0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
الْمَآئِدَة
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ۚ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ ۗ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ ﴿1﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه به آنچه که در ایمان واجب است، باور دارید و گردن نهاده اید برای شما حلال گردانیده شد حیوانات انعام که در سوره انعام شمرده شده است و اهلی و وحشی آنها، مگر آنچه که برای شما حرام بودن آن تلاوت میشود، چه در این سوره و چه در سوره ای و جایی دیگر. و این حلال بودن یک استثناء دارد و آن اینکه شما نباید از کسانی باشید که شکار حیوانات وحشی را در حالت احرام، حلال میشمارند یعنی حرام بداند. قطعا الله متعال آنچه اراده میکند را حکم میکند و میداند که چه چیزی باید حلال باشد و چه چیزی حرام باشد.

مستندات
سوره مائده همه ی آیاتش مدنی هستند. (بحر العلوم)
از جبیر بن نفیر روایت است که پیش حضرت عائشه رفتم و ایشان گفت: آیا سوره ی مائده را قرائت میکنی؟ گفتم: آری. گفت: این سوره آخرینها قرآن است پس هرآنچه در آن از حلال آمده است را حلال بشمارید و هرآنچه از حرام در آن امده است را حرام بشمارید. (بحر العلوم)
از شعبی: از این سوره بغیر از ... وَلا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَلا الْهَدْيَ وَلا الْقَلائِدَ وَلا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ... هیچ آیه ای منسوخ نشده است. (بحر العلوم)
بعضی نیز گفته اند که أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ [سورة: 106] نیز منسوخ شده است. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
ای کسانیکه تصدیق کرده اید، در اینجا الله متعال بیان نکرد که چه چیزی را تصدیق کرده اند پس شامل تمام آنچه در ایمان باید تصدیق بشود را تصدیق کرده اند از یگانگی الله متعال و رسالت محمد ص و قرآن و جمیع انبیاء و زنده شدن بعد مرگ و بهشت و جهنم. (بحر العلوم)
أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ۚ
وفا و ایفاء به عقود یعنی اقدام به انجام آنچه که عقد لازم میگرداند. (ابوسعود)
یعنی وفا به آنچه که واجب است و هرآنچه که از نظر دینی مستحسن است و مستحب است. (ابوسعود)
عقودی الله متعا امر به وفای آن کرده است همان عهدهایی هستند که الله متعال از اهل کتاب گرفته است بر اینکه به محمد ایمان بیاورند به شریعت وی ص عمل کنند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی تکمیل کنید فرائض الله متعال که در قرآن بر شما فرض گردانیده است از حلال و حرام. (بحر العلوم)
مقاتل: به عهدی که بین شما و مشرکین است وفا کنید. (بحر العلوم)
گفته میشود: به هر عقدی که بین شما و مردم است و همینطور با الله بسته اید، وفا کنید. (بحرالعلوم)
ابن عباس: منظور از عقود، حلال و حرامهای الله متعال هستند که باید به آنها وفا کرده شوند. (احکام جصاص)
از حسن: عقود دینی منظور است. (احکام جصاص)
عقود به چند دسته تقسیم میشوند:
الف: عقدی که الله متعال بر بندگانش میبندند از اوامر و نواهی.
ب: عقدی انسان بین خودش و الله میبندد از نذر و قسم.
ج: عقود بین انسان با انسانی دیگر مثل معاملات از فروش و اجاره.
عمل و وفا به تمامی این عقود واجب است. (بحر العلوم)
ابن عباس ومجاهد ومطرف و الرَّبِيعِ وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَالثَّوْرِيِّ روایت است که منظور از عقود در اینجا عهود یعنی عهدها هستند. (احکام جصاص)
از قتاده: عقود جاهلی همان هم پیمان و هم قسم شدن است. (احکام جصاص)
از جبیر بن مطعم از رسول الله ص: همپیمانی در اسلام نیست و آنچه در جاهلیت بوده است را اسلام چیزی جز محکمتر و سختتر کردن آن نیافزوده است. (احکام جصاص)
ابن عیینه از عاصم احول از انس بن مالک رسول الله ص در خانه ی ما بین مهاجرین و انصار همپیمانی و هم قسمی برقرار کرد و به وی گفته شد رسول الله ص فرموده اند که در اسلام همپیمانی نیست. انس گفت در خانه ی ما بین مهاجرین و انصار همپیمانی بر قرار کردند. ابن عیینه گوید: رسول الله ص بین انصار و مهاجرین عقد برادری بسته اند. (احکام جصاص)
طبق آیه { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} [النساء: 33] در مورد اینکه در اوائل اسلام با همپیمان شدن ارث بری داشتند، مفسران اختلافی ندارند و تا اینکه الله متعال ذوی الارحام را بر آنان مقدم داشت. (احکام جصاص)
پس کمک به یکدیگر و ارث بری در اسلام بوده است. (احکام جصاص)
یک نوع همپیمانی در جاهلیت بود که در آن با هم عهد میبستند که همدیگر را یاری کنند چه بر حق باشد چه بر باطل و این در اسلام قطعا باطل است. (احکام جصاص)
ابوعبیده: منظور از عقود، عهدها و قسمها هستند. (احکام جصاص)
أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ
انعام همان حیواناتی هستند که در سوره انعام شمرده است. (ابوسعود)
هشت حیوان از هر نوع ماده و نر آن نوع منظور است: شتر و گوسفند و گاو و بز که در آیه {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ} [الأنعام: 143] شمرده است.
به شما اجازه داده شده است انعام را که شامل شتر و گاو و گوسفند چه اهلی و چه وحشی میشود. (بحر العلوم)
گفته اند: منظور حیوانات وحشی هستند و این قول فراء است چراکه در ادامه میفرماید غیر محلی الصید و انتم حرم که این حکم مربوط به حیوانات وحشی است نه اهلی و لیکن نزد ما احناف شامل هردوی آنها میشود. (تاویلات اهل سنت)
بهیمه هر زنده ای که قابلیت تشخیص ندارد. (بحر العلوم)
إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ
یعنی به شما انعام را رخصت داده شده است مگر آنچه از حیوانات که در این سوره بر شما حرام گردانده شده است و آن مردار و خون و گوشت خوک و غیر آن است. (بحر العلوم)
و این در جواب قول مشرکین است که میگفتند: الله متعال سائبه و بحیره را حرام گردانده است پس الله متعال میفرماید که این دو حلال هستند مگر آنچه که در این سوره میگوییم. (بحر العلوم)
غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۗ
یعنی این اشیاء بر شما حلال هستند بدون اینکه شکار را حلال بدانید در حالیکه محرم هستید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
یعنی الله متعال هرچه خواهد را حلال و هرچه را خواهد حرام میگرداند زیرا وی تعالی است که صلاح خلقش و آنچه برای شما صلاحیت دارد و آنچه ندارد، را میداند و کسی را نسزد که در حکم وی تعالی دخالت کند. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا ۘ وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿2﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، حرامهای خدا را و نشانه های دین خدا را حلال نشمارید و هتک حرمت نکنید، و همینطور در ماههای حرام نیز قتال نکنید و همینطور به حیوان هدیه شده با کعبه را نیز به آن تعرض نکنید و همینطور آنچه که بعنوان هدیه به بیت الله نشان شده است را نیز حلال نشمارید و همینطور کسانیکه امان گیرندگان به بیت الله را که قصدشان حضور در آنجا و کسب دنیوی است و به زعم خود کسب رضای الله را دارند را نیز مورد تعرض قرار ندهید. و وقتی حلال شدید و از حرم خارج شدید، پس میتوانید به شکار بپردازید و دشمنی و کینه ی شما با قومی که شما را از بیت الله منع کرده اند، باعث نشود که عدالت را زیر پا بگذارید و عدالت نکنید، و از حدود الهی تجاوز کنید، و شما با یکدیگر در اجرای دستورات الهی همکاری کنید و بر دوری از حرام و ممنوع خدا، همکاری کنید و بر گناه و دشمنی، همکاری نکنید. از الله بترسید و پروا کنید. قطعا الله متعال سخت عذاب است برای کسیکه از وی پروا نکند.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ
شعائر جمع شعیرة، آنچه که الله متعال آن را نشانه ی عبادت وی تعالی قرار داده است. (بحر العلوم)
یعنی ترک چیزی از مناسک را که الله متعال به آن امر کرده است، حلال نشمارید از امر حج یعنی سعی صفا و مروه و خروج به عرفات و رمی جمار و طواف و استلام حجر الاسود و غیر اینها را تکر نکنید. (بحر العلوم)
این امر بدین خاطر بود که انصار سعی صفا و مروه را ترک میکردند و اهل مکه به عرفات نمیرفتند و اهل یمن از عرفات بر میگشتند. پس به همه ی آنها در این سوره امر شد که هیچ یک از مناسک را ترک نکنند. (بحر العلوم)
از عطا: منظور از شعائر، فرضهایی است که الله متعال بربندگانش تعیین کرده است. (احکام جصاص)
از حسن: تمامی امور دین، شعائر الله هستند. (احکام جصاص)
لاَ تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ منسوخ نشده است بلکه محکم است برای همین ما اصحاب ما احناف گفته اند که اگر کسی حجش را فاسد کند بر وی باید است که تمام مناسک حج را انجام دهد و حق ترک هیچ یک از مناسک را ندارد و بعدا در سال بعد قضای آن را بجای بیاورد. (بحر العلوم)
یعنی آنچه را که الله متعال حرام بودن آن را به شما اعلام کرده است، حلال نشمارید. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ
و همینطور قتل در ماههای حرام را نیز حلال نشمارید. (بحر العلوم)
این قسمت آیه نیز با آیه ی وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً [سورة التوبة: 36] منسوخ شده است و در ماههای حرام نیز قتال مجاز است. (بحر العلوم)
وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ
و همینطور متعرض هدی و شتر و گاو علامت شده برای حرم نشوید و آن را نیز حلال نشمارید. (بحر العلوم)
در جاهلیت نیز وقتی برای حج حیوانی از میبردند بر آن علامت میگذاشتند و بر گردن آن چیزی میبستند و در برگشت نیز بر گردن حیوانات خود از لیف درختان مکه، بر ان میبستند و بدین طریق میدانستند که وی حاج است و بر وی تعرض نمیکردند و در اسلام نیز امر شد که آن را حلال نشمارید. (بحر العلوم)
این نیز محکم است و برای همین کسیکه با سوق هدی؛ با بردن هدی با خود و نشان کردن آن؛ به سوی مکه روان شود و نیت احرام کند محرم میشود و حق حلالی شدن ؛ از احرام بیرون آمدن؛ را ندارد مگر با انجام مناسک حج. (بحر العلوم)
وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ
همینطور کسانی را که قصد بیت الحرام را دارند مورد تعرض قرار ندهید. (بحر العلوم)
در شان شُرَيْح بن ضُبَيْعة بن شُرَحْبِيل اليماني نازل شده است و داستان از این قرار بود که وی پیش رسول الله ص رفته بود و با ایشان سخن گفته بود و در وقت برگشت گله ای در حال چرا را از اهل مدینه دید و آن را با خود به یمامه برد، بعد با اموال تجاری بزرگی به مکه حرکت کرد پس اصحاب رسول الله ص قصدشان این بود که بر وی حمله کنند و اموالش را غارت کنند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
این قسمت آیه با آیه ی سوره ی توبه فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [سورة التوبة: 5]، منسوخ شده است. (بحر العلوم)
يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ
از رسول الله ص: در مورد تجارت در حج سوال شد و این آیه نازل شد. (احکام جصاص)
فضل یعنی در طلب کسب سود هستند و رضوان یعنی طلب رضایت الله متعال که آن حاصل نخواهد شد مگر با ایمان آوردن. (بحر العلوم)
در این آیه متعرض امر کفار نشده است و آنچه ذکر شده است برای بیان این مطلب است که به چنین افرادی تعرض کرده نشود و اگر کسی این امور را انجام دهد و کافر باشد از وی قبول کرده نشود و در آیه ای دیگر این را بیان کرده است یعنی وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ [سورة المائدة: 5] ذکر کرده است. (بحر العلوم)
وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ
و وقتی از احرام بیرون آمدید اگر خواستید شکار کنید. (بحر العلوم)
ضحاک: یعنی وقتی از احرام بیرون آمدید و از حرم نیز خارج شدید. (بحر العلوم)
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا ۘ
و دشمنی اهل مکه که مانع شما از مسجد الحرام شده بودند، باعث نشود که به اهل یمامه تعدی کرده و حلال بشمارید. (بحر العلوم)
یعنی دشمنی با قومی باعث نشود که در دادن جزای آنان تعدی کرده و حدود را رعایت نکنید. (بحر العلوم)
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ
بر اجرای دستور الله متعال با هم همکاری کنید و به آن عمل کنید. (بحر العلوم)
بر بخشش و گذشت تقصیر دیگران همکاری کنید. (نسفی)
از ابن عباس: نیکی همان دستورات الهی است پس بر آن یکدیگر را تشویق کنید و عمل کنید و از نهی وی تعالی دوری کرده و از ارتکاب آن باز دارید. (بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: دلالت کننده و راهنمایی کننده به خیر، همانند فاعل آن کار است و نیز گفته شده است دال بر شر همانند کننده ی ان است. (بحر العلوم)
وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ
یعنی در تعرض به حجاج اهل یمامه همکاری نکنید. (بحر العلوم)
این آیه در حق تمامی مردم عمومیت دارد. (بحر العلوم)
در انتقام گرفتن و در تسکین خاطر با انتقام. (نسفی)
بر یعنی انجام امر و تقوی ترک ممنوع دینی و اثم ترک مامور و عدوان، انجام ممنوع دینی. (نسفی)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ
از الله بترسید و در آنچه که دستور میدهد، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
اگر عذاب دهد، سخت عذاب است. (بحر العلوم)
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ ۙ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿3﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

بر شما حرام شده است خوردن حیوان خود مرده و خون ریخته و گوشت و فراورده ها از خوک، و آنچه که در وقت ذبح نامی غیر از الله متعال بر آن ذکر شده باشد و حیوانی که در اثر خفگی مرده باشد و حیوانی که به ضربات چوب و مانند آن کشته شده باشد و آنچه از بالا افتاده باشد و مرده باشد و آنچه که با شاخ زده شدن مرده باشد، آنچه را که حیوان شکاری آن را خورده باشد و از ان باقی مانده باشد مگر اینکه زنده بیابید و بتوانید ذبحش کنید. و آنچه که برای بتان ذبح شده باشد و طلب قسمت و تقدیر کردن با ازلام نیز بر شما حرام شده است. این استقسام خروج از حدود الهی است. امروز کفار از اینکه شما به عقب و به کفر برگردید ناامید گشتند پس شما لازم است که از انها نترسید بلکه آنچه باید ترس داشته باشید از من و از نافرمانی بر من است. امروز من دین شما کامل کردم یعنی تمام آنچه باید در دین به شما آموزش دهم و بیان کنم را تکمیل کردم و بر شما نعمت خود را که وعده داده بودم، عملی کرده و تکمیل کردم و از شما اسلام را بعنوان دین، راضی شده و قبول کردم. پس اگر کسی در حالت اضطرار قرار گیرد و شیی حلال برای خوردن نیابد و در شرف هلاک قرار گیرد، در حالیکه قصدش لذت از این خوردن نیست و راضی به آن نیست و حلال نمیداند، پس بداند که الله متعال قطعا در این مورد آمرزنده است و مهربان است. نکته: اعلام کامل شدن دین یعنی اینکه در این روز اعلام میدارد که شما به هدف خود رسیدید و دین قوانین و عقایدی که به آن باید ایمان داشته باشید را بیان کرده و تکمیل کرد. نکته: راضی شدن برای شما اسلام را بعنوان دین از این جهت است که در آیات دیگر مثل آیه {وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ } [التوبة: 39] بیان داشت که اگر شما به دین پایبند نباشید بجای شما قومی دیگر را جایگزین خواهد کرد پس وقتی این آیه مائده اعلام کرد که شما تماما به آنچه خواستم عمل کردید و دین اسلام بعنوان دین شما تثبیت شد. نکته: این مساله ی بسیار بزرگی است که صحابه در این روز بعنوان دینداران اسلام معرفی شدند.

مستندات
(اینها) بر شما حرام شده است: مردار و خون و گوشت خوک و آنچه به نام غیر خدا فروافکنده و کشته شده و خفه شده و چوب‌خورده و از بلندی افتاده و شاخ خورده و آنچه درنده خورده - مگر آنچه را (از اینها) زنده دریافته، سر ببُرید - و (همچنین) آنچه روی بت‌ها سر بریده شده و (نیز) اینکه با تیرهای قرعه (حیوانی را، میان خود) بخش کنید؛ اینها فسق و نافرمانی ست. امروز کسانی که کافر شدند از دین شما نومید گردیدند، پس از اینان مترسید و از من بهراسید. امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و این (اسلام) را برای شما (به عنوان) طاعتی (شایسته و بایسته و پیوسته) پسندیدم‌؛ پس هرکس (در این جریان و مانند آن) دچار تنگی و تنگنایی شود، بی آنکه به گناهی متمایل باشد، (اگر آنچه را منع شده است انجام دهد) خدا همواره پوشنده‌ی رحمتگر بر ویژگان است.
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ
شروع در بیان حرامهایی است که قبلا گفته بود در إِلاَّ مَا يتلى عليكم گفته بود است. (ابوسعود)
میته: حیوانی که بدون ذبح جانش رفته باشد. (ابوسعود)
یعنی حرام گشت خوردن این اشیاء. (بحر العلوم)
وَالدَّمُ
و خون مسفوح ؛ریخته شده؛. (ابوسعود)
یعنی خوردن و نوشیدن خون، بر شما حرام گشت. (بحر العلوم)
در جاهلیت این خون را در روده ها میرختند و پخته و میخوردند. (ابوسعود)
وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ
لحم خوک، شامل چربی و استخوان آن و سائر اجزای آن نیز میشود، چراکه اسم لحم همه را شامل میشود و در این مورد اختلافی بین فقهاء نیست. (احکام جصاص)
ذکر لحم خوک از این جهت است که بیشترین منفعت آن مربوط به گوشتش میباشد. (احکام جصاص)
به اجماع مسلمانان، خوردن تمامی اجزای خوک حرام است. (بحر العلوم)
وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ
یعنی صدا را به نام غیر از الله در وقت ذبح آن بلند کرده شده باشد همانند آنچه میگفتند از باسم لات و عزی و مانند آن. (ابوسعود)
وَالْمُنْخَنِقَةُ
حیوانی که با خفگی مرده باشد. (ابوسعود)
وَالْمَوْقُوذَةُ
حیوانی که با زدن با چیزی مثل چوب و مانند آن کشته شده باشد. (ابوسعود)
هر حیوان ذبح کردنی که بدون ذبح شرعی بمیرد را نیز شامل است. (احکام جصاص)
وَالْمُتَرَدِّيَةُ
حیوانی که از بالا به پایین افتاده ویا به چاهی افتاده و مرده باشد. (ابوسعود)
از ابن مسعود: اگر شکاری را بر بالای کوه زدی و به پایین افتاد نخور چراکه ترس ان دارم که آن پایین افتادن کشته باشد و همینطور اگر در آب بیافتد نیز نخور چراکه میترسم که آب آن را کشته باشد. (احکام جصاص)
از عدی بن حاتم از رسول الله ص در مورد شکار پرسیدم و ایشان جواب دادند: اگر پرتابت آن را بکشد، بخور مگر اینکه به آب بیافتد که در اینصورت نمیبینی که کدام یک کشته باشد. (احکام جصاص)
وَالنَّطِيحَةُ
حیوانی که حیوانی دیگر آن را شاخ زده و کشته باشد. (ابوسعود)
وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ
آنچه که حیوان درنده آن را خورده باشد و آن حیوان شکار شده مرده باشد. (ابوسعود)
در این دلیل است بر اینکه اگر حیوان شکاری تربیت شده، شکارش را بخورد حرام میشود. (ابوسعود)
إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ
مگر آنچه از حیواناتی را که زنده یافتید و ذبحشان کردید که در اینصورت حلال خواهد بود. (ابوسعود)
درحالتی باشد که مثل حرکت حیوان ذبح شده را داشته باشد. (ابوسعود)
گفته شده است: این استثنا مخصوص آنچه درنده خورده است میباشد. (ابوسعود)
از عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ والحسن وقتادة: اگر زنده به آن برسی طوریکه چشمش میزند و یا دمش حرکت میکند پس خوردن آن مباح است. (احکام جصاص)
وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ
و آنچه که بر نصب ذبح شده است نیز حرام است. (ابوسعود)
نصب سنگهایی بوده اند که دور کعبه چیده شده بود و در جاهلیت بر روی آن ذبح میکردند و آن نوعی تقرب به الله میدانستند. (ابوسعود)
گفته شده: آنچه برای بتان ذبح شده، منظور است. (ابوسعود)
گفته میشود در عیدهای خود به الهه های خود ذبح میکردند. (بحر العلوم)
وَأَن تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ
ازلام جمع زَلَم، یعنی قدح؛در اینجا تیر بی پر؛ که استقسام به آن حرام است یعنی طلب قسمت کردن با آن حرام است. (ابوسعود)
در جاهلیت اینگونه بود که وقتی کسی قصد کاری میکرد، سه تیر را به هم میزدند که در یکی نوشته بود، امرنی ربی؛ پرودگارم مرا امر کرد؛ و در دیگری نوشته بود، نهانی ربی؛ نهی کرد پروردگارم؛ و در سومی چیزی نوشته نشده بود پس وقتی انتخاب میکردند، امرنی ربی میآمد، به آن کار اقدا میکرد و اگر نهی میآمد اجتناب میکردند و اگر خالی میآمد بار دیگر اقدام میکردند. پس استقسام یعنی طلب اینکه چه برای آنان مقدر شده است میباشد با استفاده از این تیرها. (ابوسعود)
گفته اند: استقسام یعنی تقسیم گوشت شتر بر اساس سهم مشخص است. (ابوسعود)
این تقسیم گوشت صورتهای مختلفی داشت:
الف: ده نفر جمع میشدند و شتری را میخریدند و گوشت آن را نه سهم میکردند و به هریک تیری میدادند و بعد این تیرها را یکی جمع میکرد وبه هرکس که اسمش در میآمد، سهمی از گوشت میدادند و وقتی به نه نفر رسید به آخری سهمی نمیرسید و همچنین این شخص باید ثمن آن شتر را میداد.
ب: و یا ده نفر هر یک سهمی مشخص میکردند و به هفت نفر سهم میرسید و به سه نفر دیگر چیزی نمیرسید. (بحر العلوم)
ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ
این استقسام به ازلام، تمرد و سرکشی است. (ابوسعود)
و خروج از حدود و طلب دانستن غیب و گمراهی در اعتقاد به اینکه راه دانستن غیب است، میباشد. (ابوسعود)
افترا بر پروردگار است در امرنی و نهانی ربی گفتن و اگر منظورشان بت باشد، شرک و جهالت است. (ابوسعود)
منظور همین حرامهایی است که شمرده است و منظور از تحریم آنها، خوردن آنهاست. (ابوسعود)
الْيَوْمَ
بعد عصر روز جمعه در روز عرفه حجة الوداع نازل شده است. (ابوسعود)
امروز این زمان .(ابوسعود)
حسن: منظور از یوم، زمان رسول الله ص است. (احکام جصاص)
يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن دِينِكُمْ
کفار ناامید شدند از ابطال این دین و از برگشتن شما از آن دین با حلال دانستن این پلیدیها و یا غیر این امور. (ابوسعود)
و یا از اینکه آنها بر شما غلبه کنند، چراکه دیدند که الله متعال بر وعده ی خود که دین اسلام را بر دیگر ادیان غالب گرداند، عمل کرده است. (ابوسعود)
ضحاک: این آیه در فتح مکه نازل شده است. (بحر العلوم)
فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ
پس از اینکه آنها بر شما غلبه کنند نترسید و خشیت را خالص برای الله بگردانید. (ابوسعود)
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
امروز، با پیروزی و ظاهر گرداندن بر ادیان دیگر دینتان را کامل کرد. (ابوسعود)
و یا با تصریح به عقاید و واقف گرداندن بر اصول شریعت و قوانین اجتهاد، کامل گرداند. (ابوسعود)
جار و مجرور یعنی لکم را قبل دینکم آورده است تا اعلام کند که این کامل شدن دین به نفع و مصلحت شماست. (ابوسعود)
یعنی با ارسال رسول الله و مبعوث کردن ایشان دینتان را کامل و نعمت خود را بر شما تکمیل کردم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی امروز دین شما را آشکار و غالب گرداندم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی امر دین شما تکمیل و تمام شد و به اموری امر شدید که قبلا مامور نبودید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي
و نعمت خود را بر شما تکمیل کردم با فتح مکه و ورود در حالت امن و پیروزمند و با هدم ستون و مناسک جاهلیت و نهی حج مشرک و نهی از طواف عریان. (ابوسعود)
و یا با کامل کردن دین و شریعت و یا با هدایت و توفیق. (ابوسعود)
گفته شده است: با وفای به عهد خود که با قول { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } [البقرة: 150] وعده داده بودم، نعمت خود را بر شما تکمیل کردم. (ابوسعود)
وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ
از بین ادیان دین اسلام را برای شما برگزیدم و این تنها دین نزد الله است نه غیر آن. (ابوسعود)
یهود به حضرت عمر گفتند: ما آیه ای در کتاب شما میبینیم که اگر آن برای ما میبود، آن روز را عید میگرفتیم و حضرت عمر جواب دادند: ما میدانیم که آن آیه چه زمانی نازل شده است و در چه مکانی نازل شده؛ در روز عرفه بر رسول الله ص وقتی بر روی شتر بودند در روزه جمعه نازل شد. منظور حضرت عمر این است که ما آن را عید میگیریم. (ابوسعود)
وقتی این آیه نازل شد، حضرت عمر گریه کرد و رسول الله ص فرمودند: چه چیزی باعث گریه ات شده است؟ حضرت عمر گفت: ما تا بحال در حال رشد و زیاد شدن و پیشرفت بودیم حال که تکمیل شد، رو به کاهش خواهد نهاد چراکه چیزی تکمیل نشود مگر اینکه رو به افول میرود. رسول الله ص فرمودند: راست گفتی. (ابوسعود)
و این علام فرارسیدن مرگ رسول الله ص نیز بوده است و همینطور هم شد و هشتاد و یک روز بعد این آیه، رسول الله ص، فوت کردند. (ابوسعود)
فَمَنِ اضْطُرَّ
متصل به محرمات قبل در این آیه است. (ابوسعود)
کسیکه در اضطرار بر خوردن این مذکورات قرار گیرد. (ابوسعود)
اضطرار: ضرری است که به انسان میرسد از گرسنگی و غیر آن و امکان امتناع از آن نیست و در این آیه منظور در اضطرار گرسنگی بمانید است. (احکام جصاص)
فِي مَخْمَصَةٍ
در تنگنای گرسنگی که خوف مرگ و یا لوازم مرگ میرود. (ابوسعود)
غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ ۙ
بدون میل به گناه و بدون انحراف به گناه باشد، یعنی اینکه به جهت لذت بردن نخورد و بدون تجاوز حد مشخص شده باشد. (ابوسعود)
ویا بدون اینکه از دست مضطر دیگری در نیاورده باشد. (ابوسعود)
بدون اینکه قصد چنین عملی را داشته باشی یعنی بدون تبعیت از هوای خود باشد یعنی بعد اینکه ضرورت برداشته شد ادامه ندهی. (احکام جصاص)
بدون اینکه آن را حلال بداند بخورد. (تاویلات اهل سنت)
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
الله متعال چنین شخصی را مؤاخذه نخواهد کرد. (ابوسعود)
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ ۖ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۙ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ ۖ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ ﴿4﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

