الله تعالی میفرماید که آیه ای را منسوخ نمکنیم و حکم آیه ای و یا آیه ای را از یادها نمیبریم مگر اینکه به بهتر از آن برای بندگان از نظر نفع و ثواب میآوریم و یا حداقل مثل قبلی را میآوریم و این ایراد گیرندگان بر نسخ، آِیا نمیدانند که الله بر هر چیزی قدرت دارد و تام الاختیار است.
آیا نمیدانی که سلطان و مالکیت آسمانها و زمین از برای الله یعنی نیک میدانی که چنین است و میدانی که غیر از الله شما را ای مخاطبان یاری رسانی نیست تا یاریتان کند و منع کننده ای نیست تا از عذاب الهی منه کند پس به اوامر و نواهی وی تعالی گردن نهید و بدانید که ناسخ و منسوخ از مالک کل اشیاء صادر شده است.
ای مخاطبین که تمامی انسانهای زمان رسول الله ص میباشد از یهود و مومن و دیگر ادیان، آیا میخواهید از رسول الله ص درخواستهایی مثل درخواستهای یهود که از روی عناد بود، داشته باشید؟ پس بدانید هرکس بجای ایمان، کفر ورزد، وی راه راست و درست را گم کرده است.
اکثر اهل کتاب دوست داشتند که مسلمانان از دین خود برگردند زیرا میدانستند که مسلمانان بر حق هستند پس دوشت داشتند که آنان نیز مثل خودشان کافر شوند و این دوست داشتن از روی نصحیت و خیرخواهی نبوده بلکه از روی حسادت بوده است و این بعد آن بود که دین حق برای آنان آشکار شده بود و هیچ گنگی در آن نبوده است پس وقتی برای مسلمانان حال آنان مشخص شد، ممکن است که مسلمانان قصد جواب دادن به آنان را داشته باشند وبرای همین الله تعالی مسلمانان را امر به صبر و گذشت و سعه ی صدر میکند تا وقتی که امر الله بر جنگ با آنان را صادر کند و در آخر بیان میدارد که الله تعالی بر هرچیزی قادر است پس جای نگرانی نیست و این آیه از طرفی به ما میگوید که مسلمانان از جنگ تا وقتی که پرهیز از آن ممکن است امر به دوری از آن میشده اند و این کفار بودند با کارهایی که انجام داده اند باعث شروع جنگ شده اند و از طرفی نیز تهدید کفار است که فکر نکنید مسلمانان تا ابد دست روی دست خواهند گذاشت تا شما از روی حسادت هرآنچه خواهید انجام دهید بلکه صبر نیز حد و حدود خودش را دارد و تا اندازه ای معین گنجایش دارد وبعد تمام میشود.
در ادامه ی فرمایشات آیه ی قبل که از جنگ منع شدند، امر به نماز و ادای زکات بر حسب شرایط بیان شده میشوند و بیان میدارد که الله بر شما بینا است پس چیزی بر وی تعالی مخفی نخواهد ماند. این آیه نشان میدهد که مسلمانان از اذیت و آزار کفار به تنگ آمده اند و آماده ی دفاع از خود هستند که الله تعالی باز به کفار فرصت میدهد تا از دشمنی با مسلمانان برگردند و قسمت آخر که میفرماید به اعمال شما بیناست گویای این مهم است که به شالوده ای از تهدید امر به نماز و زکات میکند.
یهود گویند که غیر آنان را در بشهت جایی نیست و مسیحیان نیز چنین ادعا دارند پس هرکس ادعا دارد باید دلیل و مدرک داشته باشد پس ای محمد به آنان بگو که پس مدرک بیاورید بر این ادعای خود، اگر راستگو هستید حتما دلیل میآورید و همینکه نمیتوانند گواه بر باطل بودن ادعای آنان است.
بله آنان هیچ دلیلی بر ادعای خود که بهشت مختص آنان است، ندارند، بلکه بهشت برای کسی است که اعمال وی خالصا لله باشد و شرک نورزد و دیگر اینکه عمل صالح داشته باشد و محسن باشد یعنی کسی باشد که طوری عبادت کند که انگار الله را میبیند و این در این زمان یعنی زمان بعثت رسول الله ص و بعد آن، حاصل نشود مگر به تبعیت از رسول الله ص پیامبر اسلام زیرا عملی حسن است که موافق شرع باشد و کسیکه چنین باشد در آخرت برای وی ترسی نیست و از اینکه عمل وی نادیده گرفته شود نیز غمی نیست زیرا مورد فضل الهی قرار گرفته است.
