0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ ۘ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ ۖ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ ۚ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ۗ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَٰكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ ﴿253﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آن رسولان را که میدانی و تو نیز از جمله ی آنان هستی بعضی از آنها بر بعض دیگر برتری بخشیدیم در حیطه ی رسالتش و در مکانتش و در صفاتش. با بعضی از آنان مستقیم سخن گفتیم مثل حضرت موسی و حضرت رسول الله ص و بعضی دیگر را در آخرت درجاتی بلندتر از دیگر رسولان دادیم و به عیسی" که یهود، ایشان را تحقیر کرده قصد کشتن وی کردند و مسیحیان، وی را به مقام الوهیت رساندند" معجزاتی دادیم که دال بر رسول بودن وی بود و وی را با روح القدس تایید و تقویت کردیم به جبرئیل که از بدو تولد با وی بود و با نوع تولدش که منسوب به روح الله شد و با دعایی که توسط آن مردگان را زنده میکرد. اگر الله میخواست، قدرتش را دارد که امت رسولان را بعد وی از جنگ باز دارد و کاری کند که جنگ در نگیرد و این بعد این است که امت معجزات را از رسولان دیده اند، لیکن این امتها بعد پیامبرانشان دچار اختلاف شدند و اگر الله میخواست که بعد اختلافشان باز جنگ در نگیرد میتوانست ولی نخواست و مشیتش بر این نبود و لیکن آنچه هست اینکه الله متعال آنچه را خواهد انجام دهد و کسی را یارای منع وی نیست و کسی را حق اعتراض بر وی نیست و هرچه خواست آن را اراده کند و انجام دهد.

مستندات
تِلْكَ الرُّسُلُ
جمله ای استینافی است که در آن اشاره است به اینکه رسول الله ص از جمله ی افضلان انبیاء است. (ابوسعود)
اشاره با تلک برای بیان علو شان این رسولان است. (ابوسعود)
فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ
برتری رسولان بر یکدیگر میتواند مطلق باشد یعنی کاملا یکی از دیگری برتر باشد و یا میتواند که در بعضی خصلتها و صفات یکی از دیگری افضل بوده و در صفتی دیگر، افضل نباشد. (ابن عرفه)
در درجات کمال بر یکدیگر برتری دارند. (ابوسعود)
تفضیل به معنی تمکین روی زمین نیز میتواند باشد. (تاویلات اهل السنه)
تمکین روی زمین یعنی رسالتش اماکن بیشتری را در بر بگیرد. (تاویلات اهل السنه)
میتواند تفضیل در شفاعت در آخرت باشد و رفع درجات در آخرت باشد. (تاویلات اهل السنه)
احتمال دارد که منظور در رسالت باشد چراکه بعضی بر انسان و جن ها فرستاده شده بود و بعضی فقط بر انسان مبعوث شده است و از بین آنها به یک قوم و یا به چند نفر مبعوث شده اند. (تاویلات اهل السنه)
رسولان در نبوت بر یکدیگر برتری ندارند بلکه افضلیت در بعضی از خصلتها و صفات آنان است. (ابن عرفه)
از ابن عباس: آیا از تفضیل رسولان تعجب میکنید؟ حضرت ابراهیم را به خلیل خود گرفتن تفضیل داد و حضرت موسی را به سخن گفتن و حضرت رسول الله ص را به رویت خود تفضیل داد. (الدر المنثور)
از ابن عباس: نزد رسول الله ص نشسته بودم و ابوبکر و عثمان و معاویه نیز بودند که علی آمد، رسول الله ص به معاویه گفت: آیا علی را دوست داری؟ معاویه: به الله قسم که بخاطر الله وی را دوست دارم دوستی خیلی شدید. رسول الله ص: بین شما وقفه ای خواهد بود. (در دوستی شما وقفه ای به مدت کم پیش خواهد آمد). معاویه: یا رسول الله ص بعد آن چه خواهد شد؟ رسول الله ص: بخشش الله متعال و رضوان وی خواهد بود و داخل شدن به بهشت. معاویه: به قضای الله راضی هستیم. و این آیه نازل شد. (فضائل أمير المؤمنين معاوية بن أبي سفيان، الدر المنثور)
از ابن عباس: روزی اصحاب رسول الله ص با هم مشغل صحبت بودند و میگفتند که الله متعال حضرت ابراهیم را خلیل خود گرفت و حضرت موسی را با وی سخن گفت و حضرت عیسی را کلمه الله و روحش است و آدم را اختیار کرد، رسول الله ص بر آنان وارد شد و فرمودند: اینها که گفتید درست است و همانطور است که گفتید و دیگر اینکه من (محمد خاتم الانبیاء) حبیب الله هستم و این را از روی فخر فروشی نمیگویم و من حمل کننده ی پرچم حمد در روز قیامت هستم و آدم و بقیه در زیر آن پرچم خواهند بود و فخر نباشد مرا و من اولین شفاعت کننده و اولین کسیکه شفاعتش قبول میشود هستم و فخر نباشد مرا و من اولین کسی هستم که حلقه ی در بهشت را میزنم و الله مرا به داخل بهشت راه دهد و همراه من فقرای مومنان خواهند بود و این مرا فخر نباشد و من محترم ترین اشخاص اولین و آخرین خواهم بود و این مرا فخر نباشد. (مظهری)
مِّنْهُم مَّن كَلَّمَ اللَّهُ
یکی را به سخن مستقیم بدون واسطه برتری داد مثل حضرت موسی که در شب انتخاب بعنوان رسول و در کوه طور با وی مستقیم سخن گفت. (ابوسعود)
آوردن لفظ جلاله برای بیان تفاوت درجه ی مستقیم سخن گفتن الله و تایید به روح القدس است. (ابوسعود)
حضرت موسی را به طور سخن گفت و حضرت رسول الله ص را در شب معراج وقتی به حد قاب قوسین او ادنی رسید، سخن گفت و بین این دو سخن گفتن تفاوت بسیار است. (مظهری)
وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ
از بین رسولان، کسانی هستند که بر دیگر رسولان بلندی درجه عطا شده است. (ابوسعود)
منظور از بعض در اینجا طبق ظاهر آیه، رسول الله ص میباشد چراکه مبعوث برای تمامی ملتها میباشد و داری معجزاتی نا متناهی است و در هر زمان معجزه ای از ایشان آشکار میشود. (ابوسعود)
گفته شده که منظور حضرت ابراهیم است که ایشان مختص به خلیل الرحمن بودن است. (ابوسعود)
گفته شده : ادریس است چراکه در قرآن آمده و رفعناه مکانا علیا (او را به مکانی بلند بالا بردیم)
گفته اند: منظور پیامبران اولوا العزم هستند. (ابوسعود)
وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ
نشانه های تابان و معجزات آشکار از زنده گرداندن مردگان و شفا بخشیدن به نابینای مادرزاد و خبر دادن از غیب ها و یا انجیل. (ابوسعود)
وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ
تایید به بدین معنی است که الله متعال حضرت عیسی را در حفظ خود معصوم داشت، حتی شیطانی نمیتوانست به وی نزدیک شود. (تاویلات اهل السنه)
وی را با روح مقدس تقویت کردیم. (ابوسعود)
گفته شده که روح القدس، دعای مبارکی بوده است که با آن مردگان زنده میشدند و نابینای مادر زاد بینا میشد و پیسی شفا مییافت. (تاویلات اهل السنه)
روح جبرئیل است و قدس الله. (تاویلات اهل السنه)
روح القدس: روان پاک.
منظور روح الله است. (تاویلات اهل السنه)
منظور روح عیسی است و قدس گفتن برای احترام است. (ابوسعود)
از آنجا که در صلب و رحم و حیض و امثال آن وی را لمس نکرده است. (ابوسعود)
اضافه ی روح عیسی به الله از جهت تعظیم و تفضیل است همچنانکه به حضرت موسی کلیم الله و به حضرت ابراهیم خلیل الله اطلاق میشود. (تاویلات اهل السنه)
گفته شده: به جبرئیل تقویت شد. (ابوسعود)
گفته شده: به انجیل تقویت شده است. (ابوسعود)
ذکر حضرت عیسی از بین انبیاء برای این است که در بین اهل کتاب در شان ایشان افراط و تفریط صورت گرفته است. (ابوسعود)
یهود در تحقیر حضرت افراط کردند و مسیحیان در تعظیم وی افراط کردند. (مظهری)
آیه نشان دهنده ی این مطلب است که انبیاء بعضشان را بر بعض دیگر میتوان برتری داد و برتر دانست منتها با دلیل قطعی باید صورت گیرد. (ابوسعود)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ
الله اگر میخواست که امتهای بعد انبیاء، با هم جنگ نکنند، طبق خواست الله جنگ نمیکردند. (ابوسعود)
عدم جنگ آنها میتوانست از این جهت باشد که آنان را بر تبعیت از رسولان متفق گرداند آن رسولانی که همه بر حق متفق هستند. (ابوسعود)
مِن بَعْدِهِم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ
بعد اینکه معجزات آشکار آمد و نشانه های واضحی که بر حق بودن حق است و این آیات ایجاب میکند که از رسولان تبعیت شود و از انحراف از راه آنان دوری کرده شود. (ابوسعود)
وَلَٰكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُم مَّنْ آمَنَ وَمِنْهُم مَّن كَفَرَ
لیکن الله متعال عدم جنگ آنان را نخواست چراکه آنان بین خود دچار اختلاف شدیدی شدند. (ابوسعود)
از بین این مردم کسانی هستند که به آنچه انبیاء اورده اند ایمان آوردند و بر طبق آن عمل کردند و بعضی دیگر به آن کفر ورزیدند کفری که برگشتی از آن نیست لاجرم حکمت الهی بر این قرار گرفت که عدم جنگ آنان را نخواهد و به موجب اقتضای حال خودشان جنگ کردند. (ابوسعود)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا
بعد این اختلاف شدید نیز اگر الله میخواست آنان جنگ نمیکردند. (ابوسعود)
و رگ گردنکشی و دست درازی را در آنان را نمیجنباند، چراکه همه تحت ملکوت وی هستند. (ابوسعود)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ
از امور وجودی و عدمی هرچه باشد اراده کند انجام میدهد، من جمله عدم مشیئت عدم جنگ آنان. (ابوسعود)
یعنی آنچه میخواهد را انجام میدهد، بدون اینکه کسی بر وی تعالی واجب گرداند یا مانعی آن را منع کند. (ابوسعود)
در این آیه دلیلی است بر اینکه حوادث همه در مشیئت الهی است چه خیر باشد و چه شر باشد و چه ایمان باشد و چه کفر باشد. (ابوسعود)
از این رو اعتراض بر وی تعالی روا نباشد. (مظهری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ ۗ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿254﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید زکات اموال خود را بدهید و در راه الله خرج کنید از آنچه الله به شما داده است"یادتان باشد که الله به شما میبخشد" و این کار را قبل آمدن روز قیامت انجام دهید آن روزی که در آن روز معامله ای نیست تا بتوانید آنچه بر گردنتان است را بخرید یا چیزی بفروشید و با کسی دوستانه رفتار نمیشود و کسی دیگری را دوست نمیگیرد و کسی را برای دیگری پادرمیانی نمیکند مگر آن افرادی که الله تعالی به وی اجازه دهد و تارکین زکات از روی انکار کافران هستند و آنان با منع زکات و با عدم صرف زکات به مستحقش، به خود ظلم میکنند چراکه خود را در معرض عذاب قرار میدهند. حضرت ابوبکر در آن برهه از زمان تصمیمی تاریخی گرفت چراکه اگر به نرمش رفتار میکرد، تا روز قیامت یک رکن از ارکان پنجگانه ی اسلام، منهدم میشد و کسی پیدا نمیشد که زکات اموال خود را بدهد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا
در راه خدا خرج کنید. (ابوسعود)
امتحانی است برای معلوم شدن اخلاص شما در ایمان. (فتوحات الالهیه)
مِمَّا رَزَقْنَاكُم
چیزی از آنچه به شما روزی داده ایم. (ابوسعود)
نکته ی انفاق از آنچه الله به شما داده است، تشویق به انفاق است. (ابوسعود)
وقتی انسان بداند آنچه دست وی هست از الله است تشویق به انفاق در راه وی خواهد شد.
منظور از انفاق در اینجا، انفاق واجب است. (ابوسعود)
انفاق نفل و واجب را شامل میشود. (آلوسی)
مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لَّا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ
انفاق کنید قبل آمدن روزی که از تلافی و جبران آنچه گذشته عاجز میشوید چراکه در آنجا معامله ای نیست تا آنچه فوت شده را بخرید و یا اینکه چیزی را بعنوان فدیه از عذاب بدهید و دوستی نیست تا با شما به تسامح برخورد شود یا دوستی نیست تا شما را یاری شود و شفاعتی بغیر اذن الله نیست تا شما را شفاعت کرده و پادرمیانی کرده و بوسیله ی آنها از آنچه بر گردن شماست، تخفیف داده شود. (ابوسعود)
منظور این است که در آنجا کسی را قدرتی بر حاصل کردن آنچه نافع باشد، نیست چراکه کسیکه بر گردن وی حقی باشد به خرید و فروش آن را ادا کند ویا بخاطر دوستی بخشیده شود و یا اینکه کسی باشد تا به وسیله ی وی بخشیده شود و هیچ یک از اینها در آنجا نیست. (آلوسی)
لَّا بَيْعٌ فِيهِ: گفته شده فدیه دادنی در آن روز نیست. (تاویلات اهل السنه)
انسانها مادامی که در دنیا زنده هستند میتوانند خود را به الله بفروشند ولی وقتی مردند دیگر حق فروش ندارند. (تاویلات اهل السنه)
وَلَا خُلَّةٌ: دوستیِ دوستی، سودی ندارد. (تاویلات اهل السنه)
وَلَا شَفَاعَةٌ: کسی، دیگری را شفاعت نکند و پادرمیانی نکند. (تاویلات اهل السنه)
اول آیه هرچند با خطاب به مومنان شروع شده است ولی صفات، صفات کفار هستند و این برای زجر مومنان از عمل مثل کارهای کفار است. (تاویلات اهل السنه)
قتاده: الله متعال میداند که بین مردم در دنیا دوستی هست و به یکدیگر شفاعت میکنند ولی در آخرت دوستی بغیر از دوستی متقین نیست.(الدر المنثور)
از عطاء بن دینار: الحمد لله که الله متعال کافرون را ظالمین گفت و نگفت ظالمین کافرین هستند. (الدر المنثور)
وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ
تارکین زکات آنان کسانی هستند که به خود ظلم میکنند. (ابوسعود)
کافر گفتن بخاطر تغلیظ ترک زکات و اعلام این مطلب است که ندادن زکات از صفات کفار است. (ابوسعود)
اینان به خود ظلم کرده اند که با ترک زکات خود را در معرض عذاب قرار داده اند و مال را در غیر وجهی که باید قرار میدادند قرار دادند. (ابوسعود)
تارکین زکات مستحق موصوف شدن به کفر هستند چراکه ظلمشان به نهایت رسیده است. (آلوسی)
و الکافرون معطوف بر محذوف است و معنی چنین میشود: مومنان متقی زکات خود را ادا میکنند، ولی کفار... (آلوسی)
از حضرت عمر: وقتی رسول الله ص فوت کردند، عده ای از عرب مرتد شدند و گفتند که زکات نمیدهیم و حضرت ابوبکر گفت: اگر یک بند پای شتری را از زکات که در زمان رسول الله ص میدادند، ندهند، با آنان جهاد خواهم کرد. حضرت عمر گفت: ای خلیفه ی رسول الله ص، با مردم به نرمش رفتار کن. حضرت ابوبکر گفت: در جاهلیت که سخت گیر بودی حالا در اسلام میخواهی ضعیف باشی؟ همانا وحی منقطع شد و دین کامل شد، آیا از ارکان دین کم شود در حالیکه من زنده هستم؟ (مظهری)
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ ﴿255﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مستحق عبادتی غیر الله نیست و اوست که زنده ی باقی بی زوال است که عدم بر وی سبقت نجسته بلکه ابتدایی برای وی تعالی نیست وزنده به ذاتش است و از غیر خود نگرفته است و از چیزی غافل نیست. قیوم: برپادارنده و تدبیر کننده ی مخلوقات است و قائم به ذات و حافظ بقیه است. وی را چرت و خواب نمیگیرد و غفلت بر وی راه ندارد آنچه در آسمانها و زمین است برای وی تعالی است. بدون اذن وی تعالی چه کسی را یارای پادرمیانی کردن و شفاعت کردن است و این نشان میدهد که افرادی را اذن شفاعت داده میشود ولی آنها این بتهاییکه مشرکان عبادت میکنند نیستند. آنچه را که قبل اینها بوده و آنچه بعد اینها خواهد بود را نیز میداند یعنی علم وی برای همه چیز در همه وقت و بدون وقت، ثابت است. به چیزی از دانسته های الله متعال یعنی معلومات وی عالی، کسی دسترسی ندارد مگر آنچه را که الله بخواهد. فرشتگان نیز چنین هستند و فقط آنچه را که الله به آنها علم داده دانا هستند ولاغیر. کرسی وی تعالی آسمانها و زمین را در خود جای داده است. آسمانها و زمین بر وی تعالی سنگینی ندارند و بلند مرتبه تر از آن است که در خیال کسی بگنجد و یا بر وی احاطه داشته باشند. نکته: وقتی نسبت کرسیه یعنی کرسی وی تعالی گفته میشود هیچگاه به معنی اینکه در کرسی بنشیند و کرسی به معنی صندلی یا مثل آن برای الله تعالی باشد نیست و الله تعالی منزه از مکان و زمان است. و این عقیده ی اهل سنت است بر خلاف مجسمه که الله را به مانند انسان پیر یا جوان موی نروییده میانگارند که باید از این عقیده تبری جسته شود.