از تو میپرسند که چه چیزی برای آنان حلال است؟ بگو که برای شما خوردنی و نوشیدنیهای پاک و بی ضرر و لذت بخش حقیقی حلال شده است. و همچنین آنچه از حیوان شکاری که به آن تعلیم میدهید آنچه را که الله متعال به شما تعلیم داده است پس وقتی تعلیم دادید و برای شما شکار را نگهداشتند و نخوردند، پس شما بخورید و باید که در وقت ارسال آن شکاری، نام خدا را بیاورید. از الله پروا کنید و بر دستورات وی عمل کنید و بر حرام و حلال وی ثابت قدم باشید. قطعا الله متعال حسابگری سریع است که در یک آن، تمام ریز و درشت اعمال شما را برای شما حساب میکند و جزایش را نیز مشخص میکند. نکته: در مورد طیبات حلال شد، یک مورد آن مواردی بود که اسلام حلال بودن آن را اعلام کرد پس اگر به معنی حلال بگیریم معنی ان میشود، حلالها برای شما حلال هستند و زیاد معنای خوبی به نظر نمیرسد و دیگر اینکه گفته شد که منظور آن چیزی است که باعث لذت شما میشود و این معنی نیز هرچند بی راه نیست ولی احتمال زیاد میرود که هرکس ادعا کند که این چیزی است که من از ان لذت میبرم و بخواهد اشیاء حرام برای خود حلال بداند. معنی دیگر که گفتند این بود که آنچه که طبع سلیم از آن نفرت ندارد و پلید نشمارد و این معنی به مقصود آیه نزدیکتر به نظر میرسد چراکه شاید سوال از این عارض شود که شما که داری هرچیزی را حرام میگویی پس چه چیزی حلال است، باشد پس جواب میدهد اگر دین اشیایی را حلال ندانسته بدین سبب است که پلید و مضر است و اگر نافع بود و مضر نبود، حلال میگرداند و در مورد طبع سلیم نیز باید بر اساس علم استوار باشد و آن علم قطعی است در انچه که در شرع حرام بودن وارد شده و آنچه در حلال بودن آن وارد شده است و علم تجربی امروز بر حلالها و کارهایی که برای حلال شدن حیوان که شرع شرایطی تعیین کرده است، صحه گذاشته است و بعضی از حکمتهای ان را شناخته است از چگونگی ذبح و از چگونگی شکار حیوانات شکارچی.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ ۖ
از ابی رافع وقتی رسول الله ص دستور دادند تا سگان را بکشند، مردم گفتند از این حیوانات که دستور کشتن انها را دادی کدام صنفش برای ما حلال است؟ این آیه نازل شد. (احکام جصاص)
ظاهر این حدیث چنین میرساند که از این سگان و هر حیوان دیگر میشود به انواع مختلف منتفع شد بغیر از آنچه که نصا ثابت شده است که نباید استفاده کرد یعنی خوردن آن جایز نیست و بغیر از خوردن میشود از آن استفاده کرد از قبیل شکار کردن و فروختن و انواع دیگر استفاده ها. (احکام جصاص)
در شان عدی بن حاتم طائی نازل شده است. عدی گفت: از رسول الله ص پرسیدم ما با این سگان و بازها شکار میکنیم، پس کدام نوع شکار آنها برای ما حلال است؟ ایشان جواب دادند: آن حیوان و بازی که آن را تربیت کردی و بعد در پی شکار فرستادی و در وقت ارسال بسم الله گفتی پس آنچه را که برای تو نگهداشته است را بخور. گفتم: هرچند که آن حیوان شکاری آن را بکشد؟ فرمودند: اگر کشت و خودش نخورد، بخور چراکه برای تو نگهداشته است و اگر از آن چیزی خورد، نخور، چراکه برای خودش نگهداشته است. گفت: با سگهای ما سگهای دیگر نیز در شکار شرکت میکنند، حکم آن چه میشود؟ فرمودند: نخور تا وقتی ندانی که این سگ تو بود که برای تو نگهداشته است. در اینجا بود که این آیه نازل شد.(بحر العلوم)
یعنی از تو میپرسند که در مورد شکار چه چیزی رخصت داده شده است؟ (بحر العلوم)
گفته میشود: وقتی آیه حرمت علیکم نازل شد، گفتند پس چه چیزی برای ما حلال شده است؟ (بحر العلوم)
قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۙ
یعنی حیوانات حلال از ذبائح بر شما حلال شده است. (بحر العلوم)
طیب دو معنا را شامل میشود: آنچه که لذت بخش است و دیگری حلال. (احکام جصاص)
ضد طیب، خبیث است و خبیث حرام است و اصل در طیب همان لذت بردن است که حلال را به آن تشبیه شد بخاطر منتفی بودن ضرر در آن. (احکام جصاص)
یعنی آنچه که شما را خوش میآید و خوردن آن برای شما ضرر ندارد، حلال گشت. (احکام جصاص)
آنچه که افرادی که طبعشان سالم است، از آن تنفر نداشته باشند و پلید نشمارند.(ابوسعود)
وَمَا عَلَّمْتُم مِّنَ الْجَوَارِحِ
و حلال گشت شکار آن حیوانی که تعلیم داده اید از پرنده و سگان. (بحر العلوم)
جوارح: حیواناتی که برای صاحبانشان، صید میکنند. (احکام جصاص)
جوارح: حیواناتی که با دندان و یا چنگال خود مجروح میکنند. برای همین امام محمد گفته است: اگر سگ شکاری به شکار صدمه بزند و خونریزی نکند، حلال نیست چراکه جوارح گفته است پس باید زخمی کرده و خون جاری کند. (احکام جصاص)
مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ ۖ
تعلیم دهندگان هستید که به آن اموزش میدهید آنچه را که متعال شما را تربیت کرده است. (بحر العلوم)
تعلیم دیدگانیکه به آن اموزش میدهید آنچه را که متعال شما را تربیت کرده است. (بحر العلوم)
مکلب به کسر لام: صاحب سگ شکاری که تعلیمش داده است. (احکام جصاص)
مکلب: وادارندگان سگان بر شکار یعنی تحریک کردن سگان بر شکار است. (احکام جصاص)
کلب را به هر حیوان درنده اطلاق میشود، رسول الله ص در حق عبته بن ابی جهل، چنین نفرین کردند: اللهمَّ سلِّطْ عليهِ كلباً من كلابك، یعنی بار الها کلبی از کلبهای خود را بر وی مسلط بگردان و عتبه را شیری در هم درید و هلاک کرد. (ابوسعود)
فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ
پس بخورید از آنچه برای شما نگهداشته اند. (بحر العلوم)
على ابن أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمُ گفتند: اگر سگ از شکارش بخورد، نباید خورد. (احکام جصاص)
تربیتی بودن پرنده به این است که وقتی آن را فراخوانده شود، بیاید و از صاحبش فرار نکند. (احکام جصاص)
وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ ۖ
وقتی سگان را برای شکار فرستادید، بسم الله بگویید. (بحر العلوم)
در این آیه دلیل است بر :
الف: اگر حیوان شکاری بخورد، حلال نیست چراکه برای خودش صید کرده است.
ب: شرط حلال شدن، بسم الله گفتن در وقت ارسال است.
ج: اگر حیوان شکاری تربیت شده نباشد، صیدش حلال نیست. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
از الله بترسید و مردار را نخورید و آنچه که نام الله بر آن برده نشده است، را نیز نخورید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
سریع مجازات است. (بحر العلوم)
همینکه حساب را شروع کند، به اتمام میرساند. (ابوسعود)
الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۖ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ ۖ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ ۗ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴿5﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

امروز برای شما همانطور که گفتیم، غذاهای نیک و درست حلال گشت و همینطور برای شما ذبح شده توسط اهل کتاب یعنی یهودیان و مسیحیان بر شما حلال شد و همینطور ذبیحه ی شما بر آنان حلال است و میتوانید به آنها غذا بدهید و پاکدامنان از مسمانان و همینطور نکاح زنان از اهل کتاب که به آنان قبل شما کتاب داده شده است برای شما حلال هستند و این وقتی است که مهر آنان را بپردازید و به دادن آن التزام کنید و در حالی حلال است که نکاح کرده باشید نه اینکه آشکارا زنا کنید با آنها و یا دوست پنهانی بگیرید آنها را و زنا کنید، و کسیکه به آنچه که باید ایمان آورده شود، کفر بورزد عمل صالحش باطل است یعنی ثواب آن اعمالی که قبلا انجام داده است، باطل است. و چنین شخصی در آخرت، جزو زیان کشان و کسانی است که در معامله فریب خورده اند.

مستندات
الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۖ
امروز حلال بودن آن را برای شما بیان و آشکار کرد. (بحر العلوم)
وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَّكُمْ
منظور از طعام اهل کتاب، ذبیحه های آنان است چراکه در غیر ذبح، تمامی ادیان در حلال بودن برای ما یکی هستند. (نسفی)
یعنی طعام یهودیان و مسیحیان. (ابوسعود)
از ابن عباس در مورد ذبح مسیحیان عرب سوال شد، و وی جواب داد: مشکل ندارد. (ابوسعود)
حکم صابئین حکم اهل کتاب است نزد امام ابوحنیفه. (ابوسعود)
حکم مجوس در گرفتن جزیه مثل اهل کتاب است ولی در نکاح و طعام آنها، همانند آنها نیستند و نکاح آنها جایز نیست و طعامشان نیز حلال نیست. (ابوسعود)
رسول الله ص: با مجوس مثل اهل کتاب رفتار کنید ولی زنانشان را نکاح نکنید وذبح کرده ی آنان را نخورید. (ابوسعود)
وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَّهُمْ ۖ
و بر شما گناهی نیست که به آنان غذا بدهید. (نسفی)
از ابن عباس: ذبیحه ی آنها برای شما حلال است و ذبیحه ی شما برای انها حلال است. (تاویلات اهل سنت)
وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ
منظور از محصنات، زنان آزاد و همینطور زنان پاک دامن هستند و این دو شرط صحت نکاح نیستند بلکه بیان استحباب است. (نسفی)
چراکه نکاح کنیزان مسلمان نیز جایز است. (نسفی)
وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ
و زنان آزاد از اهل کتاب و یا پاکدامنان از اهل کتاب نیز بر شما حلال است. (نسفی)
إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ
وقتی که مهر آنان را بپردازید. (نسفی)
منظور التزام به مهر است. (ابوسعود)
مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ
در حالیکه به نکاح باشد نه به طریق زنا. (نسفی)
یعنی پاکدامنان هستید به نکاح و آشکارا زنا کننده نیستید. (ابوسعود)
وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ ۗ
و نه اینکه دوست پسر و دوست دختر بگیریدشان. (نسفی)
زناکننده ی سری نیز نباشید. (ابوسعود)
در جاهلیت چنین بود که زنای آشکار را عار میدانستند ولی زنای سری را عیب و عار نمیدانستند پس آیه بیان داشت که هر نوع زنا حرام است. (بحر العلوم)
وَمَن يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ
و کسیکه به آنچه که باید ایمان آورده شود، کفر بورزد، عملش باطل است. (تاویلات اهل سنت)
و کسیکه به شریعت اسلام کفر ورزد، عملش باطل شده است. (نسفی)
وقتی آیه حلال بودن نکاح زنان اهل کتاب نازل شد، زنان آنها گفتند که الله حتما به دین ما راضی شده است که نکاح ما را حلال داشته است پس این آیه در رد آنان نازل شد. (بحر العلوم)
گفته شده است: وقتی حرمت علیم المیته نازل شد و بعد رخصت در وقت اضطرار بیان شد، عده ای گفتند که ما در وقت اضطرار نیز رخصت را عمل نخواهیم کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته اند: این کلامی جدا است و خطاب به مسلمانان است. (بحر العلوم)
ابن عباس: یعنی اگر کسی به کلمه ی شهادت کفر ورزد، ثواب عملش باطل است. (بحر العلوم)
وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ
و در آخرت و در عقوبت جزو مغبونان و زیان دیدگان است. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ۚ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ ۚ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَٰكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿6﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، وقتی قصد نماز کردید و طاهر نبودید، پس به جهت وضو بجای آوردن، بشویید صورت خود را و دستهایتان را همراه با آرنج و بر سر مسح کنید و بشویید پاهایتان را همراه با قوزک پا و اگر بی غسل بودید خود را پاک کنید و بدن خود را پاک کنید و اگر که بیمار بودید و یا بر سفری بودید و یا کسی از شما از مکان خالی آمدید؛ از مکان قضای حاجت آمدید؛ بعد آب برای طهارت نیافتید، پس قصد کنید و تیمم کنید و برای تیمم بر زمین پاک ضربه بزنید و مسح کنید بر صورت خود وبر دستان خود. الله متعال قصدش از این امور تنگ گرفتن بر شما و به سختی انداختن شما نیست بلکه هدفش پاک کردن بدن و گناهان خودتان است و دیگر اینکه نعمت خود را با این رخصتها، بر شما تکمیل کند باشد که سپاسگزار نعمتهای الله باشید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ
یعنی وقتی قصد برپاداشت نماز کردید و وضو نداشتید، (بحر العلوم)
گفته شده است: وقتی از خواب برای نماز بیدار شدید. (بحر العلوم)
آیه در حکم مجمل است که چگونگی وضو و در چه وقت بودن آن باید بیان شود و بر طبق بیان باید عمل کرده بشود والا کلمه ی اذا افاده ی تکرار را ندارد و دیگر اینکه خلف و سلف اجماع دارند که هر بار که برای نماز میرویم نیاز به وضو نیست بلکه وضو برای اوقاتی و طبق مسائلی باید انجام گیرد. (احکام جصاص)
رسول الله ص در فتح مکه پنج وقت نماز را به یک وضو خواندند و حضرت عمر به ایشان گفت: کاری انجام دادید که قبلا انجام نمیدادید. حضرت جواب دادند: از قصد و عمدی اینکار را کردم. (احکام جصاص)
به رسول الله ص امر شده بود که برای هر نماز یک وضو بگیرد وقتی این کار بر رسول الله ص گران آمد به ایشان امر آمد که برای هر نماز مسواک بزنند مگر اینکه حدثی رخ دهد که در آن وقت وضو گرفته شود. (احکام جصاص)
عبدالله بن علقمه از پدرش چنین خبر داد که نزول آیه برای بیان وضو برای هر حدث نازل شده است. (احکام جصاص)
از شرائط صحت نماز ، وضو است و رسول الله ص فرموده اند: الله متعال نمازی بدون طهارت قبول نمیکند. (احکام جصاص)
فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ
پس بشویید صورت خود را و دستان خود را همراه با آرنج. (بحر العلوم)
غسل یعنی عبور دادن آب بر عضو . (احکام جصاص)
از جابر بن عبدالله: رسول الله ص وقتی وضو میگرفتند، در وقت شستن دستها آب را بر آرنجهایشان دور میدادند. (احکام جصاص)
وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ۚ
به نصب ارجلکم یعنی بشویید پاهای خود را. (بحر العلوم)
به جر ارجلکم یعنی مسح کنید بر پاهای خود وقتی که موزه پوشیده اید. (بحر العلوم)
رسول الله ص در وضو بر موی جلوی سر خود مسح میکردند. (احکام جصاص)
گفته میشود: جر ارجلکم به جهت همسایگی با مجرور است و معنی همان شستن پا است. (بحر العلوم)
مسح بر خفین با سنت رسول الله ص ثابت شده است. (بحر العلوم)
این چهار عضو که ذکر شده است، ارکان و فرایض وضو هستند و غیر این چهار عضو، سنت و اداب خواهند بود. (بحر العلوم)
اگر آیه ای به دو طریق قرائت شود و معنی هر یک با دیگری متفاوت باشد الله متعال هر دو را منظور داشته است و به منزله ی دو آیه حساب میشود. (بحر العلوم)
عَلِيٌّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ در روایتی وَإِبْرَاهِيمُ وَالضَّحَّاكُ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ از عَاصِمٍ؛ همگی؛ به نصب قرائت میکردند و شستن پا را فرض میدانستند. (احکام جصاص)
متواترا از رسول الله ص ثابت است که در وضو پایشان را میشستند و امت اسلامی در آن اختلاف نکرده اند. (احکام جصاص)
رسول الله ص اعضای شستنی وضو را یک بار شستند که پا را نیز شستند و فرمودند: این وضویی است که بدون آن، الله متعال نماز را قبول نمیکند. (احکام جصاص)
مسح بر خفین متواترا ثابت است. (احکام جصاص)
عمر وَعَلِيٌّ وَصَفْوَانُ بْنُ عَسَّالٍ وَخُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ وَعَوْفُ بْنُ مَالِكٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةُ از رسول الله ص روایت کرده اند که مدت مسح بر خفین برای مقیم یک شبانه روز و برای مسافر سه شبانه روز است. (احکام جصاص)
وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ
پس خود را پاک کنید. (بحر العلوم)
پس بدن خود را پاکیزه کنید. (ابوسعود)
وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ
اگر بیمار بودید بیماری که خوف مرگ یا زیادت مرض در صورت استعمال آب باشد. (ابوسعود)
أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ
و یا بر سفر بودید. (ابوسعود)
أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ
غائط مکانی مطمئن یعنی جایی که کسی نیست و منظور مکانی است که مردم قضای حاجت انجام میدهند. (احکام جصاص)
أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ
عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو مُوسَى وَالْحَسَنُ وَعُبَيْدَةُ وَالشَّعْبِيُّ: منظور از لامستم النساء، جماع است و با دست زدن به زن، وضو واجب نمیشود. (احکام جصاص)
از حضرت عائشه: رسول الله ص بعضی از زنان خود را میبوسیدند و بعد نماز میخواندند و وضو نمیگرفتند. (احکام جصاص)
فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً
فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا
آیه متضمن بیان حکم شخص بیماری است که استعمال آب برایش ضرر دارد و مسافری که آب نمییابد است از برای حصول وضو و غسل. (احکام جصاص)
صعید: روی زمین را گویند. (تاویلات اهل سنت)
طیب در اینجا به معنی پاک و طاهر است. (تاویلات اهل سنت)
فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ ۚ
منه یعنی از صعید به صورت و دستان خود مسح کنید. (بحر العلوم)
مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ
به شما تنگی را تکلیف نمیکند. (بحر العلوم)
از امر به وضو و طهارت و تیمم، الله متعال قصد در سختی انداختن شما را ندارد. (ابوسعود)
وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ
لیکن قصدش پاک کردن شما از حدث و جنابت است. (بحر العلوم)
لیکن قصدش از اینکار پاک کردن شما از گناهان است. (ابوسعود)
وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
با نعمت رخصتی که به شما داده است نعمتش را بر شما تکمیل کند. (بحر العلوم)
تا الله را شاکر باشید که به شما رخصت ها داده است و بر شما تنگ نگرفته است. (بحر العلوم)
با تشریع طهارت و تیمم که پاک کننده و کفارت کننده ی گناهان است، میخواهد که نعمتش را بر شما تکمیل کند. (ابوسعود)
با خصتهایش میخواهد که نعمت عزیمت را تکمیل کند. (ابوسعود)
باشد که سپاس گذار نعمتهایش باشید. (ابوسعود)
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ﴿7﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و با عمل خود نعمتهای الله را یادآور باشید و همینطور میثاقی را الله متعال با شما انسانها و شما مسلمانان را به یاد آورید و بیاد آورید وقتی که گفتید شنیدیم و اطاعت کردیم. و از الله متعال پروا کنید و آن با دوری از گناهان و عمل به دستورات حاصل میشود. قطعا الله متعال دانای به اسرار شما است و بر ان اساس شما را جزا خواهد داد.

مستندات
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ
با سپاسگزاری از نعمتهایش، نعمتهایش را یاد بیاورید. (تاویلات اهل سنت)
با اسلام آوردن اینکار را انجام دهید تا نعمتش را بر شما یادآوری کند و شکرش را بجای آورید. (ابوسعود)
با اقرار به یگانگی الله متعال، نعمتهای الله را حفظ کنید. (بحر العلوم)
وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُم بِهِ
منظور از میثاق همانی است که در خلقت و گواه گرفتن بر آن باشد چراکه هر مخلوقی بر یگانگی و پروردگار بودن الله متعال گواه هستند. (تاویلات اهل سنت)
میتواند میثاق انچه که با قبول دعوت به اسلام پذیرفته اند، باشد. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند میثاقی است که رسول الله ص در وقت اسلام آوردن از آنها گرفت مبنی بر اینکه از دستورات را اجرا کنند در فراخی و تنگی و شدت و ضعف. (ابوسعود)
میثاق در وقت بیعت عقبه است. (ابوسعود)
بیعت رضوان است. (ابوسعود)
إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ
وقتیکه گفتید: دعوتت را اجابت کردیم و امرت را اطاعت کردیم. (تاویلات اهل سنت)
قولت را شنیدیم و امرت را اطاعت کردیم. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
در ترک دستور الله و در ارتکاب نهی وی، از الله پروا کنید. (تاویلات اهل سنت)
پروا کنید از اینکه نعمتش را فراموش کنید و یا میثاقش را نقض کنید. (ابوسعود)
در هر آنچه که انجام میدهید و یا ترک میکنید از الله پروا داشته باشید. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
به آنچه از نهان که در دلها دارید و طوری با دل آمیخته است که میشود به آن صاحب دل گفت. پس بر این اساس شما را جزا خواهد داد پس با آنچه آشکارا انجام میدهید، چه گمان دارید. (ابوسعود)
به آنچه از نیکی و بدی دارید آگاه است و معنی آن وعده و وعید هر دو میشود. (نسفی)
وعید و تهدید است. (تاویلات اهل سنت)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ﴿8﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، کسانی باشید که برپادارنده ی قوانین و اوامر الهی هستند و گواهان به عدل باشید بر هرکس که باشد چه دوست و چه دشمن و کارتان رعایت عدالت باشد، و دشمنی و کینه از کسی باعث نشود که عدالت را رعایت نکنید چه طرف مسلمان باشد و چه کافر، و عدالت را پیشه ی خود سازید که این به تقوی یعنی پروا از الله متعال و غضبش و از اتش، نزدیکتر است. قطعا الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه است و بر آن اساس جزا خواهد داد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ
یعنی گویندگان حق باشید. (بحر العلوم)
بخاطر الله متعال همراه حق باشید در هر آنچه که بر گردن شما لازم میشود از امر به معروف و عمل به آن و نهی از منکر و اجتناب از ان که این معنی قیام برای الله به حق است. (احکام جصاص)
برپادارندگان دستورات الهی و پیروی کننده ی آن بزرگدارنده ی آن و رعایت کننده ی حقوق آن باشید. (ابوسعود)
شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ
در شهادت در مورد حقوق مردم، عدالت را پیشه کنید. (احکام جصاص)
یعنی از کسانی باشید که الله متعال آنان را در روز قیامت شاهد بر مردم میگیرد. (احکام جصاص)
به حق بودن دستورات الهی شاهد باشید. (احکام جصاص)
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ
از این جهت بود که وقتی مسلمانان مکه را فتح کردند به آنان دستور داده شد که اهل مکه را بر آنچه که قبلا انجام داده اند مجازات نکنند و در قول و حکم عدالت را رعایت کرده و انصاف پیش بگیرند. (بحر العلوم)
در شان یهود نازل شده است که وقتی رسول الله ص برای کمک خواهی برای دیه، پیش آنان رفته بود آنان قصد کشتن ایشان را کرده بودند. (احکام جصاص)
حسن: در شان قریش نازل شده است که آنان مسلمانان را از مسجد الحرام منع کردند. (احکام جصاص)
آیه متضمن رعایت عدالت در حق صاحب حق و اهل باطل است و چینین حکم شده است که کفر کافر و ظلم انان مانع عدالت شما نشود و در جنگ با آنان نیز از آنچه مستحقش هستند، تجاوز کرده نشود و درکشتن نیز افراط نشود و زنان و کودکان به قصد کشته نشوند و مثلت کرده نشوند. (احکام جصاص)
وقتی رسول الله ص، عبدالله بن رواحه را به یهود خیبر برای حساب خراج آنان فرستادند، یهود برای وی بعنوان رشوه و اینکه در حساب به سود آنان رفتار کند، هدیه ای آوردند و عبدالله گفت: این حرام است و قطعا شما دشمنترین افراد نزد من هستید ولی این مانع من نمیشود که عدالت را در حق شما رعایت نکنم. یهود گفتند بر این اساس امر آسمانها و زمین بنا شده است. (احکام جصاص)
شدت بغض شما باعث عدم رعایت عدالت در حق آنان نشود. (ابوسعود)
اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ
حق را بگویید و این عدل به اطاعت امر نزدیکتر است. (بحر العلوم)
رعایت عدالت شما را با اجتناب دادن از گناهان به متقی بودن نزدیک میکند. (احکام جصاص)
عدالت باعث میشود که شما در همه چیز عدالت را رعایت و از گناهان اجتناب کنید. (احکام جصاص)
رعایت عدالت برای دوری از آتش نزدیکتر است. (احکام جصاص)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
در آنچه که الله به شما دستور داده است از وی تعالی بترسید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
به آنچه از طاعت و غیر آن انجام میدهید، آگاه است. (بحر العلوم)
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ۙ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ ﴿9﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

به کسانیکه ایمان اورده اند و عمل صالح که شرع تعیین کرده است، انجام داده اند، برای آنان الله متعال وعده داده است و آن وعده این است که گناهانشان آمرزیده شود و برای آنان پاداشی بس بزرگ مهیا شده است.

مستندات
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ۙ
این آیه ادامه ی آیه ی قبلی است یعنی اگر شما برپادارنده ی حق باشید و عدالت را رعایت کنید، برای شما آنچه وعده داده شده است خواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد که ابتدای سخنی باشد یعنی اینکه الله متعال به مومنان که عمل صالح انجام میدهند وعده ای میدهد و آن را اینجا بیان میکند. (تاویلات اهل سنت)
گفته میشود: وقتی اهل مکه بعد اینکه مسلمان شدند گفتند: برای ما در آخرت چه خواهد بود چراکه ما تو (رسول الله ص)را و اصحابت را اخراج کردیم پس گفته شد: کسانیکه به الله و محمد ایمان اوردند و بعد اسلام عمل صالح انجام دادند دهند برای انان آمرزش گناهان گذشته است و اجری بزرگ در آخرت است. (بحر العلوم)
لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ
ان وعده این استکه گناهانشان پوشانده میشود و گذشت کرده میشود و جنت برای آنان است. (تاویلات اهل سنت)
ابن عباس: برای آنان در دنیا آمرزش گناهان و در آخرت بهشت است. (تاویلات اهل سنت)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ ﴿10﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و کسانیکه آنچه در اسلام باید به آن ایمان آورده شود از یگانگی الله و مانند آن و نشانه های آن را از قبیل قرآن و مانند آن را دروغ پنداشتند، آن افراد با این صفات، ملازمان آتش سخت شعله زن هستند. نکته: گویند که جهنم هفت طبقه است که هر یک را نامی است: نام اول جحیم، نام دوم جهنم، سیم سقر، چهارم سعیر، پنجم لظی، ششم هاویه، هفتم حطمه.

مستندات
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا
یعنی کسانیکه محمد و قرآن را انکار کردند و دروغ پنداشتند، (بحر العلوم)
از جمله ی آیات همانی است که تلاوت شد از قیام به عدل و تقوی . (ابوسعود)
به یگانگی الله متعال کفر ورزیده و قرآن را انکار کردند که از جانب الله باشد. (تاویلات اهل سنت)
أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ
یعنی در آن ابدی ماندگار خواهند بود. (بحر العلوم)
آن موصوفان به صفت کفر و تکذیب آیات، ملابس و مخلوط در جهنم خواهند بود بودنی ابدی. (ابوسعود)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ﴿11﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان اورده اید بیاد آورید نعمتی را که الله متعال به شما ارزانی داشته است و آن اینکه قومی ؛نکره است یعنی قوم مشخصی منظور نیست؛ قصد کردند که به کشتن و هلاک شما اقدام کنند و دست درازی کنند و این الله متعال بود که دست آنان را بازداشت و نتوانستند اقدام کنند. پس آنچه بر شماست اینکه از الله پروا کرده و دستوراتش را ادا و از نواهی دین اجتناب کنید و بر مومنین آنچه لازم است اینکه به الله متعال اطمینان داشته باشند و فقط وی تعالی را کمک کننده و یاور بدانند.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ
یادآوری نعمت دفع شر برای مومنان است. (ابوسعود)
این نعمت میتواند نعمتی کلی برای تمامی مسلمین باشد چراکه در ابتدای اسلام مشرکین دست درازی میکردند و مخفیان دین را تبلیغ میکردند و قادر به اظهار اسلام نبودند و آنان بارها قصد کشتن مسلمانان کرده بودند پس در در دست درازی آنان منتی عظیم بر تمامی مسلمانان است. (تاویلات اهل سنت)
وقتی رسول الله ص به مدینه هجرت کردند با دو قوم یهود بنی نضیر وبنی قریظه که در نزدیکی مدینه بودند پیمان صلح امضا کردند و قرار بر این شد که علیه یکدیگر اقدامی نکنند و دیگر اینکه در پرداخت دیه به هم کمک کنند. دو نفر از این طائفه پیش رسول الله ص آمدند و از پیش ایشان که خارج شدند، عمرو بن امیه ضمری، آن دو را کشت و خبر نداشت که این دو مستامن هستند یعنی با امان نامه آمده اند، پس رسول الله ص به اهل آن دو دیه ی مسلمان آزاد را پرداختند و برای پرداخت دیه همراه حضرت ابوبکر و عمر و علی رفتند به بنی نضیر تا کمک بگیرند و این طائفه گفتند که خوب است فقط اجازه بدهید تا با برادرانمان یعنی بنی قریظه مشوره بگیریم و در روایت کلبی به بنی قریظه رفتند و آنان گفتند از بنی نضیر اجازه بگیریم و یهود شروع کردند به جمع آوری اسلحه تا رسول الله ص و یارانش را بکشند و منتظر کعب بن اشرف بودند، و جبرئیل نازل شد و به رسول الله ص قصدشان را خبر داد و حضرت همراه با یارانش از آنجا خارج شدند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در روایت عبدالله بن کعب آمده است که بعد رسول الله ص آنها را محاصره کرد و نخلهای انان را قطع کردند و آنها گفتند آیا به ما امان میدهی که جان خود را و فرزندان خود را و هرچه شتران حمل میکنند بغیر از سلاح را با خودمان ببریم؟ رسول الله ص موافقت کردند و انها را به شام تبعید کردند. (بحر العلوم)
ضحاک: سبب نزول آیه این بود که رسول الله ص شبی به بقیع تنها رفتند و یهودی جنگاوری پیش ایشان رفته و گفت که شمشیرت را به من بده چراکه انبیا بخیل نیستند. رسول الله ص نیز شمشیرشان را دادند و آن یهودی بر رسول الله ص شمشیر کشید و قصد کشتن ایشان را داشت که الله متعال بر قلب آن یهودی ترس انداخت و جرأت نکرد که شمشیر بکشد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته شده است: رسول الله ص تنها زیر درختی برای استراحت شمشیرشان را از درخت آویزان کردند و مشرکی آمد و شمشیر ایشان را گرفت و گفت حال چه کسی مانع من میشود؟ رسول الله ص جواب دادند: الله. پس جبرئیل شمشیر را از دست مشرک انداخت و رسول الله ص شمشیر را گرفته و فرمودند: حال چه کسی مانع میشود تو را بکشم؟ مشرک گفت: هیچ کس و بعد کلمه ی شهادت را گفت و این آیه نازل شد. (بیضاوی)
إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَن يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنكُمْ ۖ
قصد کردند و آرزو کردند که به شما با کشتنتان دست درازی کنند پس آنان را مانع شد.(بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
تقدیر آیه چنین است، از الله پروا کنید و بر وی تعالی توکل کنید. (بحر العلوم)
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
بر مومنین است که به الله اعتماد کنند و اطمینان داشته باشند که الله متعال آنان را نصرت خواهد داد. (بحر العلوم)
چراکه الله متعال کافی و مانع و دفع کننده است. (نسفی)
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا ۖ وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ ۖ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۚ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ ﴿12﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

وقطعا الله متعال از بنی اسرائیل نیز عهد گرفت و در بین آنان برانگیختیم، سرگروهان دوازده گانه بر اساس شاخه های دوزاده گانه بنی اسرائیل، و همینطور الله متعال به آنان فرمود: قطعا اگر که شما نماز را با تمام ارکانش سر وقتش ادا کنید و نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و به تمامی رسولانم ایمان بیاورید، رسولانم را بزرگ بدارید و احترام کنیدو از آنها دفاع کنید و به الله متعال قرض حسنه بدهید در اینصورت است که قسم میخورم که گناهانتان را محو کنم و قطعا شما را داخل باغی خواهم برد که از زیر آنها نهرها جاری است. اگر کسی کفر بورزد پس قطعا وی راه درست را و راه میانه و معتدل را به خطا رفته است. نکته: قرض حسنه به الله داده میشود و انتظار شخص نباید چیزی غیر از ثواب باشد، پس ان ادعای کارمزد و تورم و و بهانه و توجیهات دیگر ، در مقابل نص شرعی، هیچ اعتباری ندارد. طرف که ادعا میکند قرض میدهد، باید یادش باشد که به الله قرض میدهد و برکت و فزونی مال را از الله بخواهند نه از خلق الله.

مستندات
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ
آموزش مسلمانان است مبنی بر اینکه همانطور که از شما عهد و میثاق گرفته شده است از امتهای گذشته نیز عهد گرفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
ذکر عهد گرفته شدن از امتهای گذشته به این جهت است که رسول الله ص در آن زمان حاضر نبوده اند و باز خبر میدهند پس نشان میدهد که الله متعال به ایشان خبر داده است تا نشانه ای برای رسالت رسول الله ص باشد. (تاویلات اهل سنت)
عهدهای گرفته شده همانی است که در ادامه ی آیه میآید از برپاداشت نماز ووو. (تاویلات اهل سنت)
ابن عباس: عهد این بود که به الله شرک نورزند و به الله و فرشتگانش و کتب و رسولانش ایمان بیاورند و آنچه الله حلال کرده را حلال بدانند و آنچه حرام کرده را حرام بدانند و همدیگر را یاور باشند. (تاویلات اهل سنت)
وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا ۖ
یعنی حضرت موسی دوازده پادشاه از آنان برگزید و به بیت المقدس فرستاد تا برای وی خبر آن شهر را بیاورند. (تاویلات اهل سنت)
ممکن است که خودشان انتخاب کرده باشند تا موسی به آنان احکام دین و شریعت را آموزش دهد تا انان را مقتدا باشند و هر عهدی از ان دوازده نفر بگیرد آنان قبول کنند. (تاویلات اهل سنت)
معنی نقیب همانطور ابن عباس گفته است میتواند به معنی پادشاه باشد. (تاویلات اهل سنت)
ابوعوسجه: مورد نظر کسیکه به وی نگاه کرده میشود در حالیکه از وجیهان قوم است. (تاویلات اهل سنت)
ابوعبید: نقیب ضامن قوم و امیر قوم. (تاویلات اهل سنت)
الْقُتَبِيُّ: کفیل قوم. (تاویلات اهل سنت)
وقتی فرعون مصر هلاک شد به حضرت موسی دستور امد که به سرزمین اریحا کوچ کنندو برای اینکار از هر سبط یک نفر را مسوول انتخاب کند تا هرچه به آنها میگوید در قوم خودشان عملی کنند و وقتی به ان دوازده نقیب را به بیت المقدس فرستاد و دیدند که قومی که در ساکن هستند، مردمانی بزرگ جثه هستند و ساختمانهای بزرگ دارند و قرار بر این شده بود که به قوم خود خبر ندهند و این نقبا خیانت کردند بغیر از دو نفر و بدین طریق عهد خود را شکستند. (ابوسعود)
وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ ۖ
ابن عباس: یعنی الله متعال به نقباء گفت که همراه آنان است با کمک رساندن و دفاع از شما. (تاویلات اهل سنت)
بلکه به هرکسی که به عهد و پیمانی که ذکر شده است عمل کند این وعده است و همینطور وعید آخر نیز برای همه است. (تاویلات اهل سنت)
من همراه شما هستم به علم و قدرت و نصرت نه فقط به نصرت. (ابوسعود)
لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ
مادامیکه بر برپاداشت نماز مداومت بورزید. (بحر العلوم)
وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ
این آیه نشان میدهد که نماز و زکات بر امتهای گذشته نیز فرض بوده است. (تاویلات اهل سنت)
وَآمَنتُم بِرُسُلِي
یعنی ایمان بیاورید به تمامی رسولانم و بین آنان در ایمان و کفر تفاوت قائل نشوید که به بعضی ایمان اورده و به بعض دیگر کفر بورزید. (تاویلات اهل سنت)
وَعَزَّرْتُمُوهُمْ
الْقُتَبِيُّ وأَبُو عَوْسَجَةَ: یعنی تعظیم کنید و بزرگ بدارید. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفتند: یعنی آنان را نصرت و کمک کنید. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: یاریشان کنید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا
یعنی قرضی که واقعا و صداقتا برای کسب رضای الله باشد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی با خوشی دل و به جهت رضای الله باشد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی نزد الله متعال نیکی ها و دستاویزها بگردانید تا بدان وسیله مستوجب ثواب عظیم بشوید. (تاویلات اهل سنت)
با انفاق و خرج کردن در راهای خیر و دادن صدقه نفل. (ابوسعود)
لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ
وعده میدهد که اگر به عهد و پیمان خود عمل کنند ، گناهانشان آمرزیده میشود. (تاویلات اهل سنت)
گناهان شما را محو خواهم کرد. (بحر العلوم)
وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۚ
فَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ
کسیکه بعد این عهد و پیمان کفر بورزد. (تاویلات اهل سنت)
کسیکه کفر بورزد، راه درست را به خطا رفته است. (تاویلات اهل سنت)
فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً ۖ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ ۙ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ ۚ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿13﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

پس بخاطر نقض عهدی که انجام دادند آنان را از رحمت خود دور کردیم و قلبهایشان را سخت گرداندیم که نه موعظه قبول میکنند و نه رحمت و نه نرمش دارند و سهم خودشان از آنچه به آنها تذکر داده شده بود را فراموش کردند و غفلت ورزیدند و لایزال و همیشه اطلاع خواهی یافت بر خیانتی از آنان مگر عده ای کم از انان که ایمان اوردند . پس عفوشان کن و از آنان روی بگردان. قطعا الله متعال عفو کنندگان از مردم را دوست دارد.

مستندات
فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ
به سبب نقض عهدی که انجام دادند نه به خاطر چیزی دیگر. (ابوسعود)
لَعَنَّاهُمْ
آنان را طرد کردیم و از رحمت خود بدور داشتیم و به میمون و خوک مسخشان کردیم. (ابوسعود)
با وضع جزیه بر آنان، خوارشان کردیم. (ابوسعود)
از شیرینی ایمان، قلبهایشان را خالی کردیم. (ابوسعود)
وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً ۖ
طوریکه نشانه ها و نظر و تامل در آنان تاثیر گذار نیست. (ابوسعود)
ویا به معنی اینکه قلبهای آنان را پست گرداندیم. (ابوسعود)
یعنی به آنان مهلت دادیم و در عذاب آنها عجله نکردیم تا اینکه سخت دل شدند. (ابوسعود)
آنان را دچار خذلان کردیم و لطف و نرم خویی را از آنان منع کردیم پس سخت دل شدند. (ابوسعود)
یعنی خشک گرداندیم طوریکه رحمت و نرمش در ان نیست. (نسفی)
يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ۙ
بیان نهایت سخت دل شدن آنان است چراکه چیزی بزرگتر از این نیست که کلام را تغییر داده شود. (ابوسعود)
صفت محمد را در تورات که موافق قرآن بود را تغییر دادند یعنی صفت محمد که در کتابشان آمده بود را تغییر دادند. (بحر العلوم)
گفته میشود: حرام خدا را حلال شمردند و به آن عمل نکردند. (بحر العلوم)
تاویل آن را تغییر داده و میگویند که این از نزد الله است. (تاویلات اهل سنت)
تحریف بدین معنیکه نظم و مورد تلاوت را تغییر داده و محو میکنند. (تاویلات اهل سنت)
وَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ ۚ
و سهمی بزرگ از تورات را فراموش کردند. (ابوسعود)
و یا منظور از این سهم، ترک تبعیت از محمد ص است. (ابوسعود)
گفته شده است که آنان تورات را تحریف کردند و خیلی از تورات از ذهن آنان پاک شد. (ابوسعود)
از ابن مسعود: گاهی شخص بخاطر گناه، بعضی از علم خود را فراموش میکند و این آیه را تلاوت کرد. (ابوسعود)
یعنی ترک و اعراض از تورات، غافل ماندن از سهمی بسیار بزرگ است. (نسفی)
کتاب الله در میانشان بود را تضییع کردند و و عهد را نقض کردند و دستورش را ترک کردند. (تاویلات اهل سنت)
آن سهمی را که در کتبشان مامور به اجرای ان بودند را ترک کردند یعنی تبعیت از محمد ص را ترک کردند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَائِنَةٍ مِّنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ ۖ
خائنه مصدر به معنی خیانت میتواند باشد یعنی به بسیاری از خیانتهای آنان پی خواهی برد. (ابوسعود)
خائنه به معنی نفس خائنه یعنی به بسیاری از خیانتکاران از انها پی خواهی برد. (ابوسعود)
یعنی خیانت و مکر و حیله از گذشته عادت این قوم بوده است پس تو همیشه از آنان خیانت خواهی دید. (ابوسعود)
مگر عده ای کم از آنان مثل عبدالله بن سلام و اتباع وی که اهل خیانت نیستند. (ابوسعود)
فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ ۚ
یعنی اگر توبه کردند و ایمان آوردند و یا پیمان بستند و متعهد به پرداخت جزیه شدند. (ابوسعود)
گفته شده: مطلق است یعنی از آنان در گذر که با آیه ی سیف منسوخ شده است. (ابوسعود)
ترکشان کن و مجازاتشان نکن و از آنان روی بگردان. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
علت برای عفو و بخشش است. (ابوسعود)
تشویق به گردن نهادن به بخشش و عفو است. (ابوسعود)
آگاهی دادن به این مطلب است که عفو و بخشش مطلقا از احسان است. (ابوسعود)
کسانیکه از مردم عفو میکنند و این قبل امر به جنگ با اهل کتاب بوده است. (بحر العلوم)
وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ ﴿14﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و از کسانیکه گفتند ما نصاری پیروان مسیح هستیم نیز عهد محکم گرفتیم پس آنان نیز آن عهد را به فراموشی سپردند و موعظه قبول نکردند پس ما نیز بین آنان دشمنی و کینه انداختیم و تا روز قیامت این دشمنی و کینه ادامه خواهد داشت و زود باشد که الله متعال به آنان از آنچه انجام داده اند خبر خواهد داد.

مستندات
وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ
وقتی الله متعال حال یهود را در نقض عهد بیان فرمود، حال بیان میدارد که وضعیت نصاری نیز از آنها بهتر نیست و آنان نیز در نقض عهد دست کم از یهود ندارند. (بحر العلوم)
از کسانیکه گفتند ما نصاری هستیم نیز در انجیل عهد گرفتیم که از قول محمد پیروی کنند. (بحر العلوم)
آنها نیز مثل یهود بر عهد خود نماندند. (بحر العلوم)
نصاری نامیدن خودشان به این دلیل است که گویند که آنها در آبادی به نام ناصره نزول کردند و حضرت عیسی نیز آنجا سکونت گزیدند و با هم همپیمان شدند. (بحر العلوم)
گفته شده است: نصاری نامیده شدنشان بخاطر قول حضرت عیسی است که فرمود: مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ. (بحر العلوم)
اینان اهل ناصره نبوده اند چراکه اهل ناصره مومن موحد بوده اند و این مسیحیان، سه خدایی بوده اند. (احکام جصاص)
فَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ
پس سهمی را در انجییل برایش مامور شده بودند از تبعیت از قول محمد را فراموش کردند. (بحر العلوم)
فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ
پس بین آنان دشمنی و بغض و کینه انداختیم. (بحر العلوم)
گفته میشود: اصل اغراء، چسباندن است. (بحرالعلوم)
گفته میشود: شخصی به نام بولس (پولس) بود که اصل دشمنی را بین آنان انداخته است طوریکه بین وی و نصاری، جنگی درگرفته است و وی یهودی بود و از نصاری خلق کثیری را کشت و بعد حیله ای اندیشید تا بین آنان دشمنی پدید آید و خودش را به تک چشم بودن زد و پیش نصاری آمد و گفت: آِیا مرا میشناسید؟ پس گفتند: تو کسی هستی که خیلی از ما را کشتی و با ما کارهایی را انجام دادی که میدانی چه بوده است. گفت: بله من تمام آن کارها را انجام دادم و الان توبه کننده هستم. چراکه من حضرت عیسی را در خواب دیدم که از آسمان فرود آمد و بر صورت من زد و چشمم را کور کرد و فرمود: از قوم من چه میخواهی؟ من نیز به دست وی توبه کردم و من پیش شما آمدم تا بین شما باشم و به شما شریعت را به شما یاد بدهم همانطور که عیسی به من در خواب آموزش داده است پس مسیحیان برای وی اتاقی تدارک دیدند و وی به داخل آن غرفه رفته و روزنه ای به سمت مردم گشود و در آن اتاق مشغول عبادت شد و چه بسا که مردم میآمدند و از همان روزنه از وی سوال میپرسیدند و گاهی نیز از همان روزنه آنان را ندا میداد تا جمع شوند و برای آنان چیزی میگفت که ظاهر آن منکر و بد بود و مردم نیز انکارش میکردند و وی طوری آنان را تفسیر میکرد که خوششان میآمد پس همه فرمانبردار وی شدند و سخنان وی را قبول کردند. تا اینکه روزی آنان را جمع کرد و گفت که برای من علمی آمده است. به آنان گفت: مگر این مخلوقات، برای خدا نیستند؟ گفتند: آری. گفت: پس چرا این اشیاء را حرام میدارید؟ یعنی خوک و خمر را و آنان به تبعیت از وی آنها را حلال دانستند و بعد چند وقت باز گفت که مرا علمی آمده است: مگر خورشید و ستاره ها و ماه از مشرق طلوع نمیکند؟ گفتند: آری پس گفت: اینها را چه کسی چنین کرده است؟ گفتند: خدا. پس گفت: خدا سمت مشرق است پس در نماز به سوی مشرق بایستید تا رو به الله کرده باشید. آنان قبله ی خود را تغییر دادند و بعد چند وقت گفت که به غرفه ی من بیایید چراکه من میخواهم خود را قربانی راه عیسی کنم و مرا علمی آمده است که من میخواهم ان را به طور سری به شما بگویم تا به مردم برسانید و آن این است که عیسی چشم مرا شفا داده است و از من راضی شده است پس عیسی همان خدا بوده است و هر بار گروهی را به غرفه اش میآورد و به انان چیزی میگفت و بعد نصاری میان خود همدیگر را تکذیب میکردند و میگفتند که به ما این را گفته است نه آن چیزی که شما میگویید و بین آنان جنگی بزرگ در گرفت و بسیاری کشته شدند.(بحر العلوم)
و این دشمنی بین آنان تا قیامت باقی است و میماند. (بحر العلوم)
آنان سه فرقه هستند: نسطوریه که حضرت عیسی را پسر الله میدانند و یعقوبیه که عیسی را خود الله میدانند و ملکانیه که الله سومشان است یعنی سه خدا هستند مسیح و مادرش و الله. (بحر العلوم)
گفته میشود: بین آنان دشمنی انداخته است بخاطر جدل و خصومتی که در دین با هم دارند. و این خصومت در دین باعث حبط عمل میشود. (بحر العلوم)
وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ
یعنی در آخرت به آنان خبر میدهد که حق با چه کسی بوده است. (بحر العلوم)
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ ۚ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ ﴿15﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای صاحبان کتاب یعنی یهودیان و نصاری، تحقیقا فرستاده ی ما برای شما آمده است در حالیکه بیان میکند بسیاری از آنچه از کتاب و احکام دینی را که شما از مردم مخفی میدارید و بسیاری را مورد عفو و بخشش قرار میدهد. قطعا از طرف الله متعال روشنگری و کتابی آشکار کننده آمده است.

مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا
خطاب هر دو گروه از اهل کتاب است بعد اینکه زشتی کارهای آنان را بیان کرد حال در صدد دعوت آنان به ایمان به رسول الله ص است. (ابوسعود)
اضافه ی رسول به ضمیر الله متعال به جهت تشریف و بزرگداشت رسول الله است و همینطور اعلام این مطلب که واجب الاطاعه است. (ابوسعود)
بجای فلان بن فلان گفتن، کلمه ی رسول بکار برده است تا اعلام کند که رسولان به نام و اسامی شناخته نمیشوند بلکه به معجزه و آیاتشان شناخته میشوند. (تاویلات اهل سنت)
دلیل است بر اینکه کسی که به تمامی رسولان ایمان بیاورد بدون اینکه نام انها را بداند، کافی است. (تاویلات اهل سنت)
يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِّمَّا كُنتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ
در حالیکه بیان کننده ی تدریجی بر اساس مصلحت است. (ابوسعود)
بسیاری از آنچه در تورات و انجیل بیان شده است را بیان میکند من جمله بعثت محمد و آیه رجم در تورات و بشارت عیسی به آمدن احمد در انجیل. (ابوسعود)
نبین و نعفو به صیغه ی متکلم مع الغیر نیز قرائت شده است یعنی ما (الله متعال) بسیاری را بخاطر ایمان آوردنشان مورد بخشش قرار میدهیم. (تاویلات اهل سنت)
جمیع آنچه کتمان کرده اند را برایشان بیان میکنیم و جمیع آنها را میبخشیم. (ابوسعود)
وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ ۚ
و بسیاری از آنچه مخفی میکنید را آشکار نمیکند و آن درصورتی است که باعثه ی دینی برای ، برای آن نباشد و این به جهت مفتضح نکردن شما اهل کتاب است. (ابوسعود)
تشویق با ترغیب و تهدید، برای عدم مخفی کردن است. (ابوسعود)
گفته شده است: یعنی بسیاری از شما را عفو میکند و مواخذه نمیکند. (ابوسعود)
بیان میکند آنچه از شریعت و احکام مخفی میدارید را و بسیاری را نیز میبخشد. (تاویلات اهل سنت)
قَدْ جَاءَكُم مِّنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُّبِينٌ
یعنی فائده ی آمدن رسول منحصر در بیان آنچه مخفی میکنید نیست بلکه دارای فوائد بیشمار است.
منظور از نور و کتاب مبین، قرآن کریم است. (ابوسعود)
چراکه در قرآن برداشتن تاریکی شرک و شک است و بیان آنچه مردم مخفی میکنند است و اعجاز آشکارش است. (ابوسعود)
نور بودن قرآن از این جهت است که حقیقت هر چیزی را بیان میکند و واضح میسازد. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: منظور از نور محمد ص و از کتاب مبین قرآن است. (ابوسعود)
يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿16﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال به وسیله ی قرآن و محمد ، کسی را که دنبال حقیقت باشد و دنبال کسب رضای خالق خودش باشد را به انواع راههای سلامت ماندن در دنیا و آخرت میرساند و وی را خارج میکند از تاریکیهای کفر و جهل و آنان را هدایت میکند به راهی مستقیم و مطمئن که حتما به بهشت میرساند.

مستندات
يَهْدِي بِهِ اللَّهُ
الله متعال بوسیله ی قرآن، هدایت میکند. (بحر العلوم)
به وسیله ی محمد ص. (تاویلات اهل سنت)
مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ
کسی را که حق را میطلبد و به آن شوق دارد را. (بحر العلوم)
کسی را که با ایمان آوردن دنبال کسب رضای الله است را. (ابوسعود)
سُبُلَ السَّلَامِ
به دین اسلام. (بحر العلوم)
یعنی به راه هدایت. (بحر العلوم)
به راههای سالم ماندن از عذاب را و نجات از عذاب را. (ابوسعود)
راههای سلام یعنی شریعت که الله متعال برای مردم گذاشته است . (ابوسعود)
راههای سالم که رساننده به دار السلام منزه از هر نوع آفت است و در امان از هر گونه ترس است یعنی همان جنت میرساند. (قرطبی)
وَيُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ
یعنی از قبلهایش شیرینی کفر را بیرون کرده و شیرینی ایمان را وارد میکند و به ایمان آوردن توفیق میدهد. (بحر العلوم)
از انواع کفر و ضلالت، بیرون میآورد. (ابوسعود)
و به ایمان میآورد. (ابوسعود)
به اراده ی الله متعال و یا با آسان کرد وی تعالی. (ابوسعود)
وَيَهْدِيهِمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ
و توفیق برگزیدن دین را اسلام را به وی میدهد. (بحر العلوم)
راهی که نزدکترین راه و رساننده ی قطعی به الله متعال است. (بحر العلوم)
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۚ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ۗ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۚ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿17﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قطعا کافر شده اند کسانیکه گفتند: همانا الله همان مسیح است.پس در رد قول آنان بگو: اگر چنین است و الله متعال بخواهد مسیح و مادرش مریم را و تمامی آنچه در زمین است را هلاک کند چه کسی میتواند مانع وی تعالی بشود؟ در حالیکه برای الله تعال است هرآنچه که در آسمانها و زمین و هر آنچه ما بین این دو است، میباشد. هر آنچه را هر طور که خواهد خلق میکند. قطعا الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: خلق حضرت عیسی بدون پدر، از نظر انسان که بر طبق عادت تولد فرزند را از نر و ماده دیده و فکر کرده همیشه همینطور است، عجیب است نه برای الله متعال که قادر مطلق است. یعنی خلق شدن و متولد شدن فرزند از پدر و مادر، یک قاعده ی اکثری است نه اینکه قانونی باشد که نقض نمیشود. اکثر ما انسانها بر اساس عادت و عرف خودمان، بعضی اشیاء که بر ان اساس نیست را انکار میکنیم و این قضیه حتی در مورد افرادی که در منطقه ای زندگی کرده اند که با عادت منطقه ای دیگر متفاوت است، از زندگی دیگران اظهار تعجب میکنند.

مستندات
لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۚ
قائلان به این قول که مسیح همان الله است، فرقه ی یعقوبیه هستند. (مظهری)
گفته شده: کسی به صراحت این را نگفته است بلکه گفته اند که در وی لاهوتی ؛ الوهیتی؛ هست پس لازم قول آنان همین اله دانستن عیسی است. (مظهری)
کفر اینان کفر متکبران و عناد است چراکه آنان اعتراف دارند که عیسی پسر مریم است باز برای وی اله بودن ثابت میکنند و کفر عناد بودن کفر انان مشخص است چراکه شخص کوچکتر را برای شخص بزرگتر از خودش، اله گرفته اند.(تاویلات اهل سنت) یعنی عیسی که پسر است را اله مریم که مادر است.
قُلْ فَمَن يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَن يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَن فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ۗ
برای آشکار شدن باطل بودن قول انان بگو: . (ابوسعود)
پس بگو چه کسی قادر است بر اینکه از خدا دفع کند، چیزی را اگر که الله بخواهد... (مظهری)
یعنی مسیح و مادرش، مخلوق هستند مثل سائر موجودات. (مظهری)
کسی نمیتواند مانع الله متعال شود اگر هلاک مسیح و مادرش را قصد کند، اگر اله بود که میتوانست از خودش و مادرش دفع هلاک کند. (تاویلات اهل سنت)
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۚ
برای الله متعال است هرآنچه که در آسمانها و زمین و ما بین آن دو است و شامل فرشتگان و تمامی موجودات میشود. (ابوسعود)
تمامی آنها بندگان و مایملک الله متعال هستند. (تاویلات اهل سنت)
يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ۚ
بدون اینکه قبلش ماده ای باشد مثل خلق آسمانها و زمین و یا از ماده ای غیر از جنس خودش مثل خلق آدم و یا فقط از نر خلق کند مثل خلق حوا از آدم و یا فقط از مؤنث مثل خلق عیسی از مریم و یا از نر و ماده مثل اکثر حیوانات. (مظهری)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
از زنده کردن و میراندن پس چگونه مخلوق محتاج با چنین موجود بی نیاز و با قدرت یکی باشد؟. (مظهری)
چیزی وی را عاجز نمیگرداند. (صفوة التفاسیر)
وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَىٰ نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ ۚ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ ۖ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ ۚ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ ﴿18﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و یهودیان و مسیحیان گفتند که ما فرزندان و دوستان الله متعال هستیم و ما را نزد وی تعالی جایگاهی در این حد است. به آنان بگو: اگر اینطور باشد چرا شما را عذاب میدهد آن عذابی که خودشان به آن اعتراف دارند، بلکه حقیقت این است که شما نیز مثل دیگران مخلوقات خدا هستید و الله متعال هرکه را خواهد میآمرزد و هرکه را خواهد عذاب میدهد و برای الله متعال است مالکیت آنچه در آسمانها و زمین و آنچه در بین آنها است، و به جایی نمیروید جز اینکه بازگشت همه به سوی اوست نه سوی کسی دیگر.

مستندات
وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَىٰ نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ ۚ
و یهود و مسیحیان گفتند: ما عزیزان الله هستیم. (نسفی)
و یا منظور ما پیروان پسران خدا یعنی پیروان عزیر و مسیح هستیم. (نسفی)
از ابن عباس: رسول الله ص عده ای از یهود را به اسلام دعوت کرد و با عذاب الله آنان را انذار داد و آنان گفتند: چگونه تو ما را به عذاب الله بیم میدهی در حالیکه ما پسران وی هستیم؟ (نیسابوری)
از آنچه نصاری در انجیل خود میخوانند این جمله آمده است: من پیش پدر خود و پدر شما میروم. (نیسابوری)
احتمال دارد که گوینده ی ما پسران الله هستیم، نصاری باشند و گوینده ی ما دوستان الله هستیم، یهود باشند. (تاویلات اهل سنت)
به طور کلی این دو طائفه برای خود، فضلی بر دیگران قائل بودند. (قرطبی)
قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُم بِذُنُوبِكُم ۖ
بگو: اگر آنچه میگویید صحیح است چرا بخاطر گناهانتان شما را به مسخ و آتش، عذاب میدهد؟ آیا پدر فرزندش را به مسخ و آتش عذاب میدهد؟ (نسفی)
منظور از عذاب همان مسخ انان به خوک و میمون است. (تاویلات اهل سنت)
بَلْ أَنتُم بَشَرٌ مِّمَّنْ خَلَقَ ۚ
در رد ادعای آنان میفرماید: شما نیز خلقی از خلائق الله هستید نه پسران وی تعالی. (نسفی)
بشری مثل بشرهای دیگر هستید و برای شماست و بر علیه شماست آنچه بر دیگران است. (جلالین)
يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ ۚ
هرکس را که توبه کند به فضل خودش میآمرزد. (نسفی)
و هرکس که بر گناهش و کفرش بمیرد، به عدل خود عذاب میدهد. (نسفی)
برای کسی بر گردن الله متعال حقی نیست که موجب مغفرت وی شود و قدرتی نیست که مانع عذاب وی شود. (نیسابوری)
هرکه را که آمرزشش را بخواهد میآمرزد و هرکه را که عذابش بخواهد عذاب میدهد و اعتراضی بر وی تعالی نیست. (جلالین)
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ
اگاهی این مطلب است که مسیح بنده ی وی است و مملوک بودن و پسر کسی بودن با هم منافات دارند. (نسفی)
وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ
و بازگشت به سوی وی است. (جلالین)
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَىٰ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ ۖ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿19﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای اهل کتاب بدانید که برای شما رسولمان آمده است در حالیکه برای شما دین و شریعت را بیان میکند و این در زمانی است که وحی و آمدن رسولان قطع شده بود و مردم به شریعت احتیاج داشتند و دین قبلی مندرس شده بود و این فرستادن رسولمان که محمد باشد از این جهت بود که بهانه نیاورید و نگویید که ما را بشارت دهنده به بهشت و ترساننده از جهنم کسی نبود، قطعا شما را بشارت دهنده و ترساننده آمده است. و الله متعال بر همه چیز قادر است از جمله ی قطع وحی و عدم ارسال رسولان و فرستادن رسول و برقراری وحی است.

مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا
ای اهل تورات و انجیل، محمد فرستاده ی ما برای شما آمد. (بحر العلوم)
ای اهل کتاب شما را در انچه میگویید و آنچه ادعا میکنید که در آخرت نجات برای شماست، حجتی ندارید و بلکه تحقیقا رسول ما برای شما آمده است بعد فترتی از ارسال رسولان و وحی. (وسیط زحیلی)
يُبَيِّنُ لَكُمْ
برای شما دین و احکام و شریعت را آموزش میدهد، .(بحر العلوم)
عَلَىٰ فَتْرَةٍ مِّنَ الرُّسُلِ
فترت بین دو حادثه را گفته میشود که سکونی از آنچه در آن دو زمان بوده یعنی قبل و بعدش بوده است. (زهرة التفاسیر ابوزهره)
فتور: سکون بعد تیزی و نرمی بعد شدت را و همینطور به ضعف بعد قوت را گویند. یعنی در حالت سکونی از ارسال رسولان بود، رسولمان را فرستادیم. (مفردات راغب)
بعد انقطاعی از ارسال پیامبران و وحی. (بحر العلوم)
مقاتل اینگونه میداند: تحقیق رسولمان آمد بعد فترتی که در ارسال رخ داد که بیان میکند. (بحر العلوم)
منظور بین حضرات عیسی و محمد ص بوده است. (بحر العلوم)
قتاده: بین حضرات عیسی و محمد ص، پانصد و شصت سال بوده است. (بحر العلوم)
کلبی: پانصد و چهل سال بوده است. (بحر العلوم)
ضحاک و مقاتل: ششصد سال. (بحر العلوم)
وهب: پانصد و بیست سال. (بحر العلوم)
دوران فترت گفتن از این جهت است که بعد حضرت موسی رسولان پی هم بدون انقطاع میآمدند و بعد حضرت عیسی غیر از رسول الله ص رسولی نبوده است. (سمعانی)
کلبی: بین حضرت موسی و عیسی، هزار و هفتصد سال بوده است و در این مدت هزار نبی آمده است و بین عیسی و محمد ص چهار نبی آمده است که سه نبی از بنی اسرائیل بوده و یکی از عرب بوده است که آن خالد بن سنان است. (کبیر رازی)
بعضی خالد بن سنان را قبل حضرت عیسی دانسته اند بر این اساس گفتن اینکه دخترش پیش رسول الله ص آمده است، دخترش با واسطه است چراکه بعید است که فردی این همه سال عمر کند و کسی نیز وی را از معمرین ذکر نکرده است. (آلوسی) معمرین کسانی که خیلی زیاد عمر کرده اند.
از ابن عباس: بین حضرت موسی و حضرت عیسی، هزار نبی از بنی اسرائیل بغیر از آنچه از غیر بنی اسرائیل بوده است. (آلوسی)
أَن تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِن بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ ۖ
تا که نگویید: بعد مندرس شدن دین برای ما رسولی نیامد تا ما را بشارت دهد و بیم دهد. (بحر العلوم)
بخاطر کراهت اینکه بگویید: ما را .... (سمعانی)
فَقَدْ جَاءَكُم بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ ۗ
تحقیقا محمد آمده است که به بهشت بشارت میدهد و از آتش بیم میدهد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
و الله متعال بر همه چیز من جمله امرزش و عذاب و ارسال پیامبران، قادر است. (بحر العلوم)
وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ ﴿20﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای محمد بیاد آور زمانی را که حضرت موسی به قومش گفت: ای قوم من به یاد آورید نعمت خدا را که به شما ارزانی داشته است وقتیکه در میان شما انبیاء بسیار قرار داد و شما را مالک و پادشاه گرداند طوریکه اختیار عمل دست خودتان بود و به شما ارزانی داشت انچه از امور را که به دیگران زمان حضرت موسی نداده است. نکته: هدف از ذکر وجود انبیاء و پادشاهان بسیار در بنی اسرائیل، یادآوری این مطلب است که قبلا به شما خیر دنیا و آخرت را داده شده بود و قدر ندانستید. حتی در این حد بوده است که بودن رسولی از غیر خودشان مایه تعجب و کفرشان شده است.

مستندات
وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ
بیان نقض عهد بعد عهد بستن بنی اسرائیل است و تفصیل نقض عهد آنان است و اشاره به عدم انقطاع رسولان بین خودشان است. (آلوسی)
ای محمد برای یهود یاد کن آن زمانی را که موسی به نصیحت و برای توجه به آن با نسبت دادن آنها به خودش به آنها گفت: نعمت خدا بر خودتان را شکر گزاری بیاد آورید. (آلوسی)
إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنبِيَاءَ
نعمت خدا را بیاد آورید آن وقتی را که از خویشان شما پیامبران قرار داد. (آلوسی)
وَجَعَلَكُم مُّلُوكًا
انگار که گفته است: همه ی شما را ملک (پادشاه) گرداندیم و این بدین سبب است که تقریبا همه ی انان را در رفاه و آسایش قرار داد. (آلوسی)
و یا بخاطر زیاد بودن پادشاهان از انها است. (آلوسی)
گفته اند که مجاز نیست و حقیقت است یعنی حقیقتا همه پادشاه بوده اند چراکه ملک؛پادشاه, به کسیکه دارای خانه و خادم باشد، گفته میشود. (آلوسی)
از رسول الله ص: در بنی اسرائیل اگر کسی خانه و خادم و مرکب و زنی داشت، وی را ملک میدانستند. (آلوسی)
یعنی بعد اینکه مملوک؛برده؛ بودند، و آزاد شدند، آنان را میشود گفت که ملک؛پادشاه؛ شده اند. (آلوسی)
این به مثابه ی آن است که نزدیکان پادشاهان در وقت ذکر موارد افتخار خود میگویند ما پادشاه هستیم. (ابوسعود)
شما را ملوک قرار داد که بوسیله ی آنها بر دشمنان چیره میشدید چراکه ملوک در بنی اسرائیل جنگ آورانی بودند که امر جنگ را به عهده میگرفتند همانطور که در {ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} [البقرة: 246] بیان شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَآتَاكُم مَّا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ
مثل شکافتن دریا و غرق کردن دشمن و با ابر سایه زدن بر آنها و از آب آمدن از سنگ و نازل شدن من و سلوی و غیر اینها که الله متعال مخصوص بنی اسرائیل داده است. (الوسی)
منظور از عالمیان ، عالمیان زمان خودشان است. (آلوسی)
يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ ﴿21﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای قوم من به زمین مبارک و پاکی که الله متعال برای شما مقرر کرده است که در صورت اطاعت از دستورات و اجتناب از مخالفت و دوری از نواهی، ساکنان ان باشید، داخل شوید و عقب نشینی نکنید که زیان دنیا و آخرت نصیبتان خواهد شد. نکته: نوشته شده یعنی وعده داده شده است که با توکل بر خدا با اهل آن مکان مقدس بجنگید، پیروز خواهید شد و ساکنان آنجا خواهید شد.

