کسانیکه عبادت الله را و ایمان را عار و ننگ میشمارند و کبر میورزند پس عذابشان خواهد داد عذابی دردناک و دائمی و برای آنان نمییابند بغیر از الله متعال، یار و مانعی که آنان را از این عذاب مانع شود. نکته: وقتی به الله ایمان نیاوردند و در قیامت غیر از الله مانعی از عذاب نیست و یاوری هم غیر وی تعالی نیست، دیگر هیچ یاور و منع کننده ای برای آنان نمیماند.
وقتی که سرنوشت و عاقبت هر دو فرقه مشخص شد ای مردم قطعا شما را حجت قائم شد و دیگر عذری باقی نماند و برهان قطعی از پرودگارتان آمده است و منظور میتواند که رسول الله ص باشد و همینطور میتواند که منظور قرآن باشد و ما یعنی الله متعال، فروفرستادیم، به شما نوری آشکار که در حق بودن آن شکی نیست.
پس اما کسانیکه به الله متعال ایمان حقیقی آورده اند یعنی وی تعالی را یگانه دانسته و به وی تمسک جسته اند، پس زود باشد که آنان را به رحمتش داخل گرداند و زیادتی نیز عطا کند و هدایتشان کند به سوی خودش در تمامی امور و به راهی که در آن هیچ کژی نیست. نکته: در مورد فی رحمته در رحمتش داخل کند، تقریبا همه ی تفاسیر متفق بر این هستند که منظور بهشت است و رحمت مکان نیست تا به آن داخل شوند بلکه در بهشت به شخص رحمت ارزانی بدارد، این سخنی درست است و البته الله متعال در ذکر رحمت بجای جنة، هدفی داشته است و به نظر بنده منظور این استکه ما وقتی در کامل و وافی بودن چیزی میخواهیم مبالغه کنیم میگوییم که انگار داخل آن هستیم پس هدف الله متعال بیان این مطلب است که بهشت چیزی جز رحمت و خوشی درآن نیست و همگی رحمت است انگار که در خود رحمت زندگی میکنند.
از تو طلب فتوی در مورد مساله ای سوال میکنند. بگو الله متعال به شما در مورد کلاله، حکم میدهد، اگر کسی فوت کند و فرزندی نداشته باشد، در حالیکه وی را خواهری باشد که پدرشان یکی است چه مادرشان یکی باشد چه نباشد، پس برای این خواهر، نصف ترکه است. و این برادر نیز از این نوع خواهر ارث میبرد اگر این خواهر را فرزندی نباشد پس اگر این کس، دو خواهر باشد و یا بیشتر پس برای آنها دو سوم ترکه است و اگر که خواهران و برادران برای وی باشند، پس برای هر یک برادر سهمش به مانند سهم دو خواهر است. الله متعال برای شما احکام را و احکام میراث را بیان میکند تا که گمراه نشویدو اگر که بیان نکند گمراه خواهید شد و الله متعال بر هم چیز داناست پس بر حذر باشید که حق را پایمال نکنید.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.