0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا ۖ وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ ۗ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ﴿177﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

نیکی در رو به قبله کردن خلاصه نمیشود بلکه نیکی آن است که الله تعالی بیان میدارد و آن این است که ایمان صحیح یعنی به الله و به روز آخر (قیامت) و تمامی فرشتگان و تمامی کتب آسمانی و تمامی انبیاء حقیقی باور داشتن است. و دیگر اینکه حسن معاشرت داشتن است یعنی از اموال خود با اینکه آن را دوست دارد بخاطر دوستی الله، به خویشان نزدیک محتاج خود بدهد و به یتیمان و ناداران تهی دست و به در راه ماندگان و به کسانیکه نیاز آنان را وادار به طلب از دیگران کرده و به کسانیکه قسط آزادی خود را میدهند از قبیل مکاتب و اسیر و کسانیکه تهذیب نفس دارند یعنی نماز فرض را در اوقات آنها انجام میدهند و کسانیکه زکات را به مستحق آن میدهند و کسانیکه به عهد خود وفا میکنند چه عهد با الله باشد و چه عهد و قول با مردم باشد، این اشخاص که چنین صفاتی در آنها یافت میشود، آنان کسانی هستند که در ایمان خود صادق هستند و آنان کسانی هستند که از الله تقوی دارند.

مستندات
لَّيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ:
نیکی این نیست که صورت خود را در نماز به طرف مشرق یا مغرب برگردانید و غیر آن را انجام ندهید. (بحر العلوم)
این آیه خطاب به یهود و مسیحیان است که هر یک به سمتی میاستادند و هر یک فکر میکردند که نیکی همین است که به سمتی که آنها نماز میخوانند خوانده شود. (خازن)
از ابن عباس: در مورد مومنان است در اول اسلام وقتی کسی شهادتین میگفت و به هر جهتی خواست نماز میخواند و هرکس بر این منوال فوت میشد، بهشتی بود وقتی رسول الله ص هجرت کردند و رو به کعبه خواندن فرض شد، این آیه نازل شد که تمام نیکی همین نیست بلکه آنچه در این ایه ذکر شده است، میباشد. (خازن)
نیکی این نیست که فقط عمل رو به کعبه کردن را انجام دهید بلکه نیکو کسی است که این صفات را داشته باشد. (بحر العلوم)
خطاب به یهود و مسیحیان است و میفرماید: نیکی آنچه شما بر آن هستید نیست زیرا دین شما منسوخ شده است بلکه نیکی آن است که الله تعالی بیان داشته و مومنان از آن پیروی میکنند.(بیضاوی)
وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ:
لیکن نیکی آن است که یگانگی الله را و شریک نداشتن وی تعالی را تصدیق کند. (بحر العلوم)
منظور این است که نماز تمامی نیکی ها نیست بلکه نیکی اموری هستند که در این آیه در ادامه میآید. (بحر العلوم)
میتوان چنین گفت: نیکوکار کسی است که به الله ایمان آورد ووو. (بحر العلوم)
در این آیه پنج مساله ذکر شده است که به هریک از آنها اقرار نشود، کفر است. (بحر العلوم)
اقرار به 1-یگانگی الله تعالی.2-به روز قیامت.3-زنده شدن پس از مرگ برای حسابرسی و اینکه اهل ثواب به پاداش نیک میرسند و اهل عذاب به عذاب خود میرسند. 4-تصدیق کتب الهی از قبیل قرآن و تورات و انجیل.5- اقرار به اینکه فرشتگان بندگان الله هستند و اقرار به اینکه انبیاء فرستادگان الله هستند. (بحر العلوم)
و آنچه بعد این مسائل ذکر میشود، جزو فضائل هستند. (بحر العلوم)
بِرّ: اسمی است که جامع تمامی عبادات و اعمال خیری است که انسان را به الله نزدیک و باعث کسب ثواب میشود و در اخر به بهشت وارد میکند. و در این آیه چند مورد از موارد بر بیان شده است. (خازن)
وَالْيَوْمِ الْآخِرِ:
و ایمان به روز آخر که بت پرستان منکر زنده شدن بعد از مرگ هستند. (خازن)
وَالْمَلَائِكَةِ:
از نیکی ایمان به تمامی فرشتگان است، چراکه یهود میگفتند که جبرئیل دشمن ما است. (خازن)
وَالْكِتَابِ:
ایمان به قرآن است. (خازن)
ایمان به تمامی کتب آسمانی است. (خازن)
وَالنَّبِيِّينَ:
ایمان به تمامی انبیاء. (خازن)
هدف از ذکر این پنج مورد ایمانی برای این است که در زیر هریک مسائل بسیاری داخل میشوند، که مومن باید به تمامی آنها ایمان داشته باشد. (خازن)
وَآتَى الْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِ:
و از نیکی این است که با اینکه اموال را دوست داری باز از آن انفاق کنی. (خازن)
رسول الله ص به شخصی که پرسید اجر چه نوع صدقه ای بزرگتراست> ایشان جواب دادند: بزرگترین اجر برای صدقه در وقتی است که خود صحیح و سالم باشی و بر جمع کردن اموال حریص باشی و از فقر میترسی و به غنی شدن امید داری. و اینکه تا وقت رسیدن جان به حلقوم در صدقه دادن تاخیر نکنی. (خازن)
گفته اند: اموال را صدقه دهی بخاطر حب الله و کسب رضایت الله. (خازن)
ذَوِي الْقُرْبَىٰ:
به نزدیکان و خویشان خود. (خازن)
وجه تقدیم ذکر خویشاوند برای این است که خویشاوند شخص برای صدقه دادن اولویت دارد. (خازن)
رسول الله ص فرمودند: صدقه به فقیر یک ثواب دارد و به فقیر خویشاوند دو اجر یکی اجر صدقه و دیگری اجر صله ی رحم. (خازن)
وَالْيَتَامَىٰ:
و برای یتیمان. یتیم کودکی که پدر ندارد. (خازن)
بعضی گفته اند، برای کسیکه پدر ندارد چه بالغ و چه نابالغ اطلاق میشود. (خازن)
منظور انفاق به فقرای یتیم است.
وَالْمَسَاكِينَ:
و به مسکین ها، یعنی کسی که هیچ مالی ندارد. (خازن)
وَابْنَ السَّبِيلِ:
و به ابن سبیل یعنی کسیکه از اهل خود دور مانده است و گفته اند که به مهمان نیز ابن سبیل اطلاق شود ولی اولی صحیحتر است. (خازن)
وَالسَّائِلِينَ:
و به طلب کننده ی غذا خواه. (خازن) یعنی کسی که درخواست غذا از دیگران کند.
از حضرت علی از رسول الله ص: سوال کننده و طلب کننده را حقی هست، هرچند که سوار بر اسب بیاید. (خازن)
کسانیکه نیاز آنان را وادار به سائلیت کرده است. (بیضاوی)
وَفِي الرِّقَابِ:
و به مکاتبین. (خازن)
یعنی برده ای که قرار کرده است مثلا هرماه مبلغی به صاحب خود پرداخت کند و تا یک سال آزاد شود.
و آمده است منظور آزاد کردن برده است و آزاد کردن اسیران. (خازن)
وَأَقَامَ الصَّلَاةَ:
و برپا داشتن نماز در اوقات آنها. (خازن)
وَآتَى الزَّكَاةَ:
و ادای زکات واجب. (خازن)
وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا:
و کسانی که به عهدی که با الله تعالی در مورد عبادات، عهد کرده اند، و به طاعات عمل میکنند و حدود آن را رعایت میکنند. (خازن)
گفته اند: منظو عهدی است که خود انسان بر خود واجب میکند از قبیل نذر و همانند آن. (خازن)
و آمده است: عمل به وعده ای که داده است میباشد.
اگر وعده دهند عمل میکنند و اگر نذر کنند وفا میکنند و وقتی قسم میخورند، بر قسم خود میمانند و وقتی میگویند راست گویند و وقتی امانت بگیرند، امانتداری میکنند. (خازن)
وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ :
و شکیبایان در وقت تنگدستی و سختی و فقر شدید. (خازن)
وَالضَّرَّاءِ:
و در بیماری و معلولیت و خانه نشینی. (خازن)
وَحِينَ الْبَأْسِ:
و در زمان جنگ در راه الله. (خازن)
از براء(صحابی): به الله قسم وقتی جنگ سخت داغ میشد، ما به رسول الله ص پناه میبردیم و پشت ایشان پناه میگرفتیم و شجاع ما در برابر شجاعت رسول الله ص چیزی نبود. (خازن)
تمام مسائل ذکر شده در این آیه مسائل انسانی را کامل بیان داشته است و با اینکه به فروع مختلف تقسیم میشود ولی میتوان آن را به سه قسمت تقسیم کرد: 1 صحت اعتقاد و 2 حسن معاشرت و 3 تهذیب نفس. (بیضاوی)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا:
این کسانی که چنین صفاتی دارند، آنان همان کسانی هستند که در ایمان خود صادق و راستگو هستند. (خازن)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ:
و آنان کسانی هستند که از حرام خدا، خود را نگهداشته اند. (بغوی)
رسول الله ص: هرکس به این آیه تماما عمل کند، ایمان وی کامل است. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى ۖ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَىٰ بِالْأُنْثَىٰ ۚ فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ۗ ذَٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ ۗ فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿178﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید بر شما قصاص به عدل، در قتل عمد، فرض گردید، آزاد در برابر آزاد نه بیشتر و برده در برابر برده نه بیشتر و اختلاف طبقاتی مردم مردود است و زن در برابر زن نه کسی دیگر. حال اگر کسی خواست قصاص را عفو کند و دیه بگیرد پس به نیکی آن را پیگیری کنید و به عدالت رفتار کنید و تعدی نکنید و قاتل نیز دیه را نیکی پرداخت کند و معطل نکند و کمکاری نکند. این حکم قصاص و دیه و بخشش که در قتل که برای شما در نظر گرفته شده است، آسان گیری است در حق شما و هرکس از این حکم تعدی کند، بر وی عذاب دردناک در دنیا به قصاص است و در آخرت عذابی دردناک، یعنی اگر کسی ببخشد و بعد بکشد قتل بغیر حق مرتکب شده است و هرکس دیه بگیرد و بعد بکشد باز قتل به غیر حق مرتکب شده و خود وی مستحق اجرای قصاص بر خود میشود.

مستندات
در مورد دو قبیله از عرب نازل شده است که بخاطر کشته شدن یک نفر با هم جنگ کردند و کشته های زیادی دادند و زخمی و ویرانیهای بسیار بر جای گذاشت و تا وقت ظهور اسلام ادامه داشت. (خازن)
گفته اند در مورد اوس و خزرج (دو قبیله از عرب) نازل شده است و بین این دو یکی قویتر بود و برای همین دختران قوم دیگر را بدون مهر عقد میکردند و قسم یاد کرده بودند که در برابر بنده ای از ما، آزاد آنها را خوهیم کشت و بخاطر زن ما از مردان آنها خواهیم کشت و در مقابل یک مرد از ما دو مرد را خواهیم کشت و در مورد دیه ی جراحات نیز دو برابر میگرفتند و این امر را به رسول الله ص گزارش دادند و شکایت کردند و این آیه نازل شد و امر به رعایت مساوات نمود و آن دو قبیله راضی شده و اسلام آوردند. (خازن)
گفته اند این آیه برای منسوخ کردن و از بین بردن احکام قبل اسلام وارد شده است چراکه یهود در مورد قتل فقط قصاص داشتند و مسیحیان بخشش را حکم میکردند و قصاص نداشتند و عرب جاهلی گاهی دیه واجب میکردند و گاهی دیگر قصاص و در حکم تعدی میکردند مثلا اگر مرد شریفی کشته میشد، چندین نفر را در قبال وی میکشتند و دیه را نیز بخاطر شرافت شخص چندین برابر میگرفتند پس وقتی اسلام آمد، الله تعالی رعایت عدالت را واجب گرداند و در قصاص حکم مساوات صادر کرد و این آیه نازل شد. (خازن)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى:
ای کسانیکه ایمان آورده اید، الله تعالی در قتل حکم قصاص را فرض گردانید. (خازن)
یعنی آنچه بر قاتل واجب است، قصاص میباشد حالا ولی مقتول دیه بگیرد یا عفو کند یا قصاص کند مختار است.(خازن)
بر شما رعایت عدل در قصاص ، فرض گردید. (ابن کثیر)
یعنی وقتی قاتل را بر قاضی آوردند و عمد ثابت شد، فرض است که حکم به قصاص کند و ولی مقتول مختار است که انتخاب کند. (بحر العلوم)
اجرای قصاص را هرکس نمیتواند انجام دهد و برای همین حاکم وضع شد تا از طرف مومنان آن را اجرا کند. (بحر العلوم)
منظور در قتل عمد است. (بحر العلوم)
قصاص: مانندی و مماثله در قتل و جراحت و دیه. (خازن)
امام مالک و امام شافعی گویند که قاتل را همانطور که مقتول را به قتل رسانده قصاص کرده شود مثلا اگر خفه کرده باشد، بعنوان قصاص خفه کرده شود و اگر با چاقو زده و کشته باشد، با وی همان عمل انجام شود. و در یکی از روایات از امام احمد حنبل چنین آمده است.(خازن)
و قول امام اعظم این است که با شمشیر قصاص کرده شود. و روایت دوم از امام احمد حنبل همین است.(خازن)
اگر گروهی یک شخص را به قتل رسانند، قصاص بر همه ثابت است و حضرت عمر در مورد افرادی که یک پسر را کشته بودند، همه را قصاص نموده و گفت: اگر تمامی اهل صنعاء در کشتن شرکت میکردند همه را قصاص میکردم و این در محضر بسیاری از صحابه بوده است و کسی اعتراض نکرده است. (ابی سعود)
حق قصاص و عفو برای هر یک از وارثان مقتول ثابت است. (فتح باب العنایه)
الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنثَىٰ بِالْأُنثَىٰ:
آزاد در مقابل آزاد و بنده در مقابل بنده و زن در مقابل زن.
گفته اند این حکم در اول اسلام بوده است یعنی اگر مرد آزاد، مرد آزاد دیگر را میکشت قصاص بود و همینطور زن در مورد زن و بعد این آیه منسوخ شده است با آیه ی 45 مائده که نفس در مقابل نفس گفته است. (بحر العلوم)
و گفته شده است که این آیه منسوخ نیست چراکه این آیه حکم مرد آزاد مقابل مرد آزاد و بنده در قبال بنده و زن مقابل زن را بیان داشته است و احکام قتل دیگر را بیان نکرده است و بلکه آن را در آیه ی 45 مائده بیان کرده است. (بحر العلوم)
در وجه قصاص مسلمان در قبال قتل ذمی و در قصاص آزاد در قبال برده و مرد در قبال زن، باید گفت که مساوات در عصمت به دو شکل صورت میگیرد یکی به دین است و دیگری به دار (کشور). (ابی سعود)
فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ:
پس اگر ولی مقتول از برادر خود یعنی قاتل، چیزی ببخشد. (بحر العوم)
یعنی وی را قصاص نکرد و دیه گرفت. (بحر العلوم)
فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ:
پس این دیه را با مدارا بگیرد و سخت نگیرد. (بحر العلوم)
وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ:
و قاتل نیز دیه را به ولی مقتول ادا کند. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ:
این حکم تخفیف بر امت است چراکه در یهود فقط قتل قاتل بود و در مسیحیت فقط بخشش بود و دیه و قصاصی نبود بر این اساس اگر کسی خواست قصاص کند و اگر کسی دیه خواست دیه بگیرد و اگر کسی خواست ببخشد، مجاز است.(بحر العلوم)
ولی مقتول حق دارد که قاتل را قصاص کند و یا با رضایت قاتل دیه بگیرد و اگر قاتل به دیه رضایت ندهد، ولی مقتول نمیتواند طلب دیه کند. (مظهری)
امام شافعی گوید که ولی مقتول حق قصاص و دیه هرچند قهری را دارد. (بحر العلوم)
فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ :
بعد بیان حکن هرکس اقدام به قتل کسی غیر از قاتل کند و یا بعد از بخشیدن و یا بعد از گرفتن دیه ، بکشد پس بخاطر تعدی وی برای وی عذابی دردناک است و آن عذاب در دنیا قصاص وی است چراکه به ناحق کشته است و در آخرت آتش سوزان است. (ابی سعود)
وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿179﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و در حکم به قصاص در قتل و غیر آن برای شما زندگانی و حیات است ، ای صاحبان خرد. یعنی قصاص بازدارنده و مانع قتل نفس است و این مانع بودن و بازدارنده بودن میتواند از اول باشد بدین معنی که کسی که قصد کشتن کسی را داشته باشد، و بداند که قصاص خواهد شد، اقدام به کشتن نخواهد کرد و از این طریق زندگی خود و دیگران را تضمین کرده است و زندگانی بعد قتل نیز این است که فقط قاتل قصاص کرده شود نه جمع و نه دیگری باشد که از قصاص بترسید و از این رو اقدام به کشتن نکنید.

مستندات
وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ:
آیه برای بیان محاسن حکم قصاص آمده است. (ابی سعود)
ظرافتی در این آیه بکار رفته است و آن اینکه قصاص، گرفتن جان انسان است ولی آیه بیان میدارد که در قصاص زنده ماندن وجود دارد. (ابی سعود)
و توضیح اینکه وقتی حکم قصاص را هرکس متوجه شود و بداند که در هر طبقه ی اجتماعی که باشد، با قتل عمد یک شخص دیگر، قصاص خواهد شد دیگر اقدام به قتل نخواهد نمود و دیگر اینکه وقتی قاتل قصاص شود، فتنه فروکش میکند و دیگر کشت و کشتار ادامه نخواهد یافت. (ابی سعود)
گفته شده است که منظور از حیات، زندگی اخروی است. (ابی سعود)
منظور این است که وقتی قاتل در دنیا قصاص شد، در آخرت مواخذه نخواهد شد. (ابی سعود)
در مختار الفتاوی آمده است: قصاص حق اولیاء مقتول است و مقتول در قیامت حق مخاصمه دارد زیرا با قصاص قاتل برای مقتول چیزی عائد نشده است و حق مقتول باقی است. (قره عين الأخيار لتكملة رد المحتار علي «الدر المختار شرح تنوير الأبصار» (مطبوع بآخر رد المحتار))
آمده است: در داستان حکم قتل، برای شما زندگانی هست. (ابی سعود)
در قرآن زندگی برای قلبها است. (ابی سعود)
از رسول الله ص: خون مسلمانان با هم برابر است. (جصاص)
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ ﴿180﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر شما ای متقیان، نوشته شد و حکم شد که اگر اموال زیادی داشتید، وصیت کنید به نفع والدین و خویشاوندان و این وصیت حقی است بر گردن متقین. و این امر منسوخ است زیرا که اسلام خود سهم وارثان را مشخص نموده است و برای غیر وارث در صورت زیاد بودن اموال طوری که وراثان به مشکل نخورند، مستحب است.

مستندات
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ:
بر شما نوشته شده است و فرض شده است، وقتی که مرگتان نزدیک شد به اینکه علامات مرگ ظاهر شد و یا خود را نزدیک مرگ ببیند. (ابی سعود)
اسباب مرگ و آثار آن شروع شد، به اینکه بیمار شود. (بغوی)
إِن تَرَكَ خَيْرًا:
اگر مالی ترک کرد و گذاشت.(ابی سعود)
اگر مال بسیاری ترک کرد. (ابی سعود)
از سعد بن مالک، رسول الله ص به عیادت من آمده بودند و من پرسیدم یا رسول الله ص آیا تمام اموال خود را وصیت کنم؟ ایشان فرمودند: خیر. گفتم پس نصف آن را؟ فرمودند: خیر. گفتم: پس به یک سوم؟ فرمودند: به یک سوم و یک سوم نیز زیاد است و حقا اگر خانواده ات را غنی و بینیاز بگذاری بهتر از این است که آنان را فقیر و محتاج مردم بگذاری. (بغوی)
از حضرت علی روایت شده است که وقتی بنده اش خواست وصیت کند، و هفتصد درهم داشت، حضرت علی وی را از وصیت منع کرد و گفت: الله تعالی گفته خیرا، و این اموال تو کم است و آن را برای خانواده ات بگذار. (ابی سعود)
از حضرت عائشه: کسی خواست وصیت کند و دارای خانواده بود و اموال وی چهارصد دینار بود و حضرت عائشه گفتند: در این کار وی فضلی نمیبینم و دیگری خواست و از اموال وی پرسید و آن فرد جواب داد: سه هزار درهم و از خانواده اش پرسید و وی جواب داد: چهار نفر و حضرت عائشه فرمودند: الله تعالی فرموده که اگر خیری ترک کرد و اموال تو که چیزی کم است (ابی سعود)
{الْوَصِيَّة للْوَالِدين والأقربين بِالْمَعْرُوفِ حَقًا على الْمُتَّقِينَ}
وصیت برای والدین و نزدیکان در ابتدای اسلام واجب بوده است و بعد منسوخ شده است. (سمعانی)
رسول الله ص: آگاه باشید که الله تعالی حق هر صاحب حق از میراث را تعیین کرده است و از این به بعد وصیتی برای وارث نیست. (سمعانی)
از الْحسن، وَطَاوُس، وَقَتَادَة وَالضَّحَّاك: وصیت در حق والدین منسوخ شده است ولی در حق نزدیکان منسوخ نیست. (سمعانی)
آمده است که وصیت در اول اسلام نیز بر ندب و استحباب بوده است. (سمعانی)
از بعضی از سلف روایت شده است که وصیت کردن به یک پنجم اموال، معروف است و به یک چهارم جهد (زحمت) است و یک سوم، وصیتی است که قاضی حکم میکند و اجرا میکند. (سمعانی)
فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿181﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

پس هرکس وصیت را که موافق شرع بود، تبدیل کرد و این تبدیل میتواند کتمان شهادت باشد و یا تغییر متن وصیت یا عوض کردن اسم موصی له باشد و یا از اموال وصیت شده کم کند، پس گناه این تبدیل بر تبدیل کنندگان است و قطعا الله تعالی شنواست و وصیت را میشنود و دانا به تغییر و تبدیل کنندگان است.

مستندات
فَمَن بَدَّلَهُ:
هرکس از اولیاء و اوصیاء میت، وصیت را تغییر دهند. (خازن)
تغییر میتواند: 1 تغییر متن وصیت باشد. 2 تغییر در تقسیم حقوق باشد. 3 شهود تغییر دهند یعنی شاهدان گواهی خود بر وصیت را کتمان کنند و تغییر دهند. (خازن)
وصیت به معنی وصیت کردن است. (خازن)
هرکس قول میت را تغییر دهد. (خازن)
و یا آنچه را که وصیت کرده را تغییر دهد. (خازن)
زیرا این تغییر دهندگان ترسیدند و با شرع مخالفت کرده اند. (بیضاوی)
اگر وصیت موافق شرع را تغییر دهد. (نسفی)
بَعْدَمَا سَمِعَهُ:
بعد اینکه شنید و دانست. (خازن)
بعد اینکه شاهد و وصی شنید. (جصاص)
فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ:
حقا گناه آن تبدیل و تغییر، بر تغییر دهنده خواهد بود نه بر وصی و موصی له. (خازن)
مخاطب این آیه میتواند که حاکم باشد که به اجرا و تنفیذ وصیت همچنانکه هست، امضاء کند اگر وجه غیر شرعی وجود نداشت. (جصاص)
مقتضای این حکم این است که وصی آنچه را که شنیده است میتواند اجرا کند هرچند شاهدی نداشته باشد و نیازی به حکم قاضی نیست. (جصاص)
همچنین اگر میت نزد وصی برای کسی اقرار به بدهی کند، وصی میتواند که آن را جاری کند و بدهی وی را بپردازد هرچند که وارثان از آن با خبر نباشند و حکم قاضی نیز نباشد. زیرا در صورت ترک اجرای وصیت در این دو حالت، تبدیل وصیت صورت میگیرد.(جصاص)
منهی(کسی که نهی شده است) در اینجا میتواند که خود وصیت کننده باشد و تبدیل وی این است که به افرادی که الله تعالی به وصیت برای آنان سفارش کرده است یعنی خویشان خود، وصیت نکرده و برای اجانب وصیت کند پس از جمله ی مبدلین خواهند بود زیرا در جاهلیت مردم برای اجانب وصیت میکردند و خویشان خود را در نیاز و تنگدستی میگذاشتند. (رازی)
اگر کسی به ادای دین خود وصیت کند و وارثان چه اجرا کنند و چه اجرا نکنند، تبعات اخروی آن دین از میت برداشته میشود و گناه عدم اجرا بر تغییر دهندگان است. (جصاص)
افرادی که مانع اجرای وصیت به حق شوند، نیز مشمول همین حکم تغییر دهندگان هستند. (رازی)
إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ:
حقا الله شنونده ی وصیت وصیت کننده هست. (خازن)
عَلِيمٌ:
و دانا به تبدیل تبیدل کننده هست. (خازن)
وعید است در حق تغییر دهندگان و تبدیل کنندگان وصیت. (بیضاوی)
علماء از این آیه چنین استنباط کرده اند:
1-کودک کافر بخاطر کفر والدین خود، عذاب داده نشود. (رازی)
2-میت بخاطر گریه ی دیگران برای وی، عذاب داده نشود. (رازی)
فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿182﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

هرکسی بیم ارتکاب گناه غیر عمدی و عمدی را از وصیت کننده داشته باشد و اصلاح کند وبر وجه شرعی درست کند، پس بر این اصلاح کننده، گناهی نیست و حتی در صورت اصلاح گناه وصیت کننده نیز آمرزیده شود و همانا الله تعالی آمزنده و مهربان است و با گذاشتن راهکار جلوی پای گنهکاران آنان را مورد آمرزش قرار میدهد.

مستندات
فَمَنْ خَافَ مِن:
هرکس بداند، در اینجا خوف به معنی گمان غالب و راجح است یعنی پس هرکس بداند. (نسفی)
مِن مُّوصٍ جَنَفًا:
از وصیت کننده، میل و انحرافی از حق یعنی خطای وصیت کننده را. (نسفی)
أَوْ إِثْمًا:
یا میل از حق به عمد مشاهده کند. (نسفی)
فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ:
بین موصی له (کسی که برای وی وصیت شده است) بین والدین و خویشاوندان به طریق شرعی، صلح کند. (نسفی)
فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ:
پس گناهی بر تبدیل کننده نیست چرا که وی باطل را به حق تبدیل کرده است.
ذکر تبدیل حق به باطل و تبدیل باطل به حق در این آیه برای بیان این مساله است که هر تبدیلی گناه نیست.
گفته شده است که این تبدیل باطل برای زمان زنده بودن وصی است یعنی وقتی کسی در مجلس وصیت حاضر باشد و ببیند که بر خلاف شرع وصیت میکند، پس از آن نهی کند و حمل بر صلاح کند پس بر وصی بر آنچه قبل نصیحت گفته و وصیت خلاف شرع کرده، گناه مترتب نمیشود. (نسفی)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ:
وعده ی خداوند است برای مصلح و ذکر مغفرت به مطابقت با اثم است و اینکه این عمل از جنس ماده ای است که بر آن گناه مترتب میشود. (بیضاوی)
اگر بین موصی و موصی له، اصلاح کند باینکه امر به عدل کند و از وصیت بیش از حد و وصیت به غنی، منع کند. (آلوسی)
در صورت وصیت بیشتر از یک سوم، وصیت باطل نیست بلکه مازاد از یک سوم باطل میشود. زیرا در این آیه اصلح و غیر اصلح بیان کرده است و از باطل بودن سخن نگفته است. (آلوسی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿183﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آورده اید و اقرار میکنید، بر شما روزه ی رمضان فرض شده است همچنانکه بر کسان پیش از شما فرض شده بود، باشد که در روزهای رمضان از خوردن آشامیدن و آمیزش دوری کنید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ:
ای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آورده و آنها را تصدیق کرده اید و اقرار دارید، بر شما روزه فرض شده است. (طبری)
بر شما فرض شد. (نسفی)
الصِّيَامُ:
منظور روزه ی ماه رمضان است. (نسفی)
كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ:
همچنانکه که بر کسان قبل شما از انبیاء و امتها، روزه فرض شده بود. (نسفی)
از زمان حضرت آدم بوده است. (بیضاوی)
وجه تشابه با روزه ی پیشینیان که منظور مسیحیان است، در مقدار و زمان آن است یعنی همانند روزه ی آنها بر شما نیز فرض شده است. (طبری)
وجه تشابه فرض شدن روزه بر ما با روزه ی پیشینیان این است که همچنانکه بر آنها مقداری از روزها روزه فرض بود، بر شما نیز مقداری فرض شده است. یعنی شما نیز عبادتی به مثل عبادت گذشتگان به نام روزه دارید. (نسفی)
بعضی نیز شباهت روزه ی ما به روزه ی پیشینیان را اینگونه گفته اند که آنها از عشا تا عشا دیگر روزه میگرفتند و بر مسلمانان نیز در وهله ی اول چنین فرض شده بود و بعد به صبح تا شام تبدیل شد. (طبری)
در این آیه ترغیب مومنان بر روزه است و تاکید حکم است وحصول طیب خاطر است. (بیضاوی)
صوم در لغت: نگاهداشت خود از آنچه نفس میخواهد است و در شرع نگاهداشت خود از مفطرات روزه در طول سفیدی روز. (بیضاوی)
از شعبی: روزه ی ماه رمضان بر مسیحیان فرض بود و تا اینکه آن را خود زیاد کردند بدینگونه که در بعضی اوقات که در تابستان بود سی روز میگرفتند و بعد مدتی، کسانی آمدند و گفتند یقینی میگیریم و بر اول و آخر آن یک روز اضافه کردند و بعد کسانی بعد آنها افرادی آمده و بر روزهای قبلی یک روز به اول و آخر آن اضافه میکردند و پیش خود یقینی عمل میکردند تا اینکه به پنجاه روز رساندند. (طبری)
گویند که بر مسیحیان روزه ی رمضان فرض شده بود و وقتی دیدند که رمضان یک بار به تابستان میافتد و بار دیگر به زمستان پس جمع شدند و با هم توافق کردند که روزه را بین تابستان وزمستان بگیرند و به کفاره ی این عمل بیست روز اضافه کردند. (طبری)
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ:
باشد که از گناهان به سبب روزه، خود را نگهدارید چرا که شکننده ی قوی نفس است و بازدارنده تر از انجام کار پلید و زشت است و باشد که از این طریق از زمره ی متقین، در آیید چرا که علامت متقین، روزه داری است. (نسفی)
باشد که از خلل وارد کردن به روزه پروا کنید چون عبادتی اصیل و قدیمی است. (بیضاوی)
باشد که در این ایام از خوردن و آشامیدن و آمیزش دوری کنید. (طبری)
أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿184﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

روزه گرفتن روزهای معدود سال بر شما واجب شد که همان ماه رمضان است و پس در این ماه اگر کسی بیمار بود و روزه مضر بود، و مسافر بود و روزه نگرفت، پس در ماههای دیگر قضای آن را بجای آورید و بر کسانیکه طاقت روزه ندارند و بخاطر پیر بودن از روزه عاجز هستند پس بجای هر روز به مسکینی غذا دهند. اگر کسی بیشتر غذا داد و یا روزه ی نفلی گرفت، این عمل برای وی خوب است. بدانید که در روزه گرفتن برای شما منفعت است. اگر میدانید چنین است پس عمل کنید.

مستندات
أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ:
روزه ی ایامی مشخص. (خازن)
روزه ی روزهای ناچیز. (خازن)
مقاتل گوید: هر آنچه از معدود و معدودات در قرآن آمده است از چهل بیشتر نیست و در مورد بیش از چهل معدود بکار نرود. (بحر العلوم)
آمده است: در اول اسلام از هر ماه سه روز باضافه ی روز عاشوراء، روزه واجب شده بود و بعد منسوخ شده و ماه مبارک رمضان برای روزه تعیین یافت. (خازن)
از ابن عباس: اولین حکمی که بعد هجرت منسوخ شد، مساله ی قبله بود و بعد مساله ی روزه. (خازن)
از حضرت عائشه: در جاهلیت روز عاشورا را روزه گرفته میشد و رسول الله ص نیز آن روز را روزه میگرفتند و وقتی به مدینه آمدند و رمضان فرض شد، روزه ی عاشورا را ترک کردند و روزه ی عاشورا اختیاری شد. (خازن)
گفته شده است: منظور از روزهای مقدر، روزهای رمضان است زیرا وقتی گفت که روزه فرض است احتمال این میرفت که یکی دو روز باشد و بعد ایاما معدودات را گفت معلوم کرد که بیشتر از اینها میباشد و در آخر با بیان شهر رمضان، توضیح داد که یک ماه میباشد. بر این اساس آیه منسوخ نشده است.(خازن)
گفته شده است: روزه ی رمضان در سال دوم هجری یک ماه چند روز قبل جنگ بدر بوده است. (خازن)
فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ:
پس اگر کسی از شما بیمار شود یا در سفر بود و روزه نگرفت، روزهای دیگر یعنی غیر از روزهای بیماری و سفر خود، روزه بگیرد. (خازن)
امامان حنفی گویند: اگر بیماری از این بترسد که درد وی بیشتر خواهد شد یا تب وی بالا خواهد رفت، بر این شخص افطار مباح است. (خازن)
با توجه به اقوال مجتهدین ثابت شد: رخصت افطار برای بیمار برای وقتی است که بخاطر روزه بیماری وی بیشتر شود و مادامیکه از ضرر رسیدن نترسد بر وی روزه واجب است. (جصاص)
مقدار سفر نزد احناف سه شبانه روز است. (جصاص)
وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ:
و بر کسانیکه طاقت روزه دارند. (خازن)
در حکم این قسمت آیه علماء اختلاف نظر دارند: 1- آیه منسوخ است و این قول حضرت عمر و سلمه بن اکوع میباشد، و دلیل این قول این است که گویند در صدر اسلام کسانیکه طاقت روزه داشتند بین روزه گرفتن و فدیه دادن، مخیر بودند زیرا مسلمانان به روزه عادت نداشتند و تا وقت عادت کردن به روزه چنین حکمی صادر شد و بعد مخیر بودن منسوخ گشت و عزیمت بر قطعی بودن روزه نازل شدیعنی آیه فمن شهد منکم الشهر. (خازن)
قتاده معتقد است که این حکم تخییر و فدیه در حق شیخ فانی است که روزه میتواند بگیرد ولی برای وی سنگین است پس به وی رخصت داده شد که افطار کند و فدیه دهد و بعد این حکم منسوخ گشت. (خازن)
جماعتی من جمله ابن عباس قائل هستند به این قول: این آیه محکم است و منسوخ نیست و معنی آیه چنین است که بر کسانی که در جوانی قادر بر روزه بودند و حال که پیر شدند و از روزه عاجز شدند، بر آنها فدیه واجب است. (خازن)
در قرائت ابن عباس چنین است: یُطَوَّقُنَه به ضم یاءو فتح طاء و تشدید واو یعنی بر کسانی که بر آنها روزه سخت میآید. (خازن)
از عطاء: از ابن عباس شنیدم که اینگونه قرائت میکرد و میگفت این آیه منسوخ نیست و منظور آیه مرد و زن کهنسالی است که نمیتوانند روزه بگیرند پس بر آنها فدیه دادن واجب میشود برای به عوض هر روز به یک مسکین طعام دهد. (خازن)
فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ:
جزای آن، طعام مسکین است. (خازن)
جزا آن مقداری است که انسان بخاطر کوتاهی که در عبادت رخ داده، پرداخت میکند و خود را محفوظ میدارد. (خازن)
ای فدیه بر کسی واجب است که بخاطر کهنسالی نمیتواند روزه بگیرد و مقدار آن برای هر روز، یک مُد (یکچهارم صاع) از غذای غالب اهل شهر فدیه دهنده است و این قول فقیهان حجاز است. (خازن)
و فقهای عراق نصف صاع برای هر روز میدانند. (خازن)
بعضی گفته اند از گندم نصف صاع و از دیگر اشیاء یک صاع لازم میشود. (خازن)
فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ:
اگر از مقدار واجب، فدیه ی بیشتری بدهد، بهتر است. (خازن)
این آیه میتواند تشویق به انجام عبادات نافله باشد. (جصاص)
وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ:
گفته شده: خطاب به کسانی است که طاقت روزه دارند یعنی میگوید که روزه گرفتن و تحمل مشقت، از افطار و فدیه دادن، بهتر است. (خازن)
گفته اند: خطاب به همه است و این قول بهتر است. (خازن)
زن حامله و شیرده، اگر افطار کنند بعدا باید قضا کنند و بر این دو فدیه واجب نمیشود. (جصاص)
از حضرت علی: اگر افطار کردند پس بر این دو قضا واجب است و فدیه نیست. (جصاص)
إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ:
اگر میدانید که روزه برای شما خوب است. (خازن)
گفته اند: اگر روزه بگیرید، خواهید دانست که چه منفعتهایی برای شما از قبیل خیرات و تقوی هست. (خازن)
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿185﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ماه رمضان که روزه ی آن بر شما فرض گشت ماهی است که قرآن در آن نازل شده است و بر فرض بودن آن قرآن نازل گشته است قرآن راهنمایی است برای راه حق و در آن بیاناتی است در مورد احکام حلال و حرام و داستان عبرت آموز و جدا کننده است بین حق و باطل یعنی قرآن باعث شناخت حق از باطل است پس اگر کسی از شما ماه رمضان را رویت نمود و کسی که در ماه رمضان معذور نبود، روزهای رمضان را باید روزه بگیرد و کسانیکه بیمار باشند و از روزه عاجز و یا مسافر باشند، پس رواست که روزه نگیرند و در وقتی دیگر قضای آن را بجای آورند. هدف و مقصود خداوند از این حکم آسان گیری است و سختگیری نیست و این امر به قضا برای کامل کردن عدد ماه است و فرض گردانیدن روزه ی رمضان برای این است که از طریق الله تعالی را بزرگ بدارید بخاطر اینکه شما را هدایت کرده است و باشد که از این طریق شکر گذار نعمتهای الله تعالی باشید.

مستندات
شَهْرُ رَمَضَانَ:
ماهی که باید روزه بگیرید، ماه رمضان است. (خازن)
بر شماست روزه ی ماه رمضان. (بحر العلوم)
رمضان مشتق از رمضاء به معنی سنگ داغ شده توسط خورشید است. (خازن)
آورده اند که وقتی اسمهای ماههای سال را از لغت و زبان قدیمی ، نقل کردند، هر ماه که با هواو فصلی مصادف میشد به آن اسم خوانده میشد و ماه رمضان در وقت گرمی هوا بوده است و برای همین رمضان نام گذاری شد. (خازن)
بعضی گفته اند که رمضان اسمی از اسامی الله تعالی است که البته صحیح این است که اسم ماه است نه چیز دیگر. (خازن)
الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ:
وقتی الله تعالی این ماه راه به این عبادت عظیم یعنی روزه، اختصاص داد، سبب آن را نیز بیان نمود که چرا این ماه انتخاب شده است، و آن بخاطر نازل کردن کتاب بزرگ خود یعنی قرآن در این ماه صورت گرفته است. (خازن)
قرآن جامد بوده و اسم این کتاب است همانند اینکه کتاب منزل بر موسی تورات است و از امام شافعی روایت است که نه از قرء مشتق است و نه مهموز است. (خازن)
و اکثرا بر این قول هستند که قرآن مشتق از قرء به معنی جمع است زیرا قرآن سوره ها و آیات و قصه ها و مثلها و احکام و نشانه ها را در خود جمع نموده است. (خازن)
داود بن ابی هند گوید از شعبی پرسیدم که آیا در ماه های دیگر قرآن نازل نمیشد؟ شعبی گفت: بله در ماههای دیگر نیز نازل میشد ولی در ماه رمضان رسول الله ص قرآن همان سال را عرض میکرد پس الله تعالی هر آیه ای را که میخواست نگه میداشت و یا آیه ای دیگر را منسوخ میکرد و از یاد پیامبر ص میبرد. (بغوی)
از ابن عباس: کل قرآن یکباره از لوح محفوظ به آسمان زمین، در شب قدر ماه رمضان، نازل شده است و در مکانی به نام بیت العزة نهاده شد و از آنجا جبرئیل در طول بیست و سه سال، قسمت قسمت بر پیامبر ص ، نازل کرده است.(خازن)
در روایت ابی داوود از رسول الله ص آمده است: صحف ابراهیم بر حضرت ابراهیم در سومین شب رمضان نازل شده است و در روایتی در شب اول آن نازل شده است و تورات شب ششم و انجیل در شب سیزدهم رمضان نازل شده اند و زبور در شب هجدهم و قرآن در شب بیست و چهارم یعنی شش روز مانده از رمضان نازل شده است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند منظور از نزول قرآن در رمضان، ابتدای نزول آن در رمضان بوده است و این قول ابی ابن اسحاق و ابی سلیمان دمشقی است. (خازن)
بعضی دیگر گفته اند منظور آیه ی فرض شدن روزه ی رمضان در این ماه اتفاق افتاده است. از ضحاک و مجاهد چنین روایت شده است.(خازن)
از مجاهد: در هر شب قدر در بیست سال نازل شده است. (بحر العلوم)
ابن جریر گوید: در هر رمضان قرآن همان سال نازل میشده است. (بحر العلوم)
هُدىً لِلنَّاسِ:
قرآن هدایت مردم از گمراهی است. (خازن)
وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ:
و بیاناتی از حلال و حرام که هدایت است و بیاناتی برای خروج است شبهات. (بحر العلوم)
فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ:
یعنی کسی از شما مقیم باشد یعنی مسافر نباشد، پس باید که این ماه را روزه بگیرد و شهود یعنی حاضر بودن. (خازن)
بعضی گفته اند منظور از شهود، مشاهده ی هلال رمضان است برای همین است که رسول الله ص فرموده اند: روزه را با دیدن هلال شروع کنید و با دیدن هلال فطر کنید.(خازن)
در ثبوت رویت بین علما چند قول وجود دارد: در اینکه اگر کسی هلال رمضان را ببیند باید روزه بگیرد، اختلافی نیست. (خازن)
و در ثبوت رویت آمده است:
ابوثور گوید: یک نفر خبر دهد نیز رویت ثابت میشود. (خازن)
امام مالک گوید همانند حقوق دیگر است که با شهادت دو مرد یا یک مرد و دو زن ثابت میشود. (خازن)
امام شافعی: هلال رمضان با خبر واحد ثابت میشود و فطر به نصاب شهادت ثابت میشود و فطر کمتر از دو مرد قبول کرده نشود. (خازن)
وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ:
تکرار رخصت بودن برای بیمار و مسافر برای این است که رخصت اول برای همه بود و روزه اختیاری بود و وقتی با فلیصمه ، منسوخ شد، احتمال میرفت که برای بیمار و مسافر نیز رخصت برداشته شده باشد برای همین در اینجا تکرار نمود تا بگوید برای بیمار و مسافر روزه نگرفتن رخصت است. (خازن)
روزه نگرفتن در مسافرت مباح است و روزه گرفتن رواست و این قول عامه ی علمای اسلام است. (خازن)
ابن عباس وابو هریره و ظاهریه گویند: روزه در مسافرت جایز نیست و اگر بگیرد باز بر وی قضای رمضان واجب است. (خازن)
و به حدیث رسول الله ص استدلال کردند که فرموده اند: روزه ی در سفر، از نیکی نیست. (خازن)
و عامه ی علما این حدیث را در حق کسی میدانند که روزه وی را به مشقت انداخته باشد. (خازن)
و این تاویل علما با بیان قصه ی این حدیث مشخص میگردد، روزی مردم را دیدند که در سفر کسی را دوره کرده بودند و رسول الله ص فرمودند: چه شده است؟ جواب دادند که کسی روزه گرفته و از حال رفته است و مردم در حال رسیدگی به وضع وی هستند و رسول الله ص در این حال این جمله را گفتند. (خازن)
و نیز از انس روایت است که همراه رسول الله ص به مسافرت رفتیم و بعضی روزه بودند و بعضی دیگر روزه نبودند و کسی بر دیگری بر فطر یا روزه عیب گیری نمیکرد. (خازن)
در مورد مسافت سفر نیز اختلاف میباشد:
الف: داوود ظاهری گوید هر نوع سفری باشد ولو یک فرسخ، موجب اباحت افطار میشود. (خازن)
اوزاعی گوید: به مسافت سفر یک روزه باشد. (خازن)
امام شافعی و احمد بن حنبل و مالک گویند: کمتر از شانزده فرسخ که مسافت مدت دو شبانه روز است، موجب اباحت نمیشود. (خازن)
حنفیان گویند که مدت سفر مدت سه شبانه روز است. (خازن)
فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ:
پس کسانیکه بخاطر بیماری یا سفر در ماه رمضان افطار کرده اند، در وقتی دیگر قضای آن را بجای آورند. (خازن)
قضای رمضان فرقی ندارد که به تتابع باشد یا متفرق باشد، هر دو صحیح هستند. (خازن)
از حضرت عائشه روایت است که میگفتند قضای روزه رمضان بر من میماند و نمیتوانستم بجای بیاورم تا وقتی که شعبان میشد، آنوقت قضا میگرفتم. (خازن)
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ:
الله تعالی در واجب گرداندن روزه، قصد آسان شدن آن را دارد و برای همین برای بیمار و مسافر، فطر را مباح گرداند. (خازن)
با اباحت فطر برای شما در حالت بیماری و مسافرت، قصد آسان گیری برای شما را دارد. (بحر العلوم)
وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ:
قصد سختگیری بر شما را ندارد. (خازن)
با واجب کردن روزه بر بیماران شما و مسافران، قصد سختگیری ندارد. (بحر العلوم)
وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ:
و میخواهد که تعداد روزه ی روزهای قضا شده را کامل کنید. (خازن)
یعنی اگر بر شما رویت هلال، مبهم ماند پس عدد ماه را به سی کامل کنید. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: روزه ی رمضان را یک و یا دو روز زودتر شروع نکنید. (بغوی)
وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ:
منظور تکبیر گفتن در روز عید است. و این قول امام مالک و احمد و شافعی و امام محمد و ابویوسف است. (خازن)
امام اعظم گوید که تکبیر در عید قربان است و در عید فطر تکبیر نمیباشد. (خازن)
قول دوم در این مورد این است که منظور از لتکبروا، الله تعالی را به بزرگی یاد کنید با شکر گزاری نعمتهایش و برای اینکه این عبادت بزرگ را بر شما واجب گردانده است. (خازن)
عَلى ما هَداكُمْ:
بخاطر راهنمایی شما به عبادت خود و به آنچه از عمل که باعث رضایت الله تعالی از شما میشود. (خازن)
وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ الله:
باشد که شکر گزار نعمتهای الله تعالی باشید. (خازن)
وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ ۖ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ ۖ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ ﴿186﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی بندگان من بپرسند که کیفیت دعای رب چگونه است پس به آنان بگو که به آنان از هر نظر نزدیکم و دعایشان را اجابت میکنم پس دعا کنند و از من اطاعت کنند و بر ایمان خود استوار باشند، که در اینصورت امید است که هدایت شوند و راه یابند.

مستندات
وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ
وقتی اعرابی (بادیه نشینی) از رسول الله ص پرسید که آیا پروردگار ما نزدیک است تا با وی مناجات کنیم و یا دور است تا به فریاد بخوانیمش؟ این آیه نازل شد. (نسفی)
الله تعالی از طریق علم و اجابت دعا، نزدیک است زیرا از قرب مکانی، فراتر است. (نسفی)
از ابن عباس: یهود به رسول الله ص گفتند: پروردگار تو چگونه دعای ما را میشنود در حالیکه تو گمان میکنی که بین آسمان و زمین مسیر پانصد سال راه است و غلظت هر آسمان نیز همانند آن است؟ در جواب آنان این آیه نازل گشت. (بغوی)
رسول الله ص در راه جنگ خیبر و یا در راه برگشت از آنان بودند که صحابه وقتی به دره ای رسیدند فریاد زدند و گفتند: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، در این حال رسول الله ص فرمودند: از جهر باز ایستید و جهر نگویید چراکه شما کر و غائب را نمیخوانید بلکه قطعا شنوا و نزدیک را میخوانید و وی با شماست (بغوی)
أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ:
در هر زمان دعا کنید، اجابت کنم و این در جوا کسانی بود که پرسیده بودند: در چه اوقاتی دعا کنیم اجابت میشود؟.(بحر العلوم)
اجابت دعا وعده ای صادق از طرف الله تعالی است و آن بدین معنی است که وقتی مومن دعا میکند، پروردگار گوید که بگو گوش میکنم و ای با برآورده کردن حاجت تفاوت دارد و در مورد برآورده کردن حاجت چنین است که گاهی سریع به حاجتش روا میشود و گاهی با تاخیر و گاهی نیز به آخرت گذاشته میشود و گاهی نیز چنین است که خیر بنده در امری دیگر است. (نسفی)
گفته اند که معنی دعاء، اطاعت است و معنی اجابت، ثواب دادن. (بغوی)
از رسول الله ص: دعایتان را الله تعالی اجابت میکند مادامیکه دعای به گناه نباشد و یا برای قطع صله ی رحم نباشد و یا عجله نکند. گفتند: عجله کردن به چه معناست؟ فرمودند: بنده گوید یا رب دعا کردم و دعا کردم ولی قبول نکردی و بعد دعا کردن را ترک کند.(بغوی)
رسول الله ص: مومنی بر روی زمین دعا نکند مگر اینکه الله تعالی دعای وی را اجابت کند و یا شری را از وی دفع کند مادامیکه به گناه یا قطع صله ی رحم دعا نکند. (بغوی)
گفته شده است: دعا دارای آداب و شرایط است که اسباب اجابت دعا هستند هرکس آن شرایط را کامل کند اهل اجابت دعا میشود و هرکس خللی در آن ایجاد کند دیگر اهل اجابت نخواهد بود. (بغوی)
فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي:
پس من را اجابت کنند وقتی به ایمان و طاعت خود فرامیخوانم. (نسفی)
از من طلب اجابت کنید. (بغوی)
اجابت از الله تعالی، عطاء و بخشش است و از بنده اطاعت است. (بغوی)
وَلْيُؤْمِنُواْ بي:
و به من ایمان بیاورند. (نسفی)
امر به ثابت قدم بودن در ایمان است. (بیضاوی)
لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ:
تا امیدوار به هدایت یافتن باشند. (نسفی)
رشد ضد غی است. (نسفی)
غی یعنی بی راه شدن و گمراه گشتن و منهمک شدن در جهل و نادانی.
رشد یعنی به حق رسیدن. (بیضاوی)
وقتی الله تعالی مسلمانان را امر به روزه و رعایت عدد آن کرد و بر انجام وظایف شان تشویق نمود، در این آیه بیان داشت که وی تعالی به احوال آنان عالم است و اقوال آنان را میشنود و دعایشان را قبول میکند و بر اعمالشان پاداش خواهد داد. (بیضاوی)
باشد که هدایت شوید. (بغوی)
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ ۚ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ ۗ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ ۖ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ ۚ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ﴿187﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

براي شما شب رمضان اجازه داده شد و حلال گشت تا با زنان خود مباشرت و مجامعت و سخنی از این سنخ بگویید و انجام دهید. زنان برای شما لباس هستند و شما مردان نیز برای آنان لباس هستید که عیب یکدیگر میپوشانید و به یکدیگر تا این اندازه نزدیک هستید و یکدیگر را از اعمال حرام باز میدارید و مایه ی آرامش یکدیگر هستید و یکدیگر را از آتش جهنم نجات میدهید. الله تعالی میداند که شما با انجام امور نهی شده در شب رمضان به خود خیانت میکنید و برای همین از گناه شما گذشت نمود و به شما اجازه داد که شب رمضان با همسران خود امیزش داشته باشید و بخورید و بیاشامید و توبه کردید و توبه ی شما قبول شد و از عذاب شما درگذشت و به شما تخفیف در حکم داده شد. پس از این به بعد با زنان خود آمیزش کنید و البته آنچه بر شما از حرام و فرض نوشته است را رعایت کنید یعنی با همسران خود در زمانی که عذر شرعی ندارند این امر حلال است و با آمیزش هدفتان نسل آوری باشد و حلال و حرام الله را رعایت کنید. و بخورید و بیاشامید تا وقتی که فجر صادق ظاهر گردد و روز و شب از یکدیگر متمایز گردند و بر سر کوهها فجر صادق آشکار شود. بعد طلوع فجر صادق و آشکار شدن آن دیگر روزه بگیرید و کامل کنید تا غروب آفتاب. و این حلال شدن شب رمضان برای آمیزش با همسران برای کسانی است که اعتکاف نباشند و بر اعتکاف گذاران آمیزش و لوازم آن از قبیل بوسه و لمس حلال نیست. آنچه از امور روزه و محرمات آن و اعتکاف و محرمات آن بیان شد حدود الهی هستند که به آن نباید نزدیک شد. آنچنانکه این احکام را برای شما بیان داشته ایم احکام دینی دیگر را نیز بیان خواهیم نمود. نکته: آنچه از جدول اوقات صلاه و نماز و روزه و وقت سحری و آخر وقت سحری بین مردم در این زمان مرسوم شده است هیچ یک بر اساس معیار شرعی نبوده و اعتبار ندارند و آنچه معتبر است قول صاحب شرع است که روزه را فرض گردانیده است و اصل این است که نظر شرع تامین شود نه نظر دانشمند یا عالم یا هرکس دیگر.

مستندات
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ:
سبب نزول آیه: در ابتدا روزه اینگونه واجب شده بود که وقتی کسی روزه را افطار میکرد تا وقت ادای عشا یا خوابیدن قبل آن ، حق خوردن و آشامیدن و آمیزش را داشت. وقتی عشا را ادا کرد یا خوابید ، خوردن و آشامیدن و جماع تا شب روز بعد حرام میگشت.
شبی حضرت عمر بعد خواندن عشا با همسر خود آمیزش کرد و بعد اینکه غسل بجای آورد ، پشیمان شد و شروع کرد به ملامت خود که چرا چنین نموده است.
بعد پیش رسول الله ص آمد و عرض کرد که از این عملی که انجام داده است از الله تعالی و از رسول الله ص عذر میخواهد. حضرت رسول الله ص فرمودند: این شایسته ی تو نبود. بعد جماعتی از مردان دیگر نیز به این امر اعتراف کردند.
در این حین این آیه نازل شد و شب روزه تا وقت صبح صادق حلال گشت. (خازن)
يعني بر شما حلال گشت رفث با زنان شما یعنی در شب روزه.
رفث به معنی گفتن مسایلی که در بین عموم گفتن آن باعث شرم است، و در این آیه کنایه از آمیزش با همسران خود است. (خارن)
از ابن عباس: الله تعالی با حیا است و از ذکر آمیزش دوری کرده و به کنایه آورده است و منظور در اینجا آمیزش است. (خازن)
هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ أي سكن لكم وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ:
زن و مرد برای یکدیگر مایه ی آرامش هستند. آرامشی که زن و شوهر کنار پیدا میکنند را در چیزی دیگر نمیتوان یافت. (خازن)
از آنجا که ارتباط زن و شوهر با همانند لباس بر یکدیگر است و تماس بسیار است از این جهت به شما آمیزش در شب را در ماه رمضان حلال گردانید. (نسفی)
گفته شده: از آنجا که زن و شوهر در رختخواب لخت میشوند و در زیر یک لباس میخوابند، هر یک از آنها را لباس گفته شده است. (خازن)
شما ای مردان پوشاننده ی زنان از آتش جهنم هستید و همچنین زنان نیز مردان را چنین پوشاننده هستند (بحر العلوم)
آمده است: زن و شوهر پوشاننده ی همدیگر هستند چراکه از کار حرام یکدیگر را حفظ میکنند و برای همین در حدیث وارد شده است: هرکس ازدواج کند دو سوم دین خود را محافظت داشته است. (خازن)
عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ:
از ابن عباس: الله تعالی دانست که شما به نفس خود در مورد آنچه که به امانت سپرده بود خیانت میکنید. (خازن)
یعنی خیانت شما در آمیزش با همسران در شب روزه یعنی با اینکار به نفس خود خیانت و ظلم میکنید. (خازن)
به فرد عاصی و گناهکار، خاین گفته میشود زیرا دین را به وی به امانت داده اند. (خازن)
خيانت شما بر خود اين است كه نفس خود را در معرض عذاب قرار میدهید و از ثواب نفس کم میکنید. (بیضاوی)
فَتابَ عَلَيْكُمْ:
یعنی توبه کردید و توبه ی شما را پذیرفت و از گناه شما گذشت. (خازن)
يعني به شما تخفيف داده شد و شب رمضان را حلال گردانید. (البحر المحیط)
وَعَفا عَنْكُمْ:
گناهانتان را محو کرد. (خازن)
بر شما امر زنان را آسان گردانید. (البحر المحیط)
از براء بن عازب: در شبهای رمضان مردان به خود خیانت میکردند و این آیه نازل گشت. (خازن)
ابن عباس گوید: این خیانت آن مردان به نفع مردم شد و حکم تسهیل گشت و رخصت داده شد. (خازن)
فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ:
پس حال در شبهای رمضان مجامعت کنید چرا که برای شما حلال گشته است. (خازن)
مباشره یعنی پوست به پوست خوردن و لمس داشتن است. (خازن)
وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ:
بجویید با این عمل آنچه برای شما در لوح محفوظ نوشته شده است یعنی فرزند مقدر برای شما. (خازن)
گفته اند: با خوردن و آشامیدن و جماع در شب ، بجویید آنچه را که الله برای شما حلال گردانده است. (خازن)
به جايي از زن مباشرت کنید که بر شما حلال شده است نه بر موضع حرام زن. (البحر المحیط)
از زجاج: از قرآن تبعیت کنید در آنچه که در آن براي شما مباح گردانیده شده و امر شده است. (بحر العلوم)
آمیزش در شب رمضان وقتی حلال است که از معذورات شرعی امثال حیض و نفاس خالی باشد. (البحر المحیط)
گفته شده: شب قدر را در این شبها بجویید. (خازن)
منظور از حلال بودن آمیزش این است که آمیزش با زنان و کنیزان خود حلال است. (البحر المحیط)
وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ:
در مورد صرمه پسر قیس نازل شده است: داستان از این قرار بود که وی با دهان روزه در زمین خود کار میکرد و وقت افطار که به خانه برگشت، از اهل خود طعام خواست و وقتی زن وی خواست برایش غذای گرم آماده کن، از فرط خستگی به خواب رفت و وقتی زنش وی را بیدار کرد، از عصیان به الله ابا کرد و چیزی نخورد و روز بعد که گرسنه صبح کرد، نیمروز نشده بود که بیهوش شد. وقتی به هوش آمد نزد رسول الله ص رفت و وقتی رسول الله ص وی را دیدند فرمودند: چه شده که ضعیف میبینمت ای اباقیس؟ و صرمه قصه را بیان داشت و رسول الله ص ناراحت شدند و در این حین این آیه نازل شد. (خازن)
زجاج: فجر دو نوع است یکی سیاه است و دیگری روشن و سفید که به عرض پخش شده و افق را پر میکند. (البحر المحیط)
معنی آیه این است: در شب رمضان بخورید وبیاشامید تا اینکه سفیدی روز از تاریکی شب جدا شود. (خازن)
وقتي خوردن و آشامیدن و آمیزش تا وقت صبح صادق حلال گشت پس تاخیر غسل آن تا بعد صبح بلااشکال خواهد بود. (مظهری)
خیط گفتن به صبح و شب از این جهت است که هر دو در افق همانند رشته و ریسمان امتداد مییابند. (خازن)
این امر به خوردن و آشامیدن اشاره به این مطلب دارد که سحری خوردن پسندیده است و در حدیث نیز آمده است: سحری بخورید که در آن برکت است. (ابن کثیر)
وقتی این آیه نازل گشت مردم به پای خود ریسمان سفید و سیاه میبستند و تا وقتی که این دو از هم تشخیص داده شود، میخردند. وقتی من الفجر آمد، مردم دانستند که منظور سیاهی شب و سفیدی روز است. (خازن)
از بسیاری از صحابه و تابعین تاخیر شدید سحری روایت شده است و سحری را ادامه میدادند تا وقتی که بعضی میگفتند صبح دمیده است و بعض دیگر میگفتند نشده است. (ابن کثیر)
از عدی بن حاتم: من اینکار را میکردم ولی برای من معلوم نمیشد که چه وقت باید دست بکشم و نزد رسول الله ص آمدم و آن را عرض کردم و ایشان فرمودند: آن سیاهی شب و سفیدی روز است. (خازن)
رسول الله ص: بخوريد و بیاشامید و شما را این سفیدی بالارونده به واهمه نیاندازد(که وقت سحر تمام شده است) تا وقتی که برای شما سرخی عریض ظاهر گردد. (ابن کثیر)
از ابن عمر: رسول الله ص فرمودند: بلال در شب اذان میگوید پس تا وقتی ابن ام مکتوم اذان نگفته باشد، بخورید و ابن ام مکتوم، فردی نابینا بود و اذان نمیگفت تا وقتی که مردم داد میزدند که صبح شد صبح شد. (خازن)
از ابن عباس: فجر دو نوع است یکی اینکه در آسمان رو به بالا میرود پس آن نه خوردن را حرام میکند ونه نماز صبح را حلال میگرداند و نوع دیگر فجری است که بر سر کوه ها ظاهر میشود آن است که خوردن را بر روزه دار حرام میگرداند و نماز صبح را حلال میگرداند. (ابن کثیر)
صبحی که طعام را برای روزه دار حرام میگرداند، صبحی است که سریع منتشر میشود و نه فجری که دراز است. (خازن)
فرق بین فجر صادق و کاذب این است که صبح کاذب به درازا در افق ظاهر میشود و بعد خاموش میگردد و فجر صادق بعد آن است و در افق منتشر میگردد. (خازن)
از سمره بن جندب: رسول الله ص فرمودند: اذان بلال و فجر مستطیل شما را به اشتباه نیاندازد پس بخورید و بیشامید تا وقتی که فجر اینگونه پخش شود. و حماد آن را اینگونه حکایت کرد که به طرفین دست خود را دراز باز کرده است یعنی به عرض پخش شود. (خازن)
ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ:
یعنی انتهای روزه به آمدن شب است همینکه شب شد، افطار حاصل است. (خازن)
در حدیث قدسی آمده است؛ بهترین بندگان من کسانی هستند که در افطار تعجیل میکنند.(ابن کثیر) یعنی به محض غروب افطار میکنند.
از حضرت عمر: رسول الله ص فرمودند: وقتی شب از اینور آمد و روز اونور رفت و خورشید غروب کرد، روزه دار، افطار نموده است. (خازن)
نکته ای در مورد غروب خورشید برای روزه دار: آیا روزه دار همینکه غروب شد چیزی تناول کند یا خیر؟ از آنجا که از روزه وصال (روزه پی در پی گرفتن بدون اینکه شب بین آنها فطری صورت گیرد) نهی شده است پس باید چیزی بخورد تا مشمول این نهی نشود. جواب دوم خیر است چرا که همینکه شب شد دیگر افطار شده است چه بخورد و چه نخورد. (خازن)
از این قسمت آیه، میتوان چنین استدلال کرد که روزه ی نفلی باید و وجوبا کامل کرده شود چرا که الله تعالی امر به اتمام نموده است و امر برای وجوب است و شامل تمامی روزه ها میشود . (خازن)
وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ:
اعتكاف يعني بر چیزی رو کردن و ملازم بودن با وی به طریق احترام و تعظیم. (خازن)
اعکاف یعنی در مسجد به نیت خالصا لله و به نیت قربت به الله بودن است. (بیضاوی)
سبب نزول این قسمت آیه این است که صحابه وقتی اعتکاف مینشستند و نیازی به همسر پیدا میکردند ، به خانه رفته و قضای حاجت کرده و غسل کرده و باز به اعتکاف خود ادامه میدادند و با این آیه از این عمل نهی شدند. (خازن)
این آیه که کلمه ی مساجد را برای اعتکاف آورده است نشان میدهد که اعتکاف فقط در مسجد میباشد و در غیر مسجد نمیشود و دیگر اینکه فرقی ندارد که چه مسجدی باشد. (نسفی)
وجه دیگر اینکه وقتی الله تعالی آمیزش را بر روزه دار در روز حرام گرداند و شب حلال گرداند، گمان میرفت که مردم فکر کنند برای اعتکاف گذار نیز حکم چنین باشد پس الله تعالی در این قسمت بیان آن داشت که آن حلال بودن آمیزش در شب برای افراد غیر معتکف است. (خازن)
در آیه دلالتی بر مطلوب بودن اعتکاف نیست بلکه اعتکاف نشستن رسول الله ص است که سنت بودن آن را بیان میکند. (البحر المحیط)
أيه دال بر اعتکاف مردان در مساجد است و از بیان حکم زنان مسکوت است. (البحر المحیط)
در بیان حکم اعتکاف:
از حضرت علی: اعتکاف فقط در مسجد الحرام است نه مکانی دیگر و نه مسجدی دیگر. (خازن)
از عطاء : فقط در مسجد الحرام و مسجد النبی درست است. (خازن)
حذیفه گوید: در این دو مسجد و در مسجد بیت المقدس است. (خازن)
زهری گوید: فقط در مساجد جامع صحیح است. (خازن)
امام اعظم گوید: در مسجدی که دارای امام و موذن باشد، رواست. (خازن)
از ایمه ی دیگر: در هرکجا که مسجد باشد جایز است منتها در مسجد جامع افضل است. (خازن)
از حضرت عایشه: رسول الله ص در ده روز آخر رمضان اعتکاف مینشستند تا اینکه وفات کردند و بعد ایشان، همسران حضرت اعتکاف نشستند. (خازن)
امام اعظم ابوحنیفه، روزه را شرط اعتکاف میدانند یعنی هرکس بخواهد اعتکاف بنشیند باید روزه باشد. (خازن)
نزد امام اعظم کمترین حد اعتکاف یک روز است به شرطی که قبل صبح صادق وارد شود و بعد غروب خارج شود. (خازن)
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها:
آنچه از احکام روزه و اعتکاف ذکر شد، از حرامها و منهیات، حدود الهی هستند پس نزدیک این حدود و مرز نشوید. (خازن)
مباشرت با همسران در وقت اعتکاف معصیت است پس نزدیک آن نیز نروید. (بحر العلوم)
كذلك يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ:
آنچنانکه که برای شما امر ونهی خود را بیان داشته است، احکام شریعت خود را بیان میدارد تا از آنچه حرام گردانیده است دوری کنید و از عذاب الهی نجات یابید. (خازن)
باشد که تقوی پیشه کرده و از نهی و امر الله تعالی تبعیت کنید. (بحر العلوم)
تفسير:
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿188﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اموال یکدیگر را به وجهی که الله بر شما حلال ندانسته نخورید، مانند اینکه به قمار یا به قسم دروغ و امثال اینها نخورید. با بردن اموال مردم به حکام و با کمک آنان نیز، نخورید و با شهادت دروغ پیش قاضی نیز اموال یکدیگر را نخورید و حکم قاضی اموال دیگران بر شما حلال نمیگردد و این اعمال خلاف شرع را درحالیکه خود میدانید باطل است، انجام ندهید.

مستندات
این آیه در حق دو نفر به نامهای امرئ القیس و کندی و اشوع خضرمی نازل شده است و آن دو در مورد حقی به پیش رسول الله ص شکایت بردند و وقتی یکی از آنها خواست قسم دروغ بخورد رسول الله ص چنین فرمودند: شما دو نفر پیش من شکایت آورده اید و شاید یکی از شما حجت خود را بهتر از دیگری بیان میکند پس اگر من به یکی از شما حق را بدهم و به نظرم برسد که حق با وی است و این درحالی باشد که آن گیرنده ی حق خود میداند که حقش نیست پس بداند که من برایش قطعه ای از آتش جهنم به وی میبرم و میدهم. و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
رسول الله ص: هرکس شهادت دروغ دهد پس قبل اینکه وی پایش را بردارد الله تعالی وی را از بالای عرش لعنت کند. (بحر العلوم)
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ:
یعنی اموال یکدیگر را به ظلم و گواهی و شهادت دروغ نخورید. (بحر العلوم)
اموال یکدیگر را به جز مواردی را که الله تعالی برای شما مباح گردانده است، نخورید. (خازن)
اكل به باطل به چهار قسم صورت میگیرد: ۱ به طریق غارت و دزدی و۲ از طریق بازی مثل قمار و اجرت آوازخوانی و بازیهای دیگر و ۳ به طریق رشوه گرفتن در حکم و شهادت دروغ و ۴ به طریق خیانت در امانت. (خازن)
یعنی به باطل خورده و به حکام نسبت ندهید. (بغوی)
با اموال برادرت به پیش حاکم و قاضی نرو در حالیکه میدانی ظالم هستی چراکه حکم قاضی حرامی را حلال نمیگرداند. (بغوی)
وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ:
و با بردن دعوا به حاکمان. (بحر العلوم)
با عمل به ظاهر دلیل و ترک آنچه از حقیقت میدانید اموال یکدیگر را نخورید. (بحر العلوم)
لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ:
اموال مردم را با قسم دروغ و شهادت دروغ نخورید. (بحر العلوم)
وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ:
درحالیکه خود میدانید که این ظلم است. (بحر العلوم)
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ ۖ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ ۗ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَىٰ ۗ وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿189﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد هلال ماه میپرسند و از چرایی آن میپرسند پس به آنان بگو که حکمت آن این است که برای مردم زمان را نشان میدهد و زمان حج را نشان میدهد و این نیست که هر وقت خواستید حج بجای آورید و نیکی نیز در این خلاصه نمیشود که در وقت برگشت از در وارد نشده و از پشت خانه وارد شوید و در این عمل شما هیچ حکمتی نیست پس از در وارد شوید از حرام خدا دوری کنید و اوامر وی را انجام دهید تا از عذاب وی در امان بمانید و نجات یابید.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ:
از رسول الله ص در مورد بزرگ و کوچک شدن هلال ماه پرسیدند و این آیه نازل شد. (طبری)
معاذ بن جبل و ثعلبه در مورد هلال پرسیدند و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
این هلال برای نشان دادن وقت روزه و افطار مسلمانان و برای دانستن وقت مناسک حج آنان است. (طبری)
اعتبار به رویت هلال میباشد و مسلمانان بر این قول اتفاق نظر دارند و شهود شهر همان رویت هلال میباشد برای واجب شدن روزه. (جصاص)
و از آیه چنین برداشت میشود که شبی که هلال رویت میشود برای ماه جدید است نه برای ماه گذشته. (جصاص)
منظور سوال کنندگان این بود که چراهلال گاهی پنهان میگردد و در اوقات دیگر نیز تغییر میکند و الله تعالی چنین جواب میدهد. (طبری)
نام بردن حج از بین عبادات برای بیان این مطلب است که عرب جاهلی حج را به عدد انجام میدادند و اوقات آن را تغییر میدادندو برای رد این عمل آنها، بیان داشت که حج وقت بخصوصی دارد. (خازن)
از آنجا که روزه عبادتی است که بر تمامی مردم مکلف، واجب میشود پس جایز نیست که به چیزی تعلیق شود که فقط یک عده ی خاص آن را بدانند. (جصاص)
یعنی وقتی بر تمامی مسلمانان مکلف واجب است پس نشانه های آن نیز باید برای عموم معلوم و قابل شناسایی باشد.
یعنی وقتی بر تمامی مسلمانان مکلف واجب است پس نشانه های آن نیز باید برای عموم معلوم و قابل شناسایی باشد.
رسول الله ص فرموده اند: روزه را با دیدن هلال شروع کنید و فطر را نیز با دیدن هلال آغاز کنید و اگر بخاطر ابری بودن یا چیز دیگر نتوانستید هلال رمضان را ببینید، در اینصورت ماه شعبان را سی را گویید.
این حدیث نشان میدهد که با حساب و منجم کار ندارد و برخلاف حکم شرع و سنت و اجماع فقها میباشد. (جصاص)
وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَن تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَىٰ ۗ وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا:
در مورد کسانی نازل گشت که وقتی احرام میبستند به خانه های خود از در ورودی وارد نمیشدند و بلکه از پشت خانه ی خود وارد میشدند و این آیه نازل شد. (طبری)
در جاهلیت کسانی بودند که وقتی به سفری یا حجی میرفتند و بعد منصرف میشدند در وقت برگشت به خانه از در وارد نشده بلکه از پشت و از سوراخی که ایجاد کرده اند وارد میشدند. (ابن ابی حاتم)
انصار وقتی به حج میرفتند از در ورودی وارد نمیشدند بلکه از پشت خانه وارد میشدند و یکی از آنها از در ورودی وارد شد و به وی تذکر دادند و این آیه نازل گشت.(طبری)
در جاهلیت چنین میکرده اند.(طبری)
یعنی نیکی این نیست که از پشت وارد خانه شوید و این کار شما هیچ ثوابی ندارد و بلکه نیکی آن است که از خدا ترسیده و از حرام وی دوری کنید و اوامر وی را انجام دهید. (طبری)
در یک آیه آوردن سوال و جواب از هلال و آمدن بعضی از پشت خانه برای بیان این مطلب است که کارهای الله تعالی همه از روی حکمت است ولی بعضی کارهای انسان را حکمتی نیست مثل همین عمل آنها. (نسفی)
وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ:
از الله بترسید و گناه نکنید، از عذاب نجات خواهید یافت. (بحر العلوم)
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ﴿190﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای اعتلای دین الله و رضای الله و بالا بردن و برپا داشتن دین الله، با کسانی جنگ کنید که با شما میجنگند ویا قصد جنگ دارند و با شروع جنگ یا جنگ با غیر نظامیان از قبیل سالخوردگان و کودکان و زنان، از حدود الهی تجاوز نکنید. الله تعالی برای این از تجاوز نهی میکند چراکه متجاوزین را دوست ندارد.

مستندات
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ:
رسول الله ص و اصحاب ایشان به قصد عمره به طرف مکه حرکت کردند و در مکانی به نام حدیبیه برای استراحت نشستند و مشرکان، ایشان را از عمره منع کردند و صلح حدیبیه بین رسول الله ص و مشرکان صورت گرفت و قرار شد که در سال آینده به رسول الله ص سه روز اجازه ی عمره بجای آوردن داده شود و در سال آینده که رسول الله ص آهنگ رفتن به عمره کردند، اصحاب رسول الله ص از این بیم داشتند که اگر مشرکان جنگ را شروع کنند، چه کنند چراکه در ماه حرام جنگیدن را دوست نداشتند و این آیه نازل شد و به آنان دستور داده شد که اگر تعرضی صورت گرفت، جنگ کنند. (بحر العلوم)
گفته شده این اولین آیه ی قتال میباشد و رسول الله ص از این زمان به بعد با کسانیکه با مسلمانان جنگ میکردند، میجنگیدند و با کسانیکه با آنان کاری نداشتند، کاری نداشتند. (نسفی)
برای غالب شدن کلمه الله و برای عزت بخشیدن به دین وی جنگ کنید. (بیضاوی)
از رسول الله ص سوال شد که چه کسی مجاهد فی سبیل الله میباشد؟ کسی که برای نشان دادن شجاعت میجنگد و یا از روی تعصب و یا ریاکار؟ رسول الله ص فرمودند: کسیکه جنگ کند تا کلمه الله برپا باشد پس آن فی سبیل الله ص است. (خازن)
الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ:
با کسانیکه در حرم و یا در ماه حرام با شما جنگ میکنند، در راه اطاعت از الله تعالی، جنگ کنید. (بحر العلوم)
گفته اند این حکم قبل امر به جنگ با عموم کفار و مشرکان بود و در این وهله از زمان فقط با کسانیکه جنگ میکنند، بجنگید نه با کسانیکه کنار کشیده اند. (بیضاوی)
در اینصورت این آیه با آیه ی 36 سوره ی توبه که در آن امر به جنگ با تمامی مشرکین شده است، منسوخ شده است. (نسفی)
یعنی با کسانی بجنگید که برای جنگ با شما آماده شده اند و یا احتمال جنگ آنان باشد نه با افراد سالخورده و زنان و کودکان و راهبان. (بیضاوی)
یا منظور جنگ با تمامی کفار است چراکه هر یک از آنان اگر فرصت پیدا کنند، انتظار میرود که جنگ کنند. (بیضاوی)
وَلَا تَعْتَدُوا:
با شروع جنگ در ماه حرام و حرم، تعدی نکنید. (بحر العلوم)
با جنگ با کسانیکه پیمان دارید، تعدی نکنید. (بیضاوی)
با بدون اعلان جنگ کردن تعدی نکنید. (بیضاوی)
با مثله کردن (بریدن اعضای انسان) و یا با جنگ کردن با کسانیکه از جنگ با آنان منع شده اید. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ:
معتدین در اینجا کسانیکه ظلم را شروع میکنند. (بحر العلوم)
خیری برای این افراد راده نمیکند. (بیضاوی)
برای بیان علت نهی از اعتدا و تجاوز است. (ابی سعود)
وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ ۚ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ۚ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّىٰ يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ ۖ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ ۗ كَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ ﴿191﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مشرکانی را که در صدد کشتن شما هستند در هرکجا که باشد بکشید چه در حرم و چه در غیر آن و چه در ماههای حرام و غیر آن و آنان را از مکانی که شما را اخراج کردند، اخراج کنید و هم و غم شما در برآورده شدن این مطلب باشد و بدانید که شرک آنان از قتل بزرگتر است و فتنه اش نیز بزرگتر است و در همه جا جنگ مجاز است بغیر از حرم که نباید جنگ کنید مگر اینکه آنان جنگ را شروع کنند که در اینصورت جنگ کنید و سزای کفاری که قصد جنگ دارد همین است.

مستندات
الله تعالی امر کرد تا کفاری را که نقض پیمان کرده بودند را بکشید. (بحر العلوم)
اصل ثقف به معنی مهارت در دست یافتن بر یک شیی است چه علمی و چه عملی. (ابی سعود)
تمام هم و غم شما کشتن آنان باشد همچنانکه هم و غم آنان چنین است و سعی شما بر اخراج آنان از دیارشان باشد همچنانکه شما را اخراج کرده اند. (ابن کثیر)
وَأَخْرِجُوهُم مِّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ:
یعنی از مکه و این امر در روز فتح مکه با کفاری که اسلام نیاوردند، چنین کرده شد. (ابی سعود)
وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ:
زحمت و رنجی که بخاطر آن انسان دچار فتنه و تشویش میشود، از قبیل بیرون رانده شدن از وطن خد، سخت تر از کشته شدن است، چراکه سختی و رنج آن باقی میماند و جان در عذاب باشد. (ابی سعود)
گفته شده منظور این است که شرک آنان در حرم و مانع شما شدن از کشتن آنان در حرم سختتر است. (ابی سعود)
بزرگ بودن شرک از قتل برای این است که شرک باعث آتش ابدی میشود و همینطور باعث فساد بر روی زمین است. (خازن)
وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّىٰ يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ:
کشتار آنان را در حرم اول شما شروع نکنید تا وقتیکه در حرم با شما جنگ نکرده اند. (ابی سعود)
در مورد حکم این آیه که محکم است یعنی حکم آن تا به الان پابرجاست یا که منسوخ بین علما اختلافی میباشد: الف: مجاهد و جماعتی دیگر از علما قائل به این هستند که این آیه محکم بوده و جنگ کردن در حرم، حرام است مگر اینکه کسانی اقدام به جنگ کنند که در اینصورت جنگ مجاز است. ب: قتاده قائل به این است که آیه منسوخ میباشد و ما مامور به جنگ با کفار در هرکجا که باشد میباشیم. (خازن)
فَإِن قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ:
اگر جنگیدند، از کشتن آنان در حرم هیچ ابایی نداشته باشید چراکه خودشان هتک حرمت حرم کرده اند پس مستحق سختترین عذابها هستند. (ابی سعود)
كَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ:
با کفار چنین کرده میشود همچنانکه با اینان انجام داده شده است. (ابی سعود)
سزای مشرکین کشتار آنان است چه در حرم و چه در غیر آن. (بحر العلوم)
فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿192﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر از کفر و جنگ با شما دست بردارند، الله تعالی در حق مومنان آمرزنده ی گناهان بوده و در حق آنان به فضل خود، مهربانی کند و در آخرت از آنچه به اهل طاعت داده میشود، میبخشد.

مستندات
اگر از شرک و جنگ دست بکشند، همانا الله تعالی در مورد گذشته ی آنان از طغیان، آمرزنده است و در مورد قبول توبه ی آنان و ایمان آنان مهربان است. (نسفی)
آمرزنده بر گذشته و مهربان به بندگانش است. (بغوی)
اگر اسلام بیاورند که غفور و رحیم است. (بحر العلوم)
اگر کفاری که با شما میجنگند از جنگ با شما و کفرشان توبه کنند در اینصورت الله تعالی در مورد مومنانی که از گناه برگشته و توبه کنند آمرزنده ی گناه است و در آخرت برای آنان مهربان است به فضل خود و عطای آنچه اهل طاعت میدهد. (طبری)
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ ۖ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ ﴿193﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

با مشرکان عرب بجنگید تا وقتی که کفری باقی نماند و دین یعنی فرمانبرداری دائمی از آن الله گردد و اگر از جنگ دست کشیدند قتلی بر کسی نیست مگر بر از حد تجاوز کنندگان.

مستندات
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ:
با اهل مکه جنگ کنید تا شرکی نماند و اسلام برپا شود. (بحر العلوم)
دین شرعی گردن نهادن و فرمانبرداری از الله تعالی بوده و واگذاری به الله و تسلیم وی شدن به طور دائم میباشد. (جصاص)
این آیه در مورد مشرکان میباشد چراکه مشرکان مورد خطاب هستند و این مشرکان عرب بودند که پیامبر ص را و اصحاب ایشان را اخراج کردند و اهل کتاب چنین نکرده اند پس از این رو است که از عرب فقط اسلام قبول کرده میشود والا جنگ کرده میشود پس این آیه میگوید یا اسلام یا جنگ.(جصاص)
تا وقتی که دین خالص برای الله تعالی باشد و برای شیطان سهمی از آن نباشد. (بیضاوی)
دین در اینجا اطاعت از اوامر و نهی الله تعالی و عبادت وی تعالی میباشد. (طبری)
تا وقتی که دین الله یعنی اسلام دین غالب و ظاهر بر دیگر ادیان گردد. (ابن کثیر)
شخصی از ابن عمر پرسید چگونه است که به حج میروی و عمره بجای میآوری و از جهاد روی برگردان شده ای مگر نمیدانی که الله تعالی به جهاد تشویق کرده است؟ ابن عمر جواب داد: ای فرزند برادر، اسلام بر پنج امر بنا شده است:ایمان به الله و رسولش و نماز پنجگانه و روزه ی رمضان و اداء زکات و حج بیت الله. آن مرد ادامه داد: ای ابا عبدالرحمن مگر نشنیده ای که الله تعالی در قرآن آورده است: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ المُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا، فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} [الحجرات: 9] {قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ} [الأنفال: 39]. ابن عمر جواب داد: ما در زمان رسول الله ص را انجام دادیم و این درحالی بود که اسلام کم بود و شخص در مورد دین خود مورد فتنه واقع میشد: پس یا کشته میشد یا مورد عذاب قرار میگرفت. تا اینکه اسلام زیاد شد و فتنه نیز نماند. (صحیح بخاری4514)
جهاد فرض کفایی است و خود جهاد منظور نمیباشد چراکه جنگ فساد است بلکه فرض شده است تا دین عزت یابد و دفع شر از بندگان الله است پس وقتی با عده ای از مردم این امر حاصل شود، از دیگران ساقط میشود. (هدایه جهاد)
در فتنه ی ابن زبیر دو مرد نزد ابن عمر آمدند و گفتند که چرا کنار کشیده ای؟ ابن عمر جواب داد: آنچه مانع میشود این است که الله تعالی خون برادر (دینی)م را بر حرام گردانده است. آنان ادامه دادند: مگر نشنیده ای که الله تعالی میفرماید: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ}؟ ابن عمر جواب داد: ما جنگیدیم تا وقتی که فتنه ای نماند و دین برای الله گشت ولی شما قصد جنگ دارید تا فتنه باشد و دین برای غیر الله باشد. (بخاری 4513)
اگر ایمان نیاوردند پس با آنان جنگ کنید تا ریشه کن شوند و بر روی زمین فتنه ی انان باقی نماند و دین الله تعالی خالص و بدون مزاحم بماند. (الفواتح الهیه)
تا وقتی که فقط الله عبادت کرده شود. (نسفی)
فَإِنِ انتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ:
اگر از جنگ با شما دست کشیدند و شرک را ترک کردند، پس راه و حجتی برای کشتن آنان نیست مگر با کسانیکه جنگ را شروع کنند. (بحر العلوم)
اگر دست کشیدند پس قتلی نیست مگر بر ظالمان. یعنی قتلی که ابتداءا شروع شود نیست مگر بر ظالمان(والله اعلم). (جصاص)
با کسیکه جنگ نمیکند، جنگیده نشود. (ابن کثیر)
اگر از جنگ با شما دست کشیدند، (خازن)
اگر بعد از جنگ با شما از شرک دست کشیدند پس دشمنی علیه آنان نیست. (ابی سعود)
بر کسانیکه از جنگ ابا دارند تعدی نکنید. (بیضاوی)
اگر بدون جنگ وارد اسلام شدند دیگر دشمنی بر آنان نیست و آنان برادران دینی شما هستند مگر کسانیکه ظلم کنند و از حدود الهی تجاوز کنند. (الفواتح الهیه)
اگر شما بدون ظلم آنان، تعدی کنید حکم علیه شما بر میگردد و شما ظالم خواهید بود. (ابی سعود)
رسول الله ص: من مامور به جنگ با مردم هستم تا وقتی که مردم گواهی دهند که الهی غیر الله نیست و اینکه محمد قطعا فرستاده ی الله است و نماز برپادارند و زکات ادا کنند. وقتی این کارها را انجام دادند دیگر خون و مال آنان محفوظ و محترم است مگر به حق اسلام و حساب آنان با الله است. (مظهری)
سزای ظلم نیست مگر بر خود ظالم. (بحر العلوم)
در این آیه دلیل بر این نیست که از بت پرست غیر از اسلام، چیز دیگری قبول کرده نشود بلکه همانند دیگر ادیان، همنیکه گردن نهادند و جزیه پرداختند، نیز کفایت میکند. (مظهری)
پس اگر از شرک دست کشیدند ویا از جنگ دست کشیدند و جزیه را قبول کردند، دیگر دشمنی و غارت و اسیر گرفتنی علیه آنان نیست مگر علیه کسانیکه بر شرک و جنگ با شما ادامه دادند. (مظهری)
الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ ۚ فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ﴿194﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ماه حرام در قبال ماه حرام است که آنان حرمت ماه را نگه نداشتند و شما را از حج بازداشتند پس اگر باز مانع شدند به زور داخل شوید و اگر بر شما دست درازی کردند شما نیز جواب آن را بدهید و بکشیدشان و هرکس بر کسی ظلمی روا داشت، جزای وی را بدهید و از الله تقوی کنید و دست درازی را شروع نکنید و بدانید که الله تعالی همراه متقین است با یاری رساندن و با پیروز گرداندن شما.

مستندات
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ:
این آیه در مورد عمرهی قضای رسول الله ص نازل شده است توضیح اینکه وقتی رسول الله ص از زیارت بیت الله توسط مشرکین منع شدند و صلح حدیبیه صورت گرفت و قرار شد که رسول الله ص سال آینده حج بجای آورند و رسول الله ص در ذی القعده ، عمره ی قضا را بجای آوردند و الله تعالی میفرماید این ماه حرام یعنی ذی القعده بجای آن ماه حرامی که از آن منع شده اید میباشد. (خازن)
گفته میشود: اگر آنان در ماه حرام با شما جنگ کردند پس شما نیز در ماه حرام جنگ کنید. (بحر العلوم)
روایت شده است: مشرکین به رسول الله ص گفتند: آیا از جنگ در ماههای حرام نهی کرده ای؟ رسول الله ص جواب دادند: بله، و مشرکان خواستند در ماه حرام حمله کنند که این ایه نازل گشت. (جصاص)
وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ:
حرمات جمع حرمة و جمع آوردن آن بخاطر این است که حرامهایی چند وجود دارند؛ماه حرام، شهر حرام، حرمت احرام. (خازن)
قصاص یعنی برابر و مماثله و مثل هم بودن. (خازن)
یعنی با انجام دهنده ی کاری همانند عمل وی پاسخ دادن است.(خازن)
با اینکه مشرکان، مسلمین را در سال ششم منع کردند، در سال هفتم به کوری چشم آنان در سال هفتم حج بجای آوردید. (خازن)
معنای دیگر این آیه را چنین گفته اند: اگر آنان در ماه حرام جنگ را شروع کردند پس شما نیز بجنگید و بکشیدشان و این قصاص است. (خازن)
قتال شما در برابر قتال آنان قصاص است و همچنانکه آنان حرمت ماه حرام را ترک کردند، شما نیز ترک میکنید. (بحر العلوم)
فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ:
پس اگر کسی دست درازی کرد با شروع جنگ، پس شما نیز دست درازی کنید با جنگ کردن با آنان. (خازن)
اینکه جواب دست درازی آنان را نیز دست درازی و تجاوز نامید بخاطر همانند بودن در شکل است. (خازن) یعنی هردو جنگ هستند.
این آیه در مورد قال نازل شده بود و این قاعده ای گشت که هر انسانی تجاوزی علیه انسانی انجام دهد، جزای آن همانند آن داده شود. (بحر العلوم)
عمومیت این آیه در مورد اموال است که اگر کسی اموالی از کسی هلاک کرد باید مثل آن را بدهد و این مثل دو نوع است یکی مثل همان که در اشیاء کیلی (پیمانه ای) و وزنی میباشد و دیگری مثل معنوی که در اشیاء قیمی میباشد. (جصاص)
رسول الله ص در مورد دو شریک در برده ای که یکی از آنها حق خود را آزاد کرده بود پس رسول الله ص وی را برای نصف قیمت برده ضامن گردانیدند. (جصاص)
پس آنچه باید دانست منظور از مثل حتما همانند ظلم صورت گرفته را پس دادن نیست بلکه در مواردی از قبیل قذف(به کسی نسبت زنا دادن) مثل آن همان هشتاد ضربه تازیانه میباشد. (جصاص)
حکم کلی این است که هرآنچه که در آن مماثله وجود داشته باشد عین آن را اجرا کرده شود و اگر نشود به دیه و قیمت و احکام دیگر لحاظ گردد. (جصاص با تلخیص)
وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ
از الله بترسید از اینکه دست درازی را اول شما شروع کنید. (بحر العلوم)
بدانید الله تعالی کمک میکند کسانی را از دست درازی پروا کنند. (بحر العلوم)
در حالی که شما بر تجاوزگران، پیروز میشود بر آنچه بر شما حلال نیست دست درازی نکنید. الله با متقین است با پیروزی دادن.(نسفی)
از آنان مراقبت خواهد نمود و شان آنان را به صلاح خواهد آورد. (بیضاوی)
وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ۛ وَأَحْسِنُوا ۛ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿195﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای کسب رضایت الله و بعنوان اطاعت و فرمانبرداری از الله تعالی در راه وی خرج کنید و به نیامندان و رزمندگان انفاق کنید و با امتناع از فرایض و اوامر الله تعالی که از جمله ی آن انفاق فی سبیل الله باشد خود را در دنیا و آخرت به هلاکت نیاندازید و از جایگزین کردن الله و پاداش آخرت صدقه محروم نمانید و نیکی و احسان کنید و حسن ظن به جبران انفاق از الله داشته باشید. قطعا الله متعالی کسانی را که احسان میکنند نیاز نیازمند را برطرف میکنند، را دوست دارد. دوست دارد یعنی پاداش نیک میدهد آن دوست داشتنی که لایق شان الله است.

مستندات
وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ:
در اطاعت و فرمانبرداری از الله خرج کنید. (بحر العلوم)
در راه رضای الله خرج کنید که عام است در مورد اینکه در راه جهاد باشد یا که به وجهی دیگر. (نسفی)
ابن عباس گوید: وقتی رسول الله ص امر کردند که به جنگ بروند، عده ای از اعراب (بادیه نشینان) حاضر بودند، گفتند با چه وسلیه ای به جنگ برویم درحالیکه ما خود چیزی برای خوردن نداریم و کسی نیست ما را غذا دهد؟ پس این آیه نازل گشت. (بحرالعلوم)
یعنی صدقه دهید ای توانگران. (بحر العلوم)
گاهی شجاع را مالی نیست تا با آن به جنگ برود و گاهی کسی را مال باشد ولی شجاعت نداشته باشد پس به اغنیا امر شد که انفاق کنند تا هدف حاصل گردد. (مفاتیح الغیب)
وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ
مقاتل: با دستان خود مانع صدقه نشوید که هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
معنی قول ابن عباس اینکه ای توانگران از صدقه دادن به ضعیفان خودداری نکنید چراکه اگر ضعیفان از جنگ تخلف کنند دشمن بر شما غالب خواهد گشت و هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
از صدقه دادن امتناع نکنید و با دست خود خود را هلاک نکنید یا در انفاق زیاده روی نکنید که فقیر بمانید و هلاک شوید.(نسفی)
از جهاد باز نمانید که دشمن شما را هلاک خواهد کرد. (نسفی)
از صدقه امتناع نکنید که در آخر به ارث خواهد رسید و از منفعت اموال خود محروم خواهید ماند. (بحر العلوم)
بالکل از انفاق دست نکشید. (بیضاوی)
از صدقه امتناع نکنید که از جایگزین شدن آن در دنیا و از ثواب در آخرت، محروم خواهید ماند. (بحر العلوم)
از حرام انفاق نکنید که بر شما برگشت داده خواهد شد پس هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
اگر در راه خدا خرج نکنید به الله عاصی شده و هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
از براء بن عازب (صحابی) در مورد تهلکه پرسید: آیا منظور کسی است که به جنگ رفته و کشته شده است؟ براء جواب دادک خیر بلکه وی شخصی است که گناهی مرتکب میشود و توبه نمیکند. (بحر العلوم)
شخصی به ابوهریره گفت: ندیدی که سعد بن هشام به جنگ رفت و کشته شد و خود را به تهلکه انداخت؟ابوهریره گفت هرگز چنین نیست والله تاویل کار وی این آیه است:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ . (207بقره) یعنی از جمله ی کسانی هستند که خود را برای کسب رضای الله فروخته اند. (بحر العلوم)
ابوعبیده سلمانی گوید: تهلکه این استکه کسی گناهی انجام دهد و از بخشش الله ناامید گردد. (بحر العلوم)
با امساک از انفاق و با دوست داشتن مال خود را به هلاکت ابدی نیاندازید. (بیضاوی)
از این رو است که به بخل هلاک گفته میشود. (بیضاوی)
از خرج کردن در راه جهاد فی سبیل الله امتناع نکنید که به گناه هلاک خواهید شد و بدون توشه خارج نشوید که از ضعف هلاک خواهید شد و از آمرزش الله ناامید نشوید که توبه نکرده هلاک خواهید شد و جهاد را ترک نکنید که هلاک خواهید شد. (عز بن عبدالسلام)
از ابوایوب انصاری: این آیه در مورد ما انصار نازل شده است، وقتی که الله تعالی با را به دین خود عزت بخشید و زیاد شدیم، بین خودمان گفتیم: اموال ما خراب شده است، به اصلاح و تعمیر آن مشغول شویم، در این حین این آیه نازل شد پس اگر ما به اموال خود مشغول میشدیم دچار تهلکه میشدیم پس مامور به جنگ شدیم. (بحر العلوم)
وَأَحْسِنُوا:
خرجی که بعنوان صدقه انجام میدهید به نیکی ادا کنید. (بحر العلوم)
به تقدیر حسن ظن داشته باشید و یا به اداء فرایض یا به احسان به ندار خود را عادت دهید. (عز بن عبدالسلام)
در صدقه دادن نیت خالصا لله داشته باشید. (بحر العلوم)
حسن ظن داشته باشید،در مورد اینکه الله تعالی جایگزین آنچه خرج کرده اید را خواهد داد و در آخرت ثواب نیک خواهد داد.(بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ:
نیکوکنندگان در انفاق را دوست دارد. (بحر العلوم)
محسنین به محتاجان را. (نسفی)
اعمال و اخلاق خود را نیک و به محتاجان انفاق کنید. (بیضاوی)
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ ۚ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ۖ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّىٰ يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ ۚ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ۚ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ ۗ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ۗ ذَٰلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿196﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

حج و عمره را برای الله انجام دهید و ارکان و سنتهای آن را تمام و کمال انجام دهید و از منهیات وی تعالی به شدت دوری کنید؛چراکه در همه ی مواقع باید دوری کرد پس در حج با شدت بییشتری دوری کنید تا مشمول آخر این آیه نشویم؛ بهتر است احرام از خانه ی خود شروع شود و اگر شروع کردید هرچند نفل باشد باز برای الله تمام کنید. اگر از ادامه ی حج منع شدید بخاظر بیماری یا مانع شدن دشمن پس هدیی به حرم بفرستید و تا وقتی از رسیدن هدی به محل خود و ذبح آن اطمینان حاصل نکردید، سر خود را نتراشید و تراشیدن سر جزو ممنوعات حج است. اگر بیماری یا عذری یافتید که مجبور به تراشیدن شوید پس فدیه دهید از بین این سه نوع فدیه از سه روز روزه و یا به شش نفر مسکین هریک نصف صاع گندم دهید یا گوسفندی ذبح کنید. وقتی از احصار در امان شدید و حج تمتع بجای آوردید پس هدی بعنوان دم نسک ذبح کنید و اگر هدی نیافتید سه روز روزه تا قبل عید در ایام حج بجای آورید و هفت روز دیگر را وقتی از امور حج فارغ شدید بجای آورید تا ده روز کامل شود. این جمع بین عمره وحج برای کسانی است که اهل داخل میقات نباشند. از الله پروا کنید و بدانید که اگر مخالفت کنید عذاب الهی سخت است.

مستندات
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ:
رسول الله ص: حج جهاد است و عمره تطوع. (ابوسعود)
ابن عباس: اتمام عمره به رسیدن به بیت الله است و اتمام حج به آخر رساندن آن. (بحر العلوم)
ابن عباس: یعنی با انجام مناسک آن دو و حفظ حدود آنها و همراه سنتهای آنها. (خازن)
گفته شده: اتمام یعنی احرام بستن از در خانه ی خود. (خازن)
و گفته شده: برای هر یک از عمره و حج، سفری جداگانه انجام دهد. (خازن)
و گفته شده: اینکه با اموال حلال انجام شود و از نواهی الهی اجتناب کند. (خازن)
و گفته شده: از خانه ی خود به قصد انجام این دو خارج شوی نه برای تجارت یا امری دیگر. (خازن)
و گفته شده: اتمام یعنی وقتی شروع کردی پس به پایان رساندن آن واجب است. (خازن)
مقاتل: حج و عمره را با شروع از میقات کامل کنید و در این دو آنچه حلال نیست را حلال ندانید. علت اینکه اینگونه گفته شد این است که مشرکان در احرام خود غیر الله را شریک الله در حج قرارمیدادند.(بحر العلوم)
یعنی کامل کنید و بر آن چیزی غیر آن دو خلط نکنید. (بحر العلوم)
فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ:
اگر بعد احرام بستن از ادامه ی حج بازداشته شدید بخاطر دشمن یا بیماری یا مانند آن. (بحر العلوم)
در حدیث آمده است: اگر کسی در احرام شکستگی پیدا کرد یا پایش لنگ شد میتواند از احرام حلال شده و بعدا قضا کنند. (نسفی)
فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ:
بفرسیتد به بیت الله آنچه بر شما میسر شده است از هَدی. (بحر العلوم)
یعنی در این صورت بر شما هدی ارسال هدی واجب است. (ابوسعود)
الله متعال به کسی که از ادامه ی حج بنا به سببی ممنوع گشت، اجازه داد تا با فرستادن گوسفندی به بیت الله و ذبح آن در حرم از احرام بیرون بیاید و بعدا حج یا عمره ی خود را قضا کند. (بحر العلوم)
هدی: آنچه به بیت الله اهدا میشود و بالاترین آنها شتر و میانه ی آن گاو و کمترین آن گوسفند است. (خازن)
وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ:
وقتی محصر(از حج بازداشته شده بعد احرام)، هدی را به بیت الله فرستاد تا وقتی که هدی وی ذبح نشود، از احرام بیرون نیاید. (بحر العلوم)
رسول الله ص در حدیبیه ذبح کردند که طرفی از حرم بود. (ابوسعود)
از زهری: رسول الله ص در حرم ذبح کردند. (ابوسعود)
واقدی گوید: حدیبیه از حرم است که با مکه نه فرسخ فاصله دارد. (ابوسعود)
خطاب به محصر است که تا وقتی که ندانید هدی به مل ذبحش که حرم است نرسیده باشد، سر خود را نتراشید. (نسفی)
سر خود را تا وقتی موعد ذبح هدی نرسیده باشد، نتراشد. (بحر العلوم)
محل ذبح طبق قول حنفیان حرم است. (خازن)
تراشیدن سر نشانه ی از احرام بیرون آمدن است و محصر تا وقتی که هدی وی ذبح نشده سر خود را نتراشد و دانستن ذبح هدی این است که با کسی که هدی وی را میبرد موعدی تعیین کند تا در آن روز هدی ذبح و آمر نیز یر بتراشد.
ابتداءا این امر برای محصر بود ولی بعدا بر تمامی حجاج چه عمره گذار و چه حاج، سر خود را تا اتمام مناسک نباید سر خود را بتراشند. (بحر العلوم)
فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ:
کعب بن عجره گوید: روزی رسول الله ص بر من گذر کردند و دیدند که شپش از سر و روی من میریزد، به من فرمودند که سر خود را بتراش و بعنوان کفاره به شش مسکین به هریک نصف صاع گندم طعام بده و سه روز روزه بگیر یا گوسفندی ذبح کن و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
بر وی یکی از این سه کفاره واجب است. (ابوسعود)
در حالت احرام سر خود را نتراشید مگر اینکه معذور باشید از قبیل بیماری یا مرضی یا سردردی داشته باشید. (خازن)
فَإِذا أَمِنْتُمْ:
این جمله اختصار دارد یعنی وقتی از دشمن در امان شدید پس قضای عمره یا حجی که بر شما واجب شده بود را بجای آورید پس فَمَنْ تمتع.... است. (بحر العلوم)
وقتی از ترسی که داشتید در امان شدید و یا از بیماری که داد و یا از احصار در امان شدید. (خازن)
یعنی وقتی مانع از حج برداشته شد فمن تمتع... است. (بحر العلوم)
فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ:
پس آنچه برایش میسر است از هدی بیاورد و حج تمتع کننده لازم است که در یک سفر حج و عمره را در ماههای حج بجای آورد. (بحر العلوم)
چهار نوع حج داریم: 1 تمتع: عمره همراه حج که بر وی هدی واجب است. 2 قران: عمره و حج را در یک احرام بجای آورد که بر وی هدی واجب است. 3 مفرد: فقط حج بجای میآورد و بر وی هدی واجب نیست. 4 عمره: فقط عمره بجای آورد که بر وی نیز هدی واجب نیست. (بحر العلوم)
ابن عباس: این کسی است که در ماههای حج عمره انجام داده و در مکه مانده و حج بجای میآورد و بین عمره و حج جمع کرده است. (خازن)
پس بر این شخص تمتع گذار، ذبح هدی واجب است و وقت ذبح آن در روزهای عید قربان یا بعد آن است نزد حنفیان. (خازن)
ابن عباس: کمترین حد مجاز برای هدی گوسفند است. (بحر العلوم)
این هدی، دم نسک است که خودش نیز میتواند از آن بخورد. (خازن)
فَمَنْ لَمْ يَجِدْ الهدي فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ:
اگر کسی هدی نیافت پس سه روز روزه بگیرد.
ابن عباس: آخر آن روز عرفه است. (بحر العلوم)
یعنی تا قبل عید اولین روز عید قربان سه روز را روزه گرفته باشد.
امام اعظم: در ماههای حج قبل روز عید سه روز را بگیرد و مستحب است که روزهای هفتم و هشتم و نهم ذی الحجه باشند. (بیضاوی)
وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ
و هفت روز را وقتی برگشتید یعنی وقتی به پیش خانواده برگشتید. (بحر العلوم)
وقتی از منا بازگشتید. (بحر العلوم)
وقتی به امر اول برگشتید یعنی از امر حج فراغت یافتید. و این قول ما حنفیان است. (بحر العلوم)
تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ
و این ده روز کامل بدل از هدی میباشد. (بحر العلوم)
ده روز کامل است و منظور از هفت تکثیر نبوده بلکه عدد هفت است. (بیضاوی)
تکثیر یعنی برای بیان زیاد بود مثلا ما میگیم هزار پا و منظور حتما عدد هزار نیست بلکه زیاد بودن است پس برای رفع این توهم کامله را آورده است.
این ده روز کامل در اجر و ثواب هستند. (خازن)
این عدد را کامل کنید و کم نکنید. (خازن)
یعنی این سه و هفت برای اختیار بین این دو نیست بلکه ده روز کامل به این روش گرفته شود. (نسفی)
ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ:
و این فدا دادن، برای کسی است که خانه ی وی در حرم نیست. (بحر العلوم)
افرادی که داخل میقاتها باشند، جزو اهل مسجد الحرام هستند. (خازن)
قتاده و مقاتل : یعنی تمتع برای افرادی غیر از اهل حرم است. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ:
از الله در مورد آنچه امر کرده و نهی کرده است پروا کنید. (بحر العلوم)
در آنچه بر شما فرض گردانیده است. (خازن)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
و بدانید عذاب الله شدید است، اگر با وی مخالفت کنید. (بحر العلوم)
بر کسی که در اعمال حج اهمال و سستی بپردازد و منهیات را انجام دهد. (خازن)
تا با دانستن این مطلب از عصیان گری امتنا ورزید. (بیضاوی)
بر کسی که پروا نمیکند. (نسفی)
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ ۚ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ ۗ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَىٰ ۚ وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ ﴿197﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

حج را ماههای معلوم و مشهور بین مردم است که احرام برای حج در آن ماهها صورت میگیرد. اگر کسی با تلبیه یا سوق بدنه احرام بست پس بر وی لازم است که در وقت احرام، آمیزش و کلام مربوط به آن و ممنوعات حج و جدل و ستیز از وی یافت نشود و در وقت رفتن به حج توشه با خود بردارید تا سربار مردم نشوید و توشه ی آخرت را که همان تقوی است با خود بگیرید و از عذاب من بترسید و پروا کنید ای کسانیکه صاحب عقل هستید.

مستندات
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَّعْلُومَاتٌ:
حج در ماههای مشهور بین مردم انجام میشود یعنی در شوال و ذی القعده و ده روز از ذی الحجه نزد ما حنفیان. (ابوسعود)
نزد امام شافعی نه روز ذی الحجه همراه با شب عید قربان است و نزد امام مالک کل ماه ذی الحجه، و مدار خلاف در این است که منظور از ماههای حج، ماههایی است که احرام بسته میشود یا اوقاتی که در آن اعمال حج انجام میشود؟ یا منظور اوقاتی است که در آن غیر از حج، مناسک دیگر انجام دادن پسندیده نیست.. (ابوسعود)
امام اعظم هرچند احرام بستن برای حج قبل شوال را جایز میداند ولی همراه با کراهت است. (ابوسعود)
فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الحج:
کسی اگر بر خود حج را فرض گرداند با احرام بستن به حج یا با تلبیه گفتن یا سوق هدی، (ابوسعود)
رسول الله ص: هرکس هدی همراه دارد به عمره و حج اهلال کند.(مظهری)
اهلال یعنی صدای خود را با تلبیه گفتن بالابردن و امر (رسول الله ص) برای وجوب است. (مظهری)
تلبیه ی رسول الله ص : لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكُ، لَا شَرِيكَ لَكَ. (صحیح ابن خزیمه)
فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ:
پس در وقت احرام آمیزش و کلام فحش یعنی بددهانی و خروج از شرع با ارتکاب ممنوعات نباشد. (ابوسعود)
رفث هر چیزی که مرد از زن خود میخواهد. (مظهری)
رفث نیز جزو محرمات احرام است ولی جداگانه ذکر کرد زیرا با رفث به معنی آمیزش حج وی باطل میگردد پس فسوق آنچه بر حاجی انجام آن ممنوع است چراکه فسوق به معنی خلاف شرع در حالت عادی نیز حرام میباشد. (مظهری)
وَلاَ جِدَالَ:
ستیزه و جدال با خادمان و رفقای خود نیست. (ابوسعود)
برای نشان دادن این مطلب است که در حج مخالفتی با دیگران نباشد و توضیح آن اینکه قریش با سایر عرب در حج مخالفت میکردند و درمشعر الحرام وقوف میکردند پس با نفی جدال، این مخالفت برداشته شد. (ابوسعود)
عرب جاهلی در مورد حج اختلافاتی داشتند و هر یک از طوایف عمل خود را همان حج ابراهیمی میدانستند بعضی در مزدلفه وقوف میکردند و بعضی دیگر در عرفات و بعضی در ذی القعده حج بجای میآوردند و بعضی دیگر در ذی الحجه تا اینکه آیه نازل گشت و از اختلاف برحذر داشت و حج را بر آنچه رسول الله ص انجام دادند قرار داد. (مظهری)
مجاهد گوید: شکی نیست که حج در ذی الحجه است پس نسیئ باطل گشت. (مظهری)
نسیئ: عرب ماههای حرام را در صورت صلاح دید خودشان مکانش را عوض میکردند مثلا اگر میدیدند که اگر جنگ را ادامه دهند به نفعشان خواهد بود پس میگفتند ذی القعده را نیز میجنگیم بجای آن صفر را ماه حرام در نظر میگیریم.
فِي الحج:
در ایام حج. (ابوسعود)
طبق این نفی لازم میآید که ایام تشریق از جمله ی ماههای حج نباشند زیرا این ایام تشریق وقت خوردن و نوشیدن و آمیزش است. (مظهری)
آوردن کلمه ی حج بجای ضمیر آن برای نشان دادن این مطلب است که حج مورد اعتنا میباشد و برای نشان دادن علت ترک این امور میباشد. (ابوسعود)
زیرا زیاد بیت الله مورد تعظیم و تقرب جستن بدین وسیله به الله تعالی از واجب گردان های ترک این امور مذکور است. (ابوسعود)
در اینجا بجای نهی، جمله ی نفی آورده است تا نشان دهد که شایسته نیست این امور در حج یافت شود زیرا آنچه در غیر حج زشت است در اوقات حج زشتتر است. (ابوسعود)
وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ:
پس بهترین پاداش را برای خیر شما خواهد داد و این تشویق به انجام اعمال نیک است بعد از نهی از اعمال شر. (ابوسعود)
وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى:
برای معاد خود تقوی را توشه بردارید. (ابوسعود)
آمده است که اهل یمن در وقت حج هیچ توشه ای با خود نمیآوردند و میگفتند ما متوکلین بر الله هستیم و با اینکار خود سربار مردم میشدند پس به آنان امر شده که توشه برگیرند و از سوال از مردم پروا کنند. (ابوسعود)
کار اهل یمن به غارت و غصب نیز میرسید. (مظهری)
بهترین توشه آن است که خود را از غارت و غصب دور نگهدارد. (مظهری)
وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ:
از عذاب من پروا کنید. (نسفی)
هدف الله باشد و از هرآنچه که غیر الله است تبری جویید چراکه این آن چیزی است که عقل سلیم از هوای نفس میطلبد و برای همین صاحبان عقل مورد خطاب قرار گرفتند. (ابوسعود)
نشانه ی عقل تقوی داشتن است پس کسیکه تقوی ندارد انگار که عقلی ندارد. (نسفی)
تفسیر
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ ۚ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ۖ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ ﴿198﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر شما حاجیان گناهی نیست در اینکه در ایام حج تجارت یا کار دیگری برای کسب درآمد انجام دهید و یا عبادتی غیر از اعمال حج انجام دهید؛ به این شرط که شما را مناسک (افعال حج) باز ندارد؛ و از عطایا و تفضل الله متعال بطلبید. وقتی از عرفات همه باهم راه افتادید پس در مشعر الحرام یعنی مزدلفه وقوف کرده و الله متعال را یاد کنید و شکر موفق شدن به حج را بجای آورید و شکر هدایت به اسلام را بجای آورید، قطعا شما قبل از اینکه شما را به اسلام هدایت کند جزو گمراهان بودید و قطعا قبل هدایت شما به اعمال حج به آن نادان بودید.

مستندات
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ:
در مورد قومی نازل گشت که میگفتند کسیکه در حج تجارت کند یا شتربان باشد وی را حجی نیست و بلکه کسی است که در خدمت حجاج است و حاجی نیست. (نسفی)
از ابن عباس: قبل از اسلام در موسم حج بازار برقرار میکردند و تجارت میکردند، و بعد اسلام مردم از اینکه ممکن است در ایام حج گناه باشد از تجارت باز ایستادند، این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
بر شما گناهی نیست که در موسم حج، عطا و فضل الله تعالی را با تجارت و کرایه کردن، بطلید. (نسفی)
از جعفر صادق: طلب فضل در اینجا بدان معنی است که اعمال خیر دیگر غیر از اعمال حج را نیز طلب کنید مانند کمک به ضعیف و یاری ستمدیده و اطعام گرسنه و سیراب کردن تشنه. (نیسابوری)
فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ:
وقتی با جماعت بسیار از عرفات برگشتید. (نسفی)
عرفات نام علم یک مکان است و وجه تسمیه ی آن را گفته اند که برای حضرت ابراهیم صفت محل وقوف را بیان شده بود و وقتی آن مکان را دید پس آن را شناخت. (نسفی)
عرفات است زیرا مردم در اینجا عظمت الهی را شناخته و به فقر و ناتوانی خود اعتراف میکنند. (نیسابوری)
گفته شده: در اینجا آدم و حواء به گناه خود اعتراف کرده و دعا کردند و الله تعالی فرمود: الان خود را شناختید. (نیسابوری)
آمده است: از ریشه ی عرف به معنی رایحه ی خوش است چراکه گناهکاران با توبه بوی خوش آمرزش را از الله تعالی دریافت میکنند. (نیسابوری)
رسول الله ص: روزه ی روز عرفه برای سال قبل خود و سال بعد خود کفارت است. (مسند احمد)
گفته شده: در این مکان آدم و حوا همدیگر را یافتند و شناختند. (نسفی)
این افاضه گفتن بر رکنیت وقوف عرف دلالت دارد زیرا افاضه بدون وقوف صورت نمیگیرد. (نسفی)
یعنی برای برگشت از یک چیز اول باید بودنی در آنجا باشد.
عطاء: عرفات گفتن برای این است که در این مکام جبرئیل به حضرت ابراهیم مناسک حج را تعلیم میداد و بعد هر مساله ای میگفت: عرفت؟(بحر العلوم) به معنی شناختی ؟ دانستی؟
فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ:
الله را با تلبیه گفتن و تهلیل و تکبیر دعا و ثنا و نماز مغرب و عشا را در یک وقت خواندن، یاد کنید در مکان مشعر الحرام که قزع نام دارد یعنی مزدلفه. (نسفی)
مزدلفه گفته میشود زیرا گویند که آدم و حوا در آن مکان به یکدیگر نزدیک شدند یا بخاطر اینکه در این مکان نماز غرب و عشا را جمع کرده یکجا خوانده میشود یا بخاطر این است که در این مکان مردم با وقوف در آن مکان به الله تعالی نزدیک میشوند. (نسفی)
منظور از نماز است که در مزدلفه نماز مغرب و عشاء را در وقت عشاء یکجا خوانده میشود. (جصاص)
وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ:
همچنانکه الله تعالی شما را نیک هدایت کرد شما نیز وی تعالی را نیک یاد کنید. (نسفی)
یعنی شکر و سپاسگزاری هدایت شما به اسلام را بجای آورید. (بحر العلوم)
یاد کنید همچنانکه به شما آموخته شد و از آن انحراف نورزید. (نسفی)
همچنانکه شما را به سنت ابراهیم هدایت نمود. (نیسابوری)
وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ:
و همانا شما قبل تعلیم و قبل هدایت جاهل بودید به اینکه چگونه الله تعالی را یاد کنید و چگونه وی تعالی را عبادت کنید. (نسفی)
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿199﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای قوم قریش از مکانی افاضه کنید که حضرت ابراهیم افاضه نمود که همانی است که بقیه ی مردم وقوف و افاضه را انجام میدهند یعنی از عرفات و از گناه عدم وقوف در عرفه آمرزش بطلبید که الله تعالی آمرزنده ی آمرزش طلبان است و ارزانی دهنده ی نعمت بر آنان است.

مستندات
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ:
خطاب به قریش است که آنها در مزدلفه وقوف میکردند و بقیه ی مردم در عرفه پس به قریش امر شد که از مکانیکه مردم افاضه میکنند، افاضه کنند. (احکام القرآن جصاص)
از رسول الله ص در مورد کیفیت حج سوال شد: ایشان جواب دادند: حج همان عرفه است پس هرکس در شب جمع قبل از صبح و یا در روز جمع به عرفات یاید حج وی تمام است. (جصاص)
از مکانی که حضرت ابراهیم افاضه کرد، افاضه کنید. (العز بن عبدالسلام)
اجماع امت بر این است که هرکس وقوف عرفه را از دست بدهد وی حج بجای نیاورده است. (جصاص)
یعنی افاضه از عرفات شرع قدیم است پس تغییرش ندهید. (بیضاوی)
وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ:
طلب آمرزش کنید از گناهی که در وقوف عرفه انجام میدادید. (بحر العلوم)
از جاهلیتی که در مورد تغییر مناسک و دیگر امور انجام میدادید، طلب آمرزش کنید. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ:
از گناهان شما خواهد گذشت. (بحر العلوم)
گناه آمرزش طلب را میآمرزد و به وی معمت ارزانی میدارد. (بیضاوی)
فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا ۗ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ ﴿200﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی از مناسک حج فراغت یافتيد الله تعالی را یاد کنید همچنانکه قبل از اسلام پدران خود را یاد میکردید و بلکه ذكر الله را زیاد بگویید. انسانها در دعا دو گروه هستند. بعضی از انسانها که همان مشرکان هستند گویند که یا رب به ما خوشی دنیا را عطا کن و آنان از نعمتهای آخرت و بهشت سهمی ندارند و در دعا نیز سهمی برای آخرت ندارند

مستندات
فَإِذَا قَضَيْتُم مَّنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ
قضای مناسک یعنی مناسک را تمام و کمال بجای آوردن است. (جصاص)
وقتی از امر حج فراغت یافتید الله تعالی را با زبان به نیکی یاد کنید همچنانکه پدران خود را یاد میکردید، در آن موقف ذکر گویید.(بحر العلوم)
فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ:
ممکن است که منظور اذکاری باشد که خلال انجام حج در وقت وقوف و طواف و مناسک دیگر انجام میدهید را انجام دهید باشد. (جصاص)
همچنانکه که کودک پدر و مادر خود را زیاد به زبان میآورد، شما نیز الله را یاد کنید.(ابن کثیر)
أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا:
ذکر زیاد همراه با مبالغه در وصف الله تعالی بگویید. (بیضاوی)
بلکه بیشتر ذکر گویید. (جصاص)
زیاد ذکر گویید و زیاد دعا کنید. (نسفی)
در دوران جاهلیت، مردم بعد اتمام حج خود به ذکر مفاخر آبای خود میپرداختند و آنها را برای مردم میشمردند پس الله تعالی بجای آن فرمود که به ذکر الله مشغول شوند و بر نعمتهایش شکر گزار باشند و به نیکی از الله یاد کنند. (جصاص)
رسول الله ص در روز عرفه فرمودند: قطعا الله تعالی از شما تکبر جاهلی را و بزرگی نمودن به پدران را بزدود و همه ی مردم از حضرت آدم هستند و آدم از خاک هیچ برتری برای عربی بر عجمی نیست مگر برتری به تقوی. (جصاص)
فَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا :
مشرکان وقتی وقوف میکردند چنین دعا میکردند؛ اللهم به ما شتر و گوسفند و گاو و برده و کنیز روزی ده؛ و از الله توبه و آمرزش نمیطلبیدند، و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
الله تعالی هدف انسانها از ذکر الله را به تفصیل بیان میدارد و میگوید: بعضی کمکاری میکنند و فقط دنیا را میطلبند و قسم دیگر خیر دارین را میطلبند. (بیضاوی)
و میگویند: عطا و بخشش ما را در دنیا قرار ده. (بیضاوی)
هدف راهنمایی و تشویق به ذکر زیاد است. (بیضاوی)
پس از کسانی باشید که زیاد دعا میکنند. (نسفی)
وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ:
پس برای این اشخاص سهمی از آخرت نیست. (بحر العلوم)
زیرا هم و غم وی دنیا بوده است. (بیضاوی)
یا از طلب آخرت وی را سهمی نیست. (بیضاوی)
پس به اینها شبیه نشوید.(ابن کثیر)
تفسير:
وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ﴿201﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی از مناسک حج فراغت یافتید الله تعالی را یاد کنید همچنانکه قبل از اسلام پدران خود را یاد میکردید و بلکه ذکر الله را زیاد بگویید. انسانها دردعا دو گروه هستند. بعضی از انسانها که همان مشرکان هستند گویند که یا رب به ما خوشی دنیا را عطا کن و آنان از نعمتهای آخرت و بهشت سهمی ندارند و در دعا نیز سهمی برای آخرت ندارند و بعضی از مردم که همانا مسلمانان هستند گویند: ای پروردگار ما، خیر دنیا و نعمتهای آن را عطا کن و خیر آخرت را به ما عطا کن و از آتش جهنم و هرآنچه که باعث میشود به جهنم برویم، محفوظ بدار.

مستندات
وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً:
در دنیا نیکی عطا کن یعنی سلامتی و روزی بسنده و توفیق به امور خیر .(ابوسعود)
منظور مسلمانان هستند که خیر دنیا و آخرت را طلب میکنند. (قرطبی)
وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً:
و در آخرت پادش نیک و رحمت عطا کن.(ابوسعود)
منظور از حسنه ی دنیا و آخرت، نعمتهای آن است. (قرطبی)
وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
با بخشش و آمرزش.(ابوسعود)
از حسن: حسنه ی دنیا، علم و عبادت و حسنه ی آخرت بهشت و از عداب آتش یعنی ما را از شهوات و گناهانیکه باعث میشوند ما را به آتش میاندازد، دور بدار. (ابوسعود)
ما از کسانی نباشیم که با گناه خود وارد آتش شده و بعد با شفاعت از آن بیرون آورده میشوند. (قرطبی)
دعای موکد در طلب بهشت است یعنی هم نجات باشد هم پیروزی و کامیابی. (قرطبی)
این آیه جامع تمامی ادعیه است. (قرطبی)
افرادی به انس رض گفتند برای ما دعای خیر کن و ایشان این دعا را خواندند بعد آنها گفتند: بیشتر دعا کن. انس گفت: دیگر چه میخواهید در حالیکه من برای شما خیر دنیا و آخرت را خواستم. (قرطبی)
از انس: بیشترین دعای رسول الله ص این دعا بود. (قرطبی)
گفته اند: بیشترین دعاییکه حاجی در وقت وقوف عرفه دعا میکند این دعا باشد. (قرطبی)
أُولَٰئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا ۚ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ ﴿202﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آن افرادی که خیر دنیا و آخرت را میطلبند و هدفشان از حج به دست آوردن خیر دنیا و آخرت از الله تعالی بوده است، پس برای آنان نصیب و سهم از آنچه طلب کرده اند، خواهد بود و پاداش بسیار نیز خواهد بود. و آنان که فقط هدفشان دنیا بود نیز بر طبق خواسته ی خود خواهند گرفت. و الله تعالی محاسبه گری سریع است که هر ابر کامپوتری را در نظر گیرید بی نهایت سریعتر است طوری که در روز قیامت وقتی بنده دقت حساب اعمال خود را میبیند فکر میکند که الله تعالی تمام هم خود را به ی معطوف داشته است و دیگر اینکه الله به ابزار و وسایل نیاز ندارد پس تا قبل قیامتی که خیلی زود برپاخواهد گشت، الله را ذکر فراوان گویید و دعا کنید و به عقب نیاندازید.

مستندات
أُولَٰئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِّمَّا كَسَبُوا:
آن افرادی که خیر دنیا و آخرت را میطلبند برای آنان، از جنس آنچه طلب کرده اند، سهمی خواهد بود. (نسفی)
برای این افرادی که بعد اتمام حج اینگونه دعا میکنند و میدانند که همه ی فضل و خیر از الله است که به هرکس خواهد عطا کند پس الله تعالی اعلام میکند که برای این افراد سهم و نصیبی از حجشان و پاداش بسیاری بر آنچه کسب کرده اند، میباشد و این مختص این گروه است نه برای گروه دیگر که حجشان و خستگی و تکلفی که دیده اند از روی رغبت به آنچه نزد الله هست نبوده بلکه چشم داشت آنان مقدار ناچیز از دنیا بوده و گرفتن سهم دنیای خود بوده اند. (طبری)
برای مومنانیکه اینگونه دعا میکنند سهمی از حجشان برای آنها ثابت است. (بحر العلوم)
آن سهم همان ثوابی است که منافع حسنه میباشد. (نسفی)
سهمی از خیر و دعا همان ثواب و پاداش میباشد. (بغوی)
منظور از آنان ممکن است که هردوی این گروهها باشند. (نسفی)
بخاطر آن کسبی که انجام داده اند، سهمی برای آنان خواهد بود. (نسفی)
هر یک از گروه سهمی از جنس کسب خود دریافت خواهد نمود. (نسفی)
دعا کسب است چراکه دعا جزو اعمال است و اعمال نیز کسب هستند. (نسفی)
قتاده گوید: مردی در زمان رسول الله ص چنین دعا کرد: پروردگارا عذابی که در آخرت برای من مقدور داشته ای را در دنیا قرار ده و برای آخرت نگذار. پس وی بیمار شد طوری که ضعیف گشت و به رسول الله ص از وی خبر بردند و رسول الله ص فرمودند: ای فرزند آدم، تو قدرت حمل عذاب الهی را نداری پس اینگونه دعا کن؛ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ؛ و مرد اینگونه دعا کرد و سلامتی خود را به دست آورد. (بحر العلوم)
از ابن عباس در مورد( أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا) در مورد کسی است که از فردی مالی میگیرد تا برای وی حج بدل بجای آورد پس برای حج بجای آورنده از طرف دیگری، ثوابی هست. (قرطبی)
روایت است که مردی به رسول الله ص گفت: پدر من حج بجای نیاورده و فوت کرد، حال آیا من میتوانم بجای وی حج بجای بیاورم؟ حضرت فرمودند: اگر پدرت به کسی بدهی داشت و تو آن پرداخت میکردی، کفایت میکرد؟ مرد گفت: بله. رسول الله ص: پس پرداخت بدهی به الله اولی تر است. آن مرد گفت: آیا برای من ثوابی در اینکار هست؟ این آیه نازل شد. (قرطبی)
یعنی برای این اشخاص از حج بدلی که انجام داده اند ثوابی میرسد. (قرطبی)
وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ:
محاسبه ی الله تعالی این است که مقدار پاداش عمل هر بنده ای را به وی بگوید و آنچه فراموش کرده را به یادشان بیاورد. (قرطبی)
زود باشد که قیامت برپا شود و بندگان مورد حساب قرار گیرند پس بشتابید به ذکر فراوان و طلب آخرت. (نسفی)
از ضحاک: در حسابرسی نه بندگان خلط میشوند و نه الله را مشغول خود میکنند. (بحر العلوم)
گفته میشود: هر یک از بندگان را مورد حساب قرار میدهد و بنده فکر میکند که الله فقط دارد وی را مورد محاسبه قرار داده است. (بحر العلوم)
الله تعالی خود را به سرعت در حسابرسی به خلائق با وجود زیاد بودن مخلوقات، موصوف نمود تا کمال قدرت وی را بدانند و از انتقام وی تعالی برحذر باشند. (نسفی)
وقتی بخواهد بنده را مورد محاسبه قرار دهد سریع است طوری که چیزی برای محاسبه از قبیل بستن دست حفظ در سینه ، و به فکر و تامل نیز نیاز ندارد. (بغوی)
به حضرت علی گفتند: الله تعالی بندگان را چگونه مورد محاسبه قرار میدهد؟ حضرت علی گفت: همانطور که به آنان در یک روز، روزی میدهد. (قرطبی)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود