وقتی که برادران ناتنی یوسف گفتند: قطعا بر ما یقین است که یوسف و برادرش بنیامین از ما برای پدر دوستتر و خوشتر است، در حالیکه ما جماعت هستیم و پدرمان در این ترجیح، در اشتباه آشکار است.
مستندات
إِذْ قَالُوا
یعنی برادران یوسف گفتند:. (خازن)
لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ قسم که یوسف و برادرش بنیامین.. (خازن) أَحَبُّ إِلَىٰ أَبِينَا مِنَّا
این را از روی حسادت به یوسف گفته اند. (خازن) پدرمان وی را در محبت و منزلت، از ما بالاتر میگیرد. (بحر العلوم) مقاتل: فضل یوسف در زیبایی بر مردم زمانش همانند فضل ماه چهاردهم بر بقیه ی ستارگان بوده است. (بحر العلوم)
وَنَحْنُ عُصْبَةٌ عصبه یعنی جماعت و ده نفر بوده اند. (خازن) فراء عصبه به ده و بیشتر از ده نفر اطلاق میشود. (خازن)
گفته شده است: عصبه به کمتر از ده اطلاق میشود. (خازن) مجاهد: بین ده الی پانزده است. (خازن) گفته شده است تا چهل نفر اطلاق میشود. (خازن) گفته اند: اصل آن این است که هر جماعتی که بر یکدیگر تعصب دارند، عصبه گفته میشود. (خازن)
إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ
پدرمان در اشتباهی اشکار است که یوسف کودک را بر ما که بزرگ و عصبه هستیم، ترجیح میدهد چراکه وی نمیتواند به پدرش نفعی برساند ولی ما میتوانیم برایش نافع باشیم و ما هستیم که کارهای وی را انجام میدهیم و ما هستیم که دام وی را تیمار میکنیم. (خازن) منظور گمراهی در دین نیست چراکه اگر چنین هدفی داشته باشند، کافر خواهند بود. (خازن)
تفضیل یعقوب در محبت قلبی که دست انسان نیست بوده است. (خازن)
اگر گناهی از برادران یوسف سرزده است برای قبل نبوت آنها بوده است و عصمت برای وقت نبوت است. (خازن) بعضی گفته اند: این امر در وقت مراهقیت آنان بوده است نه بعد بلوغ. (خازن)
یوسف را بکشید، یا اینکه وی را به زمینی دور و نامعلوم بیاندازید، تا بدینصورت، روی پدرتان به شما شود و شما بعد این کار، توبه کنید و قوم نیکی باشید. و یا اگر اینکار را کنید، امور درست خواهد شد.
مستندات
اقْتُلُوا يُوسُفَ همه به جز کسانی که با کشتن موافق نبودند، بر کشتن یوسف اتفاق کردند. (نسفی)
گفته اند: امر کننده به قتل، شمعون بوده است وبقیه راضی بودند برای همین همه را آمر به قتل دانسته شده است. (نسفی) بعضی گفته اند که دان، بوده است. (ابوسعود)
أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضًا ویا وی را به مکانی مجهول و دور از آبادی بیاندازید. (نسفی) يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ
در این صورت فقط به شما رو خواهد کرد و به کسی دیگر التفات نخواهد کرد. (نسفی)
یعنی محبتش فقط برای شما خواهد شد و کسی را در ان مشارکت نخواهد بود. (نسفی) وَتَكُونُوا مِن بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِينَ
بعد قتل یوسف و یا تبعید وی، از توبه کنندگان از جنایتی انجام داده اید خواهید بود. (نسفی) ویا اینکه حال شما نزد پدرتان به صلاح خواهد شد. (نسفی) و یا اینکه امر دنیای شما به راه خواهد بود بخاطر اینکه اقبال پدرتان به شما خواهد بود. (بیضاوی) با عذری که جور میکنید نزد پدرتان، قوم صالح خواهید بود. (ابوسعود)
یکی از آنها گفت: یوسف را نکشید که گناه بزرگی است بلکه وی را به چاه بیاندازید تا بعضی از مسافر و عبور کنندگان آن را با خود بردارند، اگر تصمیم خود را گرفته اید و انجام دهنده هستید، این را انجام دهید. نکته: در قال قائل نکره آمده است یعنی نامشخص پس سعی در مشخص کردن آن هیچ فائده ای ندارد و الله متعال میفرماید که مهم نیست کدام یک گفته اند بلکه مهم این است که چنین تصمیمی به گفته ی یکی از آنها گرفته شد.
مستندات
قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ وی یهودا بوده است و بهترین نظر را بین آنان داشت. (ابوسعود)
قتاده: گوینده ی این سخن، روبیل بوده است. (ثعالبی)
لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ
بجای او را نکشید گفت یوسف را نکشید تا بتواند دل آنان را به رحم بیاورد. (ابوسعود) روایت شده است که وی گفته است که قتل امر بزرگی است. (ابوسعود)
وَأَلْقُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ
به قعر چاه بیاندازیدش. (ابوسعود) جب به چاه عمیق اطلاق میشود. (المحیط؛ لغتنامه؛) چاه بی استفاده که روی آن را نپوشانده باشند. (ثعالبی) غیابه آنچه که از تو پنهان است. (ثعالبی) از ابن عباس: جب چاهی در شام بوده است. (الدر المنثور)
يَلْتَقِطْهُ
به وجه حفاظت از تباه شدن، وی را بگیرند. (ابوسعود)
بَعْضُ السَّيَّارَةِ بعضی از افراد مردم که بر زمین در حال سفر و سیر هستند. (ابوسعود)
در سیاره و جب، با ابهام سخن میگوید تا بدانند که غرض انان از دور کردن یوسف با این عمل حاصل خواهد شد. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ فَاعِلِينَ
اگر به مشورت من عامل هستید، اینکار را انجام دهید. (ابوسعود) به طریق جزم نگفت تا آنان فکر نکنند که دارد حکم رانی میکند. (ابوسعود) ویا اگر شما تصمیم خود را بر دور کردن یوسف از پدرش را گرفته اید، آن را انجام دهید. (ابوسعود)
این سخن بعد اینکه چندین بار خواسته بودند که همراه آنان بفرستد صورت گرفته است نه اینکه به یکباره این سخن را گفته باشند. (تاویلات اهل سنت) برای اینکه به یوسف برسند به حیله این را گفتند. (نظم الدرر) چراکه یعقوب احساس کرده بود که اینان حسادت میکنند پس آنها را از یوسف دور میداشت. (نظم الدرر) به یعقوب گفتند: چرا از ما در مورد یوسف میترسی؟. (مظهری) تو را چه میشود که ما را امین نمیدانی؟ (نظم الدرر)
وَإِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ
از آنجا که حسادت آنان را احساس کرده بود برای اینکه از این نظر وی را برگردانند این را گفتند. (مظهری)
ما در تامین مصالح وی میکشیم. (جلالین) و نصیحت دلیل امانتداری است. (نظم الدرر)
از ما بر وی چیزی جز نصیحت و شفقت یافت نشده است. (نیسابوری)
یوسف را فردا همراه ما بفرست تا در چراندن دام کمک کند و از میوه های صحرا بخورد و به جست و خیز و بازی و مسابقه مشغول شود و ما قطعا و یقینا از وی محافظت خواهیم کرد.
مستندات
أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا فردا وی را همراه ما به صحرا بفرست. (ابوسعود) يَرْتَعْ در خوردن میوه، فراخی یابد. (ابوسعود)
رتع یعنی فراخی در چیزهای لذیذ. (ابوسعود) همراه ما دام را بچراند. (ابوسعود) با ما بچرد. (ابوسعود) به غائب و به متکلم مع الغیر آمده است یعنی نرتع و نلعب: بچریم و بازی کنیم. (ابوسعود) یعقوب میترسید که آنان در وقت خوردن وی را واگذاشته و از این طریق هلاک شود پس با گفتن این سخن به وی از این جهت، اطمینان دادند. (تاویلات اهل سنت) یرتع یعنی از یکدیگر محافظت میکنیم. (تفسیر مجاهد)
وَيَلْعَبْ با مسابقه دادن و تیراندازی کردن، بازی کند. (ابوسعود)
این امور از جمله ی اموری است که برای آمادگی بر جنگ صورت میگیرد و بازی نامیدن آن برای این است که مناسب حال یوسف است. (ابوسعود) از این میترسید که وی را وادار به انجام کار سخت کنند پس با گفتن بازی کند، از این جهت نیز اطمینان دادند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی جست خیز کند و بازی میکند. (تاویلات اهل سنت) وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
ما محافظ وی هستیم از اینکه به وی چیز ناگواری برسد. (ابوسعود)
سخن خود را با انواع موکدات، تاکید کردند تا به هدف خود برسند. (ابوسعود)
یعقوب گفت که دو چیز مرا غمگین میکند یکی اینکه همراه شما رفتن وی و اینکه از من جدایش میکنید و دیگر اینکه من میترسم که در وقت غفلت شما، گرگ وی را بخورد.
مستندات
قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَن تَذْهَبُوا بِهِ
از اینکه این نعمت عظیم از چشم من دور شود، غمگین میشوم. (تاویلات اهل سنت) بردن شما وی را مرا غمگین میکند. (نسفی)
وَأَخَافُ أَن يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ
بعضی گفته اند: یعقوب در خواب دیده بود که یوسف را گرگ گرفته است و از این جهت این سخن را گفته است ولی این سخن درست به نظر نمیرسد چرا که اکثر رویای انبیاء راست و حق است پس از دیدن این خواب این سخن را نمیگفت. (تاویلات اهل سنت) بلکه ترس وی از آنجا که بر کودک از گرگ و جانوران در صحرا ترسیده میشود از این جهت گفته است. (تاویلات اهل سنت) و هلاکی از جهت گرگ محتمل تر است چراکه گفته بودند به بازی مشغول خواهند شد و دیگر اینکه آنان جماعت بودند و زیاد ترس از مردم نمیرفت. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند: منظور از گرگان، پسران وی هستند که به کنایه گفته است. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر اینکه شما به وی زیاد اهمیت نمیدهید. (بیضاوی) وَأَنتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ
وقتی برادرانش وی را به صحرا بردند، و تصمیم خود را گرفتند که بر چاه بیاندازند، اینکار را صورت دادند و ما به یوسف وحی کردیم که تو کرده ی آنان را به آنها خبر خواهی داد و اینان ه این امور شعوری ندارند.
مستندات
فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وقتی با وی به صحرا رفتند. (بحر العلوم) وَأَجْمَعُوا أَن يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ
همه متفق شدند که وی را به پایین چاه بیاندازند. (بحر العلوم) بعد دشمنی خود را آشکار کردند و وقتی یکی از آنها میزد پیش دیگری میرفت و وی نیز او را میزد و نزدیک بود که وی را بکشند پس یهودا گفت که مگر عهد نکردید که وی را نکشید؟ (بحر العلوم) همراه وی به طرف چاه رفتند. (بحر العلوم) دو یا چهار فرسخ از کنعان فاصله داشته است. (بحر العلوم)
جبرئیل به وی آرامش میداد و غذا میآورد. (بحر العلوم)
وقتی همراه یوسف رفتند و تصمیم خود را گرفتند، این تصمیم خود را عملی کردند. (قشیری)
وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هَٰذَا قطعا تو به آنان این کرده اشان را خبر خواهی داد. (بحر العلوم)
وقتی مراعات یعقوب از وی گرفته شد، وحی الهی بر وی حاصل شد. (قشیری) این سنت الهی است که بر اولیای خود بابی از بلا نگشاید مگر اینکه بر قلبهای آنان ابواب صفا را باز کند. (قشیری) بعضی گفته اند که این وحی الهام بوده است. (خازن)
وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ و آنان نمیدانند که تو خبر خواهی داد. (بحر العلوم) و یا اینکه آنان تو را در مصر نخواهند شناخت. (بحر العلوم) الله به وی وحی کرده است درحالیکه آنان یوسف را نمیشناسند. (بحر العلوم) نمیدانند که این وحی الهی برای توست. (بغوی)
نکته: در آیه نیامده است که انداخته اند بلکه جعل یعنی وی را در ته چاه گرداندند و این زدن و به حد کشتن رساندن نیز در قرآن نیست و بهتر است که همان مقدار را که در قرآن امده است را قبول کنیم و باقی آن را به الله بسپاریم.
وَجَاءُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ ﴿16﴾
يُوسُف
تفسیر
و آنان شامگاهان آمدند در حالیکه خود را به گریه زده و گریه کنان پیش پدر آمدند.
مستندات
گفته اند: آنان در تاریکی شب آمدند تا عذرشان مقبولتر باشد. (بغوی) روایت شده است وقتی یعقوب داد و بیداد آنان راشنید بیرون آمد و گفت: آیا بر گوسفندانتان چیزی شده است؟ و یوسف کجاست؟ . (بغوی)
یعنی بعد عصر آمدند. (بحر العلوم) آخر روز آمدند. (بیضاوی)
عشی به تصغیر خوانده شده است از اعشی یعنی عشوا من البکاء به معنی اینکه خود را به گریه زدند و گریه کنان آمدند نیز آمده است. (بیضاوی)
گفتند ای پدر! ما رفتیم که مسابقه بدهیم در شکار ویا در تیراندازی ویا در دویدن، و یوسف را نزد متاع خود گذاشتیم پس گرگ در وقت غفلت ما او را خورد و تو ما را تصدیق کننده نیستی هرچند که ما راستگو باشیم.
مستندات
قَالُوا يَا أَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ از ابن عباس: ما به مسابقه ی تیراندزی مشغول بودیم. (خازن) سدی: به مسابقه ی دو مشغول بودیم. (خازن)
مقاتل : به گرفتن شکار مشغول بودیم. (خازن)
وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَاعِنَا
یوسف را پیش لباس هایمان گذاشته بودیم. (خازن)
فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ
در وقت مسابقه و غفلت ما گرگ او را خورد. (خازن)
وَمَا أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنَا تو ما را تصدیق کننده نیستی. (خازن) وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ
هرچند ما صادق باشیم ولی بخاطر شدت دوست داشتنی که به یوسف داری تو ما را متهم خواهی کرد. (خازن) گفته اند: هرچند ما راست بگوییم ولی از آنجا که دلیلی بر صدق گفتارمان نداریم تو ما را تصدیق نمیکنی. (خازن)
و آمدند و آوردند بر لباس یوسف به خونی دروغین، یعقوب گفت: چنین نیست بلکه نفس شما بر شما امر بزرگی را آسان کرده و مرتکتب شده اید، پس چاره ای جز صبر زیبا نیست، و الله متعال به یاری خواسته شده است بر آنچه که بر من تحمیل شده است.
مستندات
وَجَاءُوا عَلَىٰ قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ به خون دروغین آمدند. (ثعلبی)
یا خونی که در مورد آن دروغ گفته شده است. (ثعلبی) زیراکه خون یوسف نبوده بلکه خون گوسفند بوده است. (ثعلبی)
حضرت عائشه به دال قرائت کرده اند یعنی کدب یعنی به خونی تازه آغشته آوردند. (ثعلبی) این قرائت شاذ است. (بحر العلوم) قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا
یعقوب گفت: لباسش را برایم بیاورید وقتی آوردند گفت من گرگی به این عاقلی تا به امرزو ندیده ام چراکه پسرم را خورده است ولی لباسش را سالم گذاشته است. (ثعلبی)
بلکه نفس شما برایتان امری ترتیب داده است. (ثعلبی) زینت داد و آراست برای شما و یوسف را هلاک کردید. (بحر العلوم)
امر بزرگی را مرتکب شده اید. (نسفی)
فَصَبْرٌ جَمِيلٌ صبر من صبری زیباست. (ثعلبی)
پس بر من صبر باد. (ثعلبی)
حیلتی جز صبر برایم نمانده است. (بحر العلوم) همانا صبری خواهم داشت جمیل که در آن زاری و شکوی نخواهد بود. (ثعلبی)
گفته اند: با شما به اندوه و بدرویی معاشرت نخواهم کرد بلکه با شما مثل قبل خواهم بود. (ثعلبی)
وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ
از الله یاری میطلبم بر آنچه میگویید و آنچه بر یوسف دروغ میبندید. (بحر العلوم) از الله یاری میطلبم تا شر آنچه به دروغ میگویید را از من دور کند. (طبری) بر تحمل آنچه بر من آمده است از هلاک یوسف و صبر بر مصیبت. (نسفی)
مسافرانی آمدند و آب یاب خود را فرستادند پس سطل خود را به چاه انداخت، گفت: مژده که این پسری است. و آن مسافران، یوسف را پنهان داشتند و آن را بعنوان سرمایه در نظر گرفتند. و الله متعال به آنچه برادران یوسف و آنچه این مسافران انجام میدهند، داناست.
مستندات
وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ
قوم مسافری آمدند و از مدین بودند که به طرف مصر در حرکت بوده و راه را گم کرده و نزدیک چاهی که یوسف در آن بود، اتراق کردند. (خازن)
فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ
وارد کاروان کسیکه برای پیش از بقیه برای آب میرود و وسایل آن را مهیا میکند.(خازن) گفته میشود نام وی مالک پسر ذعر خزاعی بوده است. (خازن) دلو را به چاه انداخت. (خازن) پس یوسف به دلو چسبید و بالا آمد. (خازن)
قَالَ يَا بُشْرَىٰ هَٰذَا غُلَامٌ
وارد گفت: ای بشری، گفته اند اسم یکی از رفقای وی بشری بوده است. (خازن) و یا گفت: بشارت باد که... (خازن) شگفتا! این پسر است. (بحر العلوم) گویا که گفته باشد: ای بشارت این وقت توست. (بیضاوی)
وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً
مالک بن ذعر و اصحابش گفتند: که این مالی است که ما بعنوان سرمایه برای بعضی از صاحبان آب به مصر میبریم. (خازن) این گفته از آن جهت بود که دیگران طمع شراکت در آن نکنند. (خازن)
یعنی یوسف را مخفی کرده و بعنوان کالا معرفی کردند. (بحر العلوم)
اگر کسی از همراهان پرسید بگویید که کالایی است که از صاحبان آب گرفتیم تا برایشان در مصر بفروشیم. (بحر العلوم) گفته شده است: برادران یوسف، برادر بودن وی را مخفی داشتند و گفتند که این برده ی ما است که فرار کرده است ویوسف نیز آنان را تصدیق کرد چراکه وی را تهدید به قتل کرده بودند. (خازن)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
الله به آنچه که برادران وی با یوسف انجام میدهند، داناست. (بحر العلوم)
با مخفی کردن انان بر الله متعال مخفی نمیماند. (بیضاوی)
مسافران، یوسف را به قیمتی اندک یعنی دراهم شمرده شده خریدند، و فرشندگان و خریداران، همه از روی بی میلی وی را خریدند.
مستندات
وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ یوسف را به قیمتی ازران فروختند. (بغوی)
سدی و ضحاک و مقاتل: به ثمن حرام فروختند چراکه ثمن شخص آزاد حرام است.(بغوی) حرام را بخس نامیده شد چراکه برکتش رفته است. (بغوی)
عکرمه و شعبی: به قیمتی کم. (بغوی) به درهمهایی شمرده شده، عدد را مذکر آورده است که عبارت از کم بودن عدد آنهاست. (بغوی)
معدوده یعنی شمرده شده گفتن برای رساندن کم بودن آن است چراکه در آن زمان درهم هایی را که کمتر از چهل بود را نمیشمردند بلکه به عدد میدادند. (بغوی)
ابن عباس و ابن مسعود و قتاده: به بیست درهم فروختند. (بغوی) مجاهد: به بیست و دو درهم. (بغوی)
عکرمه: به چهل درهم. (بغوی)
وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ
بودند برادران یوسف در حق یوسف از زاهدان، چراکه قدر منزلت وی نزد الله را نمیدانستند. (بغوی) در گفتن قیمت یوسف، از زاهدان بودند چراکه قصد آنان حصول ثمن آن نبود بلکه هدف تبعید یوسف بود. (بغوی) زاهدین یعنی روی گردانان از وی . (بیضاوی) کسانیکه خریدند نیز به وی راغب نبودند چراکه وی را آبق (برده ی فرار کننده) میدانستند. (نسفی)
کسانیکه خریدند قصه و حال یوسف را نمیدانستند. (بحر العلوم)
کسیکه یوسف را خرید به همسرش گفت: با وی به نیکی رفتار کن و نیک نگهدار باشد که به ما سود دهد و یا اینکه به پسرخواندگی بیگیریمش، آنچنانکه یوسف را نجات دادیم، در مصر جایگاه دادیمش و تا تعبیر رویا یادش دهیم و الله بر آنچه قصد کند، غالب است و مانعی برای وی نیست ولیکن اکثر مردم این را نمیدانند.
مستندات
وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِن مِّصْرَ نامش قطفیر بوده و عزیز مصر بوده و خزینه دار آن بوده است. (نسفی) ویا اطفیر بوده است. (بیضاوی)
و پادشاه آن زمان، ریان بن الولید بوده است. (نسفی) روایت شده است که یوسف را وقتی هفده سالش بود خرید و در خانه اش سیزده سال بوده است و در سی و سه سالگی به وزارت از طرف ریان رسید و در صد و بیست سالگی فوت کرد. (بیضاوی)
لِامْرَأَتِهِ به همسرش راعیل یا زلیخا. (نسفی)
به همسرش گفت نه اینکه برای همسرش خریده باشد. (نسفی)
أَكْرِمِي مَثْوَاهُ منزلت و مقامش را نزد ما نیک بدار. (نسفی) یعنی نیک و مورد رضایت قرارش ده. (نسفی) مکان اقامتش را مکرم بدار. (بغوی) عَسَىٰ أَن يَنفَعَنَا
شاید که با تربیت درست و دانستن شان امور، در کارهای مورد نظر خود برای ما پشتیبان باشد. (نسفی) اگر خواستیم بفروشیم، سود زیاد دهد و یا بعضی از کارهای ما را انجام دهد. (بغوی)
أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا
به پسرخواندگی خود بگیریم چراکه سیای رشد را در وی دیده بود. (نسفی)
وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ
مثل همان که یوسف را نجات دادیم و قلب قطفیر را بر وی مهربان گردانیدیم، بر مصر قادر ساختیم و پادشاهش گرداندیم. (نسفی)
وَلِنُعَلِّمَهُ مِن تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ
هدف از نجات یوسف و بر مصر حاکم گرداندن وی برای این بود که به عدل حکم کند و امور مردم را تدبیر کند و تاویل کتاب الله را به مردم آموزش دهد و خوابهایی را که بر حوادث آینده دلالت دارد را تعبیر کند تا مردم آمادگی بگیرند مثل آن سالهای خشکسالی. (بیضاوی)
وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَىٰ أَمْرِهِ
از آنچه خواهد وی را مانعی نیست. (نسفی) و یا بر آنچه بر یوسف مقدر کرده است میشود نه آنچه برادرانش خواسته اند. (نسفی)
وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ لیکن اکثر مردم آن را نمیدانند. (نسفی)
نمیدانند که همه چیز دست الله متعال است و یا از دقایق کارهای الله را نمیدانند. (بیضاوی)
وقتی به سنی رسید که عقل و قوتش کامل شد، به یوسف حکمت و علم و نبوت عطا کردیم، مثل همین پاداش دادن یوسف ما (الله متعال) به نیکی کنندگان به خلق و درست رفتار کنندگان، پاداش نیک دهیم.
مستندات
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وقتی به منتهای جوانی و قوت و سختی رسید. (بغوی) وقتی قوت و عقلش کامل شد. (بحر العلوم) وقتی مرد شد. (بحر العلوم) مجاهد: سی و سه سال. (بغوی) سدی: سی سال. (بغوی) ضحاک: بیست سال. (بغوی)
کلبی: از هجده الی سی سال را گویند. (بغوی)
آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا حکم یعنی نبوت و علم یعنی علم فقه است. (بغوی)
گفته شده است: حکم یعنی اصابت نظر؛درست نظر بودن؛ و علم یعنی تعبیر رویا. (بغوی) فرق بین حکیم و عالم این است که عالم، اشیاء را میداند و حکیم بر طبق آنچه علمش میطلبد عمل میکند. (بغوی)
وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ابن عباس: یعنی مومنان. (بغوی)
از ابن عباس: هدایت یافتگان را. (بغوی) ضحاک: صبر کنندگان بر مصیبتها مثل یوسف. (بغوی) اینگونه مکافات میدهیم، کسانی را که نیکی کنند.(بحر العلوم) کسانیکه مخلص در عمل هستند را به فهم و علم پاداش میدهیم. (بحر العلوم) کسانیکه به مردم نیکی میکنند را چنین پاداش دهیم. تاویلات اهل سنت) منظور این نیست که عین آنچه به یوسف داده است را خواهد داد بلکه هدف این است که پاداش نیکیش داده خواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
زنیکه یوسف در خانه ی وی بود، از وی درخواست مجامعت کرد، درهای خانه را قفل کرد و گفت: من برای تو آماده شده ام پس بیا، یوسف گفت پناه بر خدا از اینکاری که مرا به آن میخوانی، شوهرت، ارباب من است و به من نیکی کرده و محترم داشته است و پرودگارم به من منزلت داده است. قطعا کسانیکه خیانت میکنند، رستگار نشوند.
مستندات
وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَن نَّفْسِهِ راودته: به خودش خواست. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: مراوده، دعوت کردن و طلب کردن. (تاویلات اهل سنت)
قصد یوسف را کرد. (تاویلات اهل سنت) از یوسف طلب آمیزش کرد. (نسفی)
زلیخا آنچه را که فریبکار باید انجام دهد تا هدفش از دستش نرود را انجام داد یعنی آنچه را که باید حیلت میکرد تا اسباب همخوابی با یوسف را فراهم کند را انجام داد. (ابوسعود)
با آرامی و سخن نرم از وی خواست. (الدر المصون) وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ درها را محکم بست. (ابوسعود) و یا درهای زیادی را بست. (ابوسعود) وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ اسم فعل به معنی به من رو کن و اقدام کن است. (ابوسعود)
مبادرت کن من به تو میگویم. (ابوسعود)
هئت لک نیز آمده که معنی آن: من برای تو آماده شدم است. (ابوسعود)
در مورد هیت لک، اختلاف است که عربی است یا غیر عربی سدی : به زبان قبطی است به معنی هلم لک یعنی بیا، ابن عباس و حسن: سریانی است. ابوزید انصاری از عبرانی است که اصل آن هیت لخ بوده یعنی تعاله قرآن آن را عربی گردانده، گفته شده است که حورانی است و به لغت اهل حجاز داخل شده است و از آن در تکلم استفاده میکردند و به معنی تعال است؛ این قول فراء و کسائی؛ و منقول از عکرمه است. جمهور بر این هستند که عربی است. (الدر المصون)
قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ
یوسف گفت: بر الله پناه میرم از آنچه که مرا به آن میخوانی. (ابوسعود)
إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ
امر خطیر این است که سیدم مرا مقام نیک داده است و به درستی نگهداری کرده است، پس چگونه من به وی با خیانت، اساءه کنم و جواب نیکیش را با بدی دهم؟ (ابوسعود) ضمیر را به الله نیز گرفته ان و معنی آن میشود: چگونه الله را که پروردگارم است و به من مقام و منزلت داده است با اینکار عصیان به وی تعالی عصیان ورزم. (ابوسعود)
قطعا زلیخا قصد آمیزش با یوسف را نمود و یوسف نیز چنین میکرد اگر حجت الله بر وی قایم نبود ولی چون حجت آشکار بود، مثل زلیخا عمل نکرد. ما چنین میکنیم تا از یوسف، زشتی و زنا را از وی دور کنیم و قطعا یوسف از زمره ی مخلصان و منتخبان ماست. نکته: انبیاء انسان هستند و طبیعت انسانی دارند ولی الله متعال حجت بر انان آشکار میکند و از بدی ها و گناه و معصیت، آنان را دور میگرداند و این همان عصمت الهی است، یعنی انبیاء بعنوان انسان در دنیا مورد امتحان هستند و از طرفی نبوت آنان مانع گناه آنان میشود. نکته: آنچه در بعضی تفاسیر آمده است که یوسف تا حد نشستن بین پاهای زلیخا رسید و در آنجا از آن دست کشید، صحت نداشته و طبق بیان ابومنصور ماتریدی؛که ما ماتریدیه از وی در عقائد، پیروی میکینم؛ این سخنان از جمله ی اموری است که گفتن آن نیز حلال نیست به چند دلیل: الف: الله متعال فرموده است: كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ اگر به آن حد رسیده باشد، سوء و زشتی از وی دور کرده نشده است. ب: ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ، اگر به این حد میرسید گفتن اینکه من خیانت نکرده ام، دروغ میبود در حالیکه در قرآن چنین آمده است. ج: هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي، یعنی زلیخا قصد مرا کرد، پس اگر آن چه گفته اند میشد این سخن نیز دروغ میبود. د: زنان گفتند: مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ، زشتی از یوسف ندیده اند.
مستندات
وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ زلیخا قصد کرد که با یوسف همخوابی کند. (مظهری) وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَن رَّأَىٰ بُرْهَانَ رَبِّهِ
یوسف قصد کشتن وی را کرد پس برهان پرودگارش را دید و از کشتن وی صرف نظر کرد. (تاویلات اهل سنت) اگر حجت الله بر زشتی زنا و سوء عاقبتش نبود، یوسف نیز قصد زلیخا را میکرد. (بیضاوی)
هم یوسف آن همی است که بر قلب خطور میکند ولی به عمل نمیرسد و آن هم طبیعی و غریزی است و در اختیار انسان نیست. (نسفی)
ویا اگر برهان پروردگارش نبود، وی نیز قصد زلیخا را میکرد ولی برهان پروردگارش را دید و همتی از وی صورت نگرفت. (تاویلات اهل سنت) قصد زدن زلیخا را کرد تا از خودش دور کند و برهان مانعش شد چراکه اگر میزد ممکن بود که قصد حرام با زلیخا را داشته است. (قرطبی) در مورد اینکه چه برهانی دیده است اختلاف نظر وجود دارد: الف: حضرت یعقوب را دید که دو لبش را گاز میزد. ب: صورت یعقوب را دید که انگشتانش را گاز میزند. ج: آیه ی (وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً). بر هیچ یک قابلیت اثبات را ندارد. (تاویلات اهل سنت)
اصل برهان، حجت است. (تاویلات اهل سنت) كَذَٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ مثل آن تثبیت، وی را در اینجا نیز تثبیت بخشیدیم تا خیانت به سید را از وی دور کنیم، و زنا را دور کنیم. (نسفی) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ
به فتح لام ؛اسم مفعول؛ یعنی از جمله ی کسانی است که الله متعال آنان را برای عبادت خودش، خالص گردانده است. (نسفی) به کسر؛اسم فاعل؛ یعنی کسانیکه دینشان را خالص برای الله گردانده اند. (نسفی)
به سوی در هردو دویدند تا هرکس اول به در برسد یکی برای جلوگیری از خروج و دیگری برای خروج و زلیخا لباس یوسف را از پشتش چاک داد و شوهر زن را به نزد در دیدند، زن گفت: سزای کسیکه با اهل تو قصد بد داشت از قبیل زنا و مانند آن، چیست؟ مگر اینکه به زندان انداخته شود ویا اینکه عذاب دردناکی به وی رسانده شود.
مستندات
وَاسْتَبَقَا الْبَابَ
بر یکدیگر برای رسیدن به در، پیشی جستند، زلیخا برای منع و حبس یوسف و حضرت یوسف برای خارج شدن و فرار کردن. (تاویلات اهل سنت)
وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِن دُبُرٍ وقتی برای مانع شدن از لباس یوسف کشید. (تاویلات اهل سنت)
از پشت یوسف لباسش را شکاف داد. (خازن)
به طول جر خورد و این معنی قد است. (ابوسعود) وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ سید زلیخا را در نزد در، یافتند. (تاویلات اهل سنت)
همسر زلیخا را دید که همراه پسر عموی زلیخا نشسته است وقتی این حالت را دید ترسید و برای فرار از تهمت، قبل یوسف، گفت:. (خازن)
یوسف گفت: بلکه این زن بود که مرا به خودش خواست و قصد مجامعت داشت، و شاهدی از قوم زن، شهادت داد.
مستندات
قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَن نَّفْسِي
یوسف گفت: این زن بود که مرا به موافقت با خودش خواست. (بیضاوی) اگر زلیخا دروغ نمیگفت، یوسف این را نمیگفت پس برای دفع زندان و عذاب الیم این را گفت. (بیضاوی)
وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا
کودکی که در گهواره بود و از فامیل زن بود که گفته اند پسرعمو یا پسرخاله ی وی بوده است، شهادت داد. (بیضاوی) قتاده و ضحاک و مجاهد بنا به روایتی: کودک نبوده بلکه مردی ریش دار بوده و حکیم و صاحب نظر بوده است و از خواص پادشاه بوده است و در روایت ابن ابی ملیکه از ابن عباس نیز چنین است. (ثعلبی) شهادت گفتن از این جهت است که کارایی شهادت را انجام داده است چراکه یوسف را تبرئه و قول زلیخا را باطل کرد. (نسفی)
برای اینکه شهادت الزام آور باشد، الله تعالی شهادت را بر زبان فامیل زن قرار داد. (بیضاوی)
از مجاهد: شاهد همان لباس پاره شده ی یوسف بوده است. (ثعلبی)
و گفت: اگر لباس یوسف از جلو پاره شده باشد، پس زن درست گفته و یوسف از دروغگویان است و اگر لباسش از عقب پاره شده باشد، زن دروغ گفته و یوسف از راستگویان است.
چراکه با از جلو جر دادن معلوم میشود قصد داشته است که یوسف را خودش دور کند و یا اینکه یوسف در پی وی دویده است و زن از دامان یوسف چسبیده و لباسش را پاره کرده است. (بیضاوی)
ای یوسف از این قضیه درگذر، و تو ای زن طلب آمرزش کن؛ از پرورگارت و یا منظور از شوهرت؛ قطعا تو از جمله ی خطاکاران شده ای.
مستندات
يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَٰذَا
ای یوسف از این بحث درگذر و پیش کسی بازگو نکن تا بین مردم پخش نشود. (خازن) ویا ای یوسف از این بحث نگران نباش چراکه عذرت و برائتت آشکار شده است. (خازن)
وَاسْتَغْفِرِي لِذَنبِكِ
از آنچه به یوسف نسبت داده ای، از الله طلب آمرزش کن. (خازن) گفته اند این از قول شاهد است که به زلیخا گفت از شوهرت گذشت بخواه تا مورد عذابت قرار ندهد. (خازن)
إِنَّكِ كُنتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ
وقتی به یوسف نسبت ناروا دادی و به شوهرت خیانت کردی، جزو گناهکاران شدی. (خازن) گفته اند که عزیز مصر مردی حلیم بوده است و برای همین به این اندازه اکتفاء کرده است و بعضی گفته اند بلکه وی کم غیرت بوده است. (ابوسعود)
زنانی در شهر گفتند: زن پادشاه، پیوسته قصد بودن و مجامعت با غلامش را دارد، این دوستی قلب وی را پوشانده است و چیز دیگری نمیبیند، ما قطعا میدانیم که وی با اینکار از راه درست و آنچه باید بر آن باشد، گمراه شده است.
مستندات
وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ
گروهی از زنان گفتند:... (ابوسعود)
فِي الْمَدِينَةِ در شهر این سخن را اشاعه دادند. (ابوسعود)
و یا صفت زنان است. (ابوسعود) یعنی زنان شهر گفتند.
امْرَأَتُ الْعَزِيزِ
زن پادشاه. (ابوسعود)
تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَن نَّفْسِهِ
این گفتن نه برای مشهور کردن آن و جلب توجه مردم به آن بوده است بلکه برای ملامت زن عزیز بوده است. (ابوسعود)
میخواهد که با غلام خودش آمیزش کند و در این راه حیله بکار میبرد. (ابوسعود)
گفته شده است: میخواهد که با غلامش زنا کند. (ابوسعود)
برده ی کنعانی خود را. (مظهری) قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا
دوستی او، باعث شده که پرده ی قلبش پاره شود و به قلش برسد. (ابوسعود) شغف دوست داشتن کشنده را گویند. (ابوسعود) دوست داشتن قلبش را پوشانده است طوری که چیز دیگری نمیبیند. (مظهری)
إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ
ما قطعا به گمان خیلی نزیک به علم که بر اثر مشاهده و آنچه آشکار است از آنچه انجام داده است و محبتی که در وی تقریر یافته است، وی را در گمراهی از راه عقل میدانیم. (ابوسعود)
و یا از راه رشد و درست میدانیم. (ابوسعود)
گمراهی اشکار که بر کسی مخفی نیست. (ابوسعود)
امر وی بین مردم آشکار است. (ابوسعود)
این نوع بیان نشان میدهد که آنان از روی یقین این را میگویند و دیگر اینکه خودشان از چنین چیزی، پاک هستند. (ابوسعود)
وقتی زلیخا سخن آنان و شان آنان را شنید در پی آنان فرستاد و برای آنان مجلس غذایی ترتیب داد و به هریک از آنان چاقویی داد و به یوسف گفت: برای اینان بیرون آی، وقتی که آنان یوسف را دیدند بزرگش یافتند و دستهای خود را بریدند و قطع کردند و گفتند: الله منزه است و جای تعجب است که الله چنین مخلوقی را خلق کرده است، این نمیتواند که بشر باشد بلکه چیزی نیست جز اینکه فرشته ای محترم است.
مستندات
فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ وقتی غیب آنان را شنید. (بیضاوی)
از آن جهت کار انان را مکر نامید چراکه آن را از زلیخا مخفی میداشتند همانند مکاری که مکر خود را پنهان میداشت و یا اینکه این را گفتند را زلیخا، به آنها یوسف را نشان دهد و یا اینکه زلیخا از آنان خواسته بود آن را پنهان دارند ولی آنان افشا کردند. (بیضاوی)
انکار آنان را شنید. (العز بن عبدالسلام) سخن آنان را شنید. (ابن کثیر) أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ
در پی آنان فرستاد و دعوتشان کرد. (بیضاوی)
وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً و برای آنان بالشی برای تکیه دادن آنها، آماده کرد. (بیضاوی) مجلسی برای انان ترتیب داد. (العز بن عبدالسلام) خلیل: متک یعنی عسل. (البحر المحیط) ابوعمرو: شراب خالص است. (البحر المحیط)
خرما قبل اینکه رطب شود و بعضی گفته اند که به معنی مسک است و (البحر المحیط)
کباب ذغالی به نزد قوم قضاعه است. (البحر المحیط) فالوده ی غلیظ. (البحر المحیط)
فضل: بزماورد؛ ساندویچ؛ و هر گوشت و ورقه ی گوشت که در چیزی پیچیده باشند و یا مائده ؛ خوان؛ است. (البحر المحیط)
وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِّنْهُنَّ سِكِّينًا
تا خود را تکیه داده و دستشان چاقو باشد وقتی یوسف بر آنان خروج کرد مبهوت شده و دستهای خود را خودشان ببرند و با حجت آنان را توبیخ کند. (بیضاوی) و یا اینکه وقتی یوسف چهل زن را دید که دستشان چاقو است از مکر وی بترسد. (بیضاوی) بعضی متکأ را غذا معنی کرده اند و یا مجلس غذا، چراکه آنان عادت داشتند بر چیزی تکیه داده و غذا بخورند. (بیضاوی) گفته شده است: متکأ، غذایی که با بریدن و کندن خورده میشود. (بیضاوی) متکا نیز گفته شده به معنی بالنگ مثل پرتقال بوده است. (بیضاوی) و یا چیزی که بریده میشود. (بیضاوی)
وی را بزرگ یافتند و از از زیبایی بسیارش، دچار هیبت شدند و حیران شدند. (بیضاوی) از رسول الله ص: یوسف را در شب معراج دیدم که همانند ماه چهاردهم بود. (بیضاوی) گفته شده است که تلألأ صورتش بر دیوار میافتاده است. (بیضاوی) از شدت میل جنسی، دچار حیض شدند. (بیضاوی) در حسن و جمال بزرگش یافتند. (العز بن عبدالسلام)
وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ از فرط دهشت و حیرت دستهای خود را زخمی کردند. (بیضاوی) کلا بریدند ویا زخمی کردند و خونریزی کرد. (العز بن عبدالسلام) وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ
گفتند: الله از صفات عجز منزه است. (بیضاوی) از روی تعجب از خلق چنین مخلوقی این را گفتند. (بیضاوی) فاعل حاش را یوسف گرفته و چنین معنی کرده اند: یوسف از آنچه در مورد وی گمان کرده میشد، در ناحیه ی الله قرار گرفت. (بیضاوی)
مَا هَٰذَا بَشَرًا
این چنین زیبایی برای بشر امکان ندارد. (بیضاوی) و بشری خوانده شده است یعنی این چنین زیبایی امکان ندارد غلام پست باشد. (بیضاوی)
این با خرید حاصل نشده است. (التبیان فی اعراب القرآن) إِنْ هَٰذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ
چراکه جمع بین این همه زیبایی و عصمت کامل فقط در فرشته جمع میشود. (بیضاوی) ویا زیبایی وی فوق بشری است و فقط فرشته میتواند در زیبایی بر انسان چیره شود. (بیضاوی)
زلیخا گفت: این همان است که شما در شان وی، مرا ملامت میکردید و سرزنش میکردید و دقیقا من برای از وی طلب معاشقه کردم ولی وی دائما درحال امتناع و زیاد کردن امتناع خودش است، و اگر در آنچه به وی میگویم مرا فرمان برداری نکند، قطعا وی را محبوس خواهم کرد تا با انسانهای پست باشد.
مستندات
قَالَتْ فَذَٰلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ
گفت: این همان برده ی کنعانی است که در ذهن خود آن را به تصویر کشیده و مرا در مورد وی ملامت کرده اید. یعنی شما وی را درست تصور نکرده بودید والا مرا معذور میداشتید. (نسفی) اگر آنچنان باشد که شما گفتید، پس این همان فرشته ای فوق بشری است که مرا در مورد وی، سرزنش کردید. (ابوسعود)
وَلَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ
بر حسب آنچه گفتید و شنیدید من به وی اظهار معاشقه کردم. (ابوسعود)
فَاسْتَعْصَمَ ولی وی در تحفظ و دور شدنی شدید از من است. (نسفی)
گویا که یوسف در عصمت است و باز در تلاش برای زیاد کردن این عصمت است. (نسفی) این گواه است از اینکه یوسف از آنچه به وی بعضی نسبت داده اند که تا حد باز کردن شلوار رسیده است، بریئ بوده است. (نسفی)
وَلَئِن لَّمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ
آن زنان گفتند که از صاحبت اطاعت کن و زلیخا گفت: اگر بر طبق آنچه من میگویم عمل نکند، محبوس خواهد شد. (نسفی)
وَلَيَكُونًا مِّنَ الصَّاغِرِينَ
و از جمله ی دون ها از قبیل دزدان و فرار کنندگان و خونزیران خواهد شد. (نسفی)
یوسف دعا کرد و گفت: پروردگار من! این زندانی که به آن مرا تهدید میکنند برای من خوشتر است از آنچه که اینان به آن دعوت میکنند از زنا و فحشاء، و اگر تو این مکر اینان را از من دور نکنی، به آنها میل پیدا خواهم کرد و در اینصورت از جمله ی عالمان بی عمل خواهم شد و یا از جمله ی گنهکاران خواهم شد. نکته: از آنجا که الله متعال در اول سوره فرمود که احسن القصص را خواهد گفت و در معنی آن گفتند که منظور راستترین داستانهاست و همینطور بهترین در اینجا الله متعال بهترین کاری که مومن باید انجام دهد را نیز بیان کرده است. توضیح اینکه: الف: اگر مبنای زندگی را امور دنیوی قرار دهیم فرقی ندارد که این مبنا از کجا نشات میگیرد چه ازدنیا پرستی و چه به نام دین، نتیجه اش انحطاط است، زلیخا که همه چیز داشت زیباتر از شوهرش دید و رسوا شد و این زنان که غیب وی را میکردند نیز از آنجا که هدفی جز نتیجه ی دنیوی نداشتند به این روز افتادند، حال در طرف مقابل حضرت یوسف قرار دارد که با اینکه تمام اسباب دنیوی برای شهوت رانی در دسترس وی است، با وجود عصمت باز استعصام میکند یعنی آن عصمت را بیشتر طلب میکند و هرچه به دستش برسد انجام میدهد تا دچار گناه نشود، آری اگر کسی دیندار واقعی است مثل حضرت یوسف میشود نه مثل زنان مقابل وی که به انحطاط کشیده میشوند. فرقی ندارد چه زن چه مرد، هرکس باید انتخاب کند کدام طرف قرار دارد. هرچه نزد الله محبوبتر باشد از گناه که دین و شریعت اسلامی آن را بیان کرده است دورتر خواهد شد پس اگر مشاهده شود که کسی به نام دین و به نام دنیا و هر نام دیگری، دنبال شهوت پرستی و لذتهای نامشروع است، به نسبت گناهش از الله و دینش و از مقام قرب الهی دورتر و پستتر است و طبق همین آیه، جزو جاهلین است نه اولیاءالله و نه مقام دیگر دینی. در این گفتگوی خیر و شر دیدیم که هر دو طرف از دست آویز قرار دادن هرچیزی برای نیل به آنچه در ذهن دارند، دریغ نکرده بکار گرفته اند: زن و زنان مصری هرکاری که لازم میدیدند برای رسیدن به گناه و شهوت خود هرکاری انجام دادند و در مقابل حضرت یوسف نیز برای دوری از آن هرچه از دستش برمیامد انجام داد و میبینیم که در آخر این رجوع به الله است که نجات دهنده است و نجات یعنی اینکه از گناه دور شویم نه اینکه به گناه برسیم. و این رسیدن خالی از مشقت دنیوی نیست ولی در آخر ختم به لذت و آرامش و راحتی ابدی، میشود. ما باید به اینجا برسیم که زندان برای ما از گناه بهتر و خیر باشد. الله ما را در حفظ خود نگهدارد.
مستندات
قَالَ رَبِّ السِّجْنُ
یوسف با پروردگارش مناجات کنان، گفت: آن زندانی که با آن مرا تهدید کرد،.. (ابوسعود)
أَحَبُّ إِلَيَّ
من آن را بر خودم ترجیح میدهم چراکه مشقت ان کم و گذرا است که بعد آن راحتی بزرگ و ابدی است. (ابوسعود)
مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ
از انجام آنچه فرمان میدهد که باعث بدبختی و شقاوت من شده و باعث عذاب دردناک میشود. (ابوسعود)
نسبت فرمان به همه ی آن زنان از این جهت است که یوسف را تشویق کردند تا از زلیخا اطاعت کند. (ابوسعود) ویا اینکه همه ی ان زنان، یوسف را به خود دعوت کرده بودند. (ابوسعود)
گفته شده است: مبتلا شدن یوسف بخاطر دعای خودش است والا بهتر بود که عافیت میطلبید، همچنانکه رسول الله ص، کسی را که طلب صبر میکرد از این طلبش منع کرد. (ابوسعود)
روایت شده است که هر یک از این زنان درخواست کردند که به تنهایی یوسف را نصیحت کنند ولی وقتی خلوت میکردند هر یک از آنها یوسف را به خودش میخوانده است. (الوسیط طنطاوی) وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ
اگر این به دوستی واداشتن اینها را و زینت دادن آن را از من نگیری،. (ابوسعود)
أَصْبُ إِلَيْهِنَّ به اجابت به آنها میل خواهم کرد. (ابوسعود) یا به آنها میل خواهم کرد. (ابوسعود)
این حرکت حضرت یوسف، بر طبق سنت و روش انبیاء و اولیاء الله است که در وقت وارد شدن مصیبت و شر به لطف الله پناه میبرند و قدرت و قوت را از خود مسلوب میدانند. (ابوسعود)
وَأَكُن مِّنَ الْجَاهِلِينَ
از جمله ی کسانی خواهم شد که بر آنچه بدان علم دارند عمل نمیکنند. (ابوسعود)
ویا از جمله ی سفیهان خواهم شد با انجام زشتی هایی که اینان مرا به آن میخوانند. (ابوسعود)
دلیل است بر اینکه اگر مومن گناهی انجام میدهد از روی جهل انجام میدهد. (بغوی) این حرکت حضرت یوسف در غایت کمال مقام است چراکه با این زیبایی و جوابی و کمالش، که سیده اش که زن عزیز مصر است، وی را به خود میخواند مضافا بر اینکه زلیخا نیز دارای زیبایی و مال و ریاست بوده است، با این همه بواعث، وی زندان را اختیار میکند، از برای ترس از الله و امید ثواب از وی تعالی. (ابن کثیر) رسول الله ص: هفت نفر هستند که الله متعال آنها را در روزی که سایه ای نیست، در سایه ی خودش میگیرد: 1مام عادل. 2 جوانی که در عبادت الله، پرورش یافته است.3 مردی که قلبش بسته به مسجد است و وقتی از آن خارج میشود تا وقتی به آن برگردد.4 دو مرد که با هم برای الله با هم دوستی کرده اند و بر این بودند و بر این گذشتند. 5و مردی که صدقه دادنش را طوری مخفی میکند که از صدقه ی دست راستش، دست چپش خبردار نمیشود.6 مردی که در تنهایی الله متعال را یاد میکند و برای همین چشمانش اشک بار میشود. 7 مردی که زنی صاحب جمال و منصب، به خودش میخواند و آن مرد جواب میدهد: من از الله متعال میرستم. (ابن کثیر)
پس الله متعال دعای یوسف را اجابت کرد و آنچه انان به آن میخواندند را از یوسف برداشت. قطعا الله شنوای داناست.
مستندات
فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ
پروردگارش، دعایش را اجابت کرد بر طبق انچه دعا کرده بود. (مظهری) در اسناد به اجابت دعای منسوب به حضرت یوسف، اظهار لطفی است که از طرف پروردگار شامل حال وی شده است. (ابوسعود)
فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ
بر عصمتش نگهداشت طوریکه مشقت زندان را بر گناه ترجیح داد. (مظهری)
إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ
شنونده ی دعای التجا کنندگان است. (مظهری)
الْعَلِيمُ
دانای به احوال آنان و آنچه برای آنان مصلحت است، میباشد. (مظهری)
برای عزیز و اهلش وقتی شواهد را مشاهده کردند از شکافتن لباس و شهادت کودک و بریدن دست زنان، برائت یوسف آشکار شد، برای اینان ظاهر گشت که ... (بیضاوی)
برای عزیز و اهل مشورت وی. (قرطبی) لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّىٰ حِينٍ
زندانی شدن یوسف از این جهت بود که زلیخا، همسرش را فریب داد که او را تا مدتی به زندان بیانداز تا آنچه وی میگوید آشکار شود و یا تا وقتی که مردم گمان کنند که یوسف مجرم بوده است. (بیضاوی)
به مدت هفت سال در زندان بود. (بیضاوی) تا وقتی که حرف مردم بخوابد. (جلالین) برای مخفی داشتن این قضیه از عموم مردم و برای اینکه بین یوسف و آن زنان، حیلوله باشد. (قرطبی)
به همراه یوسف دو غلام نیز داخل زندان شدند و یکی از آنها گفت: من در خواب دیدم که مشغول فشردن انگور هستم برای شراب درست کردن و دیگری گفت: من خودم را در خواب دیدم که بالای سر خودم نان حمل میکنم و دیدم که پرندگان از آن نان میخورند، به ما تاویل خوابها را بگو ما قطعا تو را از جمله ی نیکوکاران میدانیم.
مستندات
وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ
این دو غلام پادشاه بزرگ مصر؛ولید پسر ثروان عملیقی؛عمالقه؛ بودند یکی نانوای وی یعنی مسئول طعام وی و دیگری مسئول شراب وی بود. (مظهری) ریان پسر ولید، پادشاه بزرگ مصر. (الدر المنثور) مورد غضب پادشاه واقع شده بودند و به زندان افتادن آنها مصادف با به زندان افتادن یوسف بوده است. (مظهری) وقتی این دو دیدند که یوسف تعبیر رویا دارد گفتند که وی را امتحان خواهیم کرد و این خوابها را تعریف کردند. (جلالین)
ابن مسعود: این دو این رویا را بدون اینکه دیده باشند برای یوسف تعریف کردند. (قرطبی) ابن عباس و مجاهد: رویای آنان رویای صادقه بوده است که تعبیر شد. (قرطبی) قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا
مسئول شراب گفت: من در خواب خودم را دیدم که خمر میفشرم یعنی آب انگور میگیرم. (مظهری) بعضی گفته اند: خمر در لغت غسان انگور است. (مظهری) بعضی گفته اند در لغت اذرعان چنین بوده است. (آلوسی)
در قرائت ابن مسعود: اعصر عنبا آمده است. (ابوسعود) وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ
و آن دیگری که همان نانوا باشد گفت: ... (مظهری) دیدم که از آن نان، پرندگان گاز زده و کنده و میخورند. (ابوسعود)
نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ
به ما از تعبیر و تفسیر این خوابها بگو و بگو که عاقبت امر این خوابها چه خواهد شد. (مظهری)
إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ ما تو را از جمله ی عالمان میدانیم. (مظهری) از کسانی میدانیم که تاویل رویا را خوب تاویل میکند. (مظهری) و از کسانی میدانیم که به اهل زندان نیکی میکنند. (ابوسعود)
یوسف گفت: برای شما طعامی آورده نشود تا بخورید مگر اینکه من از آن طعام و کیفیت و نوع آن به شما خبر دهم و این خبر دادن من از جمله علومی است که پروردگارم به من آموخته است و من قطعا ملتی را که به الله ایمان و باور ندارند را ترک کرده ام و این درحالی است که آنان به اخرت نیز آنطور که باید باشد، ایمان ندارند. نکته: همین که الله را آنطور که باید باشد ایمان و باور داشته نشود مساوی با انکار وجود الله است همینطور ایمان و باور به آخرت نیز چنین است پس اینکه عده ای ادیان دیگر را مومن به الله پنداشته حتی از روی تعصب قومی آنان را تک خدایی معرفی میکنند، کاملا اشتباه و بر خلاف مراد قرآن و اسلام است و اگر نوعی ایمان به الله کافی بود لزومی نبود الله متعال هر از چندگاهی بعد گمراه شدن ادیان آسمانی پیامبری برای تجدید ایمان ارسال کند پس بر ما مسلمانان واجب است که به ارکان ایمان بر طبق آنچه الله متعال به ما دستور داده است ایمان داشته باشیم و این ارکان نظری نیستند تا هرکس هرچه به نظرش رسید بیان کند. الله ما بر ایمان آورده شده توسط محمد بن عبدالله قرار دهد و بر ان محشور بدارد.
یوسف به آنها گفت: فردا برای شما غذایی از خانه ی شما نیاید مگر اینکه.. (قرطبی)
نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَن يَأْتِيَكُمَا شما خواهید دانست که من علم تعبیر رویا دارم. (قرطبی)
و آنان گفتند که خبر ده، و یوسف به آنان گفت که فردا برای شما این غذا و آن غذا میآید و بر همان وجه که یوسف گفته بود، حاصل شد. (قرطبی) این علم غیبی بود که ویژه ی یوسف بود. (قرطبی) یوسف بیان داشت که این علم را الله به وی داده است چراکه وی ملتی را که به الله ایمان نداشتند ترک کرده است. (قرطبی) برای شما غذایی نمیآید و شما از آن نمیخورید مگر اینکه من از رنگ و اینکه چه غذایی خوردید،خبر میدهم. (تفسیر طبرانی)
ذَٰلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي
آنچه به شما خبر میدهم بعضی از آن چیزی است که پروردگارم به من آموخته است. (مراغی) گفته شده است که وقتی یوسف رویای انان را دید از تعبیر ابا کرده گفت که بجای اینکار من از آنچه در خواب از غذا میبینید تعبیر ان را در بیداری برایتان میگویم سدی گوید: آن دو گفتند که این کار از افعال عراف و کاهنان است و یوسف گفت که من کاهن و عراف نیستم بلکه الله متعال ان را به من وحی میکند. (قرطبی) ابن جریج گوید: وقتی پادشاه قصد کشتن کسی را داشت برای وی غذایی خوب درست کرده و میفرستاد. (قرطبی)
حسن: برای آنان همانند عیسی از غیب خبر میداده است. (قرطبی)
گفته شده است: با اینکار آنان را به اسلام دعوت میکرده است. (قرطبی) یوسف به آنان میگوید که آنچه شما سوال کرده اید علمش نزد من موجود است و این علمی است که به آن نیازی نیست و علمی که به آن نیاز است، به آموختن سزاوارتر است. یوسف میخواهد با اینکار آنان را از عبادت بتان دور کرده و به توحید الله ترغیب کند برای همین میگوید:... (تاویلات اهل سنت)
یعنی من بیزارم از قومی که الله را باور ندارد و یگانه نمیداند. (مراغی)
وَهُم بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ در حالیکه آنان آخرت و حساب و جزا را بر آن وجهی که انبیاء بیان داشته اند را انکار میکنند. (مراغی) تعریض به این مساله است که آنان که وی را به زندان انداخته اند بعد اینکه مبرا بودن وی ثابت شد از کسی جز افرادی که به شدت منکر آخرت هستند، صادر نمیشود. (نیسابوری)
من از دین پدران خودم یعنی ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی کرده ام. بر ما شایسته نیست که به الله متعال چیزی را شریک قرار دهیم، و این توحید فضل الهی است که بر ما و عموم مردم، عطا نموده است ولی اکثر مردم، بر این نعمت ناسپاسی میکنند. نکته: تبعیت از پدر و دین انان اگر آنان بر حق باشند، افتخار است پس عده ای که بر اهل ایمان خورده میگیرند که اینان بخاطر اینکه پدرانشان مسلمان بوده اند مسلمان شده اند، فریبی است تا مردم را از راه حق به در کنند و مثال آن اینکه وقتی کسی پدرش پولدار باشد، کسی از آنها اموال پدر را دور نمیریزد تا خودش کسب کند و اگر کسی چنین کند وی احمقی بیش نیست. نکته: توحید و یگانه دانستن الله نعمت بزرگی است که از ان غفلت ورزیده میشود چراکه همین امر باعث میشود که ما خیلی چیزها را که فکر میکنیم با اهمیت هستند یادمان باشد که چیزهایی هستند که ارزش خود را دارند ولی به حدی نمیرسند که به ما فرمان دهند ویا ما بخاطرش خود را بکشیم ویا کارهای دیگر انجام دهیم و خود را در برابر آنان خوار کنیم. کسی ایمان داشته باشد با دشواری ها برخورد بهتری از خود نشان میدهد و رد وقت دارایی و خوشی نیز حد خود را نگه میدارد در نتیجه خود و جامعه از دست وی در امان میمانند آن جامعه ی سالم مورد آروزی بشر که با قوانین من درآوردی کلا به تباهی کشیده اند چراکه هر کشور و هر قدرتمند و هر صاحب نظری، نظری را بر طبق هوای خودش برای مردم ارائه میدهد.
مستندات
وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ همان دینی که دین حنیفی است. (نسفی)
پدرانش را ذکر کرد تا گوش زد کند که وی از بیت نبوت است. (نسفی) گفته شده است: از آنجا که ابراهیم و اسحاق و یعقوب به نبوت و رسالت مشهور بودند و در نزد خلق در دنیا دارای منزلت بودند و آخرت نیز برای آنان منزلت رفیع خواهد بود، یوسف اظهار کرد که از اولاد آنان است و اینکه از اهل بیت نبوت است تا که به سخنان وی گوش کنند و در توحید از وی اطاعت کنند. (خازن)
برای ما جماعت انبیاء، درست نیست که به الله شریکی قائل شویم چه بت باشد و چه غیر آن باشد. (نسفی) هرچیزی که باشد از فرشته و جن و انسان چه برسد به بتی که نه میبیند و نه میشنود. (آلوسی) چیزی از شرک چه کوچک و چه بزرگ داشته باشیم. (آلوسی)
ذَٰلِكَ مِن فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ این توحید، فضل الله بر ما و بر تمام مردم است. (نسفی) برای ما فضلش به وحی است و برای مردم با مبعوث کردن ما برای ارشاد و راهنمایی و تثبیت بر توحید آنان است. (بیضاوی) وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ
لیکن بیشتر مردم شکرگذار فضل الله نیستند و بلکه شرک میورزند و از آن دست نمیکشند. (نسفی) این فضل را نمیشناسند و از این رو از آن رویگردان شده و متنبه نمیشوند. (بیضاوی) این توحید به فضل الله است که بر ما انبیاء و سایر مردم با نصب نشانه ها و انزال آیات، به ما راه را نشان میدهد ولی اکثر مردم به آن توجه نمیکنند و به آن استدلال نمیکنند و آن را ملغی قرار میدهند و همانند کسیکه قدر نعمت را نمیداند و شکر و سپاسگزار آن نمیشود، عمل میکنند. (بیضاوی)
ای همراهان من در زندان، آیا رئیسان متفرق و جدای از یکدیگر برای بندگی بهتر است یا الله یگانه که بر همه چیز غالب است؟
مستندات
بعد آن دو را به اسلام فراخواند و گفت: الهه ها و عبادت آنان خیر است یا عبادت الله واحد قهار؟ (بحر العلوم) سوال الجایی است که فقط یک جواب دارد چراکه مزیت مدبر یگانه آشکار است. (درج الدرر)
الهه های متعدد که در تفرقه هستند و دارای حد و حدود هستند بهتر است یا اله واحدی که غالب است و کسی را یارای مقاومت در برابر وی نیست و کسی مساوی با وی نیست؟ (تفسیر ملا علی قاری) قتاده: وقتی یوسف دید که یکی از انها کشته خواهد شد، وی را به سهم داشت از آخرت دعوت کرد. (الهدایه الی بلوغ النهایه) ای ساکنین زندان که با من همراه هستید. (الفواتح الالهیه)
که در عدد بسیار هستند و همانند هم در نداشتن قدرت و اختیار بهتر است نزد شما و مستحق عبادت و پرستش است یا واحد احد یگانه و تک که در الوهیت و ربوبیت مستقل است و بی نیاز از پشتیبان است؟ (الفواتح الالهیه)
شما پرستش نمیکنید مگر اسمهاییکه خودتان و پدرانتان به آنها لقب اله بودن داده اید. الله متعال هیچ حجت و دلیلی بر وجود آنها و استحقاق آنها نازل نکرده است، حکم دین جز برای الله نیست. فرمان الله و دین الله این است که غیر وی پرستش نشود. آنچه بیان کرده ام دین درست و حق است، ولی اکثر مردم این قضیه را نمیدانند برای همین است که اکثر مردم کره ی خاکی کافر هستند.
شما عبادت نمیکنید، مگر نامیده شده هایی که خالی از معنای اله بودن هستند. (مظهری) که شما و پدران شما آنها را الهه و ارباب خوانده اید. (مظهری) ویا شما عبادت نمیکنید مگر اسمهاییکه خودتان درست کرده اید و در واقع و حقیقت، وجود ندارند و شما گمان میبرید که در بتها حلول کرده اند و یا مجردا وجود دارند. (مظهری) الله به شما این اجازه را نداده است بلکه خود شما و پدرانتان نامهای انان را دوست داشته اید. (الهدایه الی بلوغ النهایه) یعنی شما آنچه را که مستحق اله بودن نیست را اله نامیدید و بعد خودتان شروع به عبادت آن کردید انگار که فقط اسمهایی را دارید عبادت میکنید که وجود خارجی ندارند. (تاویلات اهل سنت) یعنی شما عبادت نمیکنید مگر بتانی را که فقط اسم اله بودن را دارند چراکه آنان از جمادات هستند. (قرطبی)
مَّا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ الله متعال نیز دلیلی برای وجود آنها اقامه نکرده است. (مظهری) ویا حجت و برهانی برای استحقاق عبادت آنان نازل نکرده است. (مظهری) ولی بر مستحق عبادت بودن خودش و دلائل نصب کرده و رسولان فرستاده است. (مظهری) حجتی و یا کتابی و یا دلیلی نفرستاده است. (الهدایه الی بلوغ النهایه) عذر و حجتی در عبادت انها نیست. (بحر العلوم) إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ
حکم به عبادت جز برای الله متعال نیست چراکه وی تعالی است که مستحق عبادت بالذات است واجب به ذات خود بوده و نعمت دهنده ی مطلق به غیر خود است و نفع رسان و ضرر رسان وی تعالی است پس اگر غیر وی جایز العباده میبود باید به اجازه ی وی تعالی میشد. (مظهری)
در امر عبادت و دین حکم جز برای الله متعال نیست. (تاویلات اهل سنت) أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ
به توسط زبان انبیای خود، دستور داد که چیزی غیر وی تعالی عبادت کرده نشود. (مظهری) دین را بر این استوار کرد که غیر وی تعالی مورد عبادت قرار نگیرد. (الهدایه الی بلوغ النهایه)
ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ این دین ثابتی است که حجتها و براهین بر آن دلالت دارند. (مظهری)
آنچه که من به آن شما را دعوت کرده ام دین است نه به کجی و انحراف. (الهدایه الی بلوغ النهایه)
وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ لیکن اکثر مردم بین حق و باطل را تشخیص نمیدهند در نتیجه با جهالت خود به بیراه میروند. (مظهری)
این آیه دلالت دارد بر اینکه عقوبت بر انسان لازم میشود هرچند به آن جهل داشته باشد، البته اگر امکان کسب علم برای وی باشد. (تاویلات اهل سنت)
ای همراهان در زندان، اما یکی از شما، پس به صاحب و سید خودش، از خمر خواهد نوشاند، و اما دیگری به دار آویخته شده و پرنده از سر وی خواهد خورد. این امری که این دو فتوی میخواستید، قطعی شد.
مستندات
يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا
منظورش همان مسئول شراب پادشاه بوده است و مبهم گذاشتن کدام یکی برای این بود که یکی تاویل و تعبیر گویای آن است که چه کسی است و دیگر اینکه از اینکه خبر بد را مستقیم به شخص مشخص گفتن ابا کرده و به خود شخص واگذار کرده است. (ابوسعود)
فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا به سید و ارباب خودش، از خمر خواهد نوشاند. (ابوسعود) وَأَمَّا الْآخَرُ
تکمیل شد و محکم گشت آن امری که در مورد آن استفتاء کرده بودند یعنی رویایی که دیده بودند قطعا به وقوع پیوست. (ابوسعود) گفته شده است که وقتی حضرت یوسف تعبیر رویای آنان را گفت آن دو ان را تکذیب کردند و گفتند که ما چیزی ندیده بودیم، پس یوسف به آنان خبر داد که آنچه گفته ام شدنی است چه تصدیق کنید و چه انکار کنید. (ابوسعود) ابن مسعود: حکم الله بر شما واجب شده است چه رویا دیده باشید و چه ندیده باشید. (بغوی)
و یوسف به آن یکی که از دو که نجات یافته بود گفت: قصه ی من و آنچه از من دیدی را به نزد صاحبت بگو، پس شیطان باعث شد که آن غلام فراموش کرد که پیش سیدش ان را بگوید و یا شیطان باعث شد که یوسف، از یاد پرودگارش غفلت کند پس در زندان به مدتی بین سه الی نه سال ماند.
مستندات
وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِّنْهُمَا
یوسف به کسی که علم داشت که نجات پیدا میکند؛ساقی پادشاه؛ گفت. (خازن)
اذْكُرْنِي عِندَ رَبِّكَ
به نزد صاحبت یعنی پاداشاه بزرگ، از من بگو و بگو که در زندان غلامی محبوس است که مظلوم واقع شده است و حسش به درازا کشیده است. (خازن) بعضی از اهل تاویل گفته اند که وقتی یوسف به غیر الله پناه برد از غیر الله طلب کرد که وی از زندان بیرون بیاورد الله متعال چند سال وی را در زندان به فراموشی سپرد. این مطلب خیلی دور و غیر محتمل است اینکه یوسف به غیر الله اظهار فزع و وحشت خود را بگوید و باعث بشود که قلبش از ذکر الله غافل شده غیر الله مشغولش کند لیکن (والله اعلم) نظر یوسف این بود که الله متعال سبب نجات وی را در دستان این پادشاه قرار داده است و اینکه در زندان به فراموشی سپرده شده است و چراکه خودش میدانست که سببی ندارد که وی در زندان باشد بغیر از اینکه برای مردم عذر بخواند و توضیح بدهد و آنچه که زن عزیز تهمت زده است، را از خود نفی کند پس یوسف چنین دید که اگر پیش پادشاه امرش گفته شود، شاید که وی را ازاد کند و نه اینکه آزادی را مطلقا دست وی بداند و الله را از قلبش بردارد اینچنین است که الله متعال تمام امور دنیا را بر اساس اسباب قرارداده است و بر این اساس از بندگانش عبادت خودش را خواسته است که اسباب را استفاده کنند و قلبش به این اعتقاد باشد که قدرت و تقدیر از الله است. مانند اینکه نازل شدن باران و کشاورزی کردن را چنین قرار نداد که با آن اسباب بشوند و به مانند اسلحه که برای جنگ استفاده میشود، بلکه آنان با قدرت الله میجنگند و با وی تعالی پیروز میشوند و به این امور امر کرده است و فرموده است: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ، و این نیست که هرکس یکی از اینکارها را انجام دهد به معنی فزع به غیر الله حساب شود و نیست که نصر و نجات را از آن چیز و سبب بداند بلکه همه ی اینها را از الله میداند و بر این اساس روا نباشد که به یوسف گمان برده شود که به مخلوق مثل خود روی آورده باشد و نجات را از وی دانسته باشد بلکه بر ان طریقی که گفتیم بوده است. (تاویلات اهل سنت) یادکردن وی نزد پادشاه احتمال دو وجه را دارد: الف: اینکه ممکن است که زندان بودنش به امر پادشاه نبوده باشد چراکه زن عزیز بود که وی را تهدید به زندان کرد پس این حیله ی آن زن باید باشد. ب: وقتی یوسف این دو را به توحید دعوت کرد گفت که آنچه از من دیدید و شنیدید را به پادشاه بگویید، چراکه آن دو را به توحید دعوت کرده بود. (تاویلات اهل سنت) طلب عون و کمک از بندگان هرچند رخصت است ولی آنچه لائق و سزاوار انبیاء است، گرفتن عزیمت است. (ابوسعود) استعانت و کمک خواهی از بندگان هرچند بالکل محمود و پسندیده است ولی به منصب نبوت و اصحاب ولایت شایسته نیست. (تفسیر ملاعلی القاری)
فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ
ضمیر انساه به غلام بر میگردد یعنی وی فراموش که که پیش پادشاه درخواست یوسف را بگوید. (خازن) این قول به درست بودن نزدیکتر است چراکه بعد چنین میآید: وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ يعني بعد مدتی أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ، پس شیطان بود که باعث شد آن مرد فراموش کند. (تاویلات اهل سنت) قول دوم، ضمیر به یوسف برمیگردد، یعنی شیطان باعث شد که یوسف بجای اینکه از الله متعال طلب فرج کند از مخلوق انجام داد و این امر هرچند جایز است ولی در مقام نبوت و رسالت این امر نباید صورت بگیرد و برای همین مورد مواخذه قرار گرفت. (خازن) فراموش گردانیدن را به شیطان نسبت داده است همچناکه همراه حضرت موسی نیز میگوید: وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ، چراکه ابتدای کل شر از شیطان است چراکه به او قلب شخص میدهد والقای وسوسه میکند و بعد بنده به آن عزیمت کرده و به فعل میرساند. (تاویلات اهل سنت)
فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ بضع مدت زمانی است: الف: مجاهد: از سه تاهفت سال است. ب: قتاده: از سه تا نه سال است. ج: ابن عباس: کمتر از ده سال. (خازن) اکثر مفسرین بر این هستند که بضع در اینجا هفت سال بوده است. (خازن)
قبل این واقعه پنج سال بوده و بعد این نیز هفت سال بوده است که جمعا دوازده سال شده است. (خازن)
پادشاه گفت: من میبینم هفت گاو فربه را که آنها را هفت گاو به نهایت لاغر میخورند و هفت خوشه ی سبز میبینم و هفت خوشه ی خشک، ای بزرگان در مورد خواب من حکم بدهید اگر شما رویا تعبیر میکنید، پس بگویید که این چیست؟
پادشاه ریان گفت: دیدم که... خوردند.. و اینکه از بجای فعل ماضی از مضارع استفاده شده است برای این است که آن تصویر شگفت به حضور آورده شود. (ابوسعود) روایت شده است که هفت گاو فربه از نهری بیرون آمدند و بعد آنها، هفت گاو در نهایت لاغری بیرون آمده و آن گاوهای فربه را خوردند. (ابوسعود)
عجف: لاغری که بعد آن فربهی نباشد. (نسفی) وَسَبْعَ سُنبُلَاتٍ خُضْرٍ هفت خوشه که دانه هایش بسته شده بودند. (ابوسعود) یعنی غلیظ شده بودند. وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ
و هفت خوشه ی دیگر که دانه هایش خشک شده و رسیده بودند و بر آن هفت خوشه ی سبز پیچیدند و آنها را در خود فرو بردند. (ابوسعود) این قضیه ی در برگرفتن هفت خوشه ی خشک، هفت خوشه ی سبز را از آن جهت در قرآن اورده نشده است که قضیه ی گاوها آن را بیان میکند. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ خطاب به اشراف از علما و حکما است. (ابوسعود)
یعنی ای عراف ها و کاهن ها و جادوگران. (بحر العلوم)
أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ
این خواب را تعبیر کنید و حکم آن را بگویید و عاقبت آن چه خواهد شد. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ
اگر رویا تفسیر میکنید. (بحر العلوم) گویند ابتدای بلای یوسف با رویا بوده و نجاتش از آن نیز به رویا بوده است. (نسفی)
آن شخصی که نجات پیدا کرده بود و بعد مدتی طولانی یادش آمد گفت: من خبر تعبیر این رویا را برای شما میآوردم پس مرا بفرستید.
مستندات
وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا
از آن دو رفیق در زندان یوسف که نجات پیدا کرده بود، که همان مسئول شراب پادشاه بود ،گفت:.. (ابوسعود)
وَادَّكَرَ
یوسف را و آنچه از وی مشاهده کرده بود را و همچنین توصیه ی وی به پادشاه را، یادش آمد. (ابوسعود)
بَعْدَ أُمَّةٍ بعد مدتی طویل. (ابوسعود) به کسر نیز قرائت شده است: بعد إمة یعنی نعمت؛ بعد اینکه نجات یافته بود؛. (ابوسعود) به فتح؛ أمة؛ یعنی بعد اینکه فراموش کرده بود. (ابوسعود) أَنَا أُنَبِّئُكُم بِتَأْوِيلِهِ
من به شما خبر میدهم با گرفتن آن از کسیکه علم این در نزد وی است نه اینکه خودم تعبیر کنم. برای همین است که نگفت: انا افتیکم؛ من به شما حکمش را میگویم؛ و بعدش نیز گفت:... (ابوسعود)
فَأَرْسِلُونِ
مرا به پیش یوسف بفرستید. یوسف را نگفت چراکه با توجه به آنچه در باب یادش آمد گذشت، دانسته میشود. (ابوسعود)
ای یوسف بسیار راستگو برای ما حکم این رویا را بگو: هفت گاو فربه که آن را هفت گاو لاغر میخورند و هفت خوشه ی سبز و هفت خوشه ی خشک، باشد که با تاویل آن به پیش مردم برگردم و بر مقتضای آن عمل کرده و فرجی برای تو باشد.
مستندات
پس پادشاه وی را فرستاد و به نزد یوسف رفت و گفت:... (الفواتح الالهیه)
يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ
ای یوسف بسیار راستگو ، خصوصا راستگو در تعبیر رویا. (الفواتح الالهیه)
أَفْتِنَا به ما تعیر کن... (الفواتح الالهیه) فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ این رویا را برای من تعبیر کن. (الفواتح الالهیه) لَّعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ
به همراه تعیر آن برگردم به پیش مردمی که از تاویل آن عاجز شده اند و آن را جزو اباطیل و رویای غیر قابل تعبیر دانستند. (الفواتح الالهیه) به پیش پادشاه و کسانی که با وی هستند. (ابوسعود) و یا به پیش مردم، اگر زندان بیرون شهر بوده باشد. (ابوسعود)
لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ
باشد که تاویل آن را بدانند و از آنچه در مورد رویای پادشاه گفته اند برگردند و وقتی تو این را تعبیر کنی باشد امید دارم که سبب خلاص تو از زندان شود. (الفواتح الالهیه)
باشد که بدانند و به مقتضای آن عمل کنند. (ابوسعود) ویا اینکه فضل و منزلت تو را بدانند. (ابوسعود)
یوسف گفت: هفت سال را با جدیت و تلاش بسیار کشت کنید و آنچه درو کردید را جز اندک از ان که میخورید را در خوشه ی آن بگذارید و ذخیره کنید.
مستندات
قَالَ
یوسف گفت: آن هفت گاو فربه و هفت خوشه ی سبز به معنای هفت سال حاصلخیز است و هفت گاو لاغر و هفت خوشه ی خشک به معنای خشکسالی است. (مظهری)
تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا هفت سال بر روال عادی کشت میکنید. (مظهری)
بعضی گفته اند: به سعی و تلاش بسیار کشت کنید. (مظهری) گفته اند: فرمان به صورت خبری است یعنی باید که چنین بشود. (مظهری)
دأب فی العمل یعنی جدی کار کرد و خسته شد. (ابوسعود) یعنی هفت سال را خیلی سخت به کشاورزی مشغول باشید. (ابوسعود) فَمَا حَصَدتُّمْ فَذَرُوهُ فِي سُنبُلِهِ
آنچه درو کردید را در خوشه ی آن بگذارید تا کرم آنها را نخورد. (مظهری) در هر سال که درو میکنید آن را بدون اینکه دانه گیری کنید بگذارید. (مظهری)
إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّا تَأْكُلُونَ
مگر مقدار کمی از آن که در آن سالها آن را میخورید. (مظهری) هدف از اینکه مگر مقدار کمی از آن بخورید این است که خوردن را نیز کم کنید. (ابوسعود) نگهداشتن بذر از تزرعون معلوم است. (ابوسعود)
بعد آن هفت سال حاصلخیزی، هفت سال سخت برای مردم خواهد آمد و آنچه برای این سالها ذخیره کرده اید را خواهند خورد مگر اندکی که از آنچه که ذخیره کرده اید را که باقی خواهد ماند.
مستندات
ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ بعد آن هفت سال مورد وصف، (ابوسعود) سَبْعٌ شِدَادٌ هفت سال سخت برای مردم خواهد آمد. (ابوسعود) يَأْكُلْنَ منظور از خوردن آن سالها این است که اهل آن سالها خواهند خورد و اسناد مجازی است. (نسفی) مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ یعنی در سالهای حاصلخیزی. (نسفی)
آنچه که برای این سالها ذخیره کرده بودید را میخورند. (بیضاوی) گویا که آنچه ذخیره کرده اند برای این سالها تهیه دیده شده و تقدیم این سالها شده است. (ابوسعود)
إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّا تُحْصِنُونَ
مگر اندکی که آن را ذخیره کرده اید و پنهان کرده اید. (نسفی) مگر انچه بعنوان بذر ذخیره کرده اید. (بیضاوی)
بعد آن هفت سال خشکسالی، سالی خواهد آمد که به مردم باران خواهد بارید و به مردم کمک رسانی خواهد شد و در ان سال مردم میوه ها را خواند افشرد و حیوانات را خواهند دوشید.
این خبری است که در رویای پادشاه نبوده است و این خبر از طرف یوسف است که از علم غیبی که الله متعال به وی عطا کرده بود خبر داده است. (قرطبی)
قتاده: از سالی که نمیدانستند نیز خبر داد تا فضل خود را مکان علمی خود را به آنان اظهار کند. (قرطبی) بعد آن سالی خواهد آمد که بر مردم باران خواهد بارید. (تاویلات اهل سنت) با باران به مردم کمک کرده شود. (تاویلات اهل سنت) وَفِيهِ يَعْصِرُونَ
بعضی گفته اند: در آن سال انگور و زیتون و امثال آن را خواهند افشرد و این یعنی خبر از سال حاصلخیزی. (تاویلات اهل سنت) بعضی عصر را به معنی نجات گرفته گفته اند: یعنی در ان سال نجات خواهند یافت. (تاویلات اهل سنت) آمده است: یعنی شیر خواهند دوشید که بالتبع سال پرگیاهی خواهد بود. (قرطبی)
پادشاه گفت: یوسف را برای من بیاورید، وقتی فرستاده ی پادشاه، پیش یوسف رفت، یوسف گفت: برگرد و از وی در مورد زنانی که دستشان را قطع کرده اند، بپرس.
مستندات
وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ
بعضی گفته اند که پادشاه خواب خود را فراموش کرده بود و یوسف آمد و رویای پادشاه را تعریف و تعبیر کرد ولی ظاهر آیه چنین نشان نمیدهد بلکه میگوید که پادشاه یادش بوده ویوسف این تعبیر را در زندان انجام داده است. (بحر العلوم) پادشاه گفت: یوسف را برایم بیاورید. (بحر العلوم)
فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ
وقتی فرستاده ی پادشاه نامه ی پادشاه را به یوسف رساند،.. (بحر العلوم)
تا یوسف را از زندان آزاد کند. (نسفی) وقتی علم و فضل یوسف را دید. (ابوسعود) قَالَ ارْجِعْ إِلَىٰ رَبِّكَ
یوسف به فرستاده گفت: به پیش صاحبت برگرد. (بحر العلوم)
یعنی از آنها بپرس تا مظلوم یا ظالم بودن من آشکار گردد. (بحر العلوم) ابن عباس: اگر یوسف به محض آمدن نامه ی پادشاه خارج میشد، در دل پادشاه گمان باقی میماند برای همین این قضیه را مطرح نمود.(بحر العلوم)
از شان آنان تفتیش کن. (ابوسعود)
از حال آن زنان بپرس. (نسفی)
إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ
یعنی صاحب و خالق من به آنچه که از اینها سر زده است آگاه است. (بحر العلوم) الله به کرده ی آنان آگاه است. (بغوی)
پادشاه گفت: وقتی از یوسف خواستید که با وی باشید، از وی چه دیدید؟ زنان گفتند: حاشا که ما از وی هیچ بدی نیدیده ایم و هیچ بدی از وی نمیدانیم. زن عزیز گفت: الان حق در جای خود قرار گرفت و قطعا یوسف در مورد سخنی که در وقت ادعای من گفت، از راستگویان بود.
مستندات
قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ
پادشاه گفت: شان شما چیست... (ابوسعود)
إِذْ رَاوَدتُّنَّ يُوسُفَ عَن نَّفْسِهِ وقتی بر وی حیله کردید؟ (ابوسعود) و وی را بر اطاعت از زن صاحبش، ترغیب کردید؟ (ابوسعود)
آیا از وی شک و بدی از وی پیدا کردید؟ (ابوسعود) این نشان میدهد که پادشاه میدانست که اینان قصد یوسف را کرده اند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی در آن زمان آیا میلی از طرف یوسف دیدید؟ (مظهری) قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ
از روی تعجب از پاکی و عفت وی گفتند: حاش لله. (ابوسعود)
کلمه ای است برای تنزیه و تبرئه بکار میرود. (تاویلات اهل سنت) با این کلام شروع کرده و اقرا کردند وبعد زن عزیز نیز اقرار کرد. (تاویلات اهل سنت) مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوءٍ
با مبالغه ی تمام گفتند: از وی بدی نمیدانیم. (ابوسعود)
از وی زنا ندیده ایم. (تاویلات اهل سنت)
منظور همان بدی است که زن عزیز گفته بود مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا. (تاویلات اهل سنت) خیانت و گناهی از وی ندیدیم. (مظهری)
قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ
گویند که زن عزیز نیز همراه آنان حاضر بوده است. (ابوسعود) گفته شده است: زنان به پیش زلیخا رفته از وی اقرار خواستند. (ابوسعود) گفته اند: وی از اینکه زنان علیه وی شهادت دهند، به آنان گفت:.. (ابوسعود)
الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ الان حق آشکار شد. (ابوسعود) حق ثابت شد و استقرار یافت. (ابوسعود)
سهم حق از سهم باطل آشکار گشت. (ابوسعود) حق در جای خودش قرار گرفت. (ابوسعود)
أَنَا رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ من قصد مجامعه با وی را کردم نه اینکه او از من خواسته باشد. (ابوسعود) وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ
وقتی من به وی افترا بستم و گفتم که وی اراده ی من را کرد. (ابوسعود)
منظور از الان حق مشخص شد، زمانی است که وی اقرار کرده است نه زمانی که زنان شهادت دادند. (ابوسعود)
در مورد گفته اش که گفت: هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي راست میگفت. (مظهری)
یوسف گفت: این کارهایی که انجام داده ام برای این بود که عزیز مصر بداند که من در غیبت وی به وی خیانت نکرده ام و اینکه بداند که الله متعال قطعا حیله ی خیانتکاران را به سرانجام نمیرساند.
مستندات
ذَٰلِكَ
وقتی یوسف این را شنید گفت: من فرستاده ی پادشاه را رد کردم تا... (مظهری)
لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ عزیز بداند که من در مورد زوجه ی وی در وقت غایب بودن وی، خیانت نکرده ام. (مظهری) یعنی وقتی من از وی غائب بودم و وی از من غائب بود، خیانت نکرده ام. (مظهری)
یعنی در پس پرده و درهای بسته خیانت نکرده ام. (مظهری) در نگهداشت حرمت وی همچنانکه وی پنداشته بود. (ابوسعود)
وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ
یعنی کید خائنین را نافذ نمیگرداند. (مظهری) راست و درست نمیگرداند. (مظهری)
این کنایه وتعریض به زلیخا است در خیانت به همسرش. (مظهری)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.