مستندات
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ
یعنی خالق و رازق و معبودی غیر از الله نیست. (بحر العلوم)
فقط او مستحق عبادت است. (ابوسعود)
اثبات بعد نفی، در اثبات یک شئی بلیغ تر و رساتر است. (بحر العلوم)
مستحق عبادت اوست نه آن بتانی را که عبادت میکنید که نه عبادت آن شما را نفعی میرساند و نه ترک عبادت آنها شما را ضرری میرساند. (تاویلات اهل السنه)
امکان دارد برای مسلمانانی باشد که به وی تعالی ایمان آورده بودند ولی صفات وی تعالی را نمیدانستند پس برای آموزش صفات الله متعال، این آیه نازل شد. (تاویلات اهل السنه)
زنده ای است که مرگی برای آن نیست. (بحر العلوم)
باقی است که بر وی مرگ و فنا راه ندارد. (ابوسعود)
زنده ای است که ابتدای برای وی نیست. (بحر العلوم)
به ذاتش زنده است و زنده بودن را از غیر خود نمیگیرد مثل مخلوقات که زنده بودن چیزی دیگر برای آنان است وبرای همین میمیرند. (تاویلات اهل السنه)
زنده است یعنی اینکه از هیچ چیزی غافل نمیشود و دچار سهو فراموشی نیز نمیشود. (تاویلات اهل السنه)
قیوم: قائم و رفتار کننده با هر کس بر طبق کسب آن. (بحر العلوم)
دائما در حال تدبیر امور خلق و حفظ آنهاست. (ابوسعود)
قائم یعنی دائم یعنی دائما در حال تدبیر امر خلق از نشأت آنها و از رزق و روزی آنها است. (بحر العلوم)
گفته شده: قائم به ذات خود است و دیگران را حافظ است. (ابوسعود)
خود به خود است و مخلوقات به وی وجود هستند. (ابوسعود)
لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ
از حضرت علی سنه و نوم به یک معناست و فرق آنها اینکه وقتی خواب به سر رسید و شخص بین خواب و بیداری بود آن را سنه گویند و وقتی به قلب رسید نوم است. (بحرالعلوم)
سنه آنچه از سستی که قبل خواب عارض میشود. (ابوسعود)
سنه یعنی چرت. (تاویلات اهل السنه)
گفته اند: آیه بر ظاهرش است یعنی الله متعال را نیازی به خواب نیست. (بحر العلوم)
تاکید معنی قیوم بودن است چراکه اگر خواب و چرت میگرفت نمیتوانست، قیوم باشد. (نسفی)
منظور این است که هردوی اینها از الله متعال منتفی هستند نه اینکه این دو از رسیدن به الله قاصر باشند. (ابوسعود)
گفته شده است: یعنی از امور خلق غافل نیست و خواب کنایه از غفلت است. (بحرالعلوم)
روایت شده است: وقتی موسی پسر عمران به آسمان برده شد به قلبش خطور کرد که آیا پرودگار ما را خواب هست؟ پس به موسی امر شد که دو شیشه را به دستانش بگیرد و نگهدارد و مقداری از زمان نگهداشت ولی خوابش برد و هر دو شیشه شکست و الله متعال فرمود اگر مرا خواب میگرفت آسمان و زمین از این دو شیشه نیز زودتر میشکست. (بحر العلوم)
لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
برای تقریر قیومیت الله متعال است. (ابوسعود)
همه ی مخلوقات، بندگان وی تعالی هستند و از شریک بی نیاز است. (بحر العلوم)
گفته شده : هرآنچه در آسمان و زمین است بر یگانگی الله دلالت دارند. (بحر العلوم)
منظور از هرآنچه در آنهاست بیان این مطلب است که به تمامی اجزای آسمانها و زمین و به داخل و خارج آنها احاطه دارد. (بحر العلوم)
مَن ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِندَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ
چه کسی را جرأت پادرمیانی کردن (شفاعت) است تا وقتی وی تعالی اجازه ندهد. (بحر العلوم)
برای بیان بزرگی شان وی تعالی است که احدی را یارای نزدیک شدن به وی تعالی نیست تا بدان وسیله بر تغییر آنچه اراده کرد قدرت یابد به شفاعت یا زاری و تضرع چه برسد به اینکه با الله به عناد و گردنکشی ودشمنی یارای مقابله داشته باشد. (ابوسعود)
در رد قول مشرکان آمده است که معبودان باطل خود را بعنوان شفیع میدانستند. (بحر العلوم)
وقتی اذن را مطرح کرد نشان میدهد که شفاعت برای انبیاء و صالحین ثابت است. (بحر العلوم)
شفاعت برای گناهکاران امت محمدی ثابت است. (تاویلات اهل السنه)
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ
الله یگانه امر دنیا را میداند و میداند که بتهای آنها ادعای اله بودن ندارند. (بحر العلوم)
آنچه را که احساس میکنند و آنچه را که به عقل فهم میکنند. (ابوسعود)
آنچه را درک میکنند و آنچه را که درک نمیکنند. (ابوسعود)
و میداند که برای آنان شفاعتی نیست. (بحر العلوم)
از مقاتل: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ، آنچه قبل خلق فرشتگان را میداند و وَمَا خَلْفَهُمْ یعنی آنچه بعد خلق فرشتگان بوده و هست را میداند. (بحر العلوم)
از زجاج: غیب قبل آنان و غیب بعد آنان را نیز میداند. (بحر العلوم)
کلبی: امور آخرت و امور دنیا را میداند. (بحر العلوم)
وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ
یعنی به چیزی از دانسته های الله متعال دسترسی ندارند مگر آنچه الله بخواهد که آنان بدانند. (ابوسعود)
منظور از علم، معلومات الله متعال است در روایت آمده است: اللهم اغفر علمک فینا: بار الها آنچه از ما میدانی را بیامرز. (نسفی)
یعنی فرشتگان غیب را نمیدانند چراکه بعضی از مردم فرشتگان را عبادت میکردند و از آنان امید شفاعت داشتند پس به آنان خبر میدهد که آنان چیزی را مالک نیستند گذشته و بعد خودشان را نمیدانند مگر آنچه را که الله به آنان خبر داده باشد. (بحر العلوم)
گفته شده: جمیع علم الله را نمیدانند. (بحر العلوم)
احاطه یعنی ادراک یک شیئ به وجه کمال. (بحر العلوم)
فقط است که الله تعالی دارای علم ذاتی تام است که دال بر یگانگی وی تعالی است. (ابوسعود)
الله تعالی در اینجا بیان داشته است که وی تعالی علم، ثابت است. (تاویلات اهل السنه)
منظور علم تمامی اشیاء است یعنی تا وقتی الله نخواهد چیزی را نمیدانند. (تاویلات اهل السنه)
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ
کرسی وی آسمانها و زمین را در خود جای داده است. (بحر العلوم)
از عطا بن ابی رباح: هفت آسمان و هفت زمین در کنار کرسی به مانند حلقه در کنار بیابان است. (بحر العلوم)
گفته اند: کرسی مکانی است که الله متعال آسمان ها و زمین را در آن خلق کرده است. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: کرسی و عرش یکی است که گاهی به لفظ کرسی و در موضعی دیگر به لفظ عرش میآورد. (بحر العلوم)
از ابن مسعود: بین هر آسمان مسیر پانصد سال راه است و بیین کرسی و عرش مسیر پانصد سال راه است و عرش بر بالای آب است و الله فوق عرش است یعنی به بزرگی و قدرتش بر آن است. (بحر العلوم)
از ابن عباس: علم الله گنجایش آسمانها و زمین را دارد. (بحر العلوم)
منظور از کرسی، علم الله است. (نسفی)
بعضی گفته اند: کرسی وی قدرتش است که با آن آسمانها و زمین را حفظ میکند. و این به قول ابن عباس نزدیکتر است.(بحر العلوم)
کرسی ملکش است. (نسفی)
از جعفر صادق: توحید سه حرف است: 1 بدانی که الله از چیزی نیست. (یعنی از چیزی درست نشده است) 2 بدانیکه الله در چیزی نیست. 3 بدانیکه بر روی چیزی نیست. چراکه اگر کسی بگوید از چیزی است، الله متعال را مخلوق دانسته و کافر شود و اگر بگوید در چیزی است پس وی تعالی را موصوف به حدوث و نوپدید بودن کرده است و این نیز کفر است و اگر بگوید بر روی چیزی است پس وی را محتاج و نیازمند دانسته و وی را بر روی چیزی حمل شده و بارگزاری شده فرض کرده است و این نیز کفر است. (الجوهرة المنیفة شرح وصیة الامام الاعظم ابی حنیفة ص63 بحث عرش)
از امام ابوحنیفه: اقرار داریم بر اینکه الله بر عرش استوی است (بدون ترجمه ی چگونگی آن و بدون ترجمه ی اینکه استوی به چه معناست) بدون اینکه نیازمند عرش باشد و بدون استقرار بر آن است و الله نگهدارنده ی عرش و غیر عرش است و نیازمند نیست. اگر محتاج میبود بر ایجاد و تدبیر عالَم قادر نمیبود و اگر محتاج نشستن و استقرار بود پس الله قبل خلق عرش در کجا بوده است؟ الله متعال از این صفات بزرگتر است. (الجوهرة المنیفة شرح وصیة الامام الاعظم ابی حنیفة ص63 بحث عرش)
گفته شده: کرسی یعنی اصل ی شیئ و منظور این است که وی، معتمد و فریادرس مخلوقات است و این امر با صفتِ قدرت و عظمت خواهد بود. (تاویلات اهل السنه)
آنچه باید دانست این است که وقتی چیزی به الله متعال اضافه میشود نباید از آن آنچه از اضافه به مخلوق برداشت میشود، برداشت شود پس بنا براین از کرسیه نباید آنچه از کرسی یک شخص برداشت میشود، برداشت شود چراکه وی تعالی لیس کمثله شیئ است. (تاویلات اهل السنه)
و بعد از قدرتش خبر داد و فرمود: وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا
یعنی حفظ آسمانها و زمین بر تعالی سنگینی نمیکند. (بحرالعلوم)
وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
بلند مرتبه است بر خلق خود. (بحر العلوم)
بلند مرتبه است از هرآنچه که در خیال تصور شود که به عرش وکرسی نیاز داشته باشد. (تاویلات اهل السنه)
بزرگتر از آن است که در احاطه در آید. (تاویلات اهل السنه)
بلند مرتبه است از احوالات مخلوقات و هرآنچه مانند آنها باشد و غالب و قاهر است. (تاویلات اهل السنه)
بزرگتر و والا مقامتر از آن است که شریکی برای خود بگیرد. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: هرکس بعد نماز آیت الکرسی را بخواند، الله متعال به وی نماز شاکرین و نماز مطیعین و نماز صابرین عطا کند و از دخول جنت وی را چیزی جز مرگ مانع نباشد. (بحر العلوم، المعجم الطبرانی، )
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ۖ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ ۚ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ لَا انْفِصَامَ لَهَا ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿256﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بعد اینکه درستی و حقیقت اسلام آشکار شد و عرب مسلمان شدند و نادرستی کفر و شرک آشکار گشت، برای اسلام آوردن دیگران اکراهی نیست و شخص عاقل اگر بدون تعصب عقل خود را بکار گیرد خودش متوجه میشود که دین اسلام چه دین سودمندی است. درستی از کجی آشکار شد پس اگر کسی از کفر و هرچه که غیر از الله مورد پرستش قرار داده بود را از آن بیزاری جوید و به الله متعال اعتقاد راسخ پیدا کند و ایمان بیاورد همانا وی به ریسمانی محکم چنگ زده است که آن را پارگی یا شکستگی نیست. و الله به خواسته ی شما شنواست و به اهداف شما داناست. نکته: رسول الله ص در آخر عمرشان دستور دادند که شرک را از جزیره العرب بیرون کنند و این نشان میدهد که تا حصول این امر جنگ برقرار است و برای مناطق دیگر بر مصلحت حاکمان مسلمان خواهد بود و کسی غیر از عرب را بر ایمان اجبار نشده است ولی باید دانست که این بحث عدم اکراه برای ورود به اسلام است نه خروج آن یعنی حکم ارتداد حکم داخلی اسلام است و با آن به شدت برخورد میکند چراکه توده ی مردم توانایی آن را ندارند که واقعا همه چیز دین را درک کنند پس به مرتدی که اکثرا مدعی دانایی است اجازه فعالیت نمیدهد و حکم آن اول دعوت و کشف شبهه است و وقتی اصرار کرد معلوم میشود که قصد وی افساد بین مسلمانان است و برای همین اعدام جزای وی است تا عوام را فاسد نکند.

مستندات
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ:
از ابن عباس: وقتی زنی فرزندش سقط میشد و فرزندش زنده نمیماند نذر میکرد که اگر فرزندی برایش زنده بماند وی را یهودی بگرداند و بر این منوال بود که اسلام آمد و بین بنی نضیر (طایفه ای از یهود که رسول الله ص آنان را از آنجا تبیعد کرد) از این فرزندان انصار بودند و انصار خواستند که آنان را به نزد خود بگیرند و گفتند اینان فرزندان ما و برادران ما هستند و این آیه نازل شد و رسول الله ص به آنها فرمود: آنان را که در میان بنی نضیر هستند مخیر کنید بین اینکه شما یا آنها را انتخاب کنند اگر شما را انتخاب کردند پس با شما بمانند و اگر آنان را انتخاب کردند، آنها را نیز تبعید کنید. (بغوی)
روایت شده است که از انصار کسی بود که دو پسرش قبل بعثت پیامبر ص مسیحی شده بودند و پدرشان آنان را دعوا میکرد تا مسلمان نشوید به حالتان نخواهم گذاشت و آنان به پیش رسول الله ص شکایت بردند و آن مرد گفت: یا رسول الله ص آیا اجازه دهم که پاره ی تنم وارد جهنم بشود؟ و این آیه نازل شد و آن مرد از پسرانش دست کشید. (ابوسعود)
از مجاهد: از طایفه ی اوس کسانی بودند که از بنی نضیر شیرخوارگی کرده بودند و وقتی قرار بر تبعید بنی نضیر شد، عده ای گفتند که ما نیز همراه آنان خواهیم رفت و به دین آنان خواهیم پیوست و خانواده ی آنها از اینکار منع کردند و این آیه نازل شد. (بغوی)
ابن مسعود: این در ابتدای اسلام بود و بعدا منسوخ شده است. (نسفی)
بعد فتح مکه و بعد اسلام عرب، احدی را بر اسلام اجبار نکنید. (بحر العلوم)
شایسته ی فرد عاقل این نیست که برای وارد شدن به دین حق که با تامل دانسته میشود به اکراه و به اجبار وارد دین حق شوند. (ابوسعود)
اجباری برای وارد شدن به دین حق که اسلام باشد، نیست. (نسفی)
گفته شده است: خبر در معنی نهی است یعنی به دین اکراه نکنید و به زور وادار به اسلام نکنید. (نسفی)
گفته شده است که این در مورد اهل کتاب است که نباید به اسلام اجبار کرده شوند و آنها میتوانند با ادای جزیه بر دین خود باشند. (ابوسعود)
زهری گوید از زید پسر اسلم در مورد این آیه سوال کردم و وی جواب داد: رسول الله ص ده سال در مکه بودند و کسی را بر دین خود اجبار نمیکردند و این مشرکین بودند که به چیزی جز کشت و کشتار راضی نشدند و در این زمان بود که رسول الله ص از الله متال اجازه ی جنگ خواستند و الله متعال نیز اجازه دادند و معنی آیه این است که در اسلام اجبار نبوده است. (خازن)
قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ:
ایمان و کفر از هم به دلایل واضح از هم متمایز شده اند. (نسفی)
وقتی صفات الله متعال بیان شد و معلوم شد طوریکه توهم اشتراک با دیگری در آن صفات، ممتنع است و ایمانیکه انسان را به سعادت ابدی میرساند و کفری که به بدبختی جاودانه ختم میشود، از هم متمایز شده اند. (ابوسعود)
اسلام از کفر متمایز شده است پس هرکس ایمان آورد که همان شود والا بر وی جزیه وضع خواهد شد. (بحر العلوم)
طاغوت در اینجا ساحر و کاهن منظور است. (خازن)
و یا هر چه که غیر از الله مورد پرستش قرار میگیرد. (خازن)
فَمَن يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ:
کسیکه به شیطان کفر ورزند و یا به بتها کفر بورزند. (نسفی)
طاغوت را گفته اند منظور شیطان است و یا منظور بتها هستند و یا کعب پسر اشرف است. (بحر العلوم)
هرآنچه از غیر الله که مورد عبادت قرار گرفت، آن طاغوت است. (بغوی)
آمده است: هرکس که طغیان گری کند، وی طاغوت است. (بغوی)
وَيُؤْمِن بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ :
در این آیه اشاره به این مطلب است که وقتی کسی بخواهد مسلمان شود اول باید از کفر خود تبری و بیزاری جوید و بعد ایمان را آشکار کند و در اینصورت است که ایمان وی صحیح میگردد. (خازن)
به دستگیره ی محکمتر از طناب محکم و استوار مورد اعتماد، تمسک جسته است. (نسفی)
عروه الوثقی، دین اسلام است. (بحر العلوم)
گفته شده است: کلمه ی توحید یعنی لا اله الا الله است. (بحر العلوم)
به دینی خود را وصل کرده است که ریسمانی محکم است که هیچ شبهه ای آن را نمیتواند باز کند. (نسفی)
لَا انفِصَامَ لَهَا:
بریده شدنی برای آن نیست. (نسفی)
انفصام شکستن ناپیدا و وقتی این نفی شد بطریق اولی شکستن ظاهر نخواهد داشت. (ابوسعود)
به دینی چنگ زده است که از بهشت جدایی ناپذیر است. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ:
شنوای دعایت برای اسلام آنها است. (بغوی)
به اقرار آنها، شنواست. (نسفی)
سمیع اقوال است. (ابوسعود)
عَلِيمٌ:
بر حریص بودنت بر ایمان آنها نیز داناست. (بغوی)
به اعتقاد وی داناست. (نسفی)
علیم به عزیمتها و مقاصد است و علیم به اعتقادات است. (ابوسعود)
اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ ۖ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ ۗ أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿257﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال متولی مومنان است در اینکه آنان را از تاریکیهایی که در طول زندگی بر وی عارض میشود، به نور یقین برساند و کسانیکه کفر ورزیده اند، ولی آنها طغیان گران هستند که آنان را از نور هدایت و آرامشی که دارند به تاریکی کفر و شبهه میافکنند و این اشخاص ملازمان جهنم هستند و در آن آتش باقی خواهند ماند. نکته: هیچگاه با استدلال بشری نمیتوان به یقین صد در صدی رسید بلکه آنچه ما میتوانیم برسیم این است که به حدی برسیم که به خود بقبولانیم که این درست است پس باقی آن باید با اعتقاد به الله پر شود همچنانکه دانشمندان باقی آن را با این گفته که امیدورام ادامه اش نیز چنین باشد، و یا منافع آن از عوارضش بیشتر است و یا کمتر است، انتخاب میکنند. و الله افرادی را که واقعا دنبال ایمان به الله باشند و دنبال راهی برای یافتن راه درست باشند، به نور فهم میرساند. و از طرف دیگر کسانیکه اسم ورسمی در کفر برای خود دست و پاکرده باشند، عوام و افراد مردد را به تاریکی میبرند و از ایمان خارج میکنند.

مستندات
اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا:
الله یاریگر مومنان است و کمک کننده ی آنان است. (خازن)
الله سرپرست و صاحب امور مومنان است و آن را به دیگران نمیسپارد. (خازن)
الله دوستدار مومنان است. (خازن)
نگهبان و حافظ آنان است. (بحر العلوم)
الله سرپرست هدایت مومنان است. (خازن)
يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ
انان را از کفر به ایمان میآورد. (خازن)
آنان را بر ایمان ثابت قدم داشت. (بحر العلوم)
آنان را از تاریکی دنیا و قبر و تاریکی صراط خارج میکند. (بحر العلوم)
کفر تاریکی و ظلمت است چراکه راه آن پوشیده و نامعلوم است. (خازن)
دیگر اینکه تاریکی باعث میشود که چشمها حقایق را درک نکنند و کفر نیز چنین است و قلبها را از درک حقیقت ایمان مانع میشود. (خازن)
نور بودن اسلام این است که راهش مشخص و آشکار است و دلایلش نیز واضح. (خازن)
از تاریکی جهل و تاریکی تبعیت از هوای نفس و وسوسه ها و شبهه هاییکه باعث کفر میشوند خارج میکند و به نوری که باعث هدایت به ایمان میشود رهنمون میسازد. (بیضاوی)
آنان را که هدفشان ایمان باشد را از تاریکی بیرون میآورد. (نسفی)
ظلمات را جمع و نور را مفرد آورده است چراکه تاریکی ها زیاد هستند و ایمان یکی است. (نسفی)
الله ولی مومنان است و انان را از شبهه ای که برایشان در دین پیش میاید خارج کرده به حل ان مساله هدایت میکند و موفق میگرداند و به نور یقین میرساند. (نسفی)
از تاریکیهایی که اعم از تاریکی کفر و گناه و شبهه است بلکه از هر ضعفی که در هر مساله ای از علوم استدلالی وجود دارد، خارج میکند. (ابوسعود)
و به نور ایمان و یقین میرساند یعنی با هدایت خود و توفیقش هریک از مومنان را از تاریکی که در آن است خارج کرده به نور میرساند. (ابوسعود)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ
کسانیکه کفر ورزیده اند رییس آنها یعنی کعب پسر اشرف و حیی پسر اخطب و بقیه ی رؤسای گمراهی،... (خازن)
یعنی یهود که ولی آنها کعب بن اشرف و امثال وی باشد. (بحر العلوم)
ولی و سرپرست کفار، شیاطین هستند. (بحر العلوم)
يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ
از هدایت به گمراهی میبرند. (خازن)
سوالی در اینجا مطرح است و آن اینکه کفار وارد ایمان نشده اند تا طاغوت آنها را از ایمان بیرون آورد و به کفر داخل کند؟ جواب: در مورد یهود است که قبل بعثت رسول الله ص به ایشان ایمان داشتند و وقتی دیدند که از قوم خودشا نیست کفر ورزیدند. و یا اینکه وقتی رؤسای کفر از ایمان به دین حق که اسلام باشد منع میکنند به مثابه ی این است که آنان را از یمان خارج کرده باشند. (خازن)
به کفر دعوت میکنند. (بحر العلوم)
از نوری که فطرتا به آنها عطا شده بود خارج میکنند و به کفر و فساد و در شهوات و امیال نسفانی فرو میبرند. (بیضاوی)
از نور دلایل به تاریکی شبهات و شکها وارد میکنند. (بیضاوی)
آمده است که در شان کسانی نازل شده است که از دین اسلام مرتد شده بودند. (بیضاوی)
آنان را از نور یقین به تاریکی شک و شبهه میاندزاند. (نسفی)
أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
کفار و طاغوت ملازمان اتش جهنم هستند و اینان هستند که ابدی خواهند بود نه غیر آنان. (خازن)
برای بر حذر داشتن مردم از کفر است که عاقبت آن بودن در آتش ابدی است. (بیضاوی)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ ۖ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿258﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

خطاب به پیامبر ص است و میفرماید: آیا ندیدی؟ (علمت به آن نرسیده است) که جای تعجب دارد آن کسی که با حضرت ابراهیم به مجادله پرداخت یعنی وقتی که ابراهیم گفت: پروردگارم کسی است که زنده میکند و میمیراند و این زنده کردن و میراندن حقیقی است و تمثیل نیست. آن کافر جواب داد: من نیز زنده میکنم و میمیمرانم و این زنده کردن و میراندن مجازی است و تفره رفتن از مقابله است. ابراهیم گفت: الله کسی است که خورشید را از مشرق طلوع میدهد پس تو کاری کن تا از مغرب طلوع کند. و هدف حضرت ابراهیم این بود که به عوام بفهماند که این کافر دنبال گمراه کردن آنهاست و سخن را تحریف میکند و در اینجا بود که حضرت ابراهیم بر آن کافر چیره شد و آن کافر مات و مبهوت ماند و الله متعال کسانی را که از دلایل وجود وی استفاده نمیکنند و از طاغوت پیروی میکنند را به راه حق و به راه بهشت هدایت نمیکند.

مستندات
اظهار و بیان مساله ی ولایت الله متعال بر مومنان است که آنان را ثابت قدم داشته و غیر مومنان را خذلان میکند. (آلوسی)
گفته شده است که قصه در بیان ولایت طاغوت بر کفار است. (آلوسی)
جمهور بر این هستند که قصه در صدد بیان امر تعجب آور است قصه ی فرد کافری که الله ولی وی نبوده است و در تلاش است تا کسی را که من (الله) ولی وی هستم را شکست دهد. (آلوسی)
و تو ای حبیب الله (محمد رسول الله) خوش باش و تو را بشارت باد که پیروزی از آن توست و ببین چگونه خلیل (ابراهیم) را بر رئیس شیاطین (نمرود) پیروز گرداندم. (آلوسی)
گویند: نمرود اول کسی بود که ادعای خدایی کرده است. (آلوسی)
در وقت وقوع این مناظره بعضی گفته اند که در زمان شکستن بتها بوده است و بعضی دیگر گفته اند که در زمانی بود که نمرود قصد داشت حضرت ابراهیم را به آتش بیاندازد و گفته شده است بعد اینکه آتش به گلستان تبدیل شد بوده است. (آلوسی)
عجیب بودن قضیه این است که در برابر الله متعال به معارضه پرداخته و دلیل تراشی میکند. (ابوسعود)
همین قصه دلیل بر این است که ما باید به توحید دعوت کنیم و با مخالفان صحبت کنیم و همچنین است که تمامی انبیاء به دعوت به لا اله الا الله، امر شده اند و آماده شده اند. (تاویلات اهل السنه)
وقتی کفار را به توحید دعوت کنیم نیاز به دلیل و استدلال داریم. (تاویلات اهل السنه)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ
آیا علمت حاصل نشده است به این طاغوت گردنکش که به گمراه کردن مردم و به اخراج آنان از نور به تاریکیها مبادرت کرد. (ابوسعود)
پس طاغوت این افراد هستند. (ابوسعود)
مجادله ی وی با حضرت ابراهیم بدین سبب بود که الله متعال به وی پادشاهی داده بود و این باعث شد وی تکبر ورزد و در برابر الله بیاستد. (ابوسعود)
به وی پادشاهی داده شد تا مورد امتحان قرار گیرد همچنانکه غنی و صحت داده میشود تا مورد آزمایش قرار گیریم. (تاویلات اهل السنه)
إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ
وقتی حضرت ابراهیم بتها را شکست به زندان انداخته شد و وقتی از زندان بیرون آمد، نمرود به او گفت: این پروردگار تو کیست؟ و حضرت ابراهیم جواب داد: پروردگار من کسی است که زنده میکند و میمیراند. یعنی مرگ و زندگی را در اجساد، خلق میکند. (ابوسعود)
قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ
نمرود جواب داد: من نیز زنده میکنم و میمیرانم.
روایت شده است که نمرود دو مرد را فراخواند و یکی را کشت و دیگری را زنده گذاشت و گفت من نیز زنده میکنم و میمیرانم. (ابوسعود)
قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ
ابراهیم گفت: بر طبق مشیئت و خواست الهی خورشید از مشرق طلوع میکند پس تو ای نمرود کاری کن تا خورشید از مغرب طلوع کند. (ابوسعود)
و آن کافر گیج ماند. (ابوسعود)
حضرت ابراهیم آن کافر را مبهوت گذاشت و کافر خفه شد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
کسانی را که بر خود ظلم و ستم میکنند و با رویگردانی از قبول هدایت خود را در معرض آتش و عذاب ابدی قرار میدهند را ، الله متعال به استدلال صحیح و راه نجات و راه رفتن به بهشت را نشان نمیدهد و به آن هدایت نمیکند. (ابوسعود)
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْيِي هَٰذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا ۖ فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ ۖ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ ۖ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ۖ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ ۖ وَانْظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ ۖ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا ۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿259﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و یا بنگر به آن مردی (عزیر) که بر قریه ای گذر کرد در حالیکه آن قریه سقفش فروریخته و خراب شده بود، در وقت مشاهده ی این حالت آن مرد (عزیر) با خود گفت: الله متعال چگونه این را آباد و زنده خواهد کرد؟ پس الله برای نشان دادن چگونگی زنده گرداندن، وی را میراند و صد سال در حالت مرگ گذاشت بعد صد سال وی را برانگیخت و گفت: چه مدت در اینجا بودی؟ عزیر گفت: یک روز یا ساعاتی از روز. الله متعال فرمود: بلکه صد سال بوده است. به غذا و نوشیدنیت نگاه کن با وجود اینکه صد سال گذشته است ولی در تازگی مثل روز اولش است و بر آن گذر زمان اثر نداشته است. حال به خر خود نگاه کن که مرده واستخوانهایش از هم پاشیده و توخالی شده است و این کار ما برای نشان دادن قدرتمان به تو است و اینکه تو را بعنوان نشانه ای از قدرت خود بر زنده گردانیدن برای دیگر مردم قرار دهیم. نگاه کن استخوان خر را که چگونه بر هم جمع شده و به یکدیگر وصل میشوند و بعد اینکه اسکلت درست شد چگونه به آن گوشت میپوشانیم وقتی امر برای عزیر آشکار گشت، گفت: میدانم که الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: در زمانهای گذشته که علوم تجربی انسانها پایین بود بر این اساس از مواردی مثل قیامت و زنده شدن پس از مرگ تعجب میکردند و الله متعال از روی مهربانی برای آنها نشانه هایی عیان و مستقیم قرار میداد تا به کمک ان بتوانند راه درست را دانسته و به الله و آخرت و ارکان دیگر دین اسلام ایمان بیاورند و در عصر حاضر که به ادعای خود انسانها به علومی دست یافته اند که از گذشتگان بیشتر است مسایل مربوط به ایمان، باور به آنها راحت شده و اگر هر کسی با دید علم تجربی نیز نگاه کند، نشانه های درستی مطالب دین را به دست میآورد در گذشته دانشمندان زمین و آسمان را فنا ناپذیر میپنداشتند و وقتی پیامبران از نابودی زمین و آسمانها سخن میگفتند، انکار میکردند ولی علم عصر حاضر میداند که این آسمانها و زمین نابود شدنی است پس قیامت و برچیده شدن زمین برای ما انسانهای عصر حاضر، مسلم است پس باید به دین برگشت. و دیگر اینکه در مورد زنده شدن بعد مرگ نیز دانشمندان روی زنده کردن ماموت سیبری تلاش میکنند پس برای آنها مسلم شده است که امکان پذیر است پس باید به دین اسلام ایمان بیاورند و گفتن ممکن است کافی نیست. نتیجه اینکه معجزات انبیاء در هر زمان با توجه به فهم و درک زمان خودشان بوده است و نشانه های الهی در این زمان یافته های بشر است که همه در مواردی که به علم درست دست یافتند، کاری که کرده اند تایید دین اسلام بوده است.

مستندات
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْيِي هَٰذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا:
مثالی است برای بیان ولایت الله متعال برای مومنان. (ابوسعود)
یعنی بنگر به کسی که در مورد زنده گرداندن اموات سوال کرده بود، الله چگونه وی را هدایت کرده است. (ابوسعود)
الله متعال وی را از تاریکی شبهه به نور مشاهده رساند. (ابوسعود)
مثالی است برای بیان این مطلب که زنده گرداندن الله متعال مثل تمثیل نمرود نبوده بلکه همانند زنده گرداندن عزیر است که بعد صد سال زنده اش میکند. (بحر العلوم)
قتاده: آن سوال کننده عُزیر پسر شرخیا بوده است. (ابوسعود)
وهب وعبيدُ اللَّه بنُ عمير: ارمیا بوده است. (ابوسعود)
آمده است که ارمیا همان خضر است. (ابوسعود)
وهْبٌ وعكرِمة والربيع: آن قریه که گذر کرد، بیت المقدس بوده است. ای قول مشهور است.(ابوسعود)
بعضی نیز گفته اند که دیر هرقل بوده و بعضی نیز گفته اند که دیار سلما باد بوده است و سابر آباد نیز آمده است.(ابوسعود)
سوال عزیر از روی انکار نبوده است بلکه دوست داشت که الله متعال کیفیت و چگونگی زنده گرداندن را به وی نشان دهد. (بحر العلوم)
روایت است که وقتی بنی اسرائیل در فساد فرو رفتند و در ظلم و تعدی از حد گذراندند الله متعال بختنصر را بر آنها غالب گرداند و آنان را به اسارت گرفت و عزیر نیز جزو اسیران بوده وقتی از دست آنان رها میشود و بر بیت المقدس گذر میکند، از روی افسوس و اشتیاق به آبادی آن با میگوید: بعد خراب و نابودی و مرگ اهلش، الله متعال چگونه این را آباد و زنده خواهد کرد؟ (ابوسعود)
فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ:
روایت شده است: وقتی وارد آبادی شد از میوه اش خورد و از افشره ای که داشت نوشید و به خواب رفت و الله متعال وی را میراند در حالیکه جوان بود و مرکبش نیز مرد و غذای وی کنارش بود.
بعد هفتاد سال از مرگ وی الله متعال پادشاه فارس را همراه لشکرش به بیت المقدس فرستاد و آن بیت المقدس را آباد کردند و بختنصر را هلاک کرد و افراد باقی مانده از بنی اسرائیل را به بیت المقدس برگرداند و آبادش کردند. بعد صد سال از مرگش، زنده اش گرداند. (ابوسعود)
کلمه ی بعث را بجای احیا، آورده است برای بیان این مطلب است که این زنده گرداندن به سرعت صورت گرفته است و تدریجی نبوده است، انگار که از خواب بیدار شده باشد.(ابوسعود)
قَالَ كَمْ لَبِثْتَ:
سوال برای این است که بداند که مدت کمی نبوده است چراکه اگر مدت کمی میبود این توهم به وجود میآمد که در کل امکان پذیر است و دیگر اینکه بداند که بر چگونگی افعال الله متعال احاطه ندارد. (ابوسعود)
قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ:
به طریق تخمین و حدس گفت که یک روز یا پاسی از روز بوده است. (ابوسعود)
قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ:
الله متعال فرمود: بلکه صد سال در اینجا بوده ای. (ابوسعود)
فَانظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ:
برای اینکه چشمه ای دیگر از قدرت ما را ببینی به غذا و نوشیدنیت نگاه کن که در این مدت طولانی، هیچگونه تغییری بر آن راه نیافته است، این درحالی است که طعام و غذا خیلی زود فاسد میشوند. (ابوسعود)
وَانظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ:
به خرت نگاه کن که استخوانهایش چگونه پوک شده اند و از هم پاشیده است و خورد شده است. (ابوسعود)
این برای نشان دادن طولانی بودن مدت بودن وی در آنجا است. (ابوسعود)
وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِّلنَّاسِ:
انجام این افعال برای این بود که چگونگی زنده گرداندن را به تو نشان دهیم و خودت را نیز نشانه ای برای افرادی که تو را مشاهده کرده اند قرار دهیم. به اینصورت که تو را به اهل حاضر در آن زمان نشان دهیم در حالیکه تو از قرن گذشته هستی و دیگر اینکه بنی اسرائیل آنچه از تورات بر آنان پوشیده مانده بود را از تو بگیرند. (ابوسعود)
وَانظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا:
و الان به استخوانهای خر نگاه کن که ما چگونه زنده اش میگردانیم و چگونه استخوانها را به هم پیوند میدهیم و هر استخوان را در مکان خودش قرار میدهیم و بعد به آن استخوانها گوشت میپوشانیم. (ابوسعود)
گفته اند: ننشرها یعنی بعد اینکه به یکدیگر پیچیده و درهم بودند چگونه از هم باز میکنیم و در مکان خودش قرار میدهیم. (ابوسعود)
فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ:
وقتی آنچه که از این امور دید و متوجه شد: دانا هستم به اینکه الله بر همه چیز من جمله آنچه الان مشاهده کرده است میباشد. (ابوسعود)
هیچگونه امری بر الله متعال سنگینی نمیکند. (ابوسعود)
اعلم به صیغه ی امر نیز روایت شده است یعنی وقتی آشکار شد خطاب آمد: بدانکه الله متعال بر همه چیز تواناست. (ابوسعود)
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَىٰ ۖ قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ ۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي ۖ قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا ۚ وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿260﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یاد کن ای محمد زمانی را که حضرت ابراهیم از الله متال درخواست کرد تا به وی چگونگی زنده کردن مردگان را به وی نشان و الله متعال فرمود: آیا یقین نداری؟ حضرت ابراهیم گفت: یقین دارم ولی میخواهم که قلبم آرام گیرد به این مساله که دعایم و خواسته ام، اجابت میشود و علم یقین من به عین یقین تبدیل شود. الله متعال فرمود: چهار پرنده بگیر و قطعه قطعه کن و آنها را در هم مخلوط کن و بر سر کوهها اجزای آنها را قرار ده و بعد آن پرندگان را به سوی خودت فرابخوان تا آنها دوان دوان یا پرواز کنان بسویت بیایند و بدان که الله متعال دانای با حکمت است. نکته: برای هرکسی چه مسلمان و چه غیر مسلمان این سوال پیش میآید که زنده کردن مردگان چگونه و به چه شکل است و برای همین دانشمندان علوم تجربی نیز این دغدغه را دارند و آزمایشات مختلف نیز انجام میدهند. حال از طرف دیگر کسی هست که الله متعال به وی اعلام دوستی کرده و همراز خود گرفته است که همان حضرت ابراهیم باشد، آیا کسی غیر از حضرت ابراهیم بود، این سوال را از الله متعال درخواست نمیکرد؟ قطعا سوال میکردیم پس حضرت ابراهیم فرصت را مغتنم شمرده و درخواست کرد و جواب نیز گرفت.

مستندات
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَىٰ:
بعد مناظره حضرت ابراهیم و نمرود، قوم وی از حضرت ابراهیم در مورد چگونگی زنده گرداندن مردگان سوال کردند و حضرت ابراهیم برای اینکه میخواست اول خودش ببیند که چطور انجام میشود تا به مردم خبر دهد از الله متعال درخواست کرد تا به وی چگونگی زنده شدن مردگان را نشان دهد و این اتفاق که در این آیه وارد شده است، را به حضرت ابراهیم نشان داد. (بحر العلوم)
مقاتل: حضرت ابراهیم بر ساحلی گذر میکرد و دید که مرداری افتاده است که از آن انواع حیوانات خشکی و دریایی، تغذیه میکنند و به فکر فرو رفت که چگونه زنده گردانده میشود و از الله متعال خواست تا برایش نشان دهد که این حادثه رخ داد. (بحر العلوم)
سوال حضرت ابراهیم برای این بود که اگر از وی سوال میشد که آیا زنده شدن را خود دیده ای، بگوید: که بله خود دیده ام. (بغوی)
سعید بن جبیر: وقتی الله متعال، حضرت ابراهیم را خلیل خود گرفت، عزراییل برای بشارت دادن این امر به پیش حضرت ابراهیم رفت و حضرت ابراهیم نشانه ای بر این مطلب خواست و عزارئیل گفت: نشانه این است که اگر دعا کنی قبول شود و اگر درخواست زنده کردن مردگان کنی، درخواستت قبول خواهد شد. (بغوی)
قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن
الله متعال فرمود: مگر زنده گرداندن مردگان را تصدیق نداری؟ (بحر العلوم)
سوال الله متعال برای این بود تا بر افراد دیگر، اقرار و ایمان حضرت ابراهیم پوشیده نماند. (بحر العلوم)
قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي
حضرت ابراهیم گفت: بله ایمان دارد و تصدیق میکنم ولی میپرسم تا قلبم آرام گیرد. (بحر العلوم)
سعید ابن مسیب: سوال من برای این است که قلبم بر اینکه مرا خلیل خود گرفته ای، آرام گیرد. (بحر العلوم)
قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّيْرِ
در روایات آمده است که طاوس و پرندگانی را که در اسم و رنگ و پر با هم تفاوت داشتند را گرفت. (بحر العلوم)
فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ
آنها را بِبُر. (بحر العلوم)
سدی: در هم بکوب. (بحر العلوم)
اخفش: پیش خودت جمع کن. (بحر العلوم)
مقاتل از اعمش: یعنی چهار پرنده بگیر و قطعه قطعه کن و آنها را در هم مخلوط کن. (بحر العلوم)
ثُمَّ اجْعَلْ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٍ مِّنْهُنَّ جُزْءًا
بعد آنها را بر چهار کوه تقسیم کن.
ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا
حضرت ابراهیم اینکار را انجام داد و آنان را فراخواند و آنان با پای خودشان پیش ابراهیم آمدند. (بحر العلوم)
گفته شده است که بادهای چهارگانه که در روز قیامت خواهد وزید از هر طرف وزیدن گرفته و اجزای پرندگان را به هوا برده و جمع کرد تا اینکه اعضای هر پرنده ای در جای خودش قرار گرفت و حضرت ابراهیم نظاره گر آن بود. (بحر العلوم)
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
الله متعال حکیم است و حکم به زنده شدن کرده است و سوال من نه از روی شک بوده بلکه برای آرامش قلبم به خلیل الله بودن، بوده است. (بحر العلوم)
مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ ۗ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿261﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مثال کسانیکه در راه خدا صدقه میدهند به مانند کشاورزی است که بذری را کاشته است و آن بذر هفت خوشه رویانده است یعنی سبب روییدن آن شده است که در هر خوشه ی آن هفتصد دانه به محصول داده است و الله متعال به فضل خود برای هرکس که صلاحیت دارد بیشتر و بیشتر ثواب عطا میکند و هرچه مال حلالتر و اخلاص خالصتر و امید به الله بیشتر باشد، الله متعال ثواب شخص را بیشتر میکند و در هفتصد نمیماند بلکه با توجه به صلاحیت تا بی نهایت ثواب بیشتر عطا میکند و فضل الله گنجایش این افزایش را دارد و میداند که چه کسی لایق آن است.

مستندات
در شان حضرت عثمان و عبدالرحمن بن عوف نازل شده است. (بحر العلوم)
قضیه از این قرار است: وقتی رسول الله ص به صدقه دادن برای غزوه (جنگ) تبوک، مردم را تشویق کرد، حضرت عبدالرحمن پسر عوف، چهار هزار درهم نقره برای رسول الله ص آورد و گفت: یا رسول الله ص، هشت هزار داشتم و نصف آن را برای خود و خانواده ام نگه داشته ام و چهار هزار آن را به الله متعال قرض داده ام. رسول الله ص فرمودند: الله متعال به آنچه صدقه داده ای و به آنچه نگه داشته ای برکت دهد. حضرت عثمان گفت: یا رسول الله تجهیز کسانیکه نیاز به تجهیز دارند بر گردن من. (بحر العلوم)
مَّثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ
مثال صدقه ای که در راه خدا داده میشود به مانند بذری است که... (بحر العلوم)
و یا مثال کسانیکه در راه خدا خرج میکنند به مانند کسی است که بذری را کاشته است... (بحر العلوم)
که هفت خوشه داده است و در هر خوشه صد دانه است که جمعا هفتصد دانه میشود. (بحر العلوم)
الله متعال صدقه دهنده را به کشاورز و به صدقه را به بذر تشبیه کرده است که الله متعال به هر صدقه هفتصد برابر آن را میدهد. (بحرالعلوم)
وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاءُ
و الله متعال برای هرکس که خواست از این نیز بیشتر خواهد داد. (بحر العلوم)
تا آن اندازه که ذکر شد و بیشتر از آن را عطا میکند. (ابوسعود)
مثال صدقه دهنده به مانند کشاورزی است که هرچه مهارتش بیشتر باشد و بذرش خوب باشد و زمین خوب داشته باشد، محصولش بیشتر میشود، پس اگر صدقه دهنده صالح باشد و از مال حلال بدهد و به مکانی که صدقه میخورد بدهد، ثوابش بیشتر خواهد بود. (بحر العلوم)
بر حسب اخلاص و زحمتی که کشیده است، به فضل خودش، ثواب را برای صدقه دهنده بیشتر میکند. از این جهت است که ثواب اعمال، تفاوت است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
فضل الله فراخ است برای بیشتر عطا کردن و داناست به آنچه صدقه میدهند و به چه منظور میدهند. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى ۙ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿262﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه انفاق میکنند و مهمتر از آن بعد انفاق منت نگذاشته و آزاری به نفقه گیرنده نرسانند، اجر موعود آنها نزد الله متعال محفوظ است و ترس کم شدن ثواب نداشته باشند و غم ترک اموال در دنیا را نداشته باشند. نکته: صدقه دادن و انفاق کردن اگر واقعا برای رضای الله صورت گیرد، انسان را در دنیا در مواجهه با مشکلات، و غلبه بر آن یاری میرساند و در وقت مرگ نیز ترس عذاب نخواهد داشت و غم فراغ مال دنیوی نخواهد داشت.

مستندات
الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
بیان کیفیت صدقه دادنی است که در آیه ی قبلی بیان داشت که ثواب بیشتر میشود. (ابوسعود)
در شأن حضرت عثمان نازل شده است که چاه رومه را خریده و برای مسلمانان وقف کرد. (بحر العلوم)
ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى
در پی انفاق یا در پی آنچه انفاق کرده اند و صدقه داده اند، منت و آزاری نمیرسانند. (ابوسعود)
منّ: آنچه به کسی احسان کرده ای را به حساب بیاوری و به وی این مطلب را برسانی که من بخاطر این نیکی، حقی برگردنت دارم. (ابوسعود)
اذی: یعنی بخاطر نیکی کردن به نیکی شده، دست درازی کنی. (ابوسعود)
تقدیم من بر اذی بخاطر کثرت وقوع آن بین مردم است. (ابوسعود)
از اذی این است که به کسی کمک کنی و این کمک را به کسی که کمک گیرنده دوست ندارد مطلع شود را مطلع کنی. (بغوی)
من و اذی اینکه کسی را به جنگی میفرستد و یا به کسی خرجی میدهد بعد به وی میگوید: در راه خدا این مقدار نفقه دادم و هدفش الله نیست و یا به طرف یادآوری میکند و میگوید: مگر من به تو این مقدار صدقه نداده بودم؟ (الدر المنثور)
براء پسر عازب کسی بود که بر خانواده اش انفاق زیاد میکرد و رسول الله ص فرمودند: ای براء نفقه و خرجی دادن به مادرت در چه کیفیتی است؟ براء جواب داد: به بهترین حالت است. رسول الله ص فرمود: خرجی دادن به همسرت و فرزندت و خادمت، صدقه است، منت و اذیت در پی نداشته باشد. (الدر المنثور)
ترک منت و اذیت از خد صدقه برتر است. (نسفی)
لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
بر حسب آنچه به آنها در ضمن تمثیل وعده داده شده است، اجر ثابت است. (ابوسعود)
ثوابش در آخرت است. (بحر العلوم)
تاکید اجر و بیان اینکه اجرش نزد الله است، شرافت انفاق را نشان میدهد. (ابوسعود)
وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
ترس رسیدن ناگواری در دنیا و آخرت، بر آنها نیست. (ابوسعود)
غم حاصل نشدن مطلوب نیز بر آنها نیست. (ابوسعود)
ترسی بر انها از اینکه عذابی بر آنها، برسد نیست و از آنچه در دنیا میگذارند و میروند، غمی به آنها نمیرسد. (بحر العلوم) یعنی وقتی مردند ترس عذاب و غم فراغ مال دنیا ندارند.
ترس کم شدن اجر نیست و غمی از این بابت که اجر نداشته باشد، نیست. (نسفی)
قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى ۗ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ ﴿263﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

در وقت سوال و درخواست گدا، سخنی نیک گفتن وبا سخن راضی گرداندن و از اصرار گدا چشم پوشی کردن و امر به معروف کردن، از صدقه ای که همراه منت و اذیت گدا و کسیکه که درخواستی دارد، بهتر و خوب است. و الله متعال از عطای همراه منت و اذیت بی نیاز است و فقرا را از راهی دیگر روزی خواهد داد و اگر عذابی بر منت گذاران فرو نمیفرستد نه برای اینکه آنان مستحق عذاب نباشند بلکه برای این است که الله متعال بردبار است و در عذاب دادن شتاب نمیکند.

مستندات
قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ :
سخن زیبایی که دل آن را میپذیرد و ابا نمیکند، در رد کردن گدا و سائل بدون عطای چیزی... (ابوسعود)
نیاز فقیر را از دیگران پوشیده دارد و حرمت و آبروی وی را حفظ کند. (مفاتیح الغیب)
دعا کردن و از الله امید داشتن. (البحر المحیط)
گفته شده: دعا برای برادر در وقت حاضر نبودن وی. (البحر المحیط)
آمده است: امر به معروف از صدقه ی همراه منت، برتر است. (البحر المحیط)
قول معروف یعنی تشویق دیگران به انفاق است. (البحر المحیط)
ضحاک: در مورد اصلاح و آشتی بین مردم نازل شده است. (مظهری)
وَمَغْفِرَةٌ
پوشیدن آنچه از سائل از اصرار در درخواست خود و مسائل دیگر که باعث میشود که طرف احساس بدی داشته باشد، و گذشت از آن..... (ابوسعود)
و اگر مغفرت و آمرزش را از طرف الله بدانیم پس خیر نیز متوجه مسئول (از وی چیزی خواسته شده) خواهد بود یعنی مورد آمرزش الله قرار گرفتن بخاطر رد جمیل و با گذشت برای وی بهتر و خیر است. (ابوسعود)
برای سائل عذرش را در عدم عطا بیان کند و طلب بخشش کند. (بیضاوی)
خَيْرٌ
برای گدا بهتر است .... (ابوسعود)
مِّن صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى:
از صدقه ای که اذیت در پی داشته باشد. (ابوسعود)
چراکه این صدقه ضرر در پی دارد. (ابوسعود)
این جمله در تقریر آیه ی قبل است یعنی ترک من و اذی توصیه میشود. (ابوسعود)
خیر بودن برای این است که در سخن نیک انتظار ثواب است و در صدقه همراه با منت و اذیت عذاب. (الفواتح الالهیه)
وَاللَّهُ غَنِيٌّ
و فقرا را نیازمند تحمل من و اذیت نمیگرداند بلکه آنان را از راهی دیگر روزی خواهد رساند. (ابوسعود)
حَلِيمٌ
در عذاب منت گذاران و اذیت کنندگان شتاب نمیکند نه اینکه آنان بخاطر منت و اذیت، مستحق عذاب نباشند. (ابوسعود)
جمله ی برای وعد و وعید است و برای همین آیه ناظر به خیریت برای سائل است. (ابوسعود)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۖ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا ۖ لَا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ ﴿264﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان اورده اید، با منت گذاشتن و اذیت کردن، کمک گیرنده و بالتبع اذیت و منت بر الله ، اجر و ثواب صدقه ی خود را باطل نکنید، همانند منافقی که صدقه دادنش برای ریا است و به الله و آخرت ایمان ندارد تا انتظار اجر اخروی داشته باشد، و الله متعال کسانی را که ریا میکنند و کفران نعمت میکنند و کفر میورزند تا وقتی که بر کفر راضی هستند، هدایت نمیکند. نکته: اجر و ثواب به دو امر باطل میگردد یکی با کفر و عدم ایمان و دیگری با منت گذاشتن و اذیت کردن بعد صدقه دادن.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ
با منت نهادن بر صدقه گیرنده. (مظهری)
ابن عباس: با منت نهادن بر الله. (مظهری)
رسول الله ص: به بهشت نرود، منت گذار و عاق کنندگان. (مظهری) عاق کردن والدین یعنی آنان را از خود بزار گرداندن و ناراضی گرداندن.
اجر صدقه را با منت و اذیت باطل نکنید. (ابوسعود)
كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
ابطال صدقه ای همانند ابطال کسیکه انفاق میکند تا مردم انفاق وی را ببینند. (مظهری)
صدقات خود را با منت و اذیت ابطال نکنید همانند ابطال منافقی که نفقه اش برای نشان دادن به مردم است و از انفاقش رضایت الله را نمیطلبد و انتظار ثواب در آخرت را نیز ندارد. (نسفی)
منظور از ابطال صدقه، محروم شدن از ثواب آن و عدم قبول ان نزد الله متعال است. (قرطبی)
وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
این عدم ایمان به الله و روز آخر، قید باطل شدن صدقه نیست بلکه صدقه ی از روی ریا، خود ثواب آن را باطل میکند. (مظهری)
ذکر عدم ایمان برای آگاهی دادن این مطلب است که ریا در شان مومن نبوده بلکه از اعمال منافق است. (مظهری)
فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا
مثال ریا کننده همانند سنگ صاف و سختی است که بر آن خاک نشسته است که بر آن باران درشت قطره رسیده است و ان سنگ را صاف و بدون خاک گردانده است. (مظهری)
مثال کسیکه صدقه اش نفعی برای وی ندارد... (نسفی)
لَّا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِّمَّا كَسَبُوا
از آنچه در دنیا کسب کرده اند، در آخرت، نمیتوانند استفاده ای ببرند. (مظهری)
ثواب صدقه ی چیزی از اعمال خود را در آخرت نمی یابند.
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ
تا زمانی که کفر را اختیار میکنند، الله هدایتشان نمیکند. (نسفی)
اشاره به این مطلب است که ریا و من و اذی از صفات کفار است و شایسته ی مومن نیست که این امور را مرتکب شود. (مظهری)
معنی آن این است که هرکس از این امور انجام دهد وی در حق نعمت دهنده ی حقیقی، کفران نعمت و نا سپاسی کرده است. (مظهری)
رسول الله ص: الله متعال میفرماید: من بی نیازترین شرکاء از شریک شدن هستم، هرکس عملی انجام دهد و غیر من را با من در آن شریک گرداند، وی را با آن شریک رها میکنم و در روایتی من از وی بیزارم. (مظهری)
وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿265﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مثال کسانیکه برای کسب رضایت الله متعال صدقه میدهند و این کار برای چشم داشت اجر آن به نزد الله است و برای ذخیره ی آخرت صورت گرفته است و برای تثبیت ایمانشان باشد، بمانند باغی در مکان مرتفع است که اگر به آن باغ باران درشت برسد میوه اش چندبرابر میشود و اگر آن نیز نرسد بلکه باران ریز هم برسد، بار میدهد یعنی نفقه وقتی برای الله متعال بود چه کم و چه زیاد، نزد الله ثوابش چند برابر میشود و یا اینکه وقتی نفقه برای کسب رضایت الله متعال باشد اجر آن بسته به احوال نفقه دهنده، دوچندان میشود و الله متعال به همه چیز به نهان و آشکار بیناست.

مستندات
وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ
و این عملش را برای تصدیق اسلام و برای تحقق ثواب برای خودش انجام میدهد. چراکه وقتی مسلمانی دست به انفاق میزند این نشان دهنده ی تصدیق وی به اسلام و نشان دهنده ی ایمانش به پاداش برای خودش است.(نسفی)
تثبیتا یعنی بعض نفس خود را به ایمان تثبیت کرده است چراکه مال نیمه ی دیگر روح است وقتی مال را میبخشد یعنی بعض خود را بخشیده است و کسیکه جان و مال خود را به اسلام ببخشد کل خود را بخشیده است. (بیضاوی)
این جمله نشان دهنده ی این مطلب است که هدف از نفقه در راه الله، تزکیه ی نفس از بخل و حب مال است. (بیضاوی)
برای تثبیت مال انجام میدهند چراکه آنچه میماند، مالی است که در آخرت به تو نفع برساند و غیر آن هلاک شده است.(مظهری)
كَمَثَلِ جَنَّةٍ:
مثل بستانی است... (نسفی)
بِرَبْوَةٍ
در مکانی مرتفع... (نسفی)
تخصیص باغ در مکان مرتفع برای این است که درختان آن تمیزتر و میوه اش خوشتر است. (نسفی)
أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ:
منظور از اکل میوه است. (نسفی)
وابل: باران درشت قطره. (بیضاوی)
ضعفین:
دوبرابر آنچه قبل رسیدن باران وابل میوه میدهد. (نسفی)
گفته شده است: چهار برابر است. (ابوسعود)
فَإِن لَّمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ
پس آن باغ را باران ریز قطره نیز آن را بسنده است بخاطر اینکه زمینش خوب است. (نسفی)
یا اینکه مثال مومن نفقه کننده حال آنها نزد الله همانند باغی در مکان مرتفع است و نفقه ی زیاد و کم آنها همانند باران درشت قطره و ریز قطره است. (نسفی)
یعنی همچنانکه زمین خوب را رسیدن باران درشت و ریز هردو باعث زیاد شدن میوه ی ان میشود، نفقه ی کم و زیاد نیز چنین است وقتی که هدف از نفقه کسب رضای الله باشد، الله متعال اجرش را زیاد میکند. (نسفی)
هدف مثل این است که نفقات آنان نزد الله زیاد میشود هرچند هریک به قدر حال خودش باشد. (بیضاوی)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
اعمال شما را میبیند که بر زیاد شدن است یا کم شدن و همچنین بر نیات شما نیز بیناست که از روی ریا انجام میشود و یا که از اخلاص است. (نسفی)
چیزی بر الله متعال پوشیده نمیماند. (ابوسعود)
أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ﴿266﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آیا کسی از شما دوست دارد که وی را باغی از نخل و انگور باشد و نهرها جاری باشند و در آن انواع میوه ها باشد، و به وی کهنسالی رسیده باشد و بچه هایش نیز عاجز از عمل باشند و بعد به آن باغ گردبادی برسد که در آن آتش است و باغ را به آتش بکشد؟ آیا دوست دارید در این وضعیت قرار بگیرید؟ جواب آن قطعا خیر است. پس این مثال کسانی است که از روی ریا انفاق میکنند و ایمان به آخرت ندارند. آنچنانکه این مثال صدقه ی مقبول و غیر مقبول را بیان داشت، برای شما مثالهای دیگر نیز خواهد زد باشد که فکر کنید و عبرت بگیرید و اعمال خودتان را برای رضای الله انجام دهید و مثل این پیرمرد نشوید و اینکه بدانید روز قیامت است که انسان در نیازمندترین حالت قرار میگیرد.

مستندات
أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ
آیا احدی از شما دوست دارد که باغی از درختان نخل و انگور داشته باشد؟(خازن)
ذکر نخل و انگور برای این است که اشرف و بهترین میوه ها هستند و دیگر اینکه این دو هم غذا هستند و هم جهت تفنن و لذت خورده میشوند. (خازن)
مثال کافر همانند مرد پیری است که باغ دارد و بچه های خرد و عاجز است و تنها راه معیشت وی همین باغ است... (بحر العلوم)
تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
از تمام خوبی آن اینکه در زیر آن نهرها جاری هستند و سبب فزونی ثمرات ان هستند. (خازن)
لَهُ فِيهَا مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ
منظور از ثمرات تمام منافع باغ است چه میوه باشد و چه غیر آن. (نسفی)
وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ
نیازهای وی فزونی یابد و برای وی چیزی غیر از این باغ نباشد در نتیجه در محتاجترین حالت به این باغ قرار گرفته است. (خازن)
وی را پیری رسیده است. (نسفی)
وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ
و برای وی کودکانی باشد که بخاطر خرد بودن و ضیعف بودن، عاجز از حرکت باشند. (خازن)
فَأَصَابَهَا
به آن باغ... (خازن)
إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ
گردبادی برسد و آن باغ را آتش بزند درحالیکه در شدیدترین حالت نیاز به آن باغ قرار داشت. (خازن)
این مثال منافق و ریاکار است که کارهایی انجام میدهد که در ظاهر همانند این باغ خوش و خرم است و وقتی پیر میشود و بچه های عاجز دارد و در نیاز شدید به این باغ است، بادی میآید همه را میسوزاند و کاری از دست وی بر نمیآید، همچنین است حال کسی که اعمال خیر انجام داده است ولی هدفش الله نبوده است ودر روز قیامت که نیاز شدید به آن دارد میبیند که همه سوخته اند و کاری از دست وی بر نمیآید. (خازن)
حضرت عمر رض روزی به اصحاب رسول الله ص گفت: این آیه در مورد چه نوع فردی نازل شده است؟ اصحاب رسول الله ص جواب دادند: الله بهتر میداند. حضرت عمر گفت: بگید میدانید یا که نمیدانید در این حال حضرت ابن عباس گفت: در دل من چیزی هست یعنی نظری در این مورد دارم، حضرت عمر گفت: بگو ای پسر برادرم، و خودت را کوچک مشمار. حضرت ابن عباس گفت: الله متعال این را برای عمل و کاری مثال زده است. حضرت عمر: برای چه عملی؟ برای مردی غنی که در طاعت الله متعال است و بعد الله متعال شیطان به وی میفرستد و آن مرد مشغول گناه میشود تا اینکه تمام خیراتش را میسوزاند. (خازن)
بادی همراه آتش میآید و آن باغ را میسوزاند و وی را نیز قدرت دوباره کاشتن نیست و کودکان وی نیز نمیتوانند به وی کمک کنند و متحیر مانده است، حال کافر نیز چنین است وقتی با پروردگارش ملاقات میکند و نیاز شدید دارد، چیزی نمییابد و خودش از دفاع عاجز است و کسی نیز نمیتوانند به وی کمک کنند و نمیتواند به دنیا برگردد همچنانکه نمیتواند جوان شود، در حالیکه در نیازمندترین حالت قرار دارد(بحر العلوم)
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ
همچنانکه الله متعال برای شما مساله ی نفقه ی مقبول و غیر مقبول را بیان داشت، آیات دیگر را نیز بیان میکند تا باشد که شما فکر کنید و پند پذیرید. (خازن)
ابن عباس: باشد که در زوال دنیا و در اقبال و آمدن آخرت، تفکر کنید. (خازن)
امثال اینها را بیان میکند تا باشد که عبرت گیرید. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ ۖ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ ۚ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ ﴿267﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، صدقه دهید از آنچه که کسب کرده اید و از آنچه که ما برای شما از زمین خارج کرده ایم و قصد شما در وقت صدقه دادن این نباشد که از اموال پست بعنوان صدقه بدهید آن پستی که اگر به خود شما داده میشد، گرفتن آن را مسامحه میشمردید نه اینکه حق خود را گرفته باشید. و بدانید که الله نیازی به نفقه و صدقه ی شما ندارد و الله متعال مورد ستایش است. نکته: امر به صدقه دادن از کسب شد و این دلیل بر واجب بودن زکات از اموال تجاری است. نکته: الله فرمود از آنچه ما برای شما از زمین خارج کرده ایم پس فکر نکنند که از اموال خود دارند صدقه میدهند بلکه اول یادشان باشد که الله این اموال را به آنها داده است و حال میخواهد که مقداری از آن را به فقرا داده شود. نکته: اینکه الله این را برای شما بیان میکند بخاطر خودتان است تا از ثواب صدقه بیشتر بهره مند شوید. نکته: اگر از اموال پست بدهد، وظیفه ادا خواهد شد ولی باید ما به التفاوت آن را نیز بپردازد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا
مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ
از برگزیدگان کسبتان.. (بغوی)
ابن مسعود: از حلال کسبتان.. (بغوی)
این آیه دلیل بر حلال بودن کسب درآمد است. (بغوی)
و دیگر اینکه دلیل است بر اینکه کسب حلال و حرام داریم. (بغوی)
دلیل بر واجب بودن زکات از اموال تجاری است. (نسفی)
رسول الله ص: پاکترین چیزی که مرد میخورد آن چیزی است که کسب خودش باشد و فرزند انسان جزو کسب وی است. (بغوی)
رسول الله ص: بنده ای کسب حرام انجام نمیدهد و بعد صدقه بدهد و از وی قبول کرده شود و خرج کند و برکتی از آن بیابد، ترکه نگذارد، همه ی اینکارها نمیشود مگر اینکه برای وی عذاب آتش را بیشتر میکند. قطعا الله بدی را با بدی پاک نمیکند بلکه بدی را با نیکی پاک میکند و خبیث، خیث را محو نمیکند. (بغوی)
وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الْأَرْضِ
از دانه و میوه و معادن. (نسفی)
این امر به عشر دادن از زراعت است. (بغوی)
رسول الله ص: انسانی درختی نکارد و زرعی را کشت نکند و از آن انسان و حیوان و پرنده نخورد مگر اینکه خوردن انها برای وی صدقه است. (بغوی)
وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ
خبیث اموال خود را برای انفاق قصد نکنید. (بغوی)
مال پست را برای انفاق تخصیص ندهید. (نسفی)
از براء بن عازب: انصار در وقت چیدن خرما، خوشه های خرما را با ریسمانی بین ستون های مسجد میبستند و فقرای مهاجرین از آن میخوردند و بعضی از آنها از خرمای پست آویزان میکردند و فکر میکردند که این از انجا که خوشه ها خیلی زیا بودند از این نوع نیز جایز باشد پس این آیه در مورد این افراد نازل شد. (بغوی)
در این دلیل است بر اینکه از اموال خوب، پست را زکات داده نشود. (تاویلات اهل سنت)
وَلَسْتُم بِآخِذِيهِ إِلَّا أَن تُغْمِضُوا فِيهِ
یعنی اگر کسی از شما از دیگری حقی داشت و آن شخص بدهکار اینچنین جنسی بیاورد شما آن را به حساب این میگذارید که انگار از حق خود چشم بسته اید. (بغوی)
حسن و قتاده: اگر این نوع از خرما را در بازار دیدید که فروخته میشود قطعا شما آن را به قیمت خوب نمیگرفتید. (بغوی)
از براء: اگر به شما چنین چیزی هدیه میداد و شما آن را میگرفتید درحالیکه از روی حیای از طرف میگرفتید و در دل ناراحت هستید، پس شما چطور آنچه را که برای خود راضی نیستید، راضی میشوید که برای من بدهید. (بغوی)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ
الله بی نیاز از صدقات شماست. (بغوی)
از صدقات شما بی نیاز است و امر به از خوب اموال صدقه دادن برای این است که خودتان از ان نفع ببرید. (بیضاوی)
و در افعالش، مورد ستایش است. (بغوی)
مستحق ستایش است. (نسفی)
با قبول صدقات و پاداش دادن به آن، انفاق کننده را ستایش میکند. (بیضاوی)
الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ ۖ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿268﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

شیطان به شما القا میکند که اگر انفاق کنید وصدقه دهید خود فقیر خواهید ماند و با صدقه از اموال شما کم خواهد شد و امر به بدی میکند از قبیل بخل و زکات ندادن و امثال آن و در مقابل الله متعال به شما وعده میدهد که در انفاق و صدقه دادن، آمرزش گناهان است و فزونی نعمت است. و الله متعال فراخ دست است و داناست. نکته: روش شیطان و استدلال شیطان اینگونه است که میگوید: اینقدر مال صدقه دهی یعنی از اموالت کم شده است پس صدقه زیان آور است. نکته: شیطان میگوید چراکه صدقه به دیگران درحالیکه میتوانی با آن خوش بگذرانی و به خودت خرج کنی. نکته: در مقابل الله متعال میفرماید با صدقه دادن اموال کم نمیشوند بلکه زیاد نیز خواهد شد چراکه روزی و فزونی آن دست الله است. حال ما باید توجه کنیم در کدام سمت قرار داریم و کدام استدلال را میپذیریم. الله توفیق فزونی نعمت و آمرزش گناهان عطا کند که وی تعالی صاحب آنهاست.

مستندات
الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ
شیطان میگوی: صدقه ندهید و انفاق نکنید چراکه خودتان به آن نیاز پیدا خواهید کرد. (بحر العلوم)
از فقر میترساند و میگوید اموال خود را برای خودت نگهدار چراکه اگر صدقه دهی، فقیر خواهی شد.(بغوی)
وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ
کلبی: شما را از زکات منع میکند. (بحر العلوم)
به بخل امر میکند. (بغوی)
گفته میشود: به جمیع بدی ها زشتی ها از قبیل زنا و سخن دروغ، امر میکند. (بحر العلوم)
کلبی: هرآنچه در قرآن که کلمه ی فحشاء آمده است به معنی زنا است الا در این آیه. (بغوی)
وَاللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ
الله وعده میدهد که در انفاق مغفرت و فضل است. (ابوسعود)
و الله وعده ی آمرزش گناهان شما را میدهد. (بحر العلوم)
مغفرت ستر است بر بندگانش در دنیا و آخرت. (قرطبی)
وَفَضْلًا
و در دنیا نیز صدقه ای که داده اید را جای آن را پرمیکند. (بحر العلوم)
روزی و پرشدن مکان صدقه را وعده میدهد. (بغوی)
گفته شده: فضل یعنی ثواب در آخرت است. (ابوسعود)
فضل توسعه در دنیا و صاحب نعمت بودن در آخرت است. (قرطبی)
فضیلت حاصله برای نفس از کسب سخاوت و جود چراکه مال فضیلت خارجی است و با انفاق آن را به فضیلت داخلی تبدیل کرده است و قدرت و ملکه ی جود فضیلت نفسانی است که در مقابل آن بخل نفسانی است که با انفاق بخل را برداشته است و جود را نهادینه کرده است. (نیسابوری)
وَاللَّهُ وَاسِعٌ
فضلش فراخ است. (بحرالعلوم)
قدرت و فضلش وسیع است پس آنچه وعده داده است از مغفرت و فضل را عملی خواهد کرد. (ابوسعود)
عَلِيمٌ
به آنچه صدقه میدهید، داناست. (بحر العلوم)
به محل صدقات داناست. (بحر العلوم)
دانای در حد اعلی است و انفاق شما را میداند و اجر آن را ضایع نخواهد کرد و آنچه از فضل و جانشین کردن بجای صدقه را میداند پس خلف وعده ای نخواهد بود. (ابوسعود)
یعنی الله از فراخ دستی عطا میکند و میداند که فضل را کجا قرار دهد. (قرطبی)
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ ﴿269﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال بر اساس علم و فضلش به هرکس که بخواهد، حکمت را عطا میکند و اعتراضی بر وی تعالی نیست و اگر به کسی حکمت داده شد، بداند که وی خیر زیادی نصیب وی شده است پس قدر آن را بداند. و از این سخن کسی پند نگیرد مگر انکه دارای عقل وفهم سلیم باشد و دنبال حقیقت باشد. نکته: با توجه با اقوال آمده در تعیین حکمت ماحصل آن این است که علوم دینی جزو حکمت است و علوم دیگر نیز به شرط نفع برای مسلمانان و بشریت و در راستای تحقق رضایت الله صورت بگیرد، آنها نیز جزو حکمت هستند. نکته: در کتب فقه میخوانیم که هرآنچه که برای مسلمانان و پیشرفت آنان لازم است و برای مقابله با کفار لازم است، ان علم جزو فرض کفایی است که اگر عده ای به آن مشغول شوند، گناه ترک آن از همه ی مسلمانان، برداشته میشود و اگر کسی از مسلمانان به آن علم مشغول نشود و نیاموزد همه ی مسلمانان گناهکار هستند.

مستندات
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ
از بندگانش به هرکه خواست عطا میکند. (قرطبی)
به موجب وسعت فضلش و احاطه ی علمش عطا میکند. (ابوسعود)
سدی: حکمت در اینجا: به معنی نبوت است. (قرطبی)
ابن عباس: شناخت پیدا کردن به قرآن است از فقه آن و نسخ و محکم و متشابه و غریب آن و مقدم و موخر آن است. (قرطبی)
حکمت همان سنت رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی علم نافع و عمل بدان است که تو را به رضای الله برساند و آن به جز از طریق وحی حاصل نخواهد شد پس حکمت اصالتا برای انبیا است و ورثاتا برای بقیه ی مردم است.. (مظهری)
قتاده: به معنی درست بودن در قول و فعل است. (قرطبی)
و این دلیل بر درستی اجتهاد در دین است. (تاویلات اهل سنت)
قتاده و مجاهد: فهم قرآن است. (قرطبی)
حکمت همان فقه است. (تاویلات اهل سنت)
ابن زید: فهم در دین است. (قرطبی)
امام مالک: فهم در دین و فقه در دین و تبعیت از آن است. (قرطبی)
از امام مالک: طاعت الله است و فقه در دین و عمل به آن است. (قرطبی)
حسن: حکمت همان ورع و پرهیزگاری است. (قرطبی)
اصل حکمت تحقیق این مساله است که هر چیزی را در مکان خودش قراردهی و حق به مستحقش برسانی. (تاویلات اهل سنت)
اصل حکمت خودداری از سفه و نادانی است و سفه یعنی هر فعل ناشایست است. (قرطبی)
رسول الله ص: هرکس را که الله برای وی خیر بسیار اراده کند، وی را فقه در دین عطا میکند. و فقه یعنی فهم آن. (نجاح القاری)
وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا
و کسیکه به وی حکمت و فهم قرآن داده شود، همانا به وی برترین عطایی داده شده که از کسیکه کتب اولین را از صحف و غیره جمع کرده است بهتر است. (قرطبی)
از حفظ نفس در دنیا و دفع عقوبات در آخرت را به وی داده شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
از انچه که بیان شد کسی پند نمیگیرد مگر صاحبان فهم و عقل. (تاویلات اهل سنت)
صاحبان عقل خالص از شائبه ی وهم و تبعیت از شهوت. (ابوسعود)
وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ ۗ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ ﴿270﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

هرآنچه که خرج کردید و هرآنچه نذر کرده اید، الله آنها را میداند و بدانید که کسیکه ظالم باشد و در غیر موضعش خرج کند را یاوری برای یاری رساندن برای وی نیست. نکته: انفاق یعنی خرج کردن چه در راه خیر باشد و چه در راه شر پس الله میداند چه کسی چه خرجی کرده و به چه جایی خرج کرده است و آنچه باید یادمان باشد اینکه افعال دنیوی و معاملات و رفتار ما با دیگران دو طرفه نیست که تو و آن راضی بود تمام باشد بلکه در همه ی امور سه ضلعی است که یک ضلع و اصل آن الله متعال است.

مستندات
وَمَا أَنفَقْتُم مِّن نَّفَقَةٍ
از نفقه ی بسیار و یا کم و نفقه ی سری و یا علانی در راه حق و یا باطل را ... (مظهری)
آنچه که از زکات ادا کردید و یا صدقه دادید را... (جلالین)
أَوْ نَذَرْتُم مِّن نَّذْرٍ
آنچه برای الله بر خود لازم گردانده اید از عبادات چه با شرط چه بدون شرط را... (مظهری)
نذر کردید و به آن وفا کردید را... (جلالین)
فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ
میداند وبر آن اساس شما را جزا خواهد داد. (مظهری)
وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ
کسانی که در راه الله انفاق نمیکنند و به نذر خود وفا نمیکنند و یا از روی ریا و یا در راه معصیت خرج میکنند را ، یاورانی نیست که آنان را یاری کنند و از آنها عذاب الله را دفع کنند. (مظهری)
إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ ۖ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۚ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ﴿271﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر صدقه ی خود را آشکارا بدهید، این چه پسندیده است و اگر آن را مخفی کرده و به فقرا که مصرف زکات هستند، بدهید این بهتر است و صدقه دادن باعث میشود که الله متعال گناهان شما را بیامرزد و الله به آنچه در سر و در آشکار انجام میدهید، آگاه است پس دغدغه ی این را نداشته باشید که آیا صدقه ایکه سری داده ام و بدون شاهد بوده، قبول میشود یا خیر. نکته: این آیه بعد آیاتی آمد که بعضی از روی ریا صدقه میدادند و بعض دیگر برای رضای الله حال وقتی بحث ریا پیش آمد آن صدقه دهندگان که برای رضای الله صدقه میدادند برای آنان این سوال پیش آمد که حال ما چه خواهد شد پس الله متعال در این آیه بیان داشت که وقتی برای رضای الله بود آشکارا صدقه دهید خوب است و پسندیده و اگر خفیه دهید از ریا دورتر خواهد بود و این سوال نیز پیش نخواهد آمد. نکته: اصل در فعل نیت و قصد ما است که تعیین میکند کدام بهتر است اگر آشکارا صدقه دادن باعث خجالت طرف شود پس خفیه داده شود و اگر هدف ما تشویق دیگران است و از خود مطمئن هستیم که باعث ریا نمیشود پس آشکارا بهتر خواهد بود. نکته : در جامعه به طور کلی هردو باید باشد و خصوصا فرائض آشکار باشد چراکه بنده خود یک مسیحی را دیدم که ادعا میکرد که نباید روزه بودن خود را به دیگران بفهمانی و همین باعث شده بود که دیگر کسی از مسیحیان روزه نگیرند و اگر هم باشد خیلی کم و از جامعه ی آنها برچیده شده بود.

مستندات
إِن تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ
اگر صدقات را آشکارا بدهید، چه پسندیده است این آشکار کردن. (نسفی)
وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ
اگر مخفیانه به مصرف و مستحق آن برسانید،.. (نسفی)
فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ
پس مفخی کردن آن بهتر است. (نسفی)
گفته اند: خفیه در صدقات نافله افضل است وجهر در زکات و واجبات افضل است برای دفع تهمت عدم ادی زکات حتی اگر کسی غنی بودنش را نشناسند پس برای وی ادای زکات به طرق خفیه بهتر است و اگر کسی صدقه ی نفل دارد و هدفش این است که به وی در صدقه دادن اقتدا کرده شود پس جهری دادن، بهتر است. (نسفی)
ابن عباس: صدقه ی نفل خفیه از صدقه ی نفل جهری، ثوابش هفتاد برابر است و صدقه ی فرض جهر آن از خفیه دادن آن بیست و پنج برابر است. (بیضاوی)
وَيُكَفِّرُ عَنكُم مِّن سَيِّئَاتِكُمْ
الله متعال آن را کفاره ی گناهانتان قرار میدهد. (نسفی)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
به آنچه از آشکار و خفیه انجام میدهید، داناست. (نسفی)
ترغیب به خفیه دادن صدقه است. (بیضاوی)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود