رفتن و توقف این کشتی به نام الله است و به فرمان وی تعالی است و اینکه نجات یافتگان نجات یافتند نه از روی استحقاق بلکه به لطف وی تعالی است و همانا پروردگار من آمرزنده ی گناهان است و مهربان در حق بندگانش است.
مستندات
وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا یعنی به کشتی در آیید. (بیضاوی) بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا
با بسم الله گفتن به آن وارد شوید. (بیضاوی) بسم الله بگویید در وقت جریان آن و در وقت توقف آن. (بیضاوی) روایت شده است که وقتی بسم الله میگفت کشتی حرکت میکرد و وقتی بسم الله میگفت توقف میکرد. (بیضاوی)
یعنی این کشتی به فرمان الله میرود و به فرمان وی تعالی توقف میکند. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ
اگر آمرزش و رحمت وی نبود شما نجات پیدا نمیکردید. (بیضاوی)
آمرزنده است برای کسانیکه ایمان آورده اند و با آنان مهربان است که آنان را نجات داد. (نسفی)
آمرزده ی گناهان است و بر بندگانش مهربان است. (ابوسعود) در این جمله اشاره به این مطلب است که نجات آنان نه از روی استحقاق بلکه بخاطر آمرزندگی و مهربانی الله است. (ابوسعود)
و کشتی به همراه آنان میرفت در میان موجی که بمانند کوه ها بودند و نوح پسر خود را که به کشتی سوار نشده بود صدا زد و گفت ای پسرکم همراه به کشتی سوار شو و همراه کفار نباش. نکته: هرچند قول اینکه کشتی مثل ماهی در داخل امواج بود قول مشهور نیست ولی کلمه ی فی موج کالجبال یعنی در موجی مانند کوهها، این احتمال را رد نمیکند.
مستندات
وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ و آن کشتی جریان داشت در میان امواجی که به مانند کوهها بودند و این نشان میدهد که به فرمان الله جریان دارد و اهل آن از غرق شدن هراسی نداشته اند. (تاویلات اهل سنت)
این آیه نشان میدهد که کشتی معجزه بوده است چراکه کشتی در میان امواج قادر به راهبری نیست ولی این کشتی در میان آن جریان داشت و پیش میرفت. (تاویلات اهل سنت) در مورد کشتی میان امواج دو گزینه مطرح شده است یکی اینکه کشتی مانند ماهی در داخل امواج بوده است و دیگری اینکه بر بالای امواج بوده است. (برگرفته از تفسیر ابوسعود با تصرفات)
وَنَادَىٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ از نوح به کناری بود. (تاویلات اهل سنت) از کشتی به کناری بود و در کشتی نبود. (تاویلات اهل سنت)
این گفتگوی پدر و پسر باید که قبل انقطاع بین خشکی و کشتی بوده باشد. (ابوسعود) پسر نوح خود را از پدر و برادرانش و همینطور از قومش جدا کرده بود و برای همین نوح علی الخصوص وی را به سوار شدن فراخواند. (ابوسعود)
يَا بُنَيَّ ارْكَب مَّعَنَا وَلَا تَكُن مَّعَ الْكَافِرِينَ همراه کفار نباش که غرق خواهی شد. (تاویلات اهل سنت)
همراه کفران نعمت کنندگان نباش (تاویلات اهل سنت)
همراه کفار در یک مکان نباش نه اینکه دعوت به ایمان باشد. (ابوسعود)
پسر نوح بجای اینکه توصیه و نصیحت پدر را قبول کند جواب داد: من میروم بالای کوهی میروم تا مرا از آب حفظ کند و حضرت نوح گفت: امروز کسی از هلاک محفوظ نیست مگر آنکس که الله به وی رحم کند ویا بازدارنده ای از هلاک نیست مگر کسیکه الله به وی رحم کند و موج آمد و بین نوح و پسرش فاصله انداخت و یا بین پسر وی و کوه فاصله انداخت و سرنوشت پسر این بود که غرق شود. نکته : اینکه ما انسانها گاهی پیش خود تدبیر و تعقل بکار میبریم و این خوب است ولی وقتی آن خالی از توکل و خالی از خدا شناسی و خالی از این دانش که الله همه کاره است، آن تفکر و تدبیر همان راه هلاک ما میشود. آنچه هست اینکه ما هر اندازه که عاقل و عالم باشیم بر همه چیز در هر مساله احاطه نداریم و همیشه آنچه میدانیم در مقابل آنچه نمیدانیم اندک و ناچیز است پس ادعای عقل کل کردن از عقل و علم نیست. کمی فکر ضرر ندارد.
مستندات
قَالَ سَآوِي إِلَىٰ جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ به کوه میروم و مرا از غرق شدن حفظ میکند. (بیضاوی) یعنی نه ایمان میاورم و نه همراهت سوار کشتی میشوم. (بحرالعلوم) در دو مورد اشباه کرد و آن اینکه هلاک را فکر کرد که از آب است درحالیکه از الله بود و فکر کرد نجات به کوه است در حالیکه آن نیز الله است. (تفسیر ملا علی قاری) قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَن رَّحِمَ
مکانی از غرق در امان نیست مگر آن مکان کسانی که الله به آنها رحم کند و آن همان مکان مومنان است. (بیضاوی)
وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ
موج بین نوح و پسرش حائل شد. (بیضاوی) بین پسرش و کوه حائل شد. (بیضاوی)
فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ
پس پسرش با غرق شدن جزو هلاک شدگان با آن گشت. (بیضاوی) چراکه در علم الله جزو هلاک شوندگان بود. (تفسیر ملا علی قاری) از ابن عباس: از آسمان به مدت چهل روز باران سنگین بارید و از زمین آب در همین مدت جوشیدن گرفت و آب کوهها را فرو برد. (بحر العلوم) ابن عباس: مدتی که نوح در کشتی گذراند شش ماه بوده است. (بحر العلوم)
گفته شد: ای زمین آب خود را ببلع و ای آسمان از باران فرستادن بایست و آب کم شد و وعده ی هلاک کسانی که باید هلاک شوند و نجات کسانیکه باید نجات پیدا کنند به وقوع پیوست و کشتی بر کوه جودی استقرار یافت و گفته شد: دور دور باد و هلاک باد بر کسانی که از قوم از حد گذرنده هستند.
مستندات
وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ ای زمین آب خود را جذب کن و فرو بکش. (نسفی)
در مورد جذب زمین کلمه ای بکار برده است که برای بلعیدن طعام بکار میرود یعنی بردن به مکانی پنهان و به نشان اینکه زمین به آب برای رویاندن تقویت مییابد. (نسفی)
بلعیدن را بکار برده است تا نشان دهد که این آب کشیدن زمین، جذب معمولی نبوده است. (ابوسعود)
آن آبی را که از آب طوفان بود را فرو بکش نه آبی که از قبل بوده است از چشمه ساران و نهرها. (ابوسعود)
وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي
و ای اسمان نگهدار و باز ایست. (نسفی) اقلاع را که باز ایستادن بدون درنگ را میرساند را بکار برد. (نسفی) بعضی گفته اند: هر آبی که از زمین خارج شد به زمین برگشت و هر آبی که از آسمان آمده بود به آسمان برگشت. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند: خیر بلکه آسمان از باریدن باز ایستاد و زمین از فوران دادن آب ایستاد. (تاویلات اهل سنت)
وَغِيضَ الْمَاءُ و آب کم کرده شد. (نسفی) وَقُضِيَ الْأَمْرُ وعده ی الهی برهلاک قوم نوح به سرانجام رسید. (نسفی) وعده ی الهی بر هلاک قوم نوح و نجات مومنان عملی شد. (بیضاوی) وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ
کشتی بر کوه جودی که در موصل است، قرار گرفت بعد اینکه کل جهان را گشته بود. (نسفی) گفته شده است که در آمل بوده است. (بیضاوی) و بعضی نیز گفته اند که در شام است. (بیضاوی)
وَقِيلَ بُعْدًا لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
و گفته شد: هلاک باد بر قوم نوحی که غرق شدند. (نسفی) همه ی این امور بزرگ را به جز یک قدرت بزرگ و به جز تکوین یک تکوین کننده ی مقتدر نمیتواند، دستور دهد و فاعل آنها یک است و کسی را در آن شراکتی نیست. کلام را با بیان این مطلب که آنان بخاطر ظلمشان هلاک شده اند، و این هشداری برای کسانی است که راه آنان را در پیش بگیرند. (نسفی)
و حضرت نوح به پروردگارش دعا کرد و گفت: یا رب، این پسرم که با من سوار نمیشود، از خانواده ی من است و در اینکه وعده ی تو حق است شکی نیست و در وعده ات، خلف نیست و تو بهترین حکم کنندگان و عادلترین آنها هستی، حال چرا پسرم نجات نیافت؟
مستندات
وَنَادَىٰ نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي و تو به وعده داده بودی که اهل مرا از عذاب نجات خواهی داد. (بحر العلوم) ندا کرد یعنی دعا کرد. (نسفی)
یعنی پسرم یا تربیت شده در خانواده ی من، اهل من محسوب است. (نسفی)
وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ و تو در وعده ات، صادق هستی. (بحر العلوم) خلف وعده ای در تو نیست. (بغوی) وَأَنتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ و تو عادلترین عادلان هستی. (بحر العلوم)
برای قومی حکم به هلاک میکنی و برای دیگری حکم به نجات. (بغوی) اعلم و اعدل حکام هستی چراکه هیچ حاکمی بر دیگری، فضلی ندارد مگر اینکه علم و عدالت داشته باشد. (نسفی)
الله متعال فرمود: ای نوح وی از اهل تو که وعده ی نجات آنها را داده بودم نیست و آن پسرت عمل نادرست انجام میدهد و این سوال تو به این طریق که شبهه ی شک در وفای به وعده ی من دارد، کار درستی نیست و من تو را نصیحت میکنم که جزو جاهلان به من نباشی.
مستندات
قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ بخاطر اینکه بین کافر و مسلمان ولایتی نیست. (بیضاوی) وی جزو کسانیکه وعده ی نجات داده شده بود، نیست. (ابوسعود) إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ
چراکه وی دارای عمل فاسد است. (بیضاوی)
وی عمل غیر نیک انجام میدهد.(بیضاوی)
این مطلب اشاره به این دارد که نجات یافتگان بخاطر بر صلاح بودنشان بوده است. (ابوسعود) این نشان میدهد که خویشاوندی دینی بر خویشاوندی نسبی ترجیح دارد و از نظر نسب هرچه نزدیکتر باشد در اصل اگر در دین چنین نباشد، از دور نیز دورتر است. (نسفی)
این سوال تو ای نوح، عمل درستی نیست و من به آن رضا ندارم. (الدر المنثور) فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ
در مورد چیزی که نمیدانی درست یا است یا خیر، سوال نکن. (بیضاوی) وقتی حقیقت حال آشکار شد دیگر از من طلب نکن. (ابوسعود)
إِنِّي أَعِظُكَ أَن تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ
چراکه در وعده ی نجات استثنا آورده بود و گفته بود: الا من سبق علیه القول ولی حب فرزند حضرت نوح را به خود مشغول کرده بود و از همین رو امر بر وی مشتبه شده است. (بیضاوی) نصحیتت میکنم که از جمله ی تکذیب کنندگان قدرت و قضای الهی نباشی. (بحر العلوم) از جمله ی ترک کنندگان فرمان من نباشی. (بحر العلوم)
نوح گفت: پروردگارا ! من بر تو پناه میبرم و به تو اعتصام میورزم از اینکه از این به بعد از تو درخواستی داشته باشم که خود نمیدانم آیا این درخواست بر مقتضای حکمت است و یا علمی نداشته باشم بر اینکه آیا این درخواست جایز است یا خیر، اگر تو مرا از آنچه از درخواستم و سوالم گذشت را نیامرزی و مورد رحمت خود قرار ندهی در آینده نیز ممکن است تکرار شود و در صورت تکرار من از جمله ی زیانکشان خواهم بود، چراکه به چیزی مشغول شده ام که در شان و جایگاه من نبوده است.
به تو اعتصام و پناه میبرم و با تو امتناع میکنم از اینکه..... (بحر العلوم) یعنی از این به بعد خودت مرا در حفظت نگهدار تا از تو آنچه را که به جواز آن علم ندارم، نپرسم. (بحر العلوم) از اینکه در اینده از تو چیزی بطللبم که خودم به صحت آن علم ندارم، از سر ادب و از روی قبول نصیحت این را میگویم. (کشاف)
از اینکه از تو خواسته ای داشته باشم که نمیدانم بر مقتضای حکمت است یا خیر. (ابوسعود) وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُن مِّنَ الْخَاسِرِينَ
اگر نیامرزی و مرحمت نکنی، از فریب خوردگان در معامله خواهم بود. (بحر العلوم) این مطلب اشاره به این دارد که کسی مستحق آمرزش و رحمت نشود مگر اینکه رحمت و فضل الله شامل حال وی گردد، همچنانکه رسول الله ص فرموده اند: کسی وارد بهشت نشود مگر اینکه رحمت الله شامل حال وی گردد و صحابه گفتند: حتی تو هم همینطور هستی؟ رسول الله ص: بله حتی من نیز همینطور هستم مگر اینکه الله مرا با رحمت خود مورد بخشش قرار دهد. (تاویلات اهل سنت) اگر آنچه از سوال که در آن کوتاهی کردم را نیامرزی و با قبول توبه و تفضل بر من، مرحمت نکنی، از جمله ی کسانیکه در عمل زیان دیده اند، خواهم بود. (بیضاوی) با عصمت خودت مرا از برگشت به این موارد، دور نکنی از جمله ..... (نسفی) چراکه غافل شدن از شکر نعمت بعد حصول نعمت به این آشکاری که همان نجات خود و مومنان و هلاک کفار بوده است و مشغول شدن به آنچه که به وی مربوط نیست، معامله ای زیان آور و بدون سود خواهد بود. (ابوسعود ملخصا)
و گفته شد: ای نوح فرود آی از کشتی و از کوه و در مکانی استقرار بیاب در حالیکه برایت سلامتی از آفات و بدی ها هست و انواع خیرات برای تو و برای امتهاییکه بعد تو خواهند آمد و این برای کسانی است که بر ایمان بمانند و دیگر امتهایی نیز خواهند بود که با وجود کفرشان در دنیا تا مدتی از نعمتهای دنیوی استفاده خواهند کرد و بعد آنان را عذاب دردناک در برخواهد گرفت حالا این عذاب در دنیا خواهد بود و یا در آخرت.
مستندات
قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِّنَّا
گفته شده است: از کوه جودی به مکان قرار فرود آی. (تاویلات اهل سنت)
از کشتی فرود آی. (ابوسعود) فرود آی و در مکانی متسقر شو. (تاویلات اهل سنت) سلام یعنی سلامتی از شر بدی ها و آفات. (تاویلات اهل سنت) این جواب دعای مغفرت و رحمت حضرت نوح است. (تاویلات اهل سنت) سلام از طرف الله، یاد نیک از وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت) برکت یعنی رسیدن و نیل به هر نوع خوبی بدون اینکه تبعاتی داشته باشد و نتیجه ی سلام و برکت یکی میشود. (تاویلات اهل سنت)
و ایمان و اسلام نیز به مانند برکت و سلام هستند یعنی در عبارت مختلف ولی در نتیجه یکی هستند، چراکه اسلام یعنی تسلیم و سپردن نفس است خالص برای الله طوری که برای غیر الله حقی در آن قائل نشوی و ایمان یعنی تصدیق و باور الله که پروردگار بنده است و پروردگار هر چیز دیگر نیز هست پس وقتی کسی خود را تسلیم الله کرد بالتبع به ربوبیت الله متعال اقرار کرده است و وقتی که به ربوبیت الله اعتراف کرد بالتبع همه را تسلیم الله کرده است. (تاویلات اهل سنت)
وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ میتواند که جواب دعای رب انزلنی منزلا مبارکا، باشد. (تاویلات اهل سنت)
بعض اهل تاویل گفته اند: سلام و برکات بر نوح و امت همراه وی در دنیا است که از غرق نجات یافتند و از خیرات و منافع دنیوی استفاده کرده اند. (تاویلات اهل سنت) بعض دیگر گفته اند: سلام و برکت در آخرت است. (تاویلات اهل سنت) خیرات نامی و آنچه از ارزاق که برای تو و نسل تو لازم است. (ابوسعود)
وَعَلَىٰ أُمَمٍ مِّمَّن مَّعَكَ
در وقت نجات همراه حضرت نوح امتی نبوده است بلکه چند نفر بوده اند، و منظور الله متعال امتهایی که بعد وی خواهند آمد، است. (تاویلات اهل سنت) تا روز قیامت که از اینها منشعب میگردد. (ابوسعود) این قضیه بر این مطلب دلالت دارد که دین همه ی انبیاء یکی است و امت پیامبران بعدی امت پیامبران قبلی نیز هستند هرچند که ممکن است در شرائع مختلف باشند. (تاویلات اهل سنت) منظور امت محمدی است چراکه در سوره انا انزلنا، سلام را آورده است. (نیسابوری)
وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ خبر میدهد که به امتی در این دنیا منفعت خواهد رساند و بعد برای آنان عذاب دردناک خواهد رسید. (تاویلات اهل سنت) در دنیا و یا در آخرت عذاب دردناک خواهند دید. (ابوسعود)
گفته شده است: امم ممتعه همان قومهای هود و صالح و لوط وشعیب هستند که نفع بردند و بر هریک عذاب درخورشان نازل شد. (ابوسعود)
این قصه ی نوح و قومش از جمله ی امور غیبی است که به تو وحی شده است و تو قبل اینکه قرآن به تو داده شود و یا قبل این خبر، نمیدانستی و همینطور قوم تو نیز نمیدانستند، پس بر آنچه در راه تبلیغ رسالت خواهی دید، شکیبا باش چراکه عاقبت امر برای یکتاپرستانی است که از گناه دوری میکنند.
مستندات
تِلْكَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ
آنچه از قصه ی نوح و قومش برایت گفته ایم، از اخبار غیبی است. (بحر العلوم) یعنی آنچه خبر میدهی از اخبار غیبی است که دلیل بر نبوت تو است. (بحر العلوم)
اخبار غیبی که جبرییل بر تو نازل میکند. (بحر العلوم) بعضی از آن را نمیدانستی. (مظهری) مَا كُنتَ تَعْلَمُهَا أَنتَ وَلَا قَوْمُكَ مِن قَبْلِ هَٰذَا قبل این قرآن نمیدانستی و قومت نیز نمیدانست. (بحر العلوم)
یادآوری مساله ی ندانستن قومش برای نشان دادن این امر است که حضرت رسول الله ص که از خود آنها است وقتی همه نمیدانند پس خبر دادن حضرت رسول الله ص دلیل آشکار بر نبوتش است. (ابوسعود)
فَاصْبِرْ
اگر تو را تصدیق نکردند پس بر تکذیب آنان شکیبا باش.(بحر العلوم) بعد اینکه امر تبلیغ تو آشکار شد و آنچه در این راه خواهی دید همانند نوح شکیبا باش. (مظهری)
إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ یعنی آخر امر برای موحدانی که از شرک و بدی ها دوری میکنند، است.(بحر العلوم)
با پیروزی در دنیا و نجات در آخرت. (مظهری) همچنانکه در نوح و قومش مشاهده کردی. (ابوسعود)
به سوی قوم عاد، برادرشان حضرت هود را فرستادیم، هود گفت: ای قوم من الله را به یگانگی عبادت کنید و بدانید که الهی غیر الله نیست. شما با ادعای اینکه بتان همتای الله هستند و با گفتن اینکه الله به شما امر کرده که آنان را عبادت کنید، شما با این سخن به الله متعال دروغ نسبت داده اید.
مستندات
عاد. (اسم خاص) قومی که هود (ع) به رسالت ایشان آمد و ایشان از نسل عادبن نوح بودند از باعث نافرمانی حق بطوفان باد هلاک شدند. ↑۱ ↑۲۸ و اولین قبیلهٔ عرب بائده را عاد گفته اند و آنان فرزندان عادبن عوص بن ارم بن سام بن نوح (ع) بودند و محل مأوای آنان به أحقاف (بین یمن و عمان) از بحرین تا حضر موت بوده است. (صبح الاعشی ج ۱ ص ۳۱۳)(عقدالفرید ج ۱ ص ۵۳)(مجمل التواریخ صص ۱۴۶ - ۱۴۸)(عیون الاخبار ص ۱۱۴)
وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا به قوم عاد یکی از آنها را فرستادیم. (ابوسعود) قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ
الله را یگانه بدانید. (ابوسعود)
مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ
الله را به عبادت خاص گردانید. (ابوسعود)
إِنْ أَنتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ
با گرفتن بتان بعنوان شرکای الله ، شما به الله دروغ بسته اید. (ابوسعود) با گفتن اینکه الله امر به عبادت آنها کرده است. (ابوسعود)
ای قوم من بدانید که من بر این دعوت خودم از شما اجری نمیخواهم و اجر من بر کسی نیست جز آن الله که مرا خلق کرده است، آیا به این قضیه فکر نمیکنید و عقل خود را بکار نمیگیرید؟
مستندات
يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا
هر پیامبری قوم خود را به این سخن مورد خطاب قرار میدهد تا تهمت اینکه برای گرفتن اجر انجام میدهد را از خود دفع کند و نشان بدهد که نصیحتش خالصانه است. (بیضاوی)
إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي
فعل فطرت و خلقت از اولین نعمتهایی است که الله بر ما ارزانی داشته است پس همین باعث میشود که از غیر وی تعالی امید اجر نداشته باشد.(ابوسعود)
أَفَلَا تَعْقِلُونَ
آیا عقل خود را بکار نمیگیرید تا به حق و ناحق را بشناسید؟ (بیضاوی)
و درست را از نادرست بشناسید. (بیضاوی) وقتی شما کسی را که اجرش را فقط از الله میخواهد رد میکنید درحالیکه نفی تهمت از این بالاتر نمیشود. (نسفی) آیا از این قضیه غافل هستید؟ (ابوسعود)
آیا به همه چیز جهل دارید و چیزی را متوجه نمیشوید چراکه این امری است که بر هیچ عاقلی شایسته نیست که پوشیده باشد.(ابوسعود)
ای قوم من از پروردگار خود با ایمان آوردن و توحید وی طلب آمرزش کنید و به سوی وی برگردید از شرک و گناهان، اگر چنین کنید، الله از آسمان برای شما باران پی در پی خواهد فرستاد که باعث ازدیاد اموال و نسل شما خواهد شد و قدرت بدنی که دارید با قدرت مال و فرزند، فزونی خواهد یافت و از گفته ی من و دعوت من رویگردا نشوید و بر جرم و شرک خود نمانید.
مستندات
وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ استغفار و توبه به یک معناست. (تاویلات اهل سنت)
استغفار در اینجا به معنی ایمان خواهد بود یعنی اول ایمان بیاورید و بعد از آنچه از شرک و گناهان انجام داده اید، توبه کنید. (خازن) از آنچه از مساوی و بدهی انجام داده اید طلب بخشش کنید و پشیمان شوید و به طاعت الله برگردید. (تاویلات اهل سنت) معلوم است که منظور هود گفتن استغفرالله نیست بلکه درخواست این مطلب است که کاری انجام دهید که به سبب آن مسحق آمرزش شوید و ان توحید الله است. (تاویلات اهل سنت) با برگشت از شرک از الله طلب آمرزش کنید. (تاویلات اهل سنت) بگویید پروردگارا، گناهان ما را ببخش. (بحر العلوم)
يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا
آمده است: باران از عاد قطع شده بود و نسل آنان خشکیده بود پس حضرت هود خبر داد که اگر شما توبه کنید و طلب آمرزش کنید، الله به شما باران خواهد فرستاد و به سبب آن صاحب نسل و توالد خواهید شد. (تاویلات اهل سنت)
وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَىٰ قُوَّتِكُمْ و قوت افعالتان را به قوت بدنتان اضافه خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت) در صورت ایمان آوردن با توالد و نسل از شما و با دادن اموال، به شما قدرت بیشتر بر قدرت بدنی که دارید، خواهد بخشید. (خازن) قوت به دین را به قوت بدنی خود اضافه خواهید کرد. (خازن) وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ
از آنچه به آن دعوت میکنم روی نگردانید که از جمله ی مجرمین خواهید بود. (تاویلات اهل سنت) از قبول نصیحت و سخن من روی گردان نشوید در حالیکه مشرک نیز هستید. (خازن) جرم یعنی فرو رفتن در گناه. (تاویلات اهل سنت) جرم یعنی گناه کسب شده. (تاویلات اهل سنت)
و گفتند: تو برای ما دلیلی نیاورده ای که دلالت بر راست بودن ادعای تو باشد و ما عبادت بتان خود را بخاطر سخن تو ترک نخواهیم کرد و امید ایمان نداشته باش که ما تصدیق کننده ی تو نخواهیم بود.
مستندات
قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ
قوم هود گفتند: برای ما حجت و بیانی نیاورده ای. (بحر العلوم) حجتی که دال بر نبوت تو باشد را نیاوردی. و این گفته ناشی از فرط گردنکشی و عناد وده است که هرآنچه که از معجزات آورده بود را هیچ میشمردند. (ابوسعود)
وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَن قَوْلِكَ
بخاطر سخن تو، ما عبادت و پرستش اله های خود را ترک نمیکنیم. (بحر العلوم)
وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ ما رسول الله بودن تو را تصدیق و باور نمیکنیم. (بحر العلوم)
قوم هود گفتند: سخن جز این نیست که ما میگوییم که تو را بعضی از خدایان ما به بدی گرفتار کرده اند چراکه تو به آنان توهین میکنی. و حضرت هود گفت: قطعا من الله را گواه میگیرم و شما نیز گواه باشید که من از آنچه که شما به الله شرک میورزید (و هرآنچه غیر الله است، بیزارم.)
قول ما چیزی جز این نیست که میگوییم اله های ما به تو بدی رسانده اند و برای همین است هذیان میگویی و خرافات تعریف میکنی و این بخاطر دشنام دادن تو به بتان ما است. (بیضاوی) ما میگوییم که با این سخنت، بعضی از الهه های ما تو را به جنون خواهد کشاند چراکه به آنان دشنام میدهی. (مظهری)
قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ
الله را برای بیزاری خودم از الهه های شما گواه میگیرم و اعتنایی به سخن احمقانه ی شما ندارم و از اضرار آنان خود را دور میبینم. (بیضاوی)
وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ
و از روی اهانت به آنان گفت که شما نیز گواه باشید و هرآنچه در توان دارید را به اجرا بگذارید، آنان با اینکه قوی و جمعشان جمع بود از ضرر رساندن به وی عاجز شدند و دیدند که الهه های آنان نفع و ضرری ندارد و این خود از جمله ی معجزات حضرت هود است که با این همه قدرت ظاهری از مقابله با ایشان، عاجز گشتند. (بیضاوی)
قوم هود گفتند: سخن جز این نیست که ما میگوییم که تو را بعضی از خدایان ما به بدی گرفتار کرده اند چراکه تو به آنان توهین میکنی. و حضرت هود گفت: قطعا من الله را گواه میگیرم و شما نیز گواه باشید که من از آنچه که شما به الله شرک میورزید و هرآنچه غیر الله است، بیزارم و شما و خدایان دروغین شما، حیله کنید و سعی کنید که من را هلاک کنید و منتظر من نباشید و به من مهلت ندهید.
مستندات
مِن دُونِهِ ۖ فَكِيدُونِي جَمِيعًا شما و معبودانتان هر کاری که از دستتان برمیآید را انجام دهید وبرای هلاک من هر حیله ای دارید انجام دهید. (مظهری) من از این بتان که عبادت میکنید، بیزارم. (خازن) ثُمَّ لَا تُنظِرُونِ به من مهلت ندهید. (مظهری)
قطعا من به الله توکل کرده ام و امور خود را به وی سپرده ام، آن که پروردگار من و شماست، جنبنده ای نیست مگر اینکه امر آن جنبنده، در دست قدرت وی است و کسی و یا چیزی از قهر و غلبه ی خارج نیست، و قطعا پروردگار من بر حق است و بر آن میماند و از آن بر نمیگردد.
امر خودم و شما را به الله که پروردگار من و شماست، سپرده ام و به وی اعتماد دارم. (خازن)
خالق من و شما و رازق من و شما. (بحر العلوم) مَّا مِن دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا
جنبنده ای بر روی زمین از انسان و حیوانات نیست مگر اینکه مالک و قادر بر آنها، الله است و بر آنان غالب و قاهر است چراکه کسیکه موی پیشانی کسی را بگیرد بر آن غالب و قهر کرده است.(خازن) زنده میگرداند و میمیراند و روزی میدهد. ()
إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ
پروردگار من هرچند بر شما قادر است و موی پیشانی شما در دستان وی است ولی باز با انصاف و نیکی و عدالت رفتار میکند و نیکی کننده را پاداش نیک میدهد و گناهکار را سزای در خور میدهد. (خازن) گفته شده است: دین پروردگار من همان راه درست است. (خازن) گفته شده است: پروردگار من شما را به راه درست میخواند. (خازن)
بر حق است. (بحر العلوم) هدایت در دست وی است. (بحر العلوم) یعنی دین اسلام. (بحر العلوم) یعنی شما را به سوی اسلام دعوت میکنم. (بحر العلوم)
اگر شما از دعوت من رویگردانی کنید و برکفر خود باشید، پس من قطعا رسالت خود را به سرانجام رسانده ام و شما تکذیب کرده اید و اگر بر رویگردانی بمانید، الله متعال شما را هلاک خواهد کرد وبجای شما قومی فرمانبردار جایگزین خواهد کرد و شما و عملتان هیچ ضرری به الله نمیتوانید وارد کنید و اینکار امکان ندارد و پروردگار من بر همه چیز مراقب و آگاه است و چیزی از وی تعالیم خفی نمیماند.
اگر روی بگردانید پس بدانید که من آنچه بر وظیفه ی من بود از تبیلغ و رساندن پیام به شما و اقامه ی حجت را انجام داده ام در نتیجه کمکاری از من نیست و شما را نیز عذری نیست. (بیضاوی)
حجت بر شما قائم شده است. (نسفی) وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ
وعید و تهدید آنان است مبنی بر اینکه آنان را هلاک خواهد کرد و قومی دیگر را بجای آنان در اموال و دیارشان ساکن خواهد کرد. (بیضاوی) و یا اگر روی بگردانید، عذر من پذیرفته شده است و بجای شما دیگران را خواهد آورد. (بیضاوی) اگر شما ایمان نیاورید الله شما را هلاک و بجای شما قومی که از وی تعالی اطاعت میکنند و به یگانگی یاد میکنند، جایگزین خواهد کرد. (بغوی)
وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا
و با روی گردانی چیزی از ضرر به الله نمیرسد. (بیضاوی)
بلکه به خود ضرر میزنید. (نسفی)
چراکه بود و نبود شما برای الله یکسان است. (بغوی)
إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ
پروردگار من بر همه چیز مراقب است و چیزی از اعمال شما بر وی مخفی نمیماند و از مجازات شما نیز غافل نیست. (بیضاوی) حافظ و غالب است پس امکان ضرر به وی نیست. (بیضاوی) تمامی اشیاء برای بودن به وی نیاز دارند پس به چنین چیزی، امثال شما نمیتواند ضرری وارد کند. (نسفی)
وقتی که وقت عذاب ما بر قوم عاد آمد، هود و کسانیکه همراه وی ایمان آورده اند، را نجات دادیم و همچنین آنان را از عذاب آخرت که عذاب درشت و شدید است نیز نجات داده ایم. و آن کفار در دنیا مورد عذاب واقع شدند و در آخرت نیز عذاب انتظار آنان را میکشد.
گویند که ایمان آورندگان همراه وی چهارهزار نفر بوده اند. (ابوسعود) با رحمی بسیار بزرگ از طرف ما که همان ایمان است که به آنها با توفیق و هدایت، به آنان عنایت کرده ایم. (ابوسعود)
این نجات به فضل ما بوده است نه بخاطر عمل آنان بوده است. (مظهری) وَنَجَّيْنَاهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ نتیجه ی آن نجات این بود که آنان را از عذاب سمی نجات دادیم همان که بر بینی کفار داخل میشد و از مقعد آنان خارج میشد و آنان را تکه تکه میکرد. (ابوسعود)
گفته شده است این نجات دوم در آخرت است یعنی از عذاب آخرت که درشتتر و سختتر از آن نیست. (ابوسعود) عذاب غلیظ همان بادی است که در سوره ی اعراف ذکر آن گذشته است. (مظهری) این نجات دادن اگر مقید به نجات قبلی نباشد در اینجا ذکر شده است تا تکمله ی نعمت باشد و تعریض به هلاک شدگان است که همچنانکه در دنیا به سموم مورد عذاب واقع شدند در آخرت نیز با عذاب غلیظ مورد عذاب خواهند بود. (ابوسعود)
آن عاد و یا آن قبور که میبینید، نشانه ها و دلایل الهی را انکار کردند و به رسولان الله متعال عصیان ورزیدند و از کسی پیروی کردند که به غایت تکبر و زورگویی رسیده بود.
مستندات
وَتِلْكَ عَادٌ
آن عاد عصیانگر و گمراه که مورد قهر الله واقع شده بودند مبالغه کنندگان در گردنکشی بودند. (الفواتح الالهیه)
اشاره به قبیله ی عاد است ویا اشاره به قبور و آثار بجای مانده از آنان. (ابوسعود) جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ از فرط غفلت و غرورشان، آیات نازل شده به توسط زبان رسولان را انکار کردند. (الفواتح الالهیه) بعد اینکه درستی آن را به یقین دانستند، آن را انکار کردند. (ابوسعود) وَعَصَوْا رُسُلَهُ با تکذیب و حقیر شمردن آنان، به رسولان عصیان ورزیدند. (الفواتح الالهیه) بیان این مطلب است که تکذیب یک رسول همان تکذیب تمامی رسولان است. (ابوسعود) وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ
بخاطر غایت جهل خود و نهایت بغضی که با الله و رسولش داشتند، از کسیکه به غایت زورگو است و در تکبر به منتهایش رسیده است، تبعیت کردند و تبعیت از کسیکه آنان را به راه درت هدایت میکرد را ترک کردند. (الفواتح الالهیه) از بزرگان رؤسای خود که به کفر و گمراهی میخوانند تبعیت کردند. (ابوسعود)
در پی قوم عاد لعنت فرستاده شد در دنیا و در روز قیامت، آگاه باشید که قطعا عاد به پروردگار خود، کفر ورزیده و قدر نعمتهایش را ندانستند، هان دوری از رحمت بر قوم عاد که قوم هود بود، بر آنها باد. نکته: ذکر قوم هود بودن برای رساندن این مطلب است که الله برای انان رحمت کرده و پیامبری برای هدایت آنان فرستاده بود و حتی خود آن قوم بود و به اسم آن پیامبر شناخته شدند ولی افسوس که بجای اینکه نام نیک از آنها بماند و بعنوان قوم هدایت شده به قوم هود بودن معروف شوند، قوم هلاک شده ی هود نام گرفتند و از این نعمت نتوانستند استفاده کنند. الله ما را بر هدایت بدارد و بر اسلام بمیراند. آمین یا رب العالمین.
مستندات
وَأُتْبِعُوا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً
لعنت یعنی دوری از رحمت ملازم آنان گشت. (ابوسعود)
به جا میرفتند، این لعنت همراه آنان بود. (ابوسعود)
دعای به لعنت بر آنان توسط مردم و فرشتگان است. (مظهری) بعضی گفته اند که لعن در اینجا عذاب است یعنی در دنیا و آخرت عذاب در پی آنها است. (تاویلات اهل سنت)
وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ و در روز قیامت نیز این لعنت ملازم آنان است و آن همان برای همیشه در جهنم بودن است. (ابوسعود) أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ
به پروردگارشان کفر ورزیدند. (ابوسعود)
نعمت الهی را کفران نعمت کردند و انکار کردند. (ابوسعود) أَلَا بُعْدًا لِّعَادٍ قَوْمِ هُودٍ
هان هلاکی باد بر قوم عاد. این درحالی است که آنان هلاک شده بودند پس برای تسجیل هلاکی بر آنان است و اینکه آنان مستوجب ریشه کن شدن هستند. (ابوسعود)
این عاد قوم هود هستند نه آن عاد ثانی یعنی عاد ارم. (ابوسعود)
اشاره به این مطلب است که آنان با اینکه قوم هود بودند مستحق چنین عذابی شده اند. (ابوسعود)
از رحمت الهی در دنیا و آخرت، طرد شده اند. (تاویلات اهل سنت)
و به قوم ثمود، صالح را که برادر نسبی آنان و یا از جنس خودشان است، فرستادیم. صالح به قومش گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت و پرستش کنید و بدانید که برای شما ربی غیر از الله نیست. اوست که شما را از زمین خلق کرد و به شما در زمین عمر داد و زمین را به شما در طول عمرتان به شما داد تا آن را آباد کنید پس با ایمان و انجام کارهاییکه باعث میشود مورد آمرزش قرار بگیرید، طلب غفران کنید و به وی برگردید. قطعا پروردگار من به مومنان رحمتش نزدیک است و اجابت کننده ی دعای آنان است. نکته: شما را از زمین خلق کرد را مفسران بیشتر اینگونه مطرح میکنند که چون حضرت آدم از خاک خلق شد و ما فرزندان وی هستیم پس اصل ما از خاک است و برای همین الله میگوید که شما را از زمین خلق کرده ایم . این جواب ممکن است درست باشد و بیراه نیست ولی اینکه همه ی ما انسانها یعنی اجزای تشکیل دهنده ی ما از جنس زمین و مواد موجود در زمین باشد نیز امکان دارد و چه بسا که خود ما نیز از زمین و مواد آن خلق شده باشیم. نکته ای در مورد اجابت دعا: اجابت یعنی جواب دادن و جواب این نیست که دقیقا همانی باشد که ما انتظار آن را داشته باشیم بلکه اصل این است که بدون پاسخ نمیگذارد و این پاسخ ممکن است که آن چیزی باشد که ما میخواهیم ویا ممکن است چیزی دیگر باشد مثلا آن دعا ذخیره ی آخرت باشد و یا اینکه به طریقی دیگر جبران ما فات کند و یا کفاره ی گناهی باشد پس اصل پاسخ گرفتن از الله متعال است که ارزش دارد.
مستندات
وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا به سوی قبیله ی ثمود، صالح را فرستادیم. (بحر العلوم)
ثمود غیر منصرف باشد منظور نام قبیله است و اگر منصرف باشد، نام مکان است. (بحر العلوم)
برادر نسبی آنها بود نه دینی. (بغوی)
قبلیه ای از عرب بوده اند و به اسم جد بزرگشان نامیده شده اند.(ابوسعود) بعضی گفته اند که سرزمین آنان کم آب بود برای همین ثمود از ثمد گرفته شده است. (ابوسعود)
قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ
الله را یگانه بدانید و از وی اطاعت کنید. (بحر العلوم)
مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ
غیر الله شما را پروردگاری نیست. (بحر العلوم)
هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ یعنی اوست که شما را از زمین خلق کرده است یعنی آدم را از روی زمین خلق کرده است و شما فرزندان وی هستید. (بحر العلوم) خلق شما را از زمین آغاز کرد. (بغوی) نشات و نمای تمام خلائق از زمین و حیات و معاش شما از زمین است. (تاویلات اهل سنت) وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا
یعنی شما را در آن ساکن گرداند و شما را بر آن فرود آورد. (بحر العلوم)
اصل آن اعمار است یعنی به شما عمری به شما داد. (بحر العلوم)
مجاهد: عمر شما را در آن زیاد گرداند. (بحر العلوم)
از شما اراده ی آبادی آن را کرد. (نسفی)
عمار و سکان آن قرار داد یعنی آبادگران و ساکنان زمین گرداند. (بغوی) ضحاک: عمر آنان را طولانی گرداند طوری که هر یک از آنها سیصد الی هزار سال میزیست. (بغوی)
فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ
از شرک خود برگردید و توبه کنید. (بحر العلوم)
با ایمان آوردن، مغفرت و آمرزش وی را مسالت کنید. (نسفی) خود را در وضعیتی قرار دهید که بخشیده شوید. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُّجِيبٌ به کسی که وی را میخواند نزدیک است و کسی که از اهل طاعت وی باشد، دعا کند، دعایش را اجابت میکند. (بحر العلوم) به مومنان نزدیک و اجابت کننده ی دعای آنان است. (بغوی) رحمتش نزدیک است. (نسفی)
قوم وی گفتند: ای صالح تو قبل این اظهارت و ادعای نبوت مورد امید ما بودی و ما انتظار داشتیم که به دین ما برمیگردی و از تو انتظار داشتیم که بزرگ ما باشی ولی وقتی این دعوت از تو سر زد دیگر ناامید شدیم آیا تو ما را از آنچه پدران ما عبادت میکردند نهی میکنی در حالیکه ما در آنچه که ما را به آن دعوت میکنی، در شک هستیم و نگران هستیم.
مستندات
قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَٰذَا تو ای صالح به ضعیفان رحم میکردی و بیماران را عیادت میکردی ولی آن بر خلاف آن رفته ای. (تاویلات اهل سنت)
ما قبل این دعوتت، امید آن داشتیم که به دین ما برگردی ولی الان طوری شدی که به خدایان ما دشنام میدهی و عیب آنان را میگویی. (تاویلات اهل سنت)
قبل ادعای نبوت ما از تو امید داشتیم که سید ما باشی. (قرطبی)
تو را فاضل خیّر میدانستیم و از همه تو را پیش میدانستیم. (ابوسعود)
أَتَنْهَانَا أَن نَّعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا
ما قبل این دعوتت نمیدانستیم که تو پدران ما را سفیه میدانی و الان آنان را بخاطر عبادت بتان، جاهل میدانی. (تاویلات اهل سنت)
ما یقین داریم پدران ما این بتان را عبادت میکرده اند ولی آنچه که ما را به آن میخوانی در شک هستیم. (تاویلات اهل سنت) در انچه که ما را به آن میخوانی از توحید و ترک عبادت بتان و استغفار و توبه و مانند آن در شک هستیم. (ابوسعود) نگران و عدم اطمینان قلب داریم. (ابوسعود)
صالح گفت: ای قوم من به بگویید: اگر بر فرض من از پروردگار خودم دارای معجزه و نشانه و حجتی باشم و الله به من رحمت نبوت داده باشد، بعد به سخن شما گوش کرده و آن را ترک کنم و شما را از شرک منع نکنم و رسالت خود را نرسانم و به پروردگارم عصیان بورزم، در این صورت چه کسی مانع عذاب من خواهد شد؟ آنچه که هست اینکه شما با این سخنان خود برای من چیزی جز زیان نخواهید داشت و همینطور با این سخن خود کاری نمیکنید جز اینکه زیان کشی خود را میافزایید.
صالح میگوید: ای قوم من به من خبر بدید که اگر من بیان و حجت و دینی داشته باشم که آن پروردگارم به من داده است و الله مرا با اسلام و نبوت، مورد اکرام قرار داده باشد، آیا برای من روا باشد که آن را ترک کنم؟و شما را به الله دعوت نکنم و به دینش دعوتتان نکنم؟ (بحر العلوم) فرض کنید که نبوت من حقیقت داشته باشد حالا نگاه کنید و ببینید اگر از شما تبعیت کنم و به پروردگارم عاصی شوم... (نسفی)
حرف شک آوردن در نبوت خود به اعتبار مخاطبان است. (بیضاوی) فَمَن يَنصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ
اگر به دین شما برگردم و دین الله را ترک کنم، چه کسی مانع عذاب من خواهد شد؟ (بحر العلوم)
در تبلیغ رسالت و منع شما از عبادت بتان، ... (نسفی) فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ
شما با گفتار خود برای من چیزی اضافه نمیکنید جز اینکه چشم من به خسران و زیان شما بازتر میشود. (بحر العلوم) شما چیزی برای من نمیافزایید جز تکذیب و انکار که خود باعث خسران شماست. (بحر العلوم) گفته میشود: اگر من آنچه را که بر من واجب شده را ترک کنم چیزی جز خسران برای من نمیافزایید چراکه وقتی عذاب الله بر من نازل شود کسی نمیتواند مانع آن شود. (بحر العلوم) شما با گفتن : أتنهانا أن نعبد ما يعبد آباؤنا، چیزی جز نسبت من به خسران ندارید و من نیز چیزی جز نسبت خسران به شما را ندارم. (نسفی)
ای قوم من این شتر برای شما بعنوان معجزه ی من و نشانه ی صدق من است پس بگذارید آن شتر در زمین خدا به چرا مشغول باشد و بر شما مشقتی از آن نمیرسد و به آن شتر ضرری نرسانید چراکه اگر آن را بکشید، خیلی زود عذاب در همین دنیا شما را خواهد گرفت.
مستندات
وَيَا قَوْمِ هَٰذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً
قوم وی از صالح خواستند که برای آنها از صخره ایکه به آن اشاره میکنند شتری را بیرون آورد و حضرت صالح دعا کرد و برای آنان شتر ده ماه آبستن بیرون آورد و آن شتر بچه آورد. (خازن) اضافه ی شتر به الله و گفتن شتر خدا برای بیان شرافت آن شتر است مثل عبدالله و بیت الله. (خازن)
این شتر بعنوان معجزه و نشانه ی صدق نبوت صالح برای آنان بود. (خازن) تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ
در زمین خدا از گیاهان و علف آن تغذیه خواهد کرد و بر شما تکلیف و خرجی نخواهد داشت. (خازن)
آن را نکشید که اگر چنین کنید شما را غذابی نزدیک یعنی در دنیا خواهد گرفت. (خازن) عذابی نزدیک که از وقت کشتن شما دیری نخواهد گذشت مگر اینکه عذاب بر شما خواهد آمد و آن سه روز است. (بیضاوی)
قوم صالح شتر را سر بریدند و صالح به آنان گفت: سه روز باقی مانده قبل از آمدن عذاب را در شهر خود، خوش باشید و استفاده کنید، این وعید قابلیت دروغ بودن ندارد.
مستندات
فَعَقَرُوهَا یعنی به امر آنها شخصی به نام قذار بن سالف، آن شتر را سر برید. (مظهری) فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ
صالح به آنان گفت: در دنیا و یا در شهر خود زندگی کنید به مدت سه روز. (مظهری) چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه و روز اول روی هایتان زرد شود و در روز دوم سرخ و در روز سوم سیاه شده و هلاک خواهید شد. (مظهری)
ذَٰلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ این وعده ای است که دروغ نیست. (مظهری)
وقتی فرمان عذاب آمد، صالح را نجات دادیم و همراه وی ایمان آورندگان را نیز از عذاب آن روز یعنی روز هلاک قومش، نجات دادیم و این نجات از رسوایی آن روز بود و همچنین از رسوایی در روز قیامت نیز نجات دادیم و ای رسول الله ص قطعا پروردگارت قوی است که دوستان و اولیای خود را یاری رسان است و بر همه چیز غالب است و چیزی وی را عاجز نمیگرداند.
مستندات
فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وقتی عذاب ما آمد. (ابوسعود) امر به نزول عذاب آمد. (ابوسعود) صالح و افرادی که همراه وی ایمان آورده بودند را نجات دادیم. (ابوسعود)
و یا ایمان آورندگان را همراه صالح نجات دادیم. (ابوسعود)
بِرَحْمَةٍ مِّنَّا
به سبب رحمتی بزرگ از ما بود. (ابوسعود)
و این رحمت به نسبت صالح نبوت بود و به نسبت مومنان، ایمان آنها بود. (ابوسعود) با رحمت و مهربانی ما نجات یافتند. (ابوسعود) وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ و از رسوایی آن روز نیز نجات دادیم و آن رسوایی همان هلاک به صیحه (صدای مهیب) است. (ابوسعود) و یا از عذاب روز قیامت نیز نجات دادیم. (ابوسعود) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ
قادر بر همه چیز است. (ابوسعود) و غالب بر همه چیز است.(ابوسعود)
از انجا که نجات دوستان در وقت نزول عذاب از اهمیت بسیاری برخوردار است اولا نجات آنان را ذکر کرد و بعد هلاک دشمنان را آورد. (ابوسعود)
قوی یعین انتقام گیرنده از دشمن و یاری رسان دوستان است و عزیز یعنی منیع در ملک و سلطانش که چیزی وی را عاجز نمیگرداند. (تاویلات اهل سنت)
و کسانی که با کفر ورزیدن به خود ظلم کرده بودند، را بانگ مرگبار فرا گرفت و به زانو درآمدند و هلاک شدند.
مستندات
وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ
کسانی را که با کفر به خود ستم کرده بودند را بانگ گرفت. (خازن) هلاک آنان به این طریق بوده است که جبرئیل بر آنان بانگی زد و همه مردند. (خازن) گفته شده است: صدایی از آسمان آمد که در آن بانگ تمامی صاعقه ها بود و صدای هرآنچه در زمین بود نیز در آن بود و قلبهای آنان تکه تکه شد و همگی مردند. (خازن)
فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ
روی زمین افتادگان و هلاک شدگان گشتند. (خازن) خاموش و مرده گشتند. (بحر العلوم)
طوری که انگار هیچگاه زنده نبوده اند و انگار که وجود نداشته اند. آگاه باشید که ثمود به پروردگارشان کفر ورزیدند. آگاه باشید که دوری از رحمت بر ثمود باد.
مستندات
كَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا
چنان شدند که گویا اصلا در این دنیا نبوده اند. (بحر العلوم) گویا که در آن دیار نبوده اند و گویا که اصلا نبوده اند. (بحر العلوم)
أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ
یگانگی پروردگارشان را انکار کردند. (بحر العلوم) تصریح به کفر آنان در حالیکه از قصه معلوم است برای تقبیح کار آنان است و بیان اینکه چرا آنان مستحق لعن و دعای علیه شا شده اند، میباشد. (ابوسعود)
أَلَا بُعْدًا لِّثَمُودَ خواری و دوری از رحمت بر ثمود باد. (بحر العلوم)
همانا که فرستادگان ما به پیش ابراهیم آمدند و گفتند که من برای سلام و صلح آمده ایم و سلام میدهیم بر تو و ابراهیم گفت: جواب من نیز همین است و سلام بر شما نیز باد، پس ابراهیم درنگ نکرد و گوساله ی کباب شده بر بروی سنگ داغ شده آورد.
مستندات
وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا جبرئیل و میکائیل و اسرافیل آمدند. (نسفی)
و یا جبرئیل به همراه یازده فرشته ی دیگر. (نسفی) از سدی: یازده فرشته در صورت جوان پاکیزه و خوبروی، آمدند. (ابوسعود) عبارت فرستادیم نیاورد چراکه این فرشتگان مامور برای آمدن به ابراهیم نبودند بلکه ماموریت آنان برای قوم لوط بوده است. (ابوسعود)
إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَىٰ بشارت به فرزند. (نسفی) و یا برای هلاک قوم لوط. (نسفی) برای بشارت دادن فرزند از همسرش ساره آمده بودند که همان حضرت اسحاق باشد. (ابوسعود) و بشارت به این قضیه که به وی ضرری نخواهد رسید. (ابوسعود) قَالُوا سَلَامًا
گفتند: به تو سلام باد. (نسفی)
جواب من نیز سلام است. (بیضاوی)
یا وعلیکم السلام گفت. (بیضاوی)
قول ما سلام و صلح دارد. (ابوسعود) قَالَ سَلَامٌ
گفت: امرتان و شانتان، سلام صلح است. (نسفی)
فَمَا لَبِثَ أَن جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ در آوردن غذا تاخیری نکرد و بلکه زود آورد. (نسفی) آوردن آن طولی نکشید. (نسفی)
گوساله ای کباب شده با سنگ تفته آورد. (نسفی) گفته اند: گشتی آورد که چربی از آن میچکید. (بیضاوی)
وقتی حضرت ابراهیم دید که دست آنان به غذا دراز نمیشود، این عملشان را بد دانست و در دلش ترسی افتاد و فرشتگان گفتند: نترس که ما برای هلاک قوم لوط فرستاده شده ایم.
مستندات
فَلَمَّا رَأَىٰ أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ
وقتی ابراهیم دید که دست فرشتگان به غذا نمیرود و از آن میخورند. (مظهری)
دستشان را برای غذا خوردن دراز نمیکنند.(ابوسعود) نَكِرَهُمْ
این عمل آنان را انکار کرد و نپذیرفت. (مظهری) تنکر یعنی از حال خوشحال بودن به حالت بد دانستن تغییر حالت دادن را گویند. (مظهری) از آنجا آنان از جنس آنچه میدیده است از مردمف نبودند بر آنان اظهار انکار نمود.(ابوسعود)
وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً وقتی مهمانان نخوردند بر قلب حضرت ابراهیم ترسی وارد شد. (مظهری) احساس ترس نمود.(ابوسعود) سبب احساس ترس برای این بود که در عرف قوم حضرت ابراهیم این بود که وقتی مهمانی میآمد و غذای آورده شده را نخورند، حمل بر این میشد که برای شر آمده است نه برای خیر. (مظهری)
و گمان کرد که این افراد قصد بدی در حق وی دارند و احتمال داد که دزد باشند. (مظهری) ظاهر امر این است که ترس حضرت ابراهیم برای این بود که حضرت ابراهیم دانست که آنان فرشته هستند و گمان کرد که امکان دارد که کاری از وی سر زده باشد که مورد رضای الله نبوده باشد و یا اینکه ممکن است برای هلاک قوم خودش آمده باشند. (مظهری)
قَالُوا لَا تَخَفْ
گفتند: ای ابراهیم نترس ما فرشتگان الله هستیم. (مظهری) بعد اینکه حضرت ابراهیم اظهار ترس کرد، آنان گفتند...(ابوسعود) هرچند ما برای هشدار و هلاک آمده ایم منتها برای هلاک قوم لوط آمده ایم. (الفواتح الالهیه)
إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَىٰ قَوْمِ لُوطٍ ما برای عذاب قوم لوط فرستاده شده ایم. (مظهری)
بعد این گفتار، حضرت ابراهیم را به فرزند بشارت دادند.(نظم الدرر)
دست به غذا نزدن ما بخاطر فرشته بودنمان است. (بیضاوی)
و زن ابراهیم ایستاده بود و میشنید آنچه بین ابراهیم و آنان میگذشت و خندید ویا اینکه دوره ی ماهیانه ی وی شروع شد پس آنان حضرت ساره را بشارت دادند که از وی پسری متولد خواهد شد و پس وی نیز یعقوب از اسحاق متولد خواهد شد.
مستندات
وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ
همسر حضرت ابراهیم از پس پرده گفتگوی آنان را میشنید. (بیضاوی)
ویا بر سر آنان برای خدمت بود و میشنید.(بیضاوی) فَضَحِكَتْ از خوشحالی رفع ترس، خندید.(بیضاوی) بخاطر هلاک اهل فساد خندید. (بیضاوی)
بخاطر اصابت رایی که داشت خندید چراکه به حضرت ابراهیم میگفت که لوط را پیش خود بیاور که بر قومش عذاب نازل خواهد شد. (بیضاوی) گفته شده است: ضحکت به معنی حیض دید، است. (بیضاوی)
فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِن وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ و به وی (ساره) بعد اسحاق، یعقوب را هبه دادیم. (بیضاوی) یعقوب نیز بعد اسحاق، متولد خواهد شد.(بیضاوی)
بعضی گفته اند: وراء به معنی پسر پسر است. (بیضاوی) امکان دارد که قبل تولد نام آنها را گفته باشند ویا اینکه بعد ولادت نام گذاشته باشند و اینان حکایت کرده باشند. (بیضاوی) بشارت دادن حضرت ساره برای این بود که بداند که فرزند از خود وی خواهد بود نه از هاجر و دیگر اینکه بخاطر عقیم بودنش، بر فرزند حریص بود. (بیضاوی)
بشارت ساره برای این بود که زنان بیشتر از مردان برای فرزند آوری، خوشحال میشوند. (نسفی)
پس اسحاق به یعقوب بشارت یعنی زندگی خواهد کرد تا اینکه یعقوب را نیز خواهد دید. (جلالین)
همسر حضرت ابراهیم گفت: جای بسی تعجب چگونه من فرزندآوری خواهم داشت در حالیکه خودم پیر یائسه هستم که سنم به این حد رسیده است و این شوهرم نیز پیر فرتوت شده است و این از نگاه امور عادی، چیز شگفت آوری است.
مستندات
قَالَتْ يَا وَيْلَتَىٰ اصل ویل، یعنی خواری ولی بعد شایع شد که برای هر امر عجیب و غریب این کلمه استعمال میشود. عجبا که... (نسفی) أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ آیا من با این که نود یا نود و نه سال باشد، فرزند آوری خواهم داشت؟ (ابوسعود) وَهَٰذَا بَعْلِي شَيْخًا
و اینکه میبینید شوهرم است که پیر صد و بیست ساله است. (ابوسعود)
اصل بعل کسیکه بر امری مبادرت میورزد است. (ابوسعود) إِنَّ هَٰذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ
آنچه از حصول فرزند از دو پیر فرتوتی مثل ما بیان شد، به نسبت سنت الهی که بین بندگانش جاری است، چیز عجیبی است. (ابوسعود) هدف حضرت ساره بیان بزرگ دانستن این نعمت است که باعث تعجب عادی میگردد نه اینکه به نسبت الله ، آن را بعید بداند. (ابوسعود)
این برخلاف عادت است. (نسفی)
تعجب وی از این بود که آیا به حالت جوانی برخواهند گشت و یا اینکه بر همان حال خودشان صاحب فرزند خواهند شد و هردوی این امور برخلاف عادت است. (تاویلات اهل سنت)
فرشتگان گفتند: آیا از فرمان الله به فرزندآوری شما تعجب میکنی و حیرت زده میشوی، درحالیکه رحمت واسعه ی الله و برکات و خیرات الله و ثبوت امور خارق العاده بر شما خانواده ی نبوت، ساری وجاری است. قطعا الله صاحب افعالی است که به طریق آن مستوجب ستایش میگردد و کریم است که بر بندگانش احسان میکند. نکته: تمام انبیاء از حضرت ابراهیم هستند نه از ابراهیم و سارا چراکه حضرت اسماعیل از حضرت هاجر میباشد که رسول الله ص از اسماعیل هستند. نکته: اهل بیت یعنی خانواده که در دو موضع قرآن ذکر شده است و هر دو در بحث زنان پیامبران آمده است و مذکر آوردن ضمیر در هر دو برای این است که عرب وقتی چیزی را بیان میکنند که در آن زن و مرد شرکت دارند، ضمیر مذکر را تغلیب میکنند و به لفظ مذکر میآورند.
مستندات
قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ آیا از قدرت الله تعجب میکنی؟ (ابن عباس) آیا از قدرت الله و تقدیر وی متعجب هستی؟ خیر تعجبی نیست که به شما فرزند عنایت فرماید. (قرطبی)
اکثر علماء به این آیه استناد کرده و گفتند که ذبیح الله، حضرت اسماعیل است و اسماعیل از اسحاق بزرگتر است چراکه به ساره بشارت داده شد که وی زندگی خواهد کرد تا که فرزند اسحاق نیز میبیند. (قرطبی)
رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ خوشختی و سعادت برای شماست. (ابن عباس)
این جمله میتواند که دعایی باشد و یا که خبری و خبری بودن آن بهتر است چراکه حصول رحمت و برکت بر اهل بیت ابراهیم را نشان میدهد. (قرطبی)
خیرات بسیار رشد کننده بر شماست. (ابوسعود) أَهْلَ الْبَيْتِ ای اهل بیت ابراهیم. (ابن عباس)
شما مثل دیگران نیستید بلکه رحمت و خیرات بر شما جاری است. (ابوسعود)
نصب اهل البیت، برای اختصاص است. (قرطبی)
این آیه نشان میدهد که زنان انبیاء از اهل بیت ایشان هستند پس حضرت عائشه از اهل بیت رسول الله ص است که در حق آنان آیه نازل شد و بیان شده که یطهرکم تطهیرا. (قرطبی)
از جمله ی برکات بر ابراهیم این است که انبیاء همه از ابراهیم و ساره بوده اند. (قرطبی)
از این آیه استدلال کرده اند که در سلام نباید از السلام عليكم ورحمة الله وبركاته بیشتر گفته شود و این قضیه از بسیاری از صحابه روایت شده است. (آلوسی)
إِنَّهُ حَمِيدٌ مَّجِيدٌ با اعمال شما مورد ستایش است. (ابن عباس) کریم است که شما را با فرزند صالح مورد احترام قرار میدهد. (ابن عباس)
مورد ستایش است و بزرگوار است. (قرطبی) انجام دهنده ی چیزهایی است که مستحق ستایش است. (ابوسعود) مجید یعنی صاحب خیر کثیر است و صاحب احسان بسیار بر بندگانش است. (ابوسعود)
وقتی از ترس حضرت ابراهیم ریخت و بشارت به فرزند نیز وارد شد، حضرت ابراهیم مشغول بحث شد و درخواست میکرد که به قوم لوط فرصت دهند.
مستندات
فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وقتی وحشت از ابراهیم رفت و آن همان خوفی بود که از انکار بر مهمانان وارد شده بود. (نسفی) وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَىٰ و بشارت به فرزند آمد. (نسفی) يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ
وقتی بعد ترس، اطمینان قلب پیدا کرد و به سبب بشارت پر از شادی گشت، از مجادله مورد فزع و نگرانی قرار گرفت. (نسفی)
با ما شروع به مجادله کرد. (نسفی)
یعنی با فرستادگان ما مشغول مجادله شد و گفت: اگر در قوم لوط پنجاه مومن باشد، آیا هلاک میکنید؟ جواب دادند: خیر. بعد گفت اگر چهل باشند؟ جواب دادند: خیر. بعد گفت اگر سی باشند تا اینکه به ده مومن رسید و گفتند: خیر. بعد گفت اگر یک نفر مسلمان باشد؟جواب دادند: خیر. در این وقت حضرت ابراهیم گفت: پس در بین آنها لوط هست. و آنان جواب دادند: ما بهتر میدانیم که چه کسانی در بین آنان هستند و ما آنان را نجات خواهیم داد. گفته شده: منظور از مجادله این است که حضرت ابراهیم شروع به گفتگو با ما کرد و از ما طلب و مسالت میکرد. (بغوی)
مخاصمه میکرد و شفاعت میکرد. (بحر العلوم)
اصولیون گویند: حضرت ابراهیم میگفت که امر به عذاب این قوم مطلق است و امر مطلق ایجاب فور نمیکند و فرشتگان ادعای فور داشتند بخاطر وجود قرائن و یا اینکه میگفتند که مطلق امر ایجاب فور میکند. (نیسابوری)
همانا که ابراهیم بردبار است و در مکافات بدکاران عجله ای ندارد و بسیار ناراحت شونده بر گناه و بسیار نگران شونده بر مردم است و آه میکشد بر خوف پروردگارش و بازگشت کننده به پروردگارش است. نکته: شنیدن کی بود مانند دیدن این مثال دقیقا رفتار انبیاء و ما را نشان میدهد چراکه آنان قطع یقین میدانستند که عذاب قطعی است و سعی میکردند که مردم را فرصتی بدهند تا بلکه توبه کنند ولی متاسفانه رفتار ما مردم طوری دیگر است که اگر مثل اقوام هلاک شده نباشد، نزدیک به آن است نه نزدیک به رفتار انبیاء.
مستندات
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ ابراهیم در مجازات کسانیکه به وی اساءه کرده اند، عجول نیست. (نسفی) أَوَّاهٌ بسیار آه کشنده است از خوف الله. (نسفی)
بسیار آه کشنده بر گناه و بر مردم است. (بیضاوی)
در قاموس آمده است که اواه به معنی یقین دارنده و زیاد دعا کننده و یا مهربان رقیق القلب است و یا به معنی فقیه و مومن در لغت حبشیان است. (مظهری) مُّنِيبٌ رجوع کننده به الله است. (نسفی)
تمامی این صفات حضرت ابراهیم نشان میدهد که قلبی مهربان داشته و همین صفات باعث شده بود که وی به مجادله بپردازد شاید که آنان به قوم لوط مهلت دهندو بلکه آنان توبه کنند مثل همان قضیه ی استغفار وی بر پدرش. (نسفی)
فرشتگان بعد مجادله به ابراهیم گفتند که از این جدال دست بردار که فرمان الله بر نزول عذاب بر آن قوم صادر شده است و ما از پیش تو خواهیم رفت و اینکه قطعا آنان را عذابی خواهد آمد که آن را برگشت دهنده ای نیست و التماس و مجادله و دعا وتضرع نیز نمیتواند مانع شود.
مستندات
يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَٰذَا
وقتی فرشتگان دانستند که عذاب آن قوم قطعی است گفتند: ای ابراهیم دست از این جدال بردار. (نیسابوری)
إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ
فرمان پروردگارت بر هلاک آن قوم صادر شده است. (نیسابوری) فرمان رفتن از پیش تو و برگشت از تو از طرف پروردگارت بر ما آمده است. (تاویلات اهل سنت)
وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ
بر آنان عذاب وارد خواهد شد و از قضای پرودگار رد کردنی نیست و در مورد آنان جدال و دعا سودی ندارد. (نیسابوری)
و بر آن هنگام که فرستادگان ما به پیش لوط رسیدند، ناراحت و غمگین شد و راه خلاصی نمییافت و قلبش به تنگ آمد، و گفتک این روز روز سخت و پربلایی است.
مستندات
وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا
یعنی فرشتگان آمدند. (بغوی)
در صورت جوانان موی بر صورت نروییده ی زیبا روی(بغوی)
وقتی به آبادی لوط رسیدند، آنها را دو ختر لوط دیدند و به آنها گفتند: چه می خواهید؟ و از کجا هستید؟ گفتند ما از فلان موضع آمده ایم و قصد آمدن به آبادی را داریم، دختران لوط گفتند: این قوم اهل فاحشه هستند. فرشتگان گفتند: کسی هست که ما را مهمان بگیرد؟ آنها به لوط اشاره کردند. وقتی لوط هیئت آنان را دید، بر آنان ترسید. (قرطبی)
سِیۤءَ بِهِمۡ
از آمدن آنان غمگین شد. (بغوی)
وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا
قلبش به تنگ آمد.(بغوی)
دستش را ناتوان یافت. (خازن)
این جمله را در مورد کسی گویند که در شرایطی قرار میگیرد که توانایی خروج از آن را نداشته باشد. (بغوی) و ناراحتی حضرت لوط از این بود که میدید این جوانان با این صورتهای زیبا و بوی خوش، حتما قومش قصد ارتباط بد با اینها خواهند داشت و وی مجبور به دفاع از آنها خواهد گشت. (بغوی)
وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ
و گفت این روز بسیار سختی است که انگار به و بلا، بسته شده است. سدی گوید: فرشتگان از نزد حضرت ابراهیم رفتند و در نیم روز به لوط رسیدند که بر زمین خود مشغول بود و بعضی گفته اند که مشغول هیزم جمع کردن بود و الله متعال به فرشتگان دستور داده بود که تا لوط چهار بار علیه قومش گواهی ندهد، آنها را هلاک نکنند. آنان از لوط خواستند که آنها را مهمان بگیرد و رفتند و لوط پرسید: از اهل این آبادی چه شنیده اید؟ آنان گفتند: امر این آبادی چگونه است؟ گفت: الله را گواه میگیرم که اینان بدترین مردم روی زنین هستند لز روی عمل. این چهار بار تکرار کرد و بعد وارد منزل لوط شدند. (بغوی) روایت کرده اند: وقتی آنها بر عده ای از قوم لوط گذر میکردند، قومش به یگدیگر با چشم اشاره میکردند و لوط میگفت: قوم من بدترین خلق روی زمین هستند. و جبرئیل به فرشتگان میگفت: گواه باشید تا اینکه به چهار گروه گذر کردند. (بغوی) و روایت شده است: فرشتگان بر خانه ی لوط وارد شدند و از آنها کسی خبر نداشت و زن حضرت لوط به قومش خبر رساند که در خانه ی لوط مردانی هستند که تا بحال به زیبایی آنها ندیده است. (بغوی)
و قوم لوط به سوی وی شتابان آمدند و این قوم از قبل به انجام افعال قبیح عادت کرده بودند و قبح آن میان آنها از بین رفته بود. لوط گفت: ای قوم من این دختران من برای شما حلالتر هستند از اینکاری که قصد انجام آن را دارید پس از الله پروا کنید به ترک آنچه قصد آن را دارید و این دختران مرا به زنی بگیرید و مرا با آزار مهمانانم، خوار نکنید و بی آبرو نکنید، ایا بین شما مردی و عاقلی نیست که از اینکار شما منع کند. نکته: اینکه بعضی در مورد مواردی که اسلام آن را منع میکنند اظهار میکنند که مردم بخاطر اینکه منع شده اند، بیشتر به اینکار مبادرت میورزند و اگر آزاد بود چنین نمیشد پس این آیه به وضاحت بیان میکند که آزادی گناه باعث از بین رفتن قبح آن میشود نه اینکه مردم به طرفش نروند پس در هر مکانی ممنوعاتی هست و باید باشد که مردم را منع کرده شود تا امور آن مکان بر وفق اعتقادشان باشد.
مستندات
وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ و قوم وی شتابان به سوی لوط آمدند. (بحر العلوم) وَمِن قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ و قبل بعثت لوط اینان مشغول بدی بودند. (بحر العلوم) قبل آمدن این رسولان به بدی مشغول بودند.(بحر العلوم) یعنی به لواطه و کفر مشغول بودند. (بحر العلوم)
آنان آنقدر به اینکار مبادرت ورزیده بودند که دیگر قبح آن نزد آنان کم شده بود. (نسفی)
وقتی قوم وی قصد داخل شدن به خانه ی وی را کردند، لوط به آنان چنین گفت: که دختران من بر شما حلالترند و این گفتار به جهت منظاره بوده است. (بحر العلوم)
ضحاک: دختران قوم خود را به آنان عرضه کرد. (بحر العلوم) قتاده: برای ازدواج به آنها عرضه داشت. (بحر العلوم)
از مجاهد: آنان دختران وی نبوده اند بلکه پیامبران پدر امتشان محسوب میشوند. (بحر العلوم) گفته میشود که بزرگان قومش دختران لوط را خواستگاری کرده بودند و حضرت لوط ابا میکرد پس در اینجا گفت: من دختران خود را عقد شما در میآورم و این از آن حرامی که قصد دارید، حلالتر است. (بحر العلوم)
در آن زمان نکاح مومن با کافر حلال بوده است. (بحر العلوم) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي
از الله پروا کنید با انتخاب ازدواج با دختران من به جای تعرض به مهمانان من. (نسفی) با ترک فواحش از الله پروا کنید. (نسفی) مرا در پیش مهمانانم بی آبرو نکنید. (بحر العلوم)
مرا خوار نکنید. (نسفی) وقتی به مهمان کسی توهین شود آن توهین به صاحب منزل است. (نسفی) أَلَيْسَ مِنكُمْ رَجُلٌ رَّشِيدٌ ایا بین شما مردی راه آموزی نیست تا شما را از این کارتان بازدارد. (بحر العلوم)
گفته شده است: مرد عاقلی نیست... (بحر العلوم)
و یا مردی بر حق نیست که از من حیا کند؟ (بحر العلوم)
با روگردانی از آنچه حضرت لوط به آنان گفته بود، گفتند: تو خوب میدانی که راهی برای صورت گرفتن ازدواج بین ما و تو نیست. (ابوسعود)
میدانی که ما را به دختران تو حاجتی نیست. (تاویلات اهل سنت) وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ و تو میدانی که ما قصد آمدن بر مردان را داریم. (ابوسعود) میدانی که هدف ما، مهمانان توست. (تاویلات اهل سنت)
حضرت لوط گفت: اگر من قدرتی میداشتم تا شما را از اینکار منع کنم قطعا انجام میدادم و همینطور اگر میتوانستم به گروهی و طائفه ای پناه برده به کمک آنان شما را منع میکردم، قطعا انجام میدادم.
مستندات
قَالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً
لوط گفت: اگر مرا قوتی بود تا شما را از اینکار منع کنم، اینکار را انجام میدادم. (مظهری)
أَوْ آوِي إِلَىٰ رُكْنٍ شَدِيدٍ
و یا اگر مرا میشد که به طائفه ای پناه ببرم تا شما را بازدارم قطعا اینکار را انجام میدادم. (مظهری) حضرت لوط در را قفل کرده از پشت در با آنان مجادله میکرد و آنان در صدد وارد شدن بودند. (مظهری)
فرشتگان خود را معرفی کردند و گفتند ای لوط اینان دستشان به تو نخواهد رسید، پس در شب حرکت کن و خانواده ات را نیز همه را بردار و کسی از آنها تخلف نکند و کسی را نگذار و دیگر اینکه به پشت سر خود نگاه نکنید، و از این امر سرپیچی نکند مگر همسرت که به وی از عذاب قوم خواهد رسید، و موعد قطعی هلاک آنان، صبح است. آیا صبح نزدیک نیست؟
گفتند: ای لوط پشت گرمی تو بسیار قوی است. (نسفی) وقتی فرشتگان عجز حضرت لوط بر مدافعه با قومش را دیدند گفتند: ای لوط، آنان دستشان برای ضرر به تو نخواهد رسید پس در را باز کن و ما و آنان را تنها بگذار. و در را باز کرد و حضرت جبرئیل از پروردگار خود اذن عذاب آنان را خواست و اجازه داده شد و جبرئیل در صورت خود که دو بال داشت ظاهر گشت و بالهایش را گشود، گردنبندی بافته شده از مروارید بر دی بود و با بال خود آنان را زد و چشمشان را نیست کرد و کور گشتند، و از خانه خارج شدند درحالیکه میگفتند نجات بدید نجات بدید. چراکه در خانه ی لوط عده ای جادوگر هستند.(ابوسعود)
آنان قادر به انجام کاری علیه تو نخواهند بود. (بحر العلوم) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ
همراه خانواده ات در پاسی از شب برو. (ابوسعود) کلبی: بقطع من اللیل یعنی آخر سحر وقتی که پاسی از آن مانده باشد. (بحر العلوم) سدی: من از اعرابی در مورد قطع من اللیل پرسیدم و وی جواب داد: ربع شب. (بحر العلوم)
وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ کسی از شما از رفتن تخلف نکند. (ابوسعود)
و یا کسی از شما به پشت سر خود نگاه نکند. (ابوسعود) نهی از نگاه به پشت برای تسریع در رفتن بود چراکه نگاه به پشت آنان باعث وقفه ی در رفتن میشود. (ابوسعود) و یا برای اینکه آنچه برسر قومشان میآید را نبینند و قلبشان درد بگیرد. (ابوسعود )
زنت از عدم تخلف، مستثنا است. (ابوسعود) حضرت لوط مامور به بردن زنش نیست.(ابوسعود)
روایت شده است که زنش همراه آنان رفت و در راه به پشت سر خود نگاه کرد و دید که چه برسر قومش آمده است و داد زد و در این هنگام سنگی آمد و وی را نیز هلاک کرد. (ابوسعود )
إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ
به زنش خواهد رسید از باران سنگ هرچند بر وی خسف نرسید. (ابوسعود ) با ضمیر شان آوردن نشان از بزرگی آنچه به آنان رسید، دارد. (ابوسعود ) آنچه از عذاب به آنها رسیده است. (بحر العلوم)
إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ وعده ی هلاک و عذاب آنان صبح است. (ابوسعود ) أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ تعلیل به تسریع در رفتن است تا از مواضع عذاب دور شوند. (ابوسعود )
روایت شده است که حضرت لوط از وقت هلاک آنان سوال کرد و آنان گفتند: در صبح و حضرت لوط گفت: خواهان تسریع در عذاب آنان هستم. فرشتگان این جمله را گفتند. (ابوسعود) وقت هلاک را صبح قرار داد چراکه آن وقت استراحت و آرامش است در نتیجه ورود عذاب در آن وقت، فظیعتر خواهد بود. (ابوسعود ) دیگر اینکه برای عبرت نظاره کنندگان مناسبتر است. (ابوسعود )
وقتی فرمان ما بر هلاک آنها آمد، روی آن آبادی (سدوم) را زیرش گردانیدیم و بر آن مکان باران سنگ پخته شده از گل را فرستادیم طوری که آنها از شدت زیادی و کثرت روی هم چیده شده بودند.
روایت شده است: حضرت جبرئیل، بالهایش را به زیر آن سرزمین فرو برد و آن را کَند و به آسمان برد حتی اهل آسمان صدای سگ و خروس آنان را شنیدند و بعد آنان را وارونه کرده و به زمین کوبید. (نسفی)
وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً
از بالای آن سنگ فرستادیم. (نسفی) بعضی گفته اند: اول سنگ بر آنها بارید و بعد زیر و رو شدند. (تاویلات اهل سنت)
مِّن سِجِّيلٍ مَّنضُودٍ
بعضی گفته اند: سجیل نام مکانی است که سنگ ها از آنجا گرفته شده اند. (تاویلات اهل سنت) از سنگ پخته شده از گل که پی در پی آینده است. (نسفی) از ابن عباس: اصل آن سنگ و گل است. (تاویلات اهل سنت)
و یا جمع آوری شده برای عذاب دادن. (نسفی) سجیل: بسیار سخت و بسیار. (قرطبی)
ابوعبیده از فراء: گل را پخته میشود تا مثل سنگ آسیا شود در آن وقت به آن سجیل گفته میشود. (قرطبی) قتاده: منضود: روی هم چیده شده. (قرطبی) ربیع: بر هم نهاده شده طوری که یکپارچه شده اند. (قرطبی)
و نزد الله نشانه گذاری شده بودند. این نوع هلاک برای چنین قومی، امر بعیدی نیست. فرقی ندارد این قوم باشند یا افرادی دیگر، وقتی کارشان این باشد، چنین عذابی از آنها دور نیست و مستحق چنین عذابی هستند.
مستندات
مُّسَوَّمَةً عِندَ رَبِّكَ
علامت گذاری شده. (قرطبی) یعنی بر هر یک از سنگها، همانند مهر نشان شده است. (قرطبی) گفته اند: بر هر یک از سنگها اسم کسی که باید با آن زده شود نوشته شده است. (قرطبی) از نزد پروردگارت است یعنی از سنگهای زمینی نبوده است. (قرطبی)
وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ یعنی از قوم لوط دور نیست. (قرطبی) یعنی به خطا نمیرود. (قرطبی) با این کلام، قریش را تهدید میکند و بیان میدارد که از ظالمان قوم تو ای محمد، دور نیست. (قرطبی) قتاده و عکرمه: از ظالمان این امت دور نیست. (قرطبی)
رسول الله ص: در آخر امت من کسانی خواهند آمد که مردان آنها با مردان خود را مشغول دارند و زنان آنها با زنان، در آن وقت منتظر عذاب لوط باشید که بر آنها، الله متعال سنگ خواهد بارانید و بعد رسول الله ص و ما هی من الظالمین ببعید. (قرطبی)
آن قومی که هلاک شدند، سرزمین آنها از مشرکان اهل مکه دور نیست. (تاویلات اهل سنت)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.