یهود مدعی بودند که مسیحیان را در امر دین، جایگاهی نیست و مسیحیان نیز چنین ادعایی داشتند که یهود را در امر دین، جایگاهی نیست و این درحالی است که آنان یعنی هردو گروه کتاب منزل بر خود را خوانده بودند و میدانستند که این دو دین تصدیق کننده ی یکدیگر هستند و موید هم هستند و عینا همین گفتار از کسانی که اهل کتاب نیستند مثل مشرکین نیز همین قول را مدعی بودند و انبیاء خود را میگفتند که بر چیزی از امر دین نیستند پس معلوم میشود که اینان از کتاب الله استفاده ای نکرده اند و دچار کفر شده اند و الله تعالی در قیامت به آنها نشان خواهد داد که چه کسی بهشتی و چه کسی جهنمی است و در مورد اختلاف آنان نیز قضاوت خواهد کرد. قضاوت در اینجا این نیست که بگوید کدام یک برحق هستند چراکه هردو بر باطل هستند بلکه حق را در آن روز بریا آنان بیان خواهد نمود.
ظالمترین اشخاص کسی است که مردم را از مسجد آمدن منع کند ودر خرابی مسجد بکوشد و این خراب کردن میتواند که منظور خراب کردن حقیقی آن باشد و تخریب کند و یا از نظر معنوی در خرابی آن سعی کند و آن اینکه امور غیر شرعی در آن انجام دهد و از عبادت الله خالی باشد و اینچنین اشخاص را باید که در وقت داخل شدن ترس در برگیرد حالا اگر خود نترسیدند بر مومنین لازم است که چنین حالتی به انان دست دهد، تا به فکر تخریب ظاهری و معنوی آن قصد نکنند بلکه همینکه بر خودشان آسیبی نرسد، راضی شوند و برای اینچنین اشخاص در دنیا خواری است و در آخرت عذبی بزرگ برای آنان مهیا است.
تمامی انحاء و جهات زمین از برای الله است و الله مالک و متولی آن است و در دعاء و ذکر به هرمکانی رو کنید همان جهت الله است و الله مثل دیگر اشیاء نیست که جهت داشته باشد بلکه به هر طرف رو کنید همان است و در نماز نفل نیز میتوانید به هرجهتی که مرکبتان میرود رو کنید و نماز بخوانید و تغییر قبله چیز عجیبی نیست چون الله جهت ندارد تا بگوییم که این جهت درست و آن یکی درست نیست و تعیین کعبه بعنوان قبله ی برای اختلاف نکردن است و وقتی قبله مشتبه شد فکر انسان قبله است حتی اگر بعدا معلوم شود که اشتباه بوده است نیز بر وی اعاده ی نماز نیست و الله تعالی رحمتش وسیع است و بر همه چیز احاطه دارد و عالم و داناست و خود میداند چه کسی چه منظوری از عمل خود دارد.
از گمراهیهای دیگر ادیان غیر اسلامی این است که آنان برای الله، فرزند قائل شده اند و الله تعالی از این افترای آنان مبرا و پاک و منزه است بلکه آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد برای الله، بنده هستند و مملوک هستند و همه ی آنان در تقدیر الله تعالی هستند و از آن نمیتوانند خارج شوند چراکه همه کهنه میشوند و فانی میشوند و انسان پیر میشود و چاق و لاغر میشود و غنی و فقیر میشود و بعضی اوقات فکر میکند که خودش این اعمال را انجام میدهد ولی حقیقت امر این است که همه به تقدیر الله است وبرای همین میبینیم که بعضی نمیتوانند از فقر جدا شوند ویا چاق نمیتواند لاغر شود و بالعکس پس همه ی اینان به وجود قدرت مطلق تاثیر گذار دلالت دارند و همه ی این امور نشان میدهد که همه مخلوق وی تعالی هستند و آن قدرت مطلق، یگانه است.
الله تعالی مخترعی است که آسمانها و زمین را بدون هیچ زمینه ای خلق کرده است و از روی تقلید نبوده است و یا از روی قانونی تبعیت نکرده است بلکه امر وی تعالی این است که چیزی را میخواهد پس میشود همانند آنکه مثلا بگوید: شو پس میشود.
کفار زمان رسول الله ص چه یهود و چه ترسا و چه مشرک، درخواستهایی میکردند تا بدان وسیله کفر خود را توجیه کنند و بعضی گفتند که الله را خبر کن تا با ما سخن گوید و به نبوت تو شهادت دهد و گفتار اینچنینی از کفار گذشته نیز صادر شده است و کفار آن زمان و این زمان تفاوتی ندارد و یک نوع کفر دارند و این درحالی است که نشانه های آشکار برای آنان فرستادیم اگر دنبال حقیقت بودند یقین میداشتند. و اینکه به درخواستهای آنان جواب داده نمیشود یکی اینکه در مورد بنی اسرائیل اکثر درخواستهای آنان اجرا شد ولی در کفر فرو رفتند و گردنکشی آنان بیشتر شد و وجه دیگر آن اینکه اگر قرار باشد که هرکه هرچه خواست برایش برآورده شود از وظیفه ی هدایت و بیان طریق مستقیم مشغول میماندند.
همانا ما تو را همراه با حق که قرآن و اسلام از جمله ی ان است، فرستادیم و وظیفه ی تو بشارت مومنان و بیم دادن کفار است و از تو در مورد اینکه فلانی چرا ایمان نیاورد سوالی نخواهد شد و تو نیز از ما مپرس که عذاب آنان خیلی شدید است که قابل وصف نیست.
از یهودیان و مسیحیان از تو راضی نخواهند شد هرچند برای آنان معجزه نشان دهی و آنان دنبال چیزی جز تبعیت تو از آنان نیستند و هیچگاه راضی نخواهند شد و بر فرض محال اگر از آنها تبعیت کنی مثلا در امر قبله با آنان همراهی کنی، در اینصورت برای تو کمک رسانی نخواهد بود تا تو را پیروز گردانند و مانعی از عذاب الهی نخواهد بود، و خطاب قرار دادن رسول الله ص به تهدید نشانگر این است که ایشان از خود چیزی نمیگویند بلکه همه به امر الهی است و اگر در مقابل این امر حتی فکری از خود ایشان سربزند، بداند که وی را مانعی از عذاب نیست و هرکس که پیامبر باشد چنین خواهد بود و کسی که از خودش چیزی بگوید خودش را تهدید نخواهند کرد و دیگر اینکه وقتی رسول الله ص با آن مقام در مورد همراهی کردن با اهل کتاب موجب چنین تهدیدی است پس امت وی باید بدانند که چه در انتظار انان خواهد بود.
کسانیکه به آنان کتاب داده شده است از قبیل یهودیان و مسیحیان، آنانکه به آنچه در کتب آنان از احکام هست، عمل میکنند و قرائت موافق نزول آن دارند و به آن ایمان آورده اند و حق تلاوت آن را ادا کرده اند، آنان کسانی هستند که واقعا به آن کتب ایمان دارند و حال که رسول آخر زمان آمده است چون به آنچه میخوانند ایمان دارند به این رسول نیز ایمان میآورند و کسانیکه کفر ورزیده اند و بر خلاف گروه اول عمل کرده اند، قطعا آنان زیان کشانند چرا که در آخرت به آتش جهنم میروند.
بیاد بیاور که الله تعالی ابراهیم را به انواع بلایا امتحان نمود و ابراهم همه را به نحو احسن انجام داد و برای همین به درجه ی امامت برای تمامی امتهای زمان خود و بعد خود نائل شد و این مسلم است چراکه به ادیان اهل کتاب و مسلمانان، ادیان ابراهیمی گفته میشود و دیگر اینکه ابراهیم مورد احترام تمامی ادیان حتی مشرکان میباشد و همه به نحوی خود را منسوب به ابراهیم میدانند و وقتی از امتحان سربلند بیرون آمد، الله تعالی به وی خبر داد که وی مقتدای عالمیان گشته است و در این موقع بود که حضرت ابراهیم برای فرزندان خود نیز از این امامت بخصوص تقاضا کرد و الله تعالی تلویحا قبول شدن دعای ایشان را اعلام کرد و فرمود که البته ظالمان نمیتوانند این امامت یعنی نبوت را نائل شوند و اینکه بعضی که هرجا کلمه ای ببینند مدعی میشوند که این دلیل ادعای آنان است باید گفت که امامت به چندین معنا میاید و یکی از آنها طریق وراه است پس اگر قرار باشد هرکس بدن در نظر گرفتن سیاق کلام از خود برداشت کند پس شخصی میتواند ادعا کند منظور از امامت همین راه بودن است و دیگر اینکه در آیه ی هفتاد و چهار سوره ی فرقان یکی از صفات پسندیده ی مومنان(همه ی مومنان ) آمده است که آنان در دعای خود درخواست دارند که از فرزندان آنان نیز امامت برای متقین داده شود پس امامت اگر به معنی نبوت باشد همچنانکه در این آیه ی مورد تفسیر ما هست، پس با تعیین الله است و خاص است و اگر امامت به معنی پیشوایی و رهبری باشد پس برای تمامی مومنان ثابت است. معنای ظالم بنا بر امامت مورد نظر تفاوت دارد مثلا کافر که ظالم کامل است پس امامت در هیچ چیز را ندارد ولی اگر منظور از امامت نبوت باشد پس ظالم به معنی مرتکب گناه کبیره نیز نمیتواند به درجه ی نبوت برسد و در مورد خلافت و رهبری اگر نماز بخواند و زکات دهد خروج بر علیه وی جایز نیست و اگر در قضاوت باشد پس فاسق صلاحیت قضاوت ندارد.
بیاد بیاور که بیت الله را مکانی قرار دادیم که مردم به آن بازگشت کنند و امده است که کسی بیت الله را زیارت نکند مگر اینکه مشتاق است دوباره برگردد و دیگر اینکه این مکان را پناهگاه قرار دادیم حتی در زمان جاهلی کسی به جانی خود نیز تعرض نمیکرد و قول امام اعظم نیز این است که در حرم اقامه ی حدود نشود بلکه وی را مجبور به خروج کرده شود تا حکم اجرا شود و امر ما این است که در مقام ابراهیم در طواف نماز بگذارید و قول احناف این است که در هر مکانی از مسجد الحرام میتواند ادا کرد و به ابراهیم و اسماعیل امر نمودیم که مسجد را از پلیدیهای مادی و معنوی بدور دارند تا مکان برای مسافران و مقیمان نمازگزار باشد.
وقتی ابراهیم دعا کرد که این حرم را مکان امنی قرار ده و همانطور هم شد و بر وحوش و انسانها در طول تاریخ به مکان تبدیل شد و دعا کرد که به مومنان آن از انواع میوه روزی ده و این تخصیص مومنان در رزق ناشی از آیه ی قبل بود که وقتی مسئلت امامت کرد بیان داشت که برای ظالمان نیست پس در دعای خود طوری بیان داشت تا طبق شرایط مورد قبول الله باشد و مقبول افتد و الله تعالی جواب داد که روزی دنیوی مخصوص مومنان نیست بلکه به کافران اهل مکه نیز روزی خواهد داد و این روزی چون دنیوی است هر مقدار باشد باز در مقابل روزی آخرت ناچیز است و بعد اینکه کفار روزی خود را دنیا مصرف کردند در آخرت به عذاب آتش مجبور کرده میشوند و این ورود اختیاری نیست و این عذاب چه بد سرانجامی است که آنان به آن برده میشوند.
وقتی ابراهیم به همراهی اسماعیل ارکان بیت الله را بنا کردند دعا کردند که این عمل خیر ما را قبول کن چراکه تو همانا شنونده ی دانا هستی.
وقتی ابراهیم دانست که دعایش قبول خواهد شد پس چنین دعا نمود که بار الها ما را موحد و مخلص خود بگردان و از فرزندانم نیز امتی پدید آر که مخلص و موحد باشند و به ما شریعت خود بیاموز و توبه ی ما را قبول کن چراکه ت توبه پذیر و مهربانی.
ادامه ی دعای حضرت ابراهیم و اسماعیل است که دعا کردند تا پیامبری برای آن امت که در مکه ساکن شدند، از خود آنان، مبعوث بگرداند تا برای آنان پیوسته قرآن تلاوت کند و به آنان آن کتاب را آموزش دهد و حلال و حرام و آنچه موافق حکمت است را تعلیم دهد و آنان را از شرک و گناه پاک کند و با امر به زکات اموال آنان را پاک بگرداند همانا تو غالب و دارای حکمت هستی.
چه کسی از راه و دین و شریعت ابراهیمی، روی برمیگرداند؟ آری کسی بر نمیگرداند مگر اینکه وی نسبت به مصالح خود، نادان باشد و غفلت ورزد و به خود ضرر زند و این درحالی است که ما(الله) وی را برای رسالت خود و برای دوستی خود، برگزیده ایم و در حالی است که وی در آخرت نیز همراه خوشبختان یعنی انبیاء است. پس هیچ عاقلی تبعیت از دین وی که همین اسلام باشد را ترک نخواهد کرد.
وقتی الله تعالی به ابراهیم امر کرده که از تمامی جهات تسلیم وی گردد، ابراهیم جواب: به پروردگار عالمیان اسلام آورده ام و تسلیم گشته ام که شامل انواع عبادات و در تمامی جهات میشود.
حضرت ابراهیم و یعقوب توصیه ی بسیار میکردند که همانند ابراهیم، اسلام آوردن خود را بازگو کنند و تسلیم الله باشند و گفتند: همانا الله برای شما دین اسلام دین سرسپردگی به الله را انتخاب کرده است و اینکه بر چیزی غیر از اسلام نمیرید.
خطاب به یهود است: آیا شما در وقت وصیت یعقوب به فرزندانش حاضر بوده اید؟ که جواب قطعا خیر است. وقتیکه به فرزندانش گفت ای فرزندانم بعد من چه چیزی را عبادت خواهید نمود؟ سوال وی برای این بود که گفته اند وقتی وارد مصر شد مردم را دید که بت پرستی میکرده اند و فرزندان یعقوب جواب دادند که اله تو و اله پدران تو یعنی ابراهیم و اسماعیل و اسحاق که همان الله یگانه است را عبادت خواهیم کرد و این در حالی است که تماما تسلمی الله هستیم.
خطاب به یهود و مسیحیان است که به انتساب خود به ابراهیم و یعقوب افتخار میکردند: آنان امتی هستند که گذشته اند و برای خود عمل کرده اند و برای شما تا عمل خیر انجام ندهید، عمل گذشتگان شما سودی نمیرساند و هرکس بر طبق اعمال خود، پاداش خواهد گرفت و دیگر اینکه از شما در مورد عمل آنان پرسیده نخواهد شد، پس به فکر خود باشید. در این آیه توصیه ای بس عظیم وجود دارد برای کسانیکه در این زمان از اسم انبیاء و زن و فرزندان آنان و اسامی آنها سوال میکنند و از انجام فرایض غافل هستند و دیگر اینکه دنبال قصه هستند، پس یادمان باشد که از قصه ی آنان از سوال نخواهد شد بلکه از اعمال ما از ما سوال خواهد شد.
یهودیان گفتند که دین ما حق است و رسول الله ص و اصحاب ایشان را به دین خود دعوت میکردند و مسیحیان نیز چنین میگفتند و هر یک از آنان دین خود را حق خود را حق و دیگری را باطل میدانستند و الله تعالی راه حلی پیش روی آنان گذاشته و به رسولش امر کرد که بگوید: بلکه بجای اختلاف بیاییم از دین ابراهیم که نقطه ی مشترک ما است، تبعیت کنیم و دین ابراهیم، دینی حنیف یعنی بر راه راست و از هر دین باطلی به کنار بوده است و ابراهیم از مشرکین نبوده است پس اگر ادعای دین دارید از دین ابراهیم که دین توحید است تبعیت کنید. همین حنیف که به معنی مایل از ادیان است مستند بزرگی است تا ما بتوانیم دین خود را به خوبی بشناسیم در این زمان که هر گروهی و هر فرقه ای ادعای بر حق بودن دارد پس راه حل این است که از دینی تبعیت کنیم که به دیگر ادیان شبیه نباشد و وجه تمایز اسلام از دیگر ادیان، موحد بودن است و در مسائل دیگر نیز میتواند صادق باشد چرا که در روایات بسیار از شبیه شدن به ادیان دیگر نهی شده ایم پس این اصل بزرگی است که نباید از آن غافل شویم.
طریقه ی ایمان مسلمان اینگونه است که: به الله یگانه ایمان میآوریم و بر به قرآن ایمان میآوریم و به آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و یعقوب و فرزندان یعقوب داده شده است نیز ایمان میآوریم و بر انچه به موسی و عیسی داده شده است از تورات و انجیل و معجزات دیگر آنان ایمان آورده ایم و بر انچه بر انبیای دیگر عطا شده است نیز ایمان میآوریم و در ایمان آوردن به انبیاء بین آنان، فرق نمیگذاریم و به همه ی آنان ایمان میآوریم و ما در این گفتار خود، مخلص هستیم و اذعان داریم.
وقتی الله تعالی نحوه ی ایمان مسمانان را به تفصیل ذکر کرد پس بیان داشت که ما ادعای اینکه بر حق هستیم و شما بر باطل هستید را نداریم بلکه اگر شما مثل ایمان ما ایمان داشته باشی یعنی به یگانگی الله اعتراف داشته باشید و به تمامی انبیاء و به تمام آنچه در کتب شما مذکور است و بدون تحریف است، ایمان بیاورید قطعا هدایت میشوید به اسلام خواهید گروید و اگر به نصیحت ما گوش نکردید و راهی غیر این در پیش گرفتید پس راه دشمنی را انتخاب کرده اید و معلوم شد که بحث شما برای رسیدن به حق نبوده است بلکه برای جدال بوده است پس جدال شروع شده است و به رسول الله ص نیز تسلی میدهد که کاری از دست آنان برنخواهد آمد و الله بسنده است و کید و مکر آنان را خنثی خواهد نمود و الله تعالی به دعای شما و گفتار آنان و آنچه شما و آنان در دل دارند آگاه است.
دین الله که همان دین فطری انسان است، آن را لازم بگیرید و بدانید که بهترین رنگ دینی است پس دین به عمل است و به دل نه اینکه در آبی فرو کرده و ادعا کنید که وی الان بر دین ما شد، و این درحالی است که ما بر سبیل دوام، الله تعالی را عبادت میکنیم.
اهل کتاب مدعی بودند که آنان استحقاق مبعوث شدن انبیاء را دارا هستند و عرب این استحقاق را ندارند و آیه میفرماید: بگو آیا در کارهاییکه الله تعالی انجام میدهد با ما مجادله میکنید پس بدانید که الله تعالی، همچنانکه پروردگار شماست، پروردگار ما نیز هست و در این مساله اشتراک داریم و دیگر اینکه اگر شما عملی انجام داده اید که بر اساس آن خود را مستحق نبوت میدانید پس باید بدانید که ما را نیز اعمالی هست و ما بر شما امتیاز اخلاص عمل داریم که شما ندارید.
آیا شما ای یهود و مسیحیان، ادعا دارید که ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان وی، بر دین یهودیت و مسیحیت، بوده اند پس دلیل بیاورید و اگر یک وقت آنان بر این ادعا اصرار کردند پس به آنان بگو که آیا شما بهتر میدانید و یا الله بهتر میداند؟ و اگر گواهی دارید آن را کتمان نکنید چراکه هرکس گواهی از طرف الله داشته باشد و کتمان کند وی ظالمترین انسانهاست و بدانید که الله تعالی از افعال شما غافل نیست پس فریب این را نخورید که الله شما را در حال نابود نمیکند.
آنان یعنی انبیائی که نام برده شد، امتی بوده اند که بر راه و روش خود، گذشته اند و قضاوت آنان به الله مانده است پس جز بخاطر عمل خود آنان بر آنان مکافاتی مترتب نخواهد گشت اگر خیر انجام داده اند پاداش خواهند گرفت و اگر عمل شری انجام داده باشند مجازات خواهند شد.(طبری)
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.