ای کسانیکه به آنچه که در ایمان واجب است، باور دارید و گردن نهاده اید برای شما حلال گردانیده شد حیوانات انعام که در سوره انعام شمرده شده است و اهلی و وحشی آنها، مگر آنچه که برای شما حرام بودن آن تلاوت میشود، چه در این سوره و چه در سوره ای و جایی دیگر. و این حلال بودن یک استثناء دارد و آن اینکه شما نباید از کسانی باشید که شکار حیوانات وحشی را در حالت احرام، حلال میشمارند یعنی حرام بداند. قطعا الله متعال آنچه اراده میکند را حکم میکند و میداند که چه چیزی باید حلال باشد و چه چیزی حرام باشد.
ای کسانیکه ایمان آورده اید، حرامهای خدا را و نشانه های دین خدا را حلال نشمارید و هتک حرمت نکنید، و همینطور در ماههای حرام نیز قتال نکنید و همینطور به حیوان هدیه شده با کعبه را نیز به آن تعرض نکنید و همینطور آنچه که بعنوان هدیه به بیت الله نشان شده است را نیز حلال نشمارید و همینطور کسانیکه امان گیرندگان به بیت الله را که قصدشان حضور در آنجا و کسب دنیوی است و به زعم خود کسب رضای الله را دارند را نیز مورد تعرض قرار ندهید. و وقتی حلال شدید و از حرم خارج شدید، پس میتوانید به شکار بپردازید و دشمنی و کینه ی شما با قومی که شما را از بیت الله منع کرده اند، باعث نشود که عدالت را زیر پا بگذارید و عدالت نکنید، و از حدود الهی تجاوز کنید، و شما با یکدیگر در اجرای دستورات الهی همکاری کنید و بر دوری از حرام و ممنوع خدا، همکاری کنید و بر گناه و دشمنی، همکاری نکنید. از الله بترسید و پروا کنید. قطعا الله متعال سخت عذاب است برای کسیکه از وی پروا نکند.
بر شما حرام شده است خوردن حیوان خود مرده و خون ریخته و گوشت و فراورده ها از خوک، و آنچه که در وقت ذبح نامی غیر از الله متعال بر آن ذکر شده باشد و حیوانی که در اثر خفگی مرده باشد و حیوانی که به ضربات چوب و مانند آن کشته شده باشد و آنچه از بالا افتاده باشد و مرده باشد و آنچه که با شاخ زده شدن مرده باشد، آنچه را که حیوان شکاری آن را خورده باشد و از ان باقی مانده باشد مگر اینکه زنده بیابید و بتوانید ذبحش کنید. و آنچه که برای بتان ذبح شده باشد و طلب قسمت و تقدیر کردن با ازلام نیز بر شما حرام شده است. این استقسام خروج از حدود الهی است. امروز کفار از اینکه شما به عقب و به کفر برگردید ناامید گشتند پس شما لازم است که از انها نترسید بلکه آنچه باید ترس داشته باشید از من و از نافرمانی بر من است. امروز من دین شما کامل کردم یعنی تمام آنچه باید در دین به شما آموزش دهم و بیان کنم را تکمیل کردم و بر شما نعمت خود را که وعده داده بودم، عملی کرده و تکمیل کردم و از شما اسلام را بعنوان دین، راضی شده و قبول کردم. پس اگر کسی در حالت اضطرار قرار گیرد و شیی حلال برای خوردن نیابد و در شرف هلاک قرار گیرد، در حالیکه قصدش لذت از این خوردن نیست و راضی به آن نیست و حلال نمیداند، پس بداند که الله متعال قطعا در این مورد آمرزنده است و مهربان است. نکته: اعلام کامل شدن دین یعنی اینکه در این روز اعلام میدارد که شما به هدف خود رسیدید و دین قوانین و عقایدی که به آن باید ایمان داشته باشید را بیان کرده و تکمیل کرد. نکته: راضی شدن برای شما اسلام را بعنوان دین از این جهت است که در آیات دیگر مثل آیه {وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ } [التوبة: 39] بیان داشت که اگر شما به دین پایبند نباشید بجای شما قومی دیگر را جایگزین خواهد کرد پس وقتی این آیه مائده اعلام کرد که شما تماما به آنچه خواستم عمل کردید و دین اسلام بعنوان دین شما تثبیت شد. نکته: این مساله ی بسیار بزرگی است که صحابه در این روز بعنوان دینداران اسلام معرفی شدند.
از تو میپرسند که چه چیزی برای آنان حلال است؟ بگو که برای شما خوردنی و نوشیدنیهای پاک و بی ضرر و لذت بخش حقیقی حلال شده است. و همچنین آنچه از حیوان شکاری که به آن تعلیم میدهید آنچه را که الله متعال به شما تعلیم داده است پس وقتی تعلیم دادید و برای شما شکار را نگهداشتند و نخوردند، پس شما بخورید و باید که در وقت ارسال آن شکاری، نام خدا را بیاورید. از الله پروا کنید و بر دستورات وی عمل کنید و بر حرام و حلال وی ثابت قدم باشید. قطعا الله متعال حسابگری سریع است که در یک آن، تمام ریز و درشت اعمال شما را برای شما حساب میکند و جزایش را نیز مشخص میکند. نکته: در مورد طیبات حلال شد، یک مورد آن مواردی بود که اسلام حلال بودن آن را اعلام کرد پس اگر به معنی حلال بگیریم معنی ان میشود، حلالها برای شما حلال هستند و زیاد معنای خوبی به نظر نمیرسد و دیگر اینکه گفته شد که منظور آن چیزی است که باعث لذت شما میشود و این معنی نیز هرچند بی راه نیست ولی احتمال زیاد میرود که هرکس ادعا کند که این چیزی است که من از ان لذت میبرم و بخواهد اشیاء حرام برای خود حلال بداند. معنی دیگر که گفتند این بود که آنچه که طبع سلیم از آن نفرت ندارد و پلید نشمارد و این معنی به مقصود آیه نزدیکتر به نظر میرسد چراکه شاید سوال از این عارض شود که شما که داری هرچیزی را حرام میگویی پس چه چیزی حلال است، باشد پس جواب میدهد اگر دین اشیایی را حلال ندانسته بدین سبب است که پلید و مضر است و اگر نافع بود و مضر نبود، حلال میگرداند و در مورد طبع سلیم نیز باید بر اساس علم استوار باشد و آن علم قطعی است در انچه که در شرع حرام بودن وارد شده و آنچه در حلال بودن آن وارد شده است و علم تجربی امروز بر حلالها و کارهایی که برای حلال شدن حیوان که شرع شرایطی تعیین کرده است، صحه گذاشته است و بعضی از حکمتهای ان را شناخته است از چگونگی ذبح و از چگونگی شکار حیوانات شکارچی.
امروز برای شما همانطور که گفتیم، غذاهای نیک و درست حلال گشت و همینطور برای شما ذبح شده توسط اهل کتاب یعنی یهودیان و مسیحیان بر شما حلال شد و همینطور ذبیحه ی شما بر آنان حلال است و میتوانید به آنها غذا بدهید و پاکدامنان از مسمانان و همینطور نکاح زنان از اهل کتاب که به آنان قبل شما کتاب داده شده است برای شما حلال هستند و این وقتی است که مهر آنان را بپردازید و به دادن آن التزام کنید و در حالی حلال است که نکاح کرده باشید نه اینکه آشکارا زنا کنید با آنها و یا دوست پنهانی بگیرید آنها را و زنا کنید، و کسیکه به آنچه که باید ایمان آورده شود، کفر بورزد عمل صالحش باطل است یعنی ثواب آن اعمالی که قبلا انجام داده است، باطل است. و چنین شخصی در آخرت، جزو زیان کشان و کسانی است که در معامله فریب خورده اند.
ای کسانیکه ایمان آورده اید، وقتی قصد نماز کردید و طاهر نبودید، پس به جهت وضو بجای آوردن، بشویید صورت خود را و دستهایتان را همراه با آرنج و بر سر مسح کنید و بشویید پاهایتان را همراه با قوزک پا و اگر بی غسل بودید خود را پاک کنید و بدن خود را پاک کنید و اگر که بیمار بودید و یا بر سفری بودید و یا کسی از شما از مکان خالی آمدید؛ از مکان قضای حاجت آمدید؛ بعد آب برای طهارت نیافتید، پس قصد کنید و تیمم کنید و برای تیمم بر زمین پاک ضربه بزنید و مسح کنید بر صورت خود وبر دستان خود. الله متعال قصدش از این امور تنگ گرفتن بر شما و به سختی انداختن شما نیست بلکه هدفش پاک کردن بدن و گناهان خودتان است و دیگر اینکه نعمت خود را با این رخصتها، بر شما تکمیل کند باشد که سپاسگزار نعمتهای الله باشید.
و با عمل خود نعمتهای الله را یادآور باشید و همینطور میثاقی را الله متعال با شما انسانها و شما مسلمانان را به یاد آورید و بیاد آورید وقتی که گفتید شنیدیم و اطاعت کردیم. و از الله متعال پروا کنید و آن با دوری از گناهان و عمل به دستورات حاصل میشود. قطعا الله متعال دانای به اسرار شما است و بر ان اساس شما را جزا خواهد داد.
ای کسانیکه ایمان آورده اید، کسانی باشید که برپادارنده ی قوانین و اوامر الهی هستند و گواهان به عدل باشید بر هرکس که باشد چه دوست و چه دشمن و کارتان رعایت عدالت باشد، و دشمنی و کینه از کسی باعث نشود که عدالت را رعایت نکنید چه طرف مسلمان باشد و چه کافر، و عدالت را پیشه ی خود سازید که این به تقوی یعنی پروا از الله متعال و غضبش و از اتش، نزدیکتر است. قطعا الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه است و بر آن اساس جزا خواهد داد.
به کسانیکه ایمان اورده اند و عمل صالح که شرع تعیین کرده است، انجام داده اند، برای آنان الله متعال وعده داده است و آن وعده این است که گناهانشان آمرزیده شود و برای آنان پاداشی بس بزرگ مهیا شده است.
و کسانیکه آنچه در اسلام باید به آن ایمان آورده شود از یگانگی الله و مانند آن و نشانه های آن را از قبیل قرآن و مانند آن را دروغ پنداشتند، آن افراد با این صفات، ملازمان آتش سخت شعله زن هستند. نکته: گویند که جهنم هفت طبقه است که هر یک را نامی است: نام اول جحیم، نام دوم جهنم، سیم سقر، چهارم سعیر، پنجم لظی، ششم هاویه، هفتم حطمه.
ای کسانیکه ایمان اورده اید بیاد آورید نعمتی را که الله متعال به شما ارزانی داشته است و آن اینکه قومی ؛نکره است یعنی قوم مشخصی منظور نیست؛ قصد کردند که به کشتن و هلاک شما اقدام کنند و دست درازی کنند و این الله متعال بود که دست آنان را بازداشت و نتوانستند اقدام کنند. پس آنچه بر شماست اینکه از الله پروا کرده و دستوراتش را ادا و از نواهی دین اجتناب کنید و بر مومنین آنچه لازم است اینکه به الله متعال اطمینان داشته باشند و فقط وی تعالی را کمک کننده و یاور بدانند.
وقطعا الله متعال از بنی اسرائیل نیز عهد گرفت و در بین آنان برانگیختیم، سرگروهان دوازده گانه بر اساس شاخه های دوزاده گانه بنی اسرائیل، و همینطور الله متعال به آنان فرمود: قطعا اگر که شما نماز را با تمام ارکانش سر وقتش ادا کنید و نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و به تمامی رسولانم ایمان بیاورید، رسولانم را بزرگ بدارید و احترام کنیدو از آنها دفاع کنید و به الله متعال قرض حسنه بدهید در اینصورت است که قسم میخورم که گناهانتان را محو کنم و قطعا شما را داخل باغی خواهم برد که از زیر آنها نهرها جاری است. اگر کسی کفر بورزد پس قطعا وی راه درست را و راه میانه و معتدل را به خطا رفته است. نکته: قرض حسنه به الله داده میشود و انتظار شخص نباید چیزی غیر از ثواب باشد، پس ان ادعای کارمزد و تورم و و بهانه و توجیهات دیگر ، در مقابل نص شرعی، هیچ اعتباری ندارد. طرف که ادعا میکند قرض میدهد، باید یادش باشد که به الله قرض میدهد و برکت و فزونی مال را از الله بخواهند نه از خلق الله.
پس بخاطر نقض عهدی که انجام دادند آنان را از رحمت خود دور کردیم و قلبهایشان را سخت گرداندیم که نه موعظه قبول میکنند و نه رحمت و نه نرمش دارند و سهم خودشان از آنچه به آنها تذکر داده شده بود را فراموش کردند و غفلت ورزیدند و لایزال و همیشه اطلاع خواهی یافت بر خیانتی از آنان مگر عده ای کم از انان که ایمان اوردند . پس عفوشان کن و از آنان روی بگردان. قطعا الله متعال عفو کنندگان از مردم را دوست دارد.
و از کسانیکه گفتند ما نصاری پیروان مسیح هستیم نیز عهد محکم گرفتیم پس آنان نیز آن عهد را به فراموشی سپردند و موعظه قبول نکردند پس ما نیز بین آنان دشمنی و کینه انداختیم و تا روز قیامت این دشمنی و کینه ادامه خواهد داشت و زود باشد که الله متعال به آنان از آنچه انجام داده اند خبر خواهد داد.
ای صاحبان کتاب یعنی یهودیان و نصاری، تحقیقا فرستاده ی ما برای شما آمده است در حالیکه بیان میکند بسیاری از آنچه از کتاب و احکام دینی را که شما از مردم مخفی میدارید و بسیاری را مورد عفو و بخشش قرار میدهد. قطعا از طرف الله متعال روشنگری و کتابی آشکار کننده آمده است.
الله متعال به وسیله ی قرآن و محمد ، کسی را که دنبال حقیقت باشد و دنبال کسب رضای خالق خودش باشد را به انواع راههای سلامت ماندن در دنیا و آخرت میرساند و وی را خارج میکند از تاریکیهای کفر و جهل و آنان را هدایت میکند به راهی مستقیم و مطمئن که حتما به بهشت میرساند.
قطعا کافر شده اند کسانیکه گفتند: همانا الله همان مسیح است.پس در رد قول آنان بگو: اگر چنین است و الله متعال بخواهد مسیح و مادرش مریم را و تمامی آنچه در زمین است را هلاک کند چه کسی میتواند مانع وی تعالی بشود؟ در حالیکه برای الله تعال است هرآنچه که در آسمانها و زمین و هر آنچه ما بین این دو است، میباشد. هر آنچه را هر طور که خواهد خلق میکند. قطعا الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: خلق حضرت عیسی بدون پدر، از نظر انسان که بر طبق عادت تولد فرزند را از نر و ماده دیده و فکر کرده همیشه همینطور است، عجیب است نه برای الله متعال که قادر مطلق است. یعنی خلق شدن و متولد شدن فرزند از پدر و مادر، یک قاعده ی اکثری است نه اینکه قانونی باشد که نقض نمیشود. اکثر ما انسانها بر اساس عادت و عرف خودمان، بعضی اشیاء که بر ان اساس نیست را انکار میکنیم و این قضیه حتی در مورد افرادی که در منطقه ای زندگی کرده اند که با عادت منطقه ای دیگر متفاوت است، از زندگی دیگران اظهار تعجب میکنند.
و یهودیان و مسیحیان گفتند که ما فرزندان و دوستان الله متعال هستیم و ما را نزد وی تعالی جایگاهی در این حد است. به آنان بگو: اگر اینطور باشد چرا شما را عذاب میدهد آن عذابی که خودشان به آن اعتراف دارند، بلکه حقیقت این است که شما نیز مثل دیگران مخلوقات خدا هستید و الله متعال هرکه را خواهد میآمرزد و هرکه را خواهد عذاب میدهد و برای الله متعال است مالکیت آنچه در آسمانها و زمین و آنچه در بین آنها است، و به جایی نمیروید جز اینکه بازگشت همه به سوی اوست نه سوی کسی دیگر.
ای اهل کتاب بدانید که برای شما رسولمان آمده است در حالیکه برای شما دین و شریعت را بیان میکند و این در زمانی است که وحی و آمدن رسولان قطع شده بود و مردم به شریعت احتیاج داشتند و دین قبلی مندرس شده بود و این فرستادن رسولمان که محمد باشد از این جهت بود که بهانه نیاورید و نگویید که ما را بشارت دهنده به بهشت و ترساننده از جهنم کسی نبود، قطعا شما را بشارت دهنده و ترساننده آمده است. و الله متعال بر همه چیز قادر است از جمله ی قطع وحی و عدم ارسال رسولان و فرستادن رسول و برقراری وحی است.
ای محمد بیاد آور زمانی را که حضرت موسی به قومش گفت: ای قوم من به یاد آورید نعمت خدا را که به شما ارزانی داشته است وقتیکه در میان شما انبیاء بسیار قرار داد و شما را مالک و پادشاه گرداند طوریکه اختیار عمل دست خودتان بود و به شما ارزانی داشت انچه از امور را که به دیگران زمان حضرت موسی نداده است. نکته: هدف از ذکر وجود انبیاء و پادشاهان بسیار در بنی اسرائیل، یادآوری این مطلب است که قبلا به شما خیر دنیا و آخرت را داده شده بود و قدر ندانستید. حتی در این حد بوده است که بودن رسولی از غیر خودشان مایه تعجب و کفرشان شده است.
ای قوم من به زمین مبارک و پاکی که الله متعال برای شما مقرر کرده است که در صورت اطاعت از دستورات و اجتناب از مخالفت و دوری از نواهی، ساکنان ان باشید، داخل شوید و عقب نشینی نکنید که زیان دنیا و آخرت نصیبتان خواهد شد. نکته: نوشته شده یعنی وعده داده شده است که با توکل بر خدا با اهل آن مکان مقدس بجنگید، پیروز خواهید شد و ساکنان آنجا خواهید شد.
قوم موسی گفتند: ای موسی در آن سرزمین قومی زورمند هستند ما نیز تا وقتی آنها در آنجا هستند، داخل نخواهیم شد و اگر که آنها بیرون رفتند ما داخل خواهیم شد.
دو مرد از کسانیکه میترسیدند و الله متعال به آنها نعمت صلاح و ایمان داده بود گفتند: شما بر آنها در دربی وارد شوید و همینکه داخل شوید شما بر آنها غالب هستید و توکلتان بر الله متعال باشد اگر که به آنچه موسی گفته است ایمان دارید. نکته: وقتی بنی اسرائیل آن همه نشانه و معجزه در هلاک فرعون ونجات از طریق شکافتن دریا را دیده بودند در حالیکه در حالت عادی غیر ممکن بود پس بسیار عجیب است که وقتی موسی به آنها وعده میدهد که وارد بشوید و پیروز خواهید شد باز به قدرت ظاهری دشمن نگاه کرده و نافرمانی میکنند. اگر قبلا امور غیر عادی از حضرت موسی ندیده بودند جای تعجب نداشت ولی وقتی از اول تا آخر نجات آنان تا رسیدن به این مکان موعود، سراسر معجزه بود، ترس آنان شگفت اور است.
قوم موسی گفتند: ای موسی با تا ابدا تا وقتی آنها در انجا هستند داخل نمیشویم اگر خواستی بروی پس همراه پروردگارت به جنگ آنان برو که نصرت با توست و ما قطعا اینجا نشسته ایم و برای جنگ حرکتی نمیکنیم.
حضرت موسی گفت: پروردگارا من برای نصرت دین تو و اجرای وعده ات و دستورت کسی غیر از خودم و برادرم را ندارم پس خود بین ما و آنها حکم کن.
الله متعال فرمود: پس قطعا آن زمین مقدس برای آنان حرام است یعنی نمیتوانند وارد آن بشوند تا چهل سال در تیه سرگردان میمانند، پس بخاطر انچه بر سر فاسقان آمده است غم مخور. پس بر کردار فاسقان غم مخور که مجازات خواهند شد. نکته: این جمله ی آخر فلاتأس علی ... ادامه ی اعلام تحریم و در تیه بودن آنان است که به نظر میرسد به این معنی است که جواب حضرت موسی را میدهد که خواستار خلاصی از دست این قوم سرکش شده بود نه اینکه بعد دعا پشیمان شده باشد که در آیه دلالتی بر این امر نیست.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.