مستندات
يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ
به بیت المقدس و مقدس بودن آن بخاطر این است که محل استقرار انبیاء و مسکن مومنین بوده است. (بیضاوی)
گفته اند: منظور کوه طور و اطراف آن است. (بیضاوی)
و همچنین فلسطین و دمشق و بعضی از اردن نیز گفته اند. (بیضاوی)
شام نیز دانسته اند. (بیضاوی)
مقدسه یعنی مطهره، پاک و پاکیزه. (عز بن عبدالسلام)
مطهره منظور مبارکه است. (نسفی)
الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ
آن مکانی که برای شما در نظر گرفته است. (بیضاوی)
و یا در لوح محفوظ نوشته شده است که آن برای شما مسکن خواهد بود لیکن به شرطی که ایمان بیاورید و اطاعت کنید. چرا که بعد عصیان برای آنها گفته شد: فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ. یعنی بر آنها حرام است. (بیضاوی)
بر شما مقرر کرده است که با اهل آن جنگ کنید تا مسلمان شوند. (تاویلات اهل سنت)
مکانی که الله متعال داخل شدن به ان را بر شما فرض گردانید. (بحر العلوم)
وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ
از ترس جبارین به عقب بر نگردید. (بیضاوی)
گفته شده است: وقتی نقیبان به آنها احوال جبارین را گفتند گریه کردند و گفتند که بیایید رئیسی تعیین کنیم تا به مصر برگردیم. (بیضاوی)
و یا اینکه با انجام گناه و عدم اعتماد به الله متعال از دین خود برنگردید. (بیضاوی)
فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ
که در اینصورت زیانکش دنیا و آخرت خواهید شد. (بیضاوی)
حضرت موسی دوازده نفر را فرستاد تا خبر ساکنان بیت المقدس را بیاورند و وقتی رفتند یکی از انها که بعضی نام وی را عوج گفته اند، آمد و فرستادگان موسی را گرفت و در آستین خود جای داد و به پیش پادشاه انان انداخت و گفت که این افراد ادعا دارند که میخواند شهر ما را بگیرند و پادشاه قصد کشتن آنان کرد و زن وی گفت: چرا میخواهی این ضعیفان را بکشی کافی است که آنان را رها کنی تا بروند و خبر ما را به قومشان برسانند تا از ترس فرار کند و چنین کردند و یک خوشه انگور به آنان دادند که با دو چوب دستی بین دو مرد حمل میشد و نقیبان که برگشتند گفتند به قوم خود خبر ندهیم که خواهند ترسید و الله متعال این شهر را برای موسی وعده داده است و وقتی برگشتند همه بغیر از دو نفر یعنی یوشع بن نون و کالب بن یوقنا، به قوم خود خبر دادند. (بحر العلوم)
قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّىٰ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ ﴿22﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قوم موسی گفتند: ای موسی در آن سرزمین قومی زورمند هستند ما نیز تا وقتی آنها در آنجا هستند، داخل نخواهیم شد و اگر که آنها بیرون رفتند ما داخل خواهیم شد.

مستندات
قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ
وقتی حضرت موسی آنان را امر کرد که وارد شهر بشوند گفتند:.... (بحر العلوم)
جبار در مورد مردم کسی که مردم را به آنچه میخواهد، مجبور میکند. (احکام جصاص)
جبار نامیده شدن آنان بخاطر طول قامتشان و زورمند بودنشان بوده است. (سمعانی)
در مورد طول قامت آن قوم گفته اند: شش و نیم ذراع و یا کلبی گوید: هشتاد ذراع بوده است. (بحر العلوم) ذراع معادل گز که اختلافی است بین 55 الی 89 سانتی متر.
در مورد عوج نیز گفته اند که بلند قدترین آنها بوده است و قدش به سه هزار و سیصد و سی و سه ذراع میرسیده است. (قرطبی)
از نسل عمالقه بودند و بقایای قوم عاد. (سمعانی)
ما را نه یارای جنگ با آنان است و قدرتی پیش آنان داریم. (مظهری)
وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّىٰ يَخْرُجُوا مِنْهَا
ما داخل نمیشویم تا وقتی که آنها از آن شهر خارج نشوند. (بحر العلوم)
گفته اند که نام آن مکان ایلیاء بوده است و بعضی نیز اریحاء گفته اند. (بحر العلوم)
تا وقتی که آنان ان مکان را خودشان به ما تسلیم نکنند، وارد نخواهیم شد. (صفوه التفاسیر)
فَإِن يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ
تا آنها خارج نشوند ما یارای داخل شدن نداریم اگر خارج شدند ما داخل خواهیم شد. (صفوة التفاسیر)
قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿23﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

دو مرد از کسانیکه میترسیدند و الله متعال به آنها نعمت صلاح و ایمان داده بود گفتند: شما بر آنها در دربی وارد شوید و همینکه داخل شوید شما بر آنها غالب هستید و توکلتان بر الله متعال باشد اگر که به آنچه موسی گفته است ایمان دارید. نکته: وقتی بنی اسرائیل آن همه نشانه و معجزه در هلاک فرعون ونجات از طریق شکافتن دریا را دیده بودند در حالیکه در حالت عادی غیر ممکن بود پس بسیار عجیب است که وقتی موسی به آنها وعده میدهد که وارد بشوید و پیروز خواهید شد باز به قدرت ظاهری دشمن نگاه کرده و نافرمانی میکنند. اگر قبلا امور غیر عادی از حضرت موسی ندیده بودند جای تعجب نداشت ولی وقتی از اول تا آخر نجات آنان تا رسیدن به این مکان موعود، سراسر معجزه بود، ترس آنان شگفت اور است.

مستندات
قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا
دو مردی که الله متعال به ایمان انان را نعمت داده بود. (معانی زجاج)
از کسانیکه از جبارین میترسیدند. (قرطبی)
قتاده: از الله میترسیدند. (قرطبی)
ضحاک گوید: این دو از شهر جبارین بودند که طبیعتا از جبارین میترسیدند که جبارین از ایمان انها خبر دار شوند و به الله اعتماد داشتند و گفتند. (قرطبی)
از ضعف و ترسویی بنی اسرائیل میترسیدند. (قرطبی)
یخافون به ضم یاء نیز قرائت شده است که جنبه ی اینکه این دو نفر از غیر قوم موسی باشند را تقویت میکند. (قرطبی)
آن دو که الله متعال به صلاح و یقین به آنان نعمت داده بود. (قرطبی)
ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ
گویا دانسته بودند که اگر از ان درب وارد شوند، غلبه حاصل خواهد شد. (معانی زجاج)
این را گفتند چون به وعده ی الله متعال یقین داشتند. (قرطبی)
منظور از درب یعنی از جهتی وارد بشوید است و درب بخصوصی منظور نیست. (تاویلات اهل سنت)
وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر تصدیق کننده ی الله باشید الله متعال شما را نصرت خواهد داد. (قرطبی)
بر الله توکل و اعتماد کنید اگر مسلمان هستید الله متعال به شما نصرت خواهد داد. (تاویلات اهل سنت)
اگر که وعده حضرت موسی را حق میدانید. (تاویلات اهل سنت)
قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا ۖ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ ﴿24﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قوم موسی گفتند: ای موسی با تا ابدا تا وقتی آنها در انجا هستند داخل نمیشویم اگر خواستی بروی پس همراه پروردگارت به جنگ آنان برو که نصرت با توست و ما قطعا اینجا نشسته ایم و برای جنگ حرکتی نمیکنیم.

مستندات
قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُوا فِيهَا ۖ
داخل شدن به آن را تا وقتی انان هستند را موکدا رد کردند و موبدا رد کردند. (بیضاوی)
فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ
بگو تا پرودگارت تو را نصرت دهد همانطور که قبلا بر فرعون نصرت داد. (بحر العلوم)
ابوعبیده:یعنی برو و خودت همراه پرودگارت با آنها جنگ کن و پروردگارت امرت را به اتمام خواهد رساند همانطور که قبلا اینکار را کرده است ولی ما نمیتوانیم با جبارین جنگ کنیم. (بحر العلوم)
گفته میشود: تو با سیدت یعنی هارون برو چراکه هارون از موسی بزرگتر بوده است. (بحر العلوم)
این قول را از روی اهانت به الله و رسولش گفتند و اینکه نشان بدهند که به این دو هیچ اعتنایی ندارند. (بیضاوی)
بعضی این قول آنان را بر کفر حمل کرده اند که این حمل درست نیست چراکه اگر چنین میکردند حضرت موسی با اینان نیز جنگ میکرد بلکه گفتند ما نمیتوانیم بجنگیم و ما اینجا هستیم و تو با خدایت برو و بجنگ. (نسفی)
قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي ۖ فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ ﴿25﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

حضرت موسی گفت: پروردگارا من برای نصرت دین تو و اجرای وعده ات و دستورت کسی غیر از خودم و برادرم را ندارم پس خود بین ما و آنها حکم کن.

مستندات
قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي ۖ
حضرت موسی گفت: پروردگارا من کسی را مالک نیستم مگر خودم را و برادرم نیز غیر از خودش را مالک نیست. (بحر العلوم)
حضرت موسی گفت: من کسی غیر از خودم و برادرم هارون را مالک نیستم. (بحر العلوم)
من در اطاعت از تو و فرمانبرداری از تو کسی غیر از خودم و برادرم را ندارم. (تاویلات اهل سنت)
برای نصرت دینت. (نسفی)
فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ
بین ما و قوم گناهکار خودت قضاوت کن. (بحر العلوم)
بین ما و کسانیکه از طاعت تو خارج هستند و بر گناه اصرار دارند حکم کن هرکه را که مستحق هرچیزی است. (ابوسعود)
گفته شده: بین ما و انها فاصله بیانداز و ما را از همراهی با آنان، خلاص کن. (ابوسعود)
عده ای گفتند که منظور بین خودش و کسانیکه از جنگ با جبارین سرباز میزنند است و عده ای نیز گفتند که منظور بین وی و جبارین است. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ ۛ أَرْبَعِينَ سَنَةً ۛ يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ ﴿26﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال فرمود: پس قطعا آن زمین مقدس برای آنان حرام است یعنی نمیتوانند وارد آن بشوند تا چهل سال در تیه سرگردان میمانند، پس بخاطر انچه بر سر فاسقان آمده است غم مخور. پس بر کردار فاسقان غم مخور که مجازات خواهند شد. نکته: این جمله ی آخر فلاتأس علی ... ادامه ی اعلام تحریم و در تیه بودن آنان است که به نظر میرسد به این معنی است که جواب حضرت موسی را میدهد که خواستار خلاصی از دست این قوم سرکش شده بود نه اینکه بعد دعا پشیمان شده باشد که در آیه دلالتی بر این امر نیست.

مستندات
قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ ۛ أَرْبَعِينَ سَنَةً ۛ
داخل شدن بر آن مکان مقدس برای آنان تا چهل سال حرام است. (بحر العلوم)
تحریم منع است نه تحریم شرعی . (ابوسعود)
منظور از تحریم این است که در این مدت نمیتوانند داخل شوند نه اینکه بعد این مدت همه بتوانند وارد شوند چراکه بعد چهل سال آن افرادی باقی مانده بودند داخل شدند. (ابوسعود)
يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ
بر روی زمین گم شده و حیران میگردند و راه خروج از آن را پیدا نمیکنند و در تیه گم شده میمانند. (بحر العلوم)
گفته شده است که ورود به آن بر انها حرام است و جمله اینجا تمام میشود و چهل سال در تیه میمانند. (بحر العلوم)
روز از طی مسیر باز میاستادند و شبها میرفتند و صبح که میشد در همانجایی بودند که از ان حرکت را شروع کرده بودند. (بحر العلوم)
تیه مکانی بین فلسطین و ایله بوده است و مساحت آن شش فرسخ در دوازده فرسخ بوده است. (بحر العلوم)
گفته اند: در زمانی که در تیه بودند، هارون و موسی بین آنها نبوده است چراکه الله متعال انبیاء را عذاب نمیدهد. (بحر العلوم)
بعضی نیز گفته اند که حضرت موسی و هارون بوده اند لیکن الله متعال برای آن دو آسان گردانده بود همانطور که بر ابراهیم آتش را خنک و سلامت داشته بود. (بحر العلوم)
گویند که تعداد آنان ششصد هزار نفر بوده است که همه ی آنهاییکه گفته بودند به آن داخل نخواهیم شد در تیه مردند و این اولاد آنها بود که وارد شهر شدند. (بیضاوی)
گفته شده است که موسی و هارون در تیه مردند و از آن گروه نیز غیر از کالب و یوشع کسی نمانده بود. (بحر العلوم)
یوشع همراه فرزندان آنها رفته و شهر را در نزدیک غروب آفتاب فتح کرد و گویند که یوشع دعا کرده بود که خورشید برگردد و برای وی سه ساعت برگشت داده شد تا اینکه شهر را فتح کردند. (بحر العلوم)
فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ
وقتی در تیه ماندند حضرت موسی بر دعای خود پشیمان شد و ندا آمد: بر قوم فاسق نافرمان، غم مخور. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: خطاب به رسول الله ص است یعنی اگر قومت ایمان نیاوردند، غم مخور. (بحر العلوم)
یعنی پشیمان و ناراحت نباش که حق این فاسقان است. (ابوسعود)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود