الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. ستایش و ذکر به خیر و ثنا ثابت است برای پرورنده و اصلاح کننده و مالک جمیع مخلوقات عموما و رب انسان و جن خصوصا.
مستندات
تفسیر سوره حمد:
به اتفاق مفسرین هفت آیه است. و قولی شاذ از حسین الجعفی روایت شده است که شش آیه است. (قرطبی)
اختلاف در عدد آیات فقط بر این اساس است که ممکن است چندین جمله را یک آیه حساب کرده شود و بعضی دیگر آن را دو آیه حساب کنند. عمرو بن عبید ایاک نعبد را یک آیه کامل حساب کرده اس پس طبق شمارش، عمرو، هشت آیه میشود. (قرطبی)
اجماع امت بر سوره ای از قرآن بودن آن منعقد است. (قرطبی)
و اینکه ابن مسعود در مصحف خود ننوشته است برای این است که وقتی از وی پرسیدند چرا در مصحف خود ننوشته ای؟ ابن مسعود جواب داد: اگر قرار بود بنویسم پس اول هر سوره مینوشتم یعنی همچنانکه در نماز هر سوره با حمد شروع میشود پس قرآن را نیز اینچنین میکردم و از آنجا که تمامی مسلمین آن را حفظ هستند، احتیاجی ندیدم که آن را اول هر سوره بنویسم. (قرطبی) بیست و هفت کلمه و صد و چهل حرف. (خازن) مکان نزول آن اختلافی است: بعضی گویند که در مکه نازل شده است و این قول اکثر علماء است و بعضی دیگر گویند که در مدینه نازل شده است و این قول مجاهد است و گفته شده است که دوبار نازل شده است یکی در مکه و دیگری در مدینه و نزول دوباره، نشانگر فضیلت این سوره است.
بعضی سوره حمد را اولین سوره ی نازل شده بر حضرت رسول الله ص دانسته اند. (قرطبی) نامهای این سوره: فاتحه الکتاب بخاطر اینکه قرآن کریم و نماز با این سوره آغاز میشود. (خازن) حمد بخاطر اینکه با حمد و ستایش الله شروع میشود. (خازن)
ام القرآن و ام الکتاب بخاطر اینکه اصل قرآن است و گفته شده است که امام تمامی سوره هاست. (خازن) ام الکتاب و ام القرآن، خواندن این سوره را حسن و ابن سیرین، مکروه دانسته اند و گفته اند ام الکتاب، لوح المحفوظ است. (ابن کثیر) السبع المثانی بخاطر اینکه در نماز تکرار میشود و در هر رکعت خوانده میشود و گفته شده است که برای این السبع المثانی گفته میشود که الله تعالی استثناءا فقط برای این امت یعنی امت محمدی نازل کرده است و دیگر اینکه گفته اند بخاطر دوبار نازل شدن است. (خازن) وافیه بخاطر اینکه در نماز فقط این سوره تکرار میشود و سوره های دیگر تکرار نمیشوند. کافیه بخاطر اینکه در نماز میشود این سوره را بجای دیگری خواند ولی سوره ی دیگر را نمیتوان بجای آن خواند. (خازن)
الصلاة بخاطر اینکه زیرا در حدیث آمده است که صلاة را بین خود و بنده ام تقسیم کرده ام و سوره ی حمد را تقسیم کرده است. (ابن کثیر) شفاء بخاطر اینکه در حدیث آمده است که سوره ی حمد برای هر سمی، شفا است. (ابن کثیر)
رُقْيَةٌ بخاطر اینکه در حدیث وارد شده است که شخصی وقتی از وی دعا، درخواست شده بود همین سوره را نوشته بود و وقتی به رسول الله ص خبر دادند، ایشان فرمودند چه کسی رقیه بودن این سوره را برای تو بیان کرده بود. (ابن کثیر) واقیه: اسمی است که یحیی ابن ابی کثیر، نامگذاری کرده است.
اساس القرآن، نامی است که ابن عباس به آن داده است. (ابن کثیر)
کنز (کشاف)
الحمد: مرفوع مبتدا است و لله خبر آن و قراء سبعه همه بر رفع خوانده اند. (ابن کثیر) از سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَرُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ، الحمدَ به نصب خوانده اند، در اینصورت فعل محذوف است.
فعل محذوف میتواند چنین باشد؛ قولوا: بگویید که الحمد لله. (ابن کثیر)
از الْحَسَنِ وَزَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، الحمدِ، به کسر خوانده اند، دال را به تبعیت از لام لله، کسر خوانده اند. (ابن کثیر)
لغات:
(حمد) [حمد]:
الحمد للّه تعالى- يعنى ثنا و ستايش بر اساس فضيلت و معرفت براى خداى تعالى است.
واژه- حمد- اخص از- مدح- و از آن والاتر، و از واژه- شكر نيز فراگيرتر است، پس- مدح- در چيزى است كه از انسان با اختيار سر مى زند و آنچه كه از- مدح- و در باره- مدح- گفته شده اين است كه انسان يا بخاطر بلندى قدّش و زيبائى چهره اش مدح و ستوده مى شود، همانطور كه به بخشش مال و سخاوت و علمش نيز مدح مى شود ولى- حمد- فقط در مورد دوّم يعنى نسبت بآثار علمى و معنوى است نه موارد ظاهرى. شكر هم در مقابل نعمت است، پس هر شكرى حمدى است و هر حمد و ثنائى شكر نيست و هر حمدى، مدح است و هر مدحى حمد و ثنا نيست. ترجمه مفردات قرآن. حمد در مقایسه با شکر، دارای عموم و خصوص من وجه میباشد یعنی از یک منظر حمد اعم از شکر است و از منظری دیگر این شکر است که اعم از حمد میباشد و آن بدینصورت است که حمد سپاسگزاری در مقابل نعمت و غیر آن، از شخص صادر میشود یعنی اینکه میتوان الله تعالی را در هر حال؛ خوشی و ناخوشی؛ به حمد ستایش نمود ولی شکر در مقابل نعمت خواهد بود پس از این منظر حمد اعم از شکر است و از منظر اینکه حمد فقط به زبان، ادا میشود ولی شکر با زبان و غیر آن یعنی با زبان و مال و بدن نیز حاصل میشود که از این منظر شکر اعم از حمد است. (مدارک التنزیل) الله: در تفسیر بسم الله گذشته است.
ل: متعلق به محذوف از قبیل واجب و ثابت. (مدارک التنزیل)
رب:
الرّب: در اصل به معنى تربيت و پرورش است يعنى ايجاد كردن حالتى پس از حالتى ديگر در چيزى تا به حدّ نهائى و تمام و كمال آن برسد. مى گويند- ربّه و ربّاه و ربّبه: او را تربيت كرد و پرورشش داد. لان يربّنى رجل من قريش احبّ الىّ من ان يربّنى رجل من هوازن: گفته شده اگر مردمى از قريش (تبار و نياى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مرا تربيت كند خوشتر دارم از اينكه مردمى از هوازن مرا پرورش دهند. پس- الرّب- مصدر است كه بطور استعاره بجاى فاعل بكار رفته است. (هوازن- قبيله اى است از يمن كه جزء يكى از مخاليف يمن است و هوزن نام پرنده اى است. معجم البلدان 5/ 420). الرّب: بطور مطلق جز براى خداى تعالى گفته نمى شود كه او متكفّل مصالح موجودات و آفريده هاست. مثل اينكه خداى تعالى گويد: (بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ- 15/ سبأ) و بر اين معنى گويد: (وَ لا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْباباً- 10/ آل عمران) يعنى آلهه اى، مى پنداشتند كه فرشتگان و پيامبران، باريتعالى و پروردگار و مسبّب اسبابند (ايجاد كننده پديده ها) و نيز آنها عهده دار مصالح بندگانند. واژه- ربّ- در حالت اضافه به خداوند و غير از او بكار مى رود، در آيات: ترجمه مفردات، ج 2، ص: 30
و همينطور در معنى صاحب چيزى مى گويند: ربّ الدّار و ربّ الفرس. و بر اين اساس سخن خداى تعالى است كه: (اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ- 42/ يوسف) و (ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ- 50/ يوسف) و (قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ- 23/ يوسف) كه گفته شده قصدش و توجّه اش از- ربّى- خداى تعالى است. و نيز گفته اند: مقصودش ملكى است كه او را سرپرستى كرده كه البتّه نظر اوّل به سخن او شايسته تر است. ترجمه مفردات قرآن. رب: پرورش دهنده با غذا در ابتدا و با غفران و گذشت در انتهاء. (مدارک التنزیل)
رب اسم اعظم است. (مدارک التنزیل) رب: مالکی که در ملک خود، دخل و تصرف میکند. (ابن کثیر) و در لغت به سید و کسیکه برای اصلاح امور در کارها تصرف میکند، اطلاق کرده میشود. (ابن کثیر) به مخلوق کلمهی رب به تنهائی اطلاق کرده نشود بلکه به اضافه اطلاق شود، مثل رب الدار بمعنی مالک خانه. رب، مصدر رَبَّ يَرُبُّ، به از اسمیت به وصفیت انقال یافته است، همانند عدل و خصم.
اصل آن راب است.
اعراب آن جر است بخاطر صفت الله بودن یا بدل از آن و در قرائتی به نصب خوانده شده است بح فعل مقدر که أعنی باشد و بعضی نصب بخاطر نداء دانستهاند یعنی یا رَبَّ، و در قرائتی به رفع خبر مبتدایش محذوف خوانده اند. (التبیان فی اعراب القرآن)
العالمین:
عالمین جمع عالم است و آن اسم تمامی موجودات بغیر از الله است پس جمیع مخلوقات جزو عالم هستند.(خازن)
جمع صحیح عالم و عالَم اسم جمع است که مفرد ندارد. نزد کسانیکه عالَم را مختص موجودات عاقل میدانند، مشتق از عِلم میدانند، و کسانیکه عالم را بر جمیع مخلوقات میدانند، مشتق از علامة میدانند. . (التبیان فی اعراب القرآن)
(عالم:) اسمى است براى فلك يا هر چه را كه از جواهر و اعراض (اصول ثابت اشياء و ظواهر متغيّر آن) در آن قرار دارد. واژه- عالم- در اصل اسمى است براى آنچه كه به وسيله آن نشان كرده بناى لفظش چون آلت است بر اين صيغه آلت نهاده شده پس عالم و جهان، ابزار و آلتى است در دلالت بر ايجاد كننده و صانعش، از اين جهت خداى تعالى ما را در معرفت، و شناسايى يگانگى و وحدانيتش توجّه مى دهد و مى گويد: (أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- 185/ اعراف) (آيا به ملكوت آسمانها و زمين نظر نكرده اند و چرا نمى انديشند كه شايد اجلشان نزديك شده باشد). و امّا جمع- عالم- اين است كه هر نوعى از اين قبيل باشد- عالم- ناميده مى شود، پس مى گويند: عالم الانسان و عالم الماء و عالم النّار: (جهان و مجموعه انسان- مجموعه آب و آتش)
و امّا جمع لفظى- عالم جمع سالم آن (با- ون، ين- جمع بسته مى شود:
عالمون، عالمين). براى اينكه همه مردم در مفهوم آن قرار دارند و انسان هر گاه ديگرى را در لفظ با خود شركت دهد حكمش بر آن غالب است (قانون تغليب يعنى چون در لفظ- عالم- مفهوم انسان هم قرار دارند لذا در جمع- عالمون و عالمين- گفته مى شود يعنى جمع سالم). و نيز گفته شده مقصود از جمع بسته شدن واژه عالم به جمع سالم اين است كه انواع خلائق، فرشتگان، جنّ و انس را بدون ساير مخلوقات و پديده ها شامل مى شود. (مفردات راغب) عالم را ابن عباس مختص انسان و جن گفته است زیرا این دو گروه از مخلوقات مکلف و مخاطب شرع هستند.
بعضی عالم را به موجودات عاقل اختصاص داده اند.(خازن)
بعضی
الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ﴿2﴾
الْفَاتِحَة
مستندات
و هر حمد و ثنائى شكر نيست و هر حمدى مدح است و هر مدحى حمد و ثنا نيست. (ترجمه مفردات قرآن) حمد در مقایسه با شکر دارای عموم و خصوص من وجه میباشد
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ﴿3﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر
مالک یوم الدین: صاحب و سرپرست و پادشاه روز قیامت و روز حسابرسی و روز حکم و روز دین و روز شریعت و روز پاداش. (ملخص از بحر العلوم سمرقندی و تفاسیر دیگر).
مستندات
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ:
لغات:
مالک: از ملک. المَلِك: كسى كه امر و نهى مردم در تصرف اوست، و اين امر ويژه سياست انسانهاست از اين روى- ملك الناس- گفته ميشود نه- ملك الاشياء. (المفردات)
(ملك) با كسره حرف- م- دو گونه است:
اول: ملكى كه مالكيت و سرپرستى و حكومت را ميرساند. دوم: ملكى كه نيرومندى كسى را نشان ميدهد خواه سرپرستى بكند يا نكند.(مفردات)
مالک اسم فاعل بعنی صاحب .
انواع قرائت این کلمه در این آیه: مالِک، بمعنی صاحب و مَلِک، سرپرست و حاکم بمعنی حکومت کننده، و به سکون لام نیز قرائت شده است.
بدل از الله است یا صفت الله.
یوم:
به معنى روز معمولا بفاصله زمانى از طلوع خورشيد تا غروب و گاهى به مدت زمان هر چه طولانى باشد گفته ميشود.
الدین:
پرستش و پاداش و بطور استعاره در باره شريعت بكار مى برد. دين- مثل- ملّت- است ولى آنرا باعتبار پرستش و اطاعت از شريعت دين مى گويند. الله مالک همه ی اشیاء در دنیا و آخرت است ولی در این آیه به مالکیت روز جزاء تخصیص نموده است، برای این منظور است که در دنیا مالکیت ظاهری برای انسانها نیز ثابت است و همچنین پادشاهی ظاهری برای برخی ثابت است ولی در روز قیامت جز الله مالکی و پادشاهی نیست نه ظاهری و نه به گونه ای دیگر.
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿4﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر
تنها تو را عبادت میکنیم و پرستش میکنیم و تنها از تو در عبادت و تمامی امور کمک و یاری میطلبیم. تو را عبادت میکنیم و از تو یاری میخواهیم در عبادت و تمامی امور. بعضی ازفرقه ها، برای رد توسل و رد درخواست حل مشکل از غیر الله و رد شفاعت، به این آیه استدلال میکنند و میگویند که بجز الله نباید درخواست کمک نمود. حال با بیان اقوال مفسران مردود بودن این ادعا ثابت است. چرا؟ و چگونه؟ در تفاسیر: الف: تنها از تو کمک میگیریم در عبادت است. ب: در تمامی امور از تو کمک میگیریم. ج: تنها از تو کمک میگیریم. د: ما از تو کمک میخوهیم و کفار از بت کمک میخواهند. حال در این سه قول مفسران اگر دقت کنیم معلوم میشود، که منظور یا در عبادت تنها از تو کمک میخواهیم است و یا در تمامی امور و و قتی میگوییم در تمامی امور پس قطعا تمام اشیاء و امور را شامل میشود و استثنائی ندارد و این فرقه ی مدعی و مستدل، یا بر رد توسل از این آیه کمک میگیرد و بقیه ی کمکهایی را که در روزمره از آن استفاده میکنیم و کمک میگیریم، مسکوت و مردود میشمارد. و وقتی مخالف وی دلیل میآورد، تنها بر رد توسل از مرده، تمسک میجوید که خلاف اقوال مفسران است. مردود بودن تمسک آنان اینکه یا خاص بودن استعانت به الله را به همه چیز تعمیم باید داد و یا بر عبادت کردن، مخصوص گرداند و ادعای غیر از این بدون دلیل است. و در قرآن آیاتی وارد شده است که در امور روزمره و غیر آن از دیگران درخواست یاری و کمک میشود و هیچ منافاتی با هم ندارند. { قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (95)} [الكهف: 95] گفت تمکنی که پروردگارم به من داده است بهتر است، ولی مرا به نیرو، یاری دهید که بین شما و ایشان حایلی بسازم. {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ (15)} [القصص: 15] و او در هنگامی که مردم شهر [سرگرم و] بیخبر بودند وارد شهر شد، آنگاه در آنجا دو مرد را یافت که با هم سخت ستیزه میکردند این یک از پیروانش، و آن یک از دشمنانش [بود]، آنگاه کسی که از پیروانش بود، در برابر کسی که از دشمنانش بود، از او یاری خواست، پس موسی مشتی به او زد که کارش ساخته شد [موسی تکان خورد و] گفت این کار شیطان بود، که او دشمن و گمراهکنندهای آشکار است. {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ (7)} [محمد: 7] ای کسانی که ایمان آوردهاید اگر خدا را یاری دهید، شما را یاری میدهد و گامهایتان را استوار میدارد. {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (52) } [آل عمران: 52] سپس، هنگامی که عیسی به کفر آنان پی برد، گفت یاوران من به سوی خداوند کیستند؟ حواریون گفتند ما یاوران الله هستیم، به خداوند ایمان آوردهایم و گواه باش که ما فرمانبرداریم . {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (2) } [المائدة: 2] ای مؤمنان حرمت شعائر الهی و ماههای حرام و قربانیهای نشاندار و قربانیهای قلادهدار و زائران بیتالحرام را که از پروردگارشان جویای گشایش معاش و خشنودی او هستند، نگه دارید، و چون از حال احرام بیرون آمدید میتوانید به شکار بپردازید، و دشمنی با مردمی که شما را از مسجدالحرام باز میدارند، بر آنتان ندارد که تجاوز کاری کنید، و در نیکی و پارسایی به یکدیگر کمک کنید نه در گناه و ستمکاری، و از خدا پروا کنید که خداوند سخت کیفر است. فکر میکنم عاقل بی تعصب را این آیات و اقوال مفسران کفایت باشد که ادعای بی اساس آن طائفه را ارزشی نیست. و من الله التوفیق.
مستندات
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ:
لغات:
جمهور قاریان، (إِيَّاكَ) به کسر همزه و تشدید یاء قرائت نموده اند.
به فتح همزه(أَيَّاكَ) در قرائت شاذ وارد شده است. به احتمال زیاد از عرب چنین تلفظی شنیده شده است.
به کسر همزه و تخفیف یاء( إِياكَ )یعنی بدون تشدید یاء نیز قرائت شده است.
(إِيَّاكَ) از دو بخش تشکیل شده است یکی إِيَّا و کَ و اقوال نحویان چنین است: (إیا) ضمیر است. " قول سیبویه و خلیل". (ک) حرف خطاب است و محلی از اعراب ندارد."قول سیبویه" اسم است و ایا به آن اضافه شده است."قول خلیل" (إیاک) هردو یک کلمه را تشکیل میدهند. "قول کوفیون"
(ک) اسم است و إیا برای تکیه دادن ک ذکر شده است."قول بعضی از نحویین" ایاک در این آیه مفعول به است و عامل آن نعبد است. (التبیان فی اعراب القرآن) هَيَّاكَ: نیز قرائت شده است. (ابن کثیر) معنی آن: فقط تو را. نعبد: فعل متکلم مع الغیر، مضارع معلوم.
عبد و عبودیة: اظهار فروتنى و طاعت و فرمانبردارى (از حقّ) واژه- عبادة- از- عبوديّة- بليغ تر است، زيرا عبادت نهايت فروتنى و طاعت است، لذا استحقاق و شايستگى پرستش را ندارد مگر كسيكه نهايت كمال و فضيلت از اوست و او خداى تعالى است و لذا گفت: (أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ- 40/ يوسف)(عبادت) دو گونه است: 1- عبادت قهرى و بدون اختيار. 2-عبادت با اختيار، كه ويژه صاحبان نطق و سخن است كه مأمور به آن هستند. مفردات. معنی ایاک نعبد، تو را برای عبادت مخصوص میگردانیم و از به یگانگی یاد میکنیم .(خازن) عبادت عبارت است از عملی که توسط آن عمل، فرضی ادا میگردد، جهت تعظیم الله تعالی. (خازن)
عبادت نهایت تذلل بنده است و نهایت تعظیم الله تعالی. (خازن)
عبادت استعمال نشود مگر در مورد، تعظیم الله تعالی. (خازن) گفته اند عبادت، عملی است که بواسطه ی آن رضایت الله جلب کرده میشود و عبودیت، راضی بودن به آنچه الله تعالی، انجام داده است.(ابوسعود)
تقدیم مفعول بر فعل برای اختصاص است. یعنی فقط تو را عبادت میکنیم و تنها از تو یاری میطلبیم. متکلم مع الغیر ذکر شده است تا نشان دهد که به تنهایی در حضور الله تعالی، یارای ایستادن نیست. (ابوسعود) تقدیم عبادت بر استعانت برای بیان واجب بودن عبادت و تابع بودن استعانت است. (ابوسعود)
و گفته اند که واو بین نعبد و ایاک نستعین حال است یعنی تو را عبادت میکنیم در حالیکه از تو یاری مطلبیم. (ابوسعود)
ایاک نعبد را دو وجه است: یک: از ابن عباس هر موضع از قرآن کلمه ی عبادت ذکر شده باشد، منظور توحید است.
دو: هر طاعتی که وسیله ی پرستش الله است. هردو وجه یک منظور را میرسانند، و آن اینکه بر بنده واجب است که در هر نوع عبادت الله را یگانه بداند و غیر وی را در آن شریک ندارد و بلکه خالص برای الله عبادت کند.
در این صورت است که موحد در عبادت و موحد در دین میشود.(تفسیر ماتریدی)
عبادت اطاعت همراه با خواری و تواضع و اظهار خواری و اظهار تواضع را گویند. (بغوی) عبادت یعنی اقصای غایت خواری را گویند. (کشاف)
عبادت:عبارت است از بجای آوردن فرمانی است بر وجه تعظیم فرمان دهنده. (رازی) وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ:
و: عاطفه است و واو حالیه نیز گفته شده است. (التبیان فی اعراب القرآن)
نستعین:
باب استفعال از عون و متکلم مع الغیر مضارع.
عون، همان يارى و پشتيبانى است يعنى- معاونة و مظاهرة (كه هر دو مصدر در همان معنى هميارى است) مى گويند كه فلان عونى: معين و ياور من است.
(تَعاوُن): همكارى و هميارى است، گفت: (تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ- 2/ مائده) «2». (استِعانَة:) يارى خواستن. گفت: (اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ- 45/ بقره) عون به معنی پشت و ظهر است. ولی فعل ثلاثی مجرد استعمال نمیشود، یعنی عان یعون گفته نمیشود و بلکه از غیر ثلاثی مجرد استعمال میگردد و استعانة و تعاون و اعانة و اعتوان آمده است. تعاونوا و اعتونوا ، هر دو بمعنی یکدیگر را یاری کردند است. رجل معوان، به مردی که کمک رسانی وی خوب است گفته میشود.(المحکم و المحیط الاعظم)
معوان بسیار کمک رسان به مردم.(مختار الصحاح)
نحویان به باء جار باء استعانت گویند چراکه وقتی گوییم ضربت بِالسَّيْفِ وكتبت بالقلم گویا که از باء برای رساندن معنی این افعال کمک گرفته باشیم. (المحکم و المحیط الاعظم) (تَعَاوَنَ)الْقَوْمُ أَعَانَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. تعاون نمودند یعنی به یکدیگر کمک و یاری رساندند. (مختار الصحاح)
(اسْتَعَانَ) فلَان فلَانا: فلانی از فلانی طلب عون و کمک کرد. (المعجم الوسیط) العَوْنُ: الظَّهير عَلَى الأَمر، الْوَاحِدُ وَالِاثْنَانِ وَالْجَمْعُ وَالْمُؤَنَّثُ فِيهِ سَوَاءٌ، وَقَدْ حُكِيَ فِي تَكْسِيرِهِ أَعْوان،
پشتیبان بر امر.
مفرد و مثنی و جمع و مونث و مذکر همین کلمه بکار برده میشود. و اعوان بعنوان جمع تکسیر ذکر حکایت شده است. (لسان العرب)
لیث گوید: هر آنچه که تو را یاری رساند، عون نامیده میشود مثلا روزه عون است برای عبادت. (لسان العرب)
طبری در منظور از این بخش آیه گوید:
از تو ای پرودگارمان، یاری مطلبیم در عبادت کردن ما تورا و اطاعت کردن ما تورا و در همه ی امورمان نه از احدی غیر تو زیرا کسیکه بر تو کفر میورزد، کمک و یاری میطلبد از معبودی غیر از تو که وی را عبادت میکند از بت و از تو کمک طلب نمیکند ولی ما در جمیع امور از تو یاری میطلبیم و مخلص در عبادت تو هستیم. (طبری)
عقیده اهل سنت این است که استطاعت همراه فعل است و تقدیم و تاخیر ندارد. یعنی قدرت انجام یک فعل درست همزمان با انجام فعل خلق میشود نه آنی جلوتر و نه آنی دیرتر. و در اینجا منظور استطاعت به معنی داشتن اسباب و آلات انجام یک فعل نیست زیرا این نوع استطاعت قبل فعل خواهد بود.(شرح عقاید نسفی) این آیه استدلالی عالی برای اثبات این مدعای اهل سنت است.
چراکه طبری در تفسیر این آیه شبهه ای را مطرح میکند و به آن جواب میدهد که دقیقا همین مساله استطاعت مع الفعل را میرساند. طبری میگوید: اگر گوینده ای گوید که عبادت وقتی حاصل خواهد شد که معونت و کمک از الله به وی برسد پس در نتیجه در این آیه بهتر بود که اول ایاک نستعین را میآورد و بعد ایاک نعبد را. در جواب گفته شده است که وقتی بنده ای عبادت نخواهد کرد مگر اینکه مُعان (کمک کرده شده و یاری شده) است و بنده ای معان نخواهد بود مگر در وقت عبادت پس فرقی ندارد که نعبد را تقدیم کند و یا نستعین را و مثال این کلام مثل این است که شخصی که حاجتی از تو برآورده کرده، بگویی: قضيتَ حاجتي فأحسنتَ إليّ. یعنی حاجتم برآورده ساختی و احسان نمودی. حال اگر بگویی أحسنتَ إليّ فقضيتَ حاجتي، در این دو عبارت متفاوت، هیچ تفاوتی در ادای منظور نیست. (طبری) در تفسیر خازن بعد از بیان استطاعت همراه فعل بودن ، به این شبهه به نوعی دیگر جواب میدهد و آن اینکه منظور این است که وقتی بنده در عبادت وارد میشود، از الله طلب کمک و یاری میکند تا عبادتش را به اتمام برساند. (خازن) تفسیر تستری: معنی ایاک نستعین، از تو یاری میطلبیم در آنچه بر ما تکلیف کرده ای مشیت و اراده برای توست علم و اخلاص برای توست و ما بر عبادت قادر نخواهیم شد مگر به کمک و یاری تو، زیرا قوت و حول ؛انجام و ترک؛ بنده را نیست مگر از نزد تو. (تستری)
بحر العلوم سمرقندی: از تو بر ادای عبادتت و ادای حقوق آن، استواری میطلبیم. (بحر العلوم) از ابن عباس: از تو یاری میطلبیم در عبادت و تمامی امور.(تفسیر ابن ابی حاتم و بغوی)
ابوبکر وراق گوید: تو را عبادت میکنیم چراکه ما را خلق کرده ای و از تو یاری میطلبیم چراکه تو ما را هدایت کرده ای. از ابوالقاسم حبیبی شنیده ام که میگفت: ابا الحسن علی بن فران در مورد این آیه پرسیده شد پس جواب داد: تو را عبادت میکنیم چون صانع تویی و از تو کمک میطلبیم چون مصنوع را از صانع، بی نیازی نیست و تو را عبادت میکنیم تا ما را به بهشت ببری و از تو یاری میطلبیم تا ما را از آتش دوزخ نجات دهی و تو را عبادت میکنیم زیرا ما بنده ایم و از تو کمک میخواهیم زیرا(کریم و مجید؛ تو سخی و بخشنده ای و شریف و بزرگواری؛ .(ثعلبی) در مورد این آیه: فخر رازی گوید که اثبات مذهب اهل سنت و رد قول اهل جبر و قدر است چراکه نعبد مختار بودن بنده را میرساند و نستعین، خالق افعال عباد بودن الله، را میرساند. (رازی)
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿5﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر
یا الله به راه راستی که در آن کجی و ناهمواری نیست و همان قرآن و اسلام و دین حقی است که غیر آن را قبول نمیکنی و بر آن انبیاء و صالحین و شهداء بوده اند، ما را، هدایت و ارشاد و راهنمایی بفرما.
مستندات
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ:
لغات:
اهدنا: صیغهی دعاء و التماس مخاطب و نا، متکلم مع الغیر مفعول.
هدايت: راهنمائى با لطف و مهربانيست و از اين معنى- هديه- است (سوغاتى با چشم روشنى دادن). هدایة: اسم صنعت هادی است همانند اینکه وکالت و رسالت چنین است و مصدر نیست بلکه موضع مصدر قرار میگیرد.(تصحیح الفصیح و شرحه) هدی اسم هدایت یافتن در دین و عقل و راه را گویند و میتوان گفت که جمع هدیه است.(تصحیح الفصیح و شرحه)
اصل هدایه، راستی و راهنمایی است.(المطلع علی الفاظ المقنع) هدایة: نشان دادن راهی که به مطلوب میرساند. و یا راهنمایی به راهی که تو را به مطلوب خود برساند.(التعریفات الفقهیة)
اینکه مومن که بر راه راست است و مورد راهنمایی قرار گرفته باز طلب هدایه میکند، به منظور طلب ثبات بر هدایه است و یا برای بیشتر شدن هدایت است. (المطلع علی الفاظ المقنع) اهدنا تک مفعولی است و گاهی دو مفعولی میشود و در این آیه دو مفعولی است یعنی نا مفعول اول و الصراط المسقتیم، مفعول دوم و در برخی عبارات همراه الی به مفعول دوم متعدی میشود و به لام نیز متعدی میشود. (التبیان فی اعراب القرآن)
هدایة الله به چند نوع تقسیم میشود:
الف: افاضه و جاری ساختن قدرتی که بواسطه ی آن قدرت بر بنده بر مصالح خود قادر میگردد مثل قدرت عقل و حواس باطنی و اعضای ظاهری.
ب: نصب علامتهایی جداکننده بین حق و باطل و جدا کننده مصلحت و مفسدت.
ج: هدایه به معنی ارسال پیامبران و انزال کتب آسمانی. د: بر قلب افراد حقیقت اشیاء را نشان داده شود چه بطریق وحی که مخصوص انبیاء و رسل است و چه بطریق الهام و رویای صالحه. (بیضاوی).
الصراط:
انواع قرائت این کلمه: الف: زراط. ب: سراط. ج: صراط. (تهذیب اللغة)
صراط به راه آسان و راحت گفته میشود. (الفروق اللغویةعسکری) سراط راه آشکار را گویند. (المحکم و المحیط الاعظم)
سین سراط بخاطر طاء به صاد مبدل شده است. (المخصص)
صراط مذکر است و کسی از علمای لغت آن را به تانیث نخوانده است و از یحیی بن یعمر تانیث آن روایت شده است و اگر این روایت صحیح باشد، در اینصورت تانیث آن دارای حجتی قوی است زیرا یحیی بن یعمر از بزرگان علم لغت و نحو است. (المخصص)
صراط: راه. (تفسير غريب ما في الصحيحين البخاري ومسلم)
صراط راهی که در آن کجی و پیچیدگی نیست و مستقیم رو به مقصد است و از سبیل اخص است وسبیل از طریق اخص است و اینکه در این آیه مستقیم ذکر شده است برای نشان دادن این است که صراط هرچند کجی ندارد ولی میتواند پستی بلندی داشته باشد و با ذکر صفت مستقیم آن نیز برطرف شده است. (التوقیف علی مهمات التعاریف) صراط یعنی راه چه مستقیم و چه غیر مستقیم و نام پلی است که بر روی جهنم نهاده شده است که از مو نازکتر و از شمشیر تیزتر است و مومنان هر یک باندازه ی عمل خود از آن عبور خواهند کرد بعضی همانند برق و بعضی همانند باد تیزپا و بعضی دیگر همانند اسب تیزرو . (دستور العلماء=جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون) از ابن عباس اهدنا یعنی ارشاد کن و راهنمایی کن و صراط مستقیم یعنی اسلام پس میشود به اسلام ما را راهنمایی کن. گفته شده است صراط مستقیم راهی است که تو را به مقصد برساند. و بنده در اینجا از الله میخواهد که بر راه راست ثابت نگهدارد و از تابع شدن به راههای متفرقه، معصوم دارد. ابن مسعود روایت کند که رسول الله ص خطی مستقیم کشیدند و در کناره های آن را خطوط دیگری نیز ترسیم کرد و فرمودند: این صراط مستقیم است و این راههای کنار آن، بیراه هستند و بر سر هر یک از آنها شیطانی هست که انسان را به خود دعوت میکند. از علی ابن ابی طالب ما را بر راه راست ثابت نگهدار و معنی آن این است که قلوب ما را بر اسلام نگهدار و قلبهای ما را با انجام گناه بر راهی دیگر نگردان. (بحر العلوم) گفته اند صراط مستقیم ، قرآن است. و گفته شده است: صراط مستقیم، راهی است که روندگان آن مستحق بهشت شده اند. (خازن)
هدایه در این آیه به معنی ارشاد و توفیق است. (ابن کثیر)
مستقیم:
در این آیه بمعنی قویم و ثابت است. (التبیان فی اعراب القرآن)
صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ﴿6﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر
ما را به راهی مستقیم هدایت کن راه کسانیکه بر آنان نعمتهای بس عظیم داده ای از انبیاء و صالحان و شهداء نه راه کسانیکه بر آن غضب نموده ای از یهود و مشرک و نه راه کسانیکه گمراه هستند از مسیحیان و منافقان. کلمه ی آمین: اسم فعل است به معنی دعایم قبول کن. از ابن عباس از رسول الله ص در مورد معنی امین پرسیدم و ایشان فرمودند: افعل یعنی انجام ده. دو لغت است یکی امین بدون مد همزه و دیگری به مد اول یعنی آمین. از رسول الله ص، جبرئیل بعد قرائت فاتحه، آمین گفتن را تلقین نمود و گفت که این همانند مهر زدن بر نامه است. از قرآن نیست و سنت است که در آخر سوره حمد گفته شود. از امام اعظم مشهور است که باید خفیه گفته شود و در روایتی از امام اعظم آمده است که امام آن را نگوید. خفیه گفتن آمین را عبدالله مغفل و انس بن مالک از رسول الله ص روایت کرده اند. از رسول الله ص: الله تعالی بر قومی عذابی حتمی میفرستد و در این حال یکی از کودکان آن قوم،از قرآن، الحمد لله رب العالمین را قرائت کند و الله تعالی بشنود و عذاب را از آن قوم تا چهل سال دور کند. (ابوسعود) بعضی از اصحاب رسول الله ص در سفری بر قومی از عرب وارد شدند و خواستند در انجا بمانند و کسی از ان قوم آنان را به مهمانی قبول نکرد و اصحاب در گوشه ای اتراق کردند و در این حین سید آن قوم را مار نیش زد و آنان هرکاری کردند، افاقه نکرد و آنان گفتند پیش آن غریبه ها برویم شاید راهی برای این معضل داشته باشند و پیش اصحاب رسول الله ص آمدند و مشکل خود عرض کردند و یکی از اصحاب، گفت بله من رقیه (دعا)ی آن را میدانم و گفت شما ما را به مهمانی نپذیرفتید پس تا چیزی عطا نکنید، رقیه نمیخوانم و انان قبول کردند که مقداری گوسففند بدهند و بعد آن شخص شروع کرد به خواندن سوره فاتحه و همراه با آب دهان آن را بر مریض تف میانداخت و آن مریض شفا یافت و بعد به اصحاب گوسفندان تحویل دادند و گویند که سی گوسفند بوده است و اصحاب در تقسیم آن درنگ کردند و گفتند تا پیش رسول الله ص نرسیدیم، تقسیم نکنیم و وقتی پیش رسول الله ص رفتند و قضیه را تعریف کنند، رسول الله ص خندیدند و فرمودند چه کسی به تو رقیه بودن فاتحه را آموخته است و بعد گفت که بین خودتان تقسیم کنید و سهمی نیز به من بدهید. (مختصر صحیح البخاری) رسول الله ص: وقتی کسی از شما عطسه کند، الحمد لله رب العالمين بگوید و کسانیکه اطراف وی هستند،يرحمك الله(الله مورد مرحمت قرارت دهد) گویند و عطسه کننده جواب دهد و بگوید: يَهديكم الله ويُصلح بَالكم(الله شما را هدایت کند و امور شما را اصلاح بدارد). (مسند احمد)
الذین موصول بمعنی آنانکه است و غرض از وضع موصولات توصیف اسم با جمله است وعائد آن هم است و انعمت صله ی آن. (التبیان فی اعراب القرآن) انعمت: ماضی مخاطب از باب افعال (انعام)از ریشه نعم است.
نعم:
نعمت با كسره حرف اوّل بمعنى- نيكوئى و حالت نيكوست. اين وزن يعنى- فعله- بيانگر حالتى است كه انسان بر آن حالت است مثل- جلسه- حالتى از نشستن انسان و- ركبه- حالت سوارى بر مركب است. اما نعمت- با فتحه حرف اول يعنى آسايش و رفاه داشتن واژه هاى- ضربه و شتمه- بمعنى يكبار زدن و همگى بر بناى اسم مره است. (انعام)- رساندن نيكى به ديگران است، كه فقط در مورد انسان بكار ميرود و در باره موجودات ديگر غير از انسان گفته نميشود مثلا نميگويند- انعم فلان على فرسه- او به اسبش انعام كرد كه غلط است. نعمه نعمة، تنعيما، فتنعم- او را در نعمتى و زندگى آسايش بخشى قرار داد. (مفردات) انعام رساندن نعمت را گویند و نعمت در اصل به آنچه که انسان از آن لذت میبرد، اطلاق میشود و از نعمت بمعنی نرمی است و بعد در اشیائی دنیوی که باعث لذت انسان میشود، اطلاق شد. نعمتهای الله تعالی قابل شمارش نیستند ولی میتواند در دو نوع خلاصه نمود یکی دنیوی و دیگری اخروی.
اولی دو قسم است : الف: وهبی (خدادادی). ب: کسبی (کسب کردنی). و وهبی خود بر دوقسم است: 1- روحانی مثل دمیده شدن روح و نعمت عقل قدرت و قوای تابعه ی آن و 2- جسمانی مثل خلق بدن و صحت و سلامت ووو .
کسبی: تخلیه ی نفس از پستی های نفسانی و آراستن نفس به اخلاق والا و کسب جاه و مقام و مال. و اخروی: بخشیده شدن آنچه کم کاری کرده است و راضی شدن از وی و جای گرفتن در اعلی علیین همراه مقربان. و مطلوب اصلی همان دومی است که الله تعالی نصیبمان گرداند. (ابوسعود)
علیهم: جار و مجرور متعلق به انعمت. این آیه بدل از صراط مستقیم است یعنی صراط مستقیم را توضیح میدهد و توصیف میکند. (ابوسعود) کسانیکه به انان نعمت داده شده است مسلمانان هستند. (ابوسعود)
و منظور از نعمت، اسلام است چراکه اصل نعمتها است و هرکس به اسلام آورد تمامی نعمات را صاحب شده است.
و آمده است کسانیکه به آنان نعمت داده شده است، انبیاء هستند. و احتمال اینکه آن اشخاص صاحب نعمت همان کسانی باشند که در آیه {فَأُوْلَئِكَ مَعَ الذين أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم مّنَ النبيين والصديقين والشهداء والصالحين} سورة النساء 69.
و کسانی که از خداوند و پیامبر اطاعت کنند، در زمره کسانیاند که خداوند بر آنان انعام فرموده است، اعم از پیامبران و صدیقان و شهیدان و صالحان، و اینان نیک رفیقانی هستند.
باشند، زیرا در آیه ی قبل آن آمده است {وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِراطاً مُّسْتَقِيماً}68.
و به راهی راست هدایتشان میکردیم. و گفته اند اصحاب حضرات موسی عیسی قبل از منسوخ شدن و تحریف شدن دینشان، هستند.
غیر المغضوب علیهم و لا الضالین:
لغات:
غير بر چند وجه گفته مى شود:
اوّل: اين است كه براى نفى مجرّد و مطلق باشد بدون اثبات كردن معنايى در چيزى به وسيله آن مثل عبارت- مررت برجل غير قائم- يعنى به مردى كه ايستاده نبود گذشتم. دوم: برای استثناء از چیزی است که معنی الا را میرساند. هل من خالق غیر الله که معنی آن آیا خالقی هست مگر الله که بجای غیر الله، الا الله بیاوریم معنی درست است. سوم: نفی صورت یک شیئ بدون تغییر در ماده مثل الماء إذا كان حارّا غيره إذا كان باردا. آب وقتی گرم است غیر از آنی است که سرد است. چهارم: نفی ذاتی را در بر داشته باشد مثل بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ. بسبب آنکه گفته اید در حق الله، چیزی به ناحق.
غیر در این آیه بدل از الذین است و میتواند بدل از هم ضمیر در علیهم باشد و میتواند صفت الذین باشد.
غیر در اینجا میتواند صفت از معرفه باشد زیرا بین متضادین واقع شده است و متضادین که مقابل هم باشند، معرفه میگردند.
و غیر در این آیه، میتواند استثناء باشد بمعنی الله و منصوب خواهد بود.
و حال نیز گفته اند. و منصوب به فعل مقدر اعنی، نیز گفته اند. (التبیان فی اعراب القرآن)
المغضوب: اسم مفعول از غضب الغضب: هيجان و جوشش خون قلب براى انتقام.(المفردات راغب)
غضب: اصل صحیحی که بر شدت و قوت دلالت دارد و برای همین به الغضبة به صخره سخت و محکم گفته میشود.
غضب از این اصل مشتق شده است و معنی آن شدت نارضایتی است. (معجم مقائیس اللغة)
مغضوب مورد نارضایتی واقع شده و مورد غضب واقع شده را گویند. قوم مغضوب را گفته اند که منظور یهود هستند که مورد غضب الهی قرارگرفته اند. (ابوسعود) و این قول با آیات دیگری که نشان میدهد یهود مورد غضب واقع شده اند تایید میگردد مثل آیه: وَباؤُ بِغَضَبٍ/ مِنَ اللَّهِ [آل عمران: 112] و با غضبی از الله برگشتند.
لا الضالین:
ضال: اسم فاعل از ضل و ضلال است و معنی آن:
ضلال: ضایع شدن و از دست رفتن یک شیئ به ناحق را ضلال گویند. و هرکس که از درست، کژروی کند، ضال است. (مقاییس اللغة) الضّلال: عدول و انحراف از راه مستقيم، نقطه مقابلش هداية- است. خداى تعالى گويد: (فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها- 108/ يونس). (پس كسيكه هدايت يافت به سود خويش هدايت مى يابد و كسيكه گمراه شد بر زيان خويش گمراه مى شود). واژه- ضلال- براى هر عدول و انحرافى از راه مستقيم خواه عمدى يا سهوى و كم يا زياد گفته مى شود. (مفردات)
در این آیه منظور از ضالین، مسیحیان هستند. (ابوسعود) منظور از مغضوب مشرکان هستند و ضالین، منافقان. (قرطبی) اقوال مفسران در مورد این آیه:
این آیه توضیح میدهد که ما را به راه کسانی هدایت کن که به نعمت ایمان متصف شده اند و از مورد غضب واقع شدن و از گمراه شدن، و کژی، نجات یافته اند. (ابوسعود)
ما را به راهی مستقیم هدایت کن راه کسانیکه بر آنان نعمتهای بس عظیم داده ای از انبیاء و صالحان و شهداء نه راه کسانیکه بر آن غضب نموده ای از یهود و مشرک و نه راه کسانیکه گمراه هستند از مسیحیان و منافقان. کلمه ی آمین: اسم فعل است به معنی دعایم قبول کن. از ابن عباس از رسول الله ص در مورد معنی امین پرسیدم و ایشان فرمودند: افعل یعنی انجام ده. دو لغت است یکی امین بدون مد همزه و دیگری به مد اول یعنی آمین. از رسول الله ص، جبرئیل بعد قرائت فاتحه، آمین گفتن را تلقین نمود و گفت که این همانند مهر زدن بر نامه است. از قرآن نیست و سنت است که در آخر سوره حمد گفته شود. از امام اعظم مشهور است که باید خفیه گفته شود و در روایتی از امام اعظم آمده است که امام آن را نگوید. خفیه گفتن آمین را عبدالله مغفل و انس بن مالک از رسول الله ص روایت کرده اند. از رسول الله ص: الله تعالی بر قومی عذابی حتمی میفرستد و در این حال یکی از کودکان آن قوم،از قرآن، الحمد لله رب العالمین را قرائت کند و الله تعالی بشنود و عذاب را از آن قوم تا چهل سال دور کند. (ابوسعود) بعضی از اصحاب رسول الله ص در سفری بر قومی از عرب وارد شدند و خواستند در انجا بمانند و کسی از ان قوم آنان را به مهمانی قبول نکرد و اصحاب در گوشه ای اتراق کردند و در این حین سید آن قوم را مار نیش زد و آنان هرکاری کردند، افاقه نکرد و آنان گفتند پیش آن غریبه ها برویم شاید راهی برای این معضل داشته باشند و پیش اصحاب رسول الله ص آمدند و مشکل خود عرض کردند و یکی از اصحاب، گفت بله من رقیه (دعا)ی آن را میدانم و گفت شما ما را به مهمانی نپذیرفتید پس تا چیزی عطا نکنید، رقیه نمیخوانم و انان قبول کردند که مقداری گوسففند بدهند و بعد آن شخص شروع کرد به خواندن سوره فاتحه و همراه با آب دهان آن را بر مریض تف میانداخت و آن مریض شفا یافت و بعد به اصحاب گوسفندان تحویل دادند و گویند که سی گوسفند بوده است و اصحاب در تقسیم آن درنگ کردند و گفتند تا پیش رسول الله ص نرسیدیم، تقسیم نکنیم و وقتی پیش رسول الله ص رفتند و قضیه را تعریف کنند، رسول الله ص خندیدند و فرمودند چه کسی به تو رقیه بودن فاتحه را آموخته است و بعد گفت که بین خودتان تقسیم کنید و سهمی نیز به من بدهید. (مختصر صحیح البخاری) رسول الله ص: وقتی کسی از شما عطسه کند، الحمد لله رب العالمين بگوید و کسانیکه اطراف وی هستند،يرحمك الله(الله مورد مرحمت قرارت دهد) گویند و عطسه کننده جواب دهد و بگوید: يَهديكم الله ويُصلح بَالكم(الله شما را هدایت کند و امور شما را اصلاح بدارد). (مسند احمد)
مستندات
غیر المغضوب علیهم و لا الضالین:
لغات:
غير بر چند وجه گفته مى شود:
اوّل: اين است كه براى نفى مجرّد و مطلق باشد بدون اثبات كردن معنايى در چيزى به وسيله آن مثل عبارت- مررت برجل غير قائم- يعنى به مردى كه ايستاده نبود گذشتم. دوم: برای استثناء از چیزی است که معنی الا را میرساند. هل من خالق غیر الله که معنی آن آیا خالقی هست مگر الله که بجای غیر الله، الا الله بیاوریم معنی درست است. سوم: نفی صورت یک شیئ بدون تغییر در ماده مثل الماء إذا كان حارّا غيره إذا كان باردا. آب وقتی گرم است غیر از آنی است که سرد است. چهارم: نفی ذاتی را در بر داشته باشد مثل بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ. بسبب آنکه گفته اید در حق الله، چیزی به ناحق.
غیر در این آیه بدل از الذین است و میتواند بدل از هم ضمیر در علیهم باشد و میتواند صفت الذین باشد.
غیر در اینجا میتواند صفت از معرفه باشد زیرا بین متضادین واقع شده است و متضادین که مقابل هم باشند، معرفه میگردند.
و غیر در این آیه، میتواند استثناء باشد بمعنی الله و منصوب خواهد بود.
و حال نیز گفته اند. و منصوب به فعل مقدر اعنی، نیز گفته اند. (التبیان فی اعراب القرآن)
المغضوب: اسم مفعول از غضب الغضب: هيجان و جوشش خون قلب براى انتقام.(المفردات راغب)
غضب: اصل صحیحی که بر شدت و قوت دلالت دارد و برای همین به الغضبة به صخره سخت و محکم گفته میشود.
غضب از این اصل مشتق شده است و معنی آن شدت نارضایتی است. (معجم مقائیس اللغة)
مغضوب مورد نارضایتی واقع شده و مورد غضب واقع شده را گویند. قوم مغضوب را گفته اند که منظور یهود هستند که مورد غضب الهی قرارگرفته اند. (ابوسعود) و این قول با آیات دیگری که نشان میدهد یهود مورد غضب واقع شده اند تایید میگردد مثل آیه: وَباؤُ بِغَضَبٍ/ مِنَ اللَّهِ [آل عمران: 112] و با غضبی از الله برگشتند.
لا الضالین:
ضال: اسم فاعل از ضل و ضلال است و معنی آن:
ضلال: ضایع شدن و از دست رفتن یک شیئ به ناحق را ضلال گویند. و هرکس که از درست، کژروی کند، ضال است. (مقاییس اللغة) الضّلال: عدول و انحراف از راه مستقيم، نقطه مقابلش هداية- است. خداى تعالى گويد: (فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها- 108/ يونس). (پس كسيكه هدايت يافت به سود خويش هدايت مى يابد و كسيكه گمراه شد بر زيان خويش گمراه مى شود). واژه- ضلال- براى هر عدول و انحرافى از راه مستقيم خواه عمدى يا سهوى و كم يا زياد گفته مى شود. (مفردات)
در این آیه منظور از ضالین، مسیحیان هستند. (ابوسعود) منظور از مغضوب مشرکان هستند و ضالین، منافقان. (قرطبی) اقوال مفسران در مورد این آیه:
این آیه توضیح میدهد که ما را به راه کسانی هدایت کن که به نعمت ایمان متصف شده اند و از مورد غضب واقع شدن و از گمراه شدن، و کژی، نجات یافته اند. (ابوسعود)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
الْبَقَرَة
الم ﴿1﴾
الْبَقَرَة
تفسیر
الم: چند حرف از حروف الفبای عربی میباشد یعنی الف و لام و میم. به این حروف که در اوایل سوره ها آمده اند حروف مقطعه گفته میشود. در مورد اینکه این حروف به چه معنا و به چه منظور آمده است، مفسرین و عوام بله دقیقا عوام سخنانی گفته اند که بعضی بر ایمان راستین بودن مفسرین دلالت دارد و بعضی سخنان سخیف که آوردن آن تحت عنوان تفسیر و برداشت از آیه به دور از واقعیت و بدور از دین است.
مستندات
سوره بقره:
از ابن عباس اولین سوره ای است که در مدینه نازل شده است.
گفته اند بغیر از آیه:
وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ که در مکه در حجة الوداع، نازل شده است. (خازن) آیات این سوره دویست و هشتاد شش یا هفت یا هشت، آیه میباشد. (خازن) در فضیلت قرائت این سوره آمده است:
الف: رسول الله ص: خانه هایتان را همانند گورستان نگردانید بلکه در آن سوره بقره را قرائت کنید زیرا شیطان از خانه ای که در آن سوره بقره قرائت شود، فرار میکند. و در روایتی آمده است که خانه هایتان را گورستان نکنید بلکه در آن نماز بخوانید زیرا شیطان از خانه ای که در آن سوره بقره بشنود ، فرار میکند.( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر) ب: از رسول الله ص : سوره بقره را بیاموزید که یادگرفتن آن برکت است و ترک آن پشیمانی و بطله(در تفسیر خازن بطله یعنی اهل باطل را جادوگران معنا کرده است.) آن را نخواهند توانست که یادبگیرند. ( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر) ج: رسول الله ص: سوره های بقره و آل عمران را بیاموزید که این دو سوره در قیامت، دو نور درخشان خواهند بود انگار که دو ابر هستند و یا گروهی از پرندگان صف کشیده که از قاری خود، دفاع میکنند.( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر) د: رسول الله ص: هر چیزی را کوهانی (سنام) هست و کوهان قرآن سوره بقره است. هرکس آن را در شب قرائت کند، شیطان تا سه روز به خانه ی وی نیاید و هرکس آن را در روز قرائت کند، تا سه روز نیاید. (صحیح ابن حبان) ه: اسم اعظم الله که اگر بدان دعا کرده شود، اجابت شود در سه سوره ی بقره و آل عمران و طه است. (سنن ابن ماجه)
و اما سخنان مطرح شده در مورد این حروف در تفاسیر: 1: از ابن عباس: الم یعنی انا الله اعلم یعنی من الله هستم که میدانم. (بحر العلوم سمرقندی) 2: از کلبی: این حروف قسم هستند یعنی الله تعالی قسم یاد میکند که این قرآن کتابی است که بر محمد ص نازل شده است. قسم بودن این حروف مردود دانسته شده است زیرا جواب قسم باید همراه با اداتی از قبیل إن، وقد، ولقد، وما، ولام باشد که در این آیات که جواب قسم دانسته است یافت نشد.
ولی این ایراد بر کلبی مردود است زیرا اگر لا ریب فیه را جواب قسم بگیریم، صحیح میگردد.(بحر العلوم) 3: الف یعنی الله و لام یعنی جبرئیل و میم یعنی محمد و معنی آیه چنین است: آنچه الله با فرستادن جبرئیل بر محمد از قرآن نازل کرده است، شکی در آن نیست. (بحر العلوم)
4: هر حرف بر یکی از اسمای مبارکه الله دلالت میکنند مثلا الف بر حرف اول الله و لام حرف اول لطیف و میم حرف اول مجید.
پس معنی چنین میشود الله لطیف و مجید این کتاب را نازل کرده است. (بحر العلوم) 5: روایت شده است که تمام آنچه از معانی و حکمتها و حکمهای مذکور در سوره در این حروف نهفته است و آن را جز نبی و ولی الله نداند و برای فهم دیگر مردم، بقیه ی سوره به تفصیل ذکر شده است. (بحر العلوم) 6: از شعبی: الله تعالی در هر کتابی از کتب آسمانی رازی را پنهان میکند و راز وی در قرآن همین حروف مقطعه هستند. (بحر العلوم)
7: عمر وعثمان وابن مسعود- رضي الله عنهم- روایت شده است که حروف مقطعه،معنای آنها معلوم نشده است و تفسیر کرده نشود.(بحر العلوم)
8: از حضرت علی روایت شده است که جمع این حروف، اسمای الله هستند که یک حرف آن در این سوره و دیگری در سوره ای دیگر ذکر شده است مثلا در این سوره الم ذکر شده و در دیگری حم و در موضعی دیگر ن ذکر شده است که جمعا الرحمن را تشکیل میدهند، همچنین است باقی حروف مقطعه. (بحر العلوم) 9: قطرب گوید: مشرکین به قرآن گوش فرا نمیدادند و برای اینکه توجه آنان به قرآن جلب شود به روشی غیر معمول شروع میشده است تا ادامه و پیام قرآن را گوش کنند. (بحر العلوم) 10: بعض دیگر گفته اند: از آنجا که مشرکین ادعا میکردند مگر قرآن قابل فهم است پس با ذکر حروف هجاء(الفبا) قرآن نشان میدهد که این کلام همانند کلام شما است و قابل درک است. (بحر العلوم) 11: بعض دیگر گفته اند که این حروف علامت شروع سوره ها هستند. (بحر العلوم)
12: وقتی یهود این حروف را شنیدند نزد رسول الله ص آمدند و اظهار داشتند که ما شنیدیم که قرائت کرده ای: الم (1) ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ (2)
رسول الله ص فرمودند بله چنین نازل شده است و یهود گفتند پس امت تو دوام زیادی نخواهد داشت و بعد پرسیدند آیا غیر از این حروف، حروف دیگری آمده است؟
رسول الله فرمودند: آری. و آنان خواستند تا برایشان قرائت کنند و رسول الله ص آیاتی را که شامل حروف مقطعه بودند قرائت فرمودند: المص.
گفتند: این بیشتر شد چون صاد به حساب ابجد، نود است و بعد فرمودند: الرا. گفتند: از قبل بیشتر شد چون راء دویست است و فرمودند: المرا. گفتند: حساب بر ما مشکل آمد و نمیدانیم کم را بگیریم یا زیاد را. (بحر العلوم)
13: از حضرت علی: هر شیئی را منتخبی است و منتخبهای قرآن، حروف مقطعه هستند. (خازن)
14: از حضرت علی روایت شده است که میگفتند: یا کهیعص، یعنی آن را از اسماء الهی میدانسته است. از ربیع بن انس روایت شده است که معنی کهیعص یعنی ای کسیکه به وی پناه برده میشود ولی وی به کسی پناه نبرد.(تفسیر مظهری وفتح الباری شرح صحیح البخاری ابن حجر) 15: گفته شده است که این حروف، اسمهایی برای قرآن هستند. (تفسیر مظهری)
16: از ابن مسعود: الم، اسم اعظم است. (الدر المنثور)
و این بود سخنان اهل علم در مورد حروف مقطعه ی قران کریم و اما سخنان سخیف و اهل زیغ و باطل اینکه همانند یهود از حساب ابجد استفاده کرده و سعی در اثبات عقیده ی فاسد خود دارند و عوام فریبی میکنند مثل همین قضیه که بعضی به اسم شیعه و بعضی به اسم سنی بودن هر یک بر علیه دیگری با استفاده از حروف مقطعه، جملاتی ساخته و بین عوام پخش میکنند و از هر آیه ی محکم که دال بر عقیده ی صحیح است، قابل قبول تر میدانند و به آن مباهات میکنند و وقتی از چنین اشخاصی سوال میشود که نماز را سر وقت میخوانی و یا اصلا نماز میخوانی، سکوت مسمومی وی را در بر میگیرد. حروف مقطعه، جزو متشابهات قرآن هستند و کسانی سعی میکنند که در این آیات متشابه فرو رفته و اثبات مدعا کنند که، قرآن آنان را اهل زیغ یعنی اهل کجی و گمراهی هستند و چیزی جز گمراهی برای آنان ندارد و اهل علم در مقابل آیات متشابه گویند که ما آنچه از نزد الله است ایمان آورده ایم و گردن نهاده ایم.
او کسی است که کتاب را بر تو نازل کرد که بخشی از آن محکمات است که اساس کتاب است، و بخش دیگر متشابهات است، اما کجدلان، برای فتنه جویی و در طلب تاویل، پیگیر متشابهات میشوند، حال آنکه تاویل آن را جز خداوند و راسخان در علم که میگویند به آن ایمان آوردهایم، همه از پیشگاه خداوند است نمیدانند، و جز خردمندان کسی پند نمیگیرد. پروردگارا، پس از آنکه هدایتمان کردی، دلهای ما را مگردان، و رحمتی از سوی خویش به ما ارزانی دار که تو بخشندهای. و اما فایده ی این آمدن این حروف در قرآن به چند سبب میتواند باشد: 1: طبق گفته ی صاحب کتاب التَّوْضِيح فِي حَلِّ غَوَامِضِ التَّنْقِيحِ : آیات متشابه برای امتحان عالمان نازل شده است چرا که عالمان دائما مشغول کشف معانی قرآن هستند و عادت آنان تفکر در آیات است و آیات متشابه آمده است تا آنان را برای دست نگهداشتن از فهم بعضی از اشیاء ، امتحان کند پس هرکس در آیات متشابه توغل جست مردود گشت و هرکس توانست ذهن خود را از آن دور نگهدارد، نجات یافت.
2: بعضی از فواید آن در بخش سخنان علما در مورد حروف مقطعه ذکر شده است.
مخلص کلام در این بحث این است که میگوییم، الله بهتر میداند چه منظوری داشته است و ما بدان ایمان داریم. (خازن)
شکی در آن کتاب (قرآن) نیست که از طرف الله تعالی آمده است و محمد رسول الله ص آن را از خود نساخته است. هدایتگر است از برای متقیان یعنی بیان راه راست است برای کسانیکه از افتادن در شرک و فساد بیم دارند.
مستندات
اینکه گفته میشود این کتاب برای پرهیزگاران، هدایتگر است برای این است که آنان هستند که از فوائد و حکمتهای آن استفاده میکنند. (بحر العلوم) اینکه این کتاب نگفته است و بلکه با گفتن آن کتاب آورده است به دلایل ذیل است: 1: شأن کتاب والا مقام است و برای نشان دادن بزرگی وی ، آن گفته است.
2: منظور کتابی است که در تورات و انجیل به نزول آن وعده داده شده است. 3: منظور کتاب در لوح المحفوظ است که کتاب قرآن دست ما از آن است. (بحر العلوم).
صفت آن پرهیزگاران این است که به امور غیبی از قبیل بهشت و جهنم و قیامت و حسابرسی و امور غیبی دینی دیگر که در دین یقینا ثابت است، ایمان دارند و باور دارند. صفت دیگر متقین این است که نماز را سر وقت بر پا میدارند و صفت سوم متقین، از اموالی که الله به آنان عطا کرده است، به دیگران انفاق و صدقه میکنند. و آنچه از نماز و انفاق در این مقام در اول وهله به ذهن خطور میکند، نماز فرض و صدقه ی فرض است.
مستندات
ایمان به غیب یعنی به آنچه غایب است باور دارند و منظور از متقین در این آیه اصحاب رسول الله ص هستند که به قرآن و آنچه از حلال و حرام وجود دارد، باور دارند. (بحر العلوم) روایت: روزی حارث بن قیس تابعی به عبدالله بن مسعود صحابی گفت: ما میگوییم شما را همان رویت رسول الله ص بعنوان ثواب بسنده است.
عبدالله بن مسعود جواب داد: شما را بسنده است که بدون رویت رسول الله ص شما ایمان آورده اید و بهترین ایمان، ایمان غیبی است.(تفسیر از سنن سعید بن منصور)
یعنی به آنچه ندیده ایم ایمان آورده ایم.
اقامه نماز یعنی کسانیکه نماز را با تمام شرایط از قبیل خواندن نماز در وقت شرعی آن و طهارت و ارکان نماز را بجای میآورند از قبیل رکوع و سجود. (بحر العلوم ) اقامه ی نماز یعنی کسانیکه مواظب هستند بر اوقات و ارکان وسنتها و آداب نماز خللی وارد نشود. (خازن)
کلبی گوید که منظور از انفاق از اموال زکات است. و بعض دیگر گفته اند : منظور تمامی صدقات از نافله و واجبه است. (بحر العلوم) گویند وقتی این آیه نازل شد، یهود و مسیحیان گفتند که ما به غیب ایمان داریم و وقتی بحث نماز آمد گفتند ما نماز میخوانیم و وقتی بحث انفاق شد، گفتند زکات میدهیم و وقتی ایمان به قرآن و دیگر کتب آمد، متفرق شدند. (بحر العلوم)
کسانیکه به قرآن باور دارند و ایمان آورده ان، صفتی دیگر برای بیان پرهیزگاری و بالتبع هرکس که به قرآن ایمان دارد به مقتضای آن عمل میکند. و صفت دیگر آنان این است که به کتب نازل شده قبل از قرآن نیز ایمان دارند. کتب دیگر مانند تورات و انجیل و زبور و صحیفه ی نازل شده بر حضرت آدم، البته منظور از تورات و انجیل، تورات و انجیل واقعی نازل شده بر حضرات موسی و عیسی میباشد نه تورات و انجیل تحریف شده ی در دست یهودیان و مسیحیان معاصر. و صفت دیگر متقین، یقین داشتن به آخرت است و یقین داشتن یعنی اینکه مطمئن است که آخرتی هست و مجازات عملی هست.
آنان که دارای چنین صفاتی باشند که از الم تا اینجا ذکر شد، آنان هدایت یافتگان هستند و آنان نجات یافتگان و رستگار شدگانند.
مستندات
مفلح: کسیکه به مطلوب نایل گشته است. (خازن) از مجاهد آمده است که چهار آیه اول سوره بقره در مورد صفت مومنان است و دو آیه در مورد کفار و سیزده آیه در بیان صفات منافقین است. (بحر العلوم)
از مقاتل آمده است: دو آیه اول در مورد صفات مومنان مهاجر است و دو مومنان غیر مهاجر و دو آیه در مورد مومنان از اهل کتاب و دو آیه در صفات کفار و سیزده آیه در مورد منافقین است. (بحر العلوم)
تا اینجا بیان گروه مومنان که مستحق بهشتند ذکر شده است و در آیات بعدی به بیان دو نوع دیگر از گروه مردم میپردازد یعنی گروه کفار و منافقان.
بحث مفصل صفات متقین در کتاب احسان المحسن باحسان خاتم الانبیاء از خود مولف، مذکور است میتوانید به آن مراجعه نمایید.
نوع دوم مردم کسانی هستند که آنچه در دین هست را انکار میکنند و صفت آنان این است که ترساندن و اخطار دادن به حال آنان تاثیری ندارد و با کسانیکه آنان را ترسانده نشده و اخطار داده نشده است، فرقی ندارند . ایمان نخواهند آورد. در آیه ی بعدی بیان میدارد که چرا انان ایمان نخواهند اورد:
مستندات
گویند: این آیه در مورد مشرکان مکه نازل شده است و بعضی گویند در مورد یهود نازل شده است. (خازن) کفر یعنی پوشاندن و مخفی کردن (خازن) کفر چهار نوع است: الف: کفر انکار یعنی کافر منکر کسیکه الله را بهیچ وجه قبول ندارد. ب: کفر جحود: این نوع کافری است که الله را به دل میشناسد ولی به زبان اقرار نکند و نوع ج: کفر عناد و آن کفر کسی است که به قلب الله را میداند و به زبان اقرا میکند ولی به دین وی در نمیآید و نوع چهارم: کفر نفاق: کفر کسیکه به زبان اقرار به الله دارد ولی در قلب منکر وی تعالی است. (خازن) .
یعنی قلبهای آنان مهر و موم شده است و بدین سبب ایمان نیاورند و اینکه قلب را ذکر نموده است برای این است که مکان ایمان است در انسان و بر گوشهای انان نیز مهر و موم شده است و حق را نمیشنوند یعنی از سود شنیدن که همان فهم درک است دور مانده اند و بر چشمهای انان پرده ای افکنده است که به سبب آن نمیتوانند حق را ببینند یعنی از سود و نفع بینایی محروم هستند چرا که کسیکه میبیند خود را چاه نیاندازد. و کسانیکه چنین صفاتی در آنها باشد، جزای انان عذابی بزرگ است.
مستندات
عذاب بزرگ را بعضی گفته اند منظور،اسیر شدن در دنیا و کشته شدن در دنیا است و عذاب دردناک همیشگی در آخرت. (خازن) و حال بیان گروه سوم از مردم که منافقین باشند:
از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.
مستندات
این آیات در مورد منافقین از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول ومعتب بن قشير وجد بن قيس نازل شده است چراکه آنان اولین کسانی بودند که اظهار ایمان کرده و بعد بر خلاف آن عمل میکرده اند و اظهار ایمان آنان برای در امان ماندن از حضرت رسول الله ص و اصحاب ایشان بوده است. (خازن)
اکثر منافقین از یهود بوده اند. (خازن)
مخادعه دو طرفی است و این معنی را میدهد که آنان دنبال فریب الله و مومنین هستند و اینان نیز دنبال فریفتن آن منافقان هستند و منظور این است که الله سزای فریب آنان را میدهد و بر مقتضای فریب انان عمل میکند و این میشود که با الله جنگِ فریب راه انداخته اند.
منظور از بیماری دلهای آنان شک و تردید موجود در قلبهای آنان است (خازن) عکرمه و طاوس: مرض آنان همان ریاکاری آنان است. (ابن کثیر) دور نیست که این شک و تردید باعث بیماری بدنی شود. منظور از اینکه الله بیماری آنان را زیاد میکند این است که آنان در وقت نزول قرآن بوده اند و هر آیه که نازل میشد، کفر و نفاق انان، بیشتر میشده است. (بغوی) و میتواند که بمعنی حقیقی بیماری قلبی آنان بیشتر شود از اینکه آیات زیادی بر مسلمانان نازل میشد و میدیدند که مسلمانان رو به رشد هستند. (ابی سعود) ألیم یعنی دردناک و منظور عذابی است که بمحض رسیدن به بدن درد آن به قلب میرسید. (بغوی)
و این عذاب دردناک که به قلب میرسد به سبب تکذیب (دروغ پنداشتن) الله و رسولش است. (بغوی) و بر قرائت کوفیون معنا چنین میشود که به سبب دروغ گفتن در ایمان داشتن آنان است زیرا آنان به دروغ میگفتند که ایمان آورده اند . (بغوی) دروغ را چنین عذابی دردناک است و برای همین است که رسول الله ص فرمودند: شما را باید که از دروغ دور باشید چراکه دروغ فرد را از ایمان دور میکند.(ابی سعود مرفوعا و مسند احمد موقوف بر حضرت ابوبکر)
از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.
مستندات
این آیات در مورد منافقین از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول ومعتب بن قشير وجد بن قيس نازل شده است چراکه آنان اولین کسانی بودند که اظهار ایمان کرده و بعد بر خلاف آن عمل میکرده اند و اظهار ایمان آنان برای در امان ماندن از حضرت رسول الله ص و اصحاب ایشان بوده است. (خازن)
اکثر منافقین از یهود بوده اند. (خازن)
مخادعه دو طرفی است و این معنی را میدهد که آنان دنبال فریب الله و مومنین هستند و اینان نیز دنبال فریفتن آن منافقان هستند و منظور این است که الله سزای فریب آنان را میدهد و بر مقتضای فریب انان عمل میکند و این میشود که با الله جنگِ فریب راه انداخته اند.
منظور از بیماری دلهای آنان شک و تردید موجود در قلبهای آنان است (خازن) عکرمه و طاوس: مرض آنان همان ریاکاری آنان است. (ابن کثیر) دور نیست که این شک و تردید باعث بیماری بدنی شود. منظور از اینکه الله بیماری آنان را زیاد میکند این است که آنان در وقت نزول قرآن بوده اند و هر آیه که نازل میشد، کفر و نفاق انان، بیشتر میشده است. (بغوی) و میتواند که بمعنی حقیقی بیماری قلبی آنان بیشتر شود از اینکه آیات زیادی بر مسلمانان نازل میشد و میدیدند که مسلمانان رو به رشد هستند. (ابی سعود) ألیم یعنی دردناک و منظور عذابی است که بمحض رسیدن به بدن درد آن به قلب میرسید. (بغوی)
و این عذاب دردناک که به قلب میرسد به سبب تکذیب (دروغ پنداشتن) الله و رسولش است. (بغوی) و بر قرائت کوفیون معنا چنین میشود که به سبب دروغ گفتن در ایمان داشتن آنان است زیرا آنان به دروغ میگفتند که ایمان آورده اند . (بغوی) دروغ را چنین عذابی دردناک است و برای همین است که رسول الله ص فرمودند: شما را باید که از دروغ دور باشید چراکه دروغ فرد را از ایمان دور میکند.(ابی سعود مرفوعا و مسند احمد موقوف بر حضرت ابوبکر)
از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.
مستندات
این آیات در مورد منافقین از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول ومعتب بن قشير وجد بن قيس نازل شده است چراکه آنان اولین کسانی بودند که اظهار ایمان کرده و بعد بر خلاف آن عمل میکرده اند و اظهار ایمان آنان برای در امان ماندن از حضرت رسول الله ص و اصحاب ایشان بوده است. (خازن)
اکثر منافقین از یهود بوده اند. (خازن)
مخادعه دو طرفی است و این معنی را میدهد که آنان دنبال فریب الله و مومنین هستند و اینان نیز دنبال فریفتن آن منافقان هستند و منظور این است که الله سزای فریب آنان را میدهد و بر مقتضای فریب انان عمل میکند و این میشود که با الله جنگِ فریب راه انداخته اند.
منظور از بیماری دلهای آنان شک و تردید موجود در قلبهای آنان است (خازن) عکرمه و طاوس: مرض آنان همان ریاکاری آنان است. (ابن کثیر) دور نیست که این شک و تردید باعث بیماری بدنی شود. منظور از اینکه الله بیماری آنان را زیاد میکند این است که آنان در وقت نزول قرآن بوده اند و هر آیه که نازل میشد، کفر و نفاق انان، بیشتر میشده است. (بغوی) و میتواند که بمعنی حقیقی بیماری قلبی آنان بیشتر شود از اینکه آیات زیادی بر مسلمانان نازل میشد و میدیدند که مسلمانان رو به رشد هستند. (ابی سعود) ألیم یعنی دردناک و منظور عذابی است که بمحض رسیدن به بدن درد آن به قلب میرسید. (بغوی)
و این عذاب دردناک که به قلب میرسد به سبب تکذیب (دروغ پنداشتن) الله و رسولش است. (بغوی) و بر قرائت کوفیون معنا چنین میشود که به سبب دروغ گفتن در ایمان داشتن آنان است زیرا آنان به دروغ میگفتند که ایمان آورده اند . (بغوی) دروغ را چنین عذابی دردناک است و برای همین است که رسول الله ص فرمودند: شما را باید که از دروغ دور باشید چراکه دروغ فرد را از ایمان دور میکند.(ابی سعود مرفوعا و مسند احمد موقوف بر حضرت ابوبکر)
وقتی به منافقین که منافقانه عمل میکنند گفته میشود که از فساد دست بکشید، آنان گویند که ما فاسد نیستیم و بلکه اصلاحگر هستیم. پس صفتی دیگر از منافقان این است که وقتی به آنان تذکر داده میشود و نصیحت کرده میشود، ان را قبول نکرده و میگویند که ما درستکار هستیم.
مستندات
از ابن عباس و سدی و حسن و قتاده: فساد عمل بر خلاف آنچه دین به آن امر میکند و اظهار خلاف شرع است زیرا اگر مردم بر شرع عمل کنند، دشمنی بین انان از بین میرود و اصلاح میشوند و جانها در امان میماند و اموال حفظ میشوند و ناموس نگاهداشته میشود.(نیسابوری) و گفته شده است منظور از فساد در زمین این است که منافقین با کفار معاشرت میکردند و از آن جهت فساد است که کفار با دیدن این حرکت همه ی مومنان را ضعیف میپندارند و باعث میشود کفار جرأت پیدا کنند و این سبب جنگ و خونریزی میشود. (نیسابوری) وگفته شده است که فساد مذکور در آیه ، این بود که منافقین در نهان بر علیه مسلمانان تبلیغ میکردند و شبهه افکنی میکرده اند و اسرار مسلمانان را بر کفار افشا میکردند. (نیسابوری)
در مورد ادعای اینکه آنان اصلاح گر هستند:
الف: از آنجا که منافقین عمل خود را خوب میپنداشته اند، پس خود را اصلاح گر میدانسته اند. ب: میگفتند که هدف ما از همراهی با کفار و معاشرت برای اصلاح مسلمانان است. ج: آنان گویند که ما افشای سر نمیکنیم و بر راه درست هستیم و ما بر صلاح و درستی هستیم. (نیسابوری)
وقتی به منافقین که منافقانه عمل میکنند گفته میشود که از فساد دست بکشید، آنان گویند که ما فاسد نیستیم و بلکه اصلاحگر هستیم. پس صفتی دیگر از منافقان این است که وقتی به آنان تذکر داده میشود و نصیحت کرده میشود، ان را قبول نکرده و میگویند که ما درستکار هستیم. و الله تعالی ادعای اصلاح گر بودن آنان را رد میکند و میفرماید که هان آگاه باشید که آنان فساد گر هستند و نه اصلاح کننده نیستند.
مستندات
از ابن عباس و سدی و حسن و قتاده: فساد عمل بر خلاف آنچه دین به آن امر میکند و اظهار خلاف شرع است زیرا اگر مردم بر شرع عمل کنند، دشمنی بین انان از بین میرود و اصلاح میشوند و جانها در امان میماند و اموال حفظ میشوند و ناموس نگاهداشته میشود.(نیسابوری) و گفته شده است منظور از فساد در زمین این است که منافقین با کفار معاشرت میکردند و از آن جهت فساد است که کفار با دیدن این حرکت همه ی مومنان را ضعیف میپندارند و باعث میشود کفار جرأت پیدا کنند و این سبب جنگ و خونریزی میشود. (نیسابوری) وگفته شده است که فساد مذکور در آیه ، این بود که منافقین در نهان بر علیه مسلمانان تبلیغ میکردند و شبهه افکنی میکرده اند و اسرار مسلمانان را بر کفار افشا میکردند. (نیسابوری)
در مورد ادعای اینکه آنان اصلاح گر هستند:
الف: از آنجا که منافقین عمل خود را خوب میپنداشته اند، پس خود را اصلاح گر میدانسته اند. ب: میگفتند که هدف ما از همراهی با کفار و معاشرت برای اصلاح مسلمانان است. ج: آنان گویند که ما افشای سر نمیکنیم و بر راه درست هستیم و ما بر صلاح و درستی هستیم. (نیسابوری)
صفتی دیگر برای منافقین این است که خود را عاقلتر از مومنان میدانند و ادعا دارند که ایمان، کار کم خردان است و این نکته در گفتار بی دینان زمان نیز مشهود است و از قدیم در بین کفار و منافقین بوده است که مومنان را کم خرد فرض کنند و خود را عقل کل بدانند. و حقیقت این است که آن دین گریزان و نا مسلمانان، سفیه و نادان هستند چرا که لذات دنیوی گذرا را بر لذات ابدی، ترجیح داده اند. و هرکس به وسعت عقل خود اندیشه میکند: یکی را میگویی نارنجک را دستت نگهدار و ضامن را بکش و اکثر مردم اینکار را نمیکنند زیرا وسعت دید اکثر مردم تا چند ثانیه میرسد و برای همین ضامن را نمیکشند و بعضی وقتی میگویی فلان کار و غذا برای بدن مضر است، عالم بدان از اینکار امتناع میکند ولی عموما آن را نادیده میگیرند زیرا وسعت دید افراد کمی بدان میرسد و وقتی گویی در پس مرگ زندگی هست و حساب و کتاب هست، آن را کفار انکار کنند وفرقی ندارد که چه درجه ی علمی تجربی دارد و این تنها مومنان هستند که وسعت دید آنان در حد بی نهایت است پس معلوم شد که سفیه همان کسی است که آخرت را و دین را انکار کند. الله توفیق دهد بر اسلام باشیم و بر اسلام بمیریم.
صفت دیگر منافقان این است که وقتی مسلمانان را میبینند اظهار میکنند که ما ایمان آورده ایم و وقتی با رییسان و همفکران خود تنها میشوند گویند که ما هنوز با شما هستیم و منظور ما از اظهار ایمان، این است که مسلمانان را مسخره کنیم.
مستندات
روایت شده است که این آیه در مورد منافقینی از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول، وجد بن قيس، ومعتب بن قشير و دیگرانی مثل اینان نازل شده است چرا که روزی حضرات ابوبکر و عمر و علی در حال گذر بودند و این منافقان بر سر راه آنان بودند و عبدالله بن ابی منافق به همرهان خود گفت که نگاه کنید و ببینید که چگونه با این جاهلان برخورد میکنم و رفت و دست حضرت ابوبکر را گرفت و گفت مرحبا بر سید قوم بنی تمیم و کسیکه صاحب غار همراه رسول الله ص بوده و جان و مال خود را صرف رسول الله ص نموده است و بعد دست حضرت عمر را گرفته و گفت مرحبا بر سید قوم بنی عدی قوی در فرمانبرداری از الله و بخشنده ی مال وجان خود به رسول الله ص و بعد دست حضرت علی را گرفت و گفت: مرحبا بر سید بنی هاشم البته بغیر از رسول الله ص و بخشنده مال و جان خود به رسول الله ص. پس حضرت علی جواب داد: از خدا بترس و از نفاق دست بردار. و عبدالله بن ابی منافق جواب داد: چه میگویی در حالیکه تصدیق و ایمان ما همانند تصدیق و ایمان شماست. و وقتی حضرات رفتند ، این منافق به همراهان خود گفت دیدید چگونه انان را مسخره کردم.
الله جزای مسخره کردن آنان را میدهد و آنان را در کفر خودشان و، متحیر وا میگذارد .
مستندات
در معنی این آیه که در آیه قبل آن از زبان منافقین مسخره کردن مسلمانان بیان شد، در این آیه الله تعالی جمله ای بیان میکند که در اول نظر ، الله مسخره میکند انان را معنی میدهد که برای بیان و توضیح منظور این جمله را به چندین معنا توضیح داده اند از قبیل:
1: الله جزای مسخره کردنشان را خواهد داد و جمله مسخره کردن انان را بکار برد که از قبیل مقابله است یعنی وقتی در کلام اول مسخره کردن ذکر شد، در این جمله جواب آن را مسخره کردن ذکر کرده است.
2: بیان حقیقت عمل منافقان است یعنی اینکه وبال و سزای مسخره کردن به خودشان بر میگردد پس در حقیقت خودشان مسخره شده اند.
3: منظور این است که الله آنان را در نعمتهای دنیا فرو میبرد تا متوجه هلاک خود نشوند و این نوعی تمسخر آنان است.
4: برای آنان در قیامت دری از بهشت گشوده میشود و همینکه حرکت کردند به آتش جهنم انداخته میشوند.(ایجاز البیان)
5: مسخره شدن آنان توسط الله این است که در دنیا بر انان احکام مسلمانان جاری میدارد و در آخرت که آنان خود را از جمله ی مسلمانان میشمارند، میبینند که از جمله ی کفار بوده اند. (بیضاوی)
6: مسخره کردن یعنی کوچک و خوار شمردن را گویند و همانطور که آنان مسلمانان را کوچک و خوار میشمارند با مسخره کردن، الله نیز آنان را خوار میدارد. (کشاف)
آن افرادی که نفاق را پیشه کردند و مسلمانان را به سخره گرفتند، همانا آنان، کسانی هستند که هدایت یعنی راه درست و راه راست را که میتوانستند انتخاب کنند، واگذاشتند و بجای آن گمراهی را اختیار کردند و قطعا این چنین اشخاصی، در تجارت خود سودی ندیده اند و معلوم است که از رهیافتگان و راه درست را یافتگان، نیستند. در این آیه کردار منافقان را به تجارتی تشبیه میکند که سراسر زیان است.
مستندات
در مورد یهود نازل شده است که قبل از آمدن محمد رسول الله ص به پیامبر اخر زمان ایمان داشتند و وقتی پیامبر اخر زمان امد، کفر ورزیدند. (مدارك التنزيل وحقائق التأويل) و اینکه در این آیه گمراهی و راهنمایی را مقابل هم قرار داده و تجارت نامیده است تا به منافقان اعلام کند شما که خود را دانا و بینا تر از دیگران میدانید، در این معامله ضرر کرده اید. (نظم الدرر في تناسب الآيات والسور)
الله تعالی، منافقان را که اکثر آنان از یهود بودند و یهود در اول ورود رسول الله ص، اظهار میکردند که ایمان آورده اند و به نفاق رفتار میکردند، مثال میزند و بیان میدارد که مثال آنان همانند کسانی هستند که آتشی افروخته اند و یا از کسی آتشی گرفته اند و برایشان افروخته اند و وقتی این آتش در شب تاریک، پیرامون آنان را روشن کرد، الله تعالی نور آنان را خاموش کرده است ودر تاریکی مانده اند.
مستندات
الف: آتش تاریکی اسلام است که وارد آن شده اند و تاریکی بعد آن نفاق و کفر آنان است. (تفسير العز بن عبد السلام)
ب: آتش روشنگر برای آنان احکام اسلامی است که در دنیا از آن برخوردار میشوند و در آخرت آن آتش خاموش میشود و در تاریکی میمانند پس آتش درست وقتی خاموش میشود که بدان احتیاج شدید داشته اند. (تفسير العز بن عبد السلام) ج: از ابن عباس:منظور از واگذاشتن انان در تاریکی این است که وقتی مردند در عذاب هستند. د: گفته اند که منظور اهل آتش دوزخ هستند.(تفسیر ابن ابی حاتم)
آتش افروخته شده برای استفاده از نور آن، همان عمل مخفی کردن کفر است و تاریکی بعد آن همان فضیحت و آشکار شدن کفر انان است. (التسهيل لعلوم التنزيل)
معنی دوم با آیه قبلی که از تجارت سخن گفته بود، همخوانی بیشتری دارد.
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ ﴿18﴾
الْبَقَرَة
تفسیر
این اشخاصی که نفاق در آنها نفوذ کرده و خانه کرده است از دیدن حق و راه درست و هدایت و رشد، نابینا و از شنیدن ان کر و از گفتن آن لال هستند در نتیجه به اسلام که همان راه راست و درست و نجات است از گمراهی خود که کفر و نفاق است بر نمیگردند. و چون از گوش و زبان و چشم برای نجات خود بهره برداری نمیکنند، به کران و لالان و کوران میمانند.
مستندات
از ابن مسعود به نصب سه اسم یعنی صم و بکم و عمی آمده است و منظور این است که الله ، آنان را کور و لال و کور، وا میگذارد. (بحر العلوم) از ابن عباس: از شنیدن هدایت و راهنمایی، کر هستند و از گفتن آن لال و از دیدن آن کور هستند و نمیفهمند. (ابن ابی حاتم) پس چگونه به راه راست و هدایت برگردند؟ از قتاده: در مورد حق چنین هستند. (ابن ابی حاتم) از ابی مالک: از گفتن ایمان و دیدن آن و شنیدن آن، چنین هستند. (ابن ابی حاتم) از آنجا که از اعضای حواس پنجگانه استفاده نمیکنند پس همانند ان هستند که در آنها این اعضا وجود ندارد و کر و لال و کور همانند هستند. (بحر العلوم) لا یرجعون: بر نمیگردند : به اسلام و به راه حق و راه درست و توبه نمیکنند و پند نمیگیرند. (ابن ابی حاتم)
مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.
مستندات
حال در توضیح این مثال اورده اند:
جمهور مفسرین چنین بیان داشته اند که:
الله تعالی در در این مثال در صدد بیان حال منافقان و وضعیتی که آنان دارند میباشد و میفرماید که آنان در زیر باران هستند وباران مفید است و منظور در این مثال قرآن است و تاریکی ها همان نابینایی آن منافقان است و رعد همان وعید مذکور در قرآن برای منکران است و برق همان دلایل قوی و روشن قرآن است و ترس آنان این است که آنان از ترس اینکه قرآن بر آنان غلبه کند، انگشتان خود را در گوش میکنند تا از شنیدن آیات آشکار و روشن دوری جویند. و ترس آنان از این است که کفر و نفاق آنان را قرآن آشکار نکند و صاعقه نیزهمان تکالیف شرعی است که بر آنان گران میآید.(ابن عطیه)
و با توجه به مراجعه به کتب تفسیر مختلف این بهترین توضیح برای این مثال است و درستی این توضیح کاملتر میشود با ادامه ی آیه که میفرماید: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ
یعنی همچنانکه وضعیت این اشخاص اینچنین است الله بر گرفتن گوش و چشم حقیقی آنان نیز قادر است. در روایتی آمده است که دو مرد مسلمان از اسلام برگشتند و از مدینه به طرف مشرکان حرکت کردند و در راه رفتن آنان، همانند آنچه الله بیان داشته است برای آنان اتفاق افتاد و بارانی اینچنین باریدن گرفت و آنان توبه کردند و آرزو کردند که ای کاش برمیگشتیم و دست خود را در دست رسول الله ص گذاشته و توبه میکردیم و الله نیز به آنان توفیق توبه داد و آنان مسلمانانی با عمل گشتند. (ابن عطیه) الله تعالی بعد از بیان گروههای مختلف مردم در قبال ایمان سخن راند در آیات بعدی به بیان دلایلی که نشان میدهد که ایمان به الله واجب است اشاره میکند ونعمتهای خود را یادآوری میکند تا پند گرفته و از وعید الله بترسیم و ایمان بیاوریم و از منهیات الله تعالی دوری کنیم پس میفرماید:
مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.
مستندات
حال در توضیح این مثال اورده اند:
جمهور مفسرین چنین بیان داشته اند که:
الله تعالی در در این مثال در صدد بیان حال منافقان و وضعیتی که آنان دارند میباشد و میفرماید که آنان در زیر باران هستند وباران مفید است و منظور در این مثال قرآن است و تاریکی ها همان نابینایی آن منافقان است و رعد همان وعید مذکور در قرآن برای منکران است و برق همان دلایل قوی و روشن قرآن است و ترس آنان این است که آنان از ترس اینکه قرآن بر آنان غلبه کند، انگشتان خود را در گوش میکنند تا از شنیدن آیات آشکار و روشن دوری جویند. و ترس آنان از این است که کفر و نفاق آنان را قرآن آشکار نکند و صاعقه نیزهمان تکالیف شرعی است که بر آنان گران میآید.(ابن عطیه)
و با توجه به مراجعه به کتب تفسیر مختلف این بهترین توضیح برای این مثال است و درستی این توضیح کاملتر میشود با ادامه ی آیه که میفرماید: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ
یعنی همچنانکه وضعیت این اشخاص اینچنین است الله بر گرفتن گوش و چشم حقیقی آنان نیز قادر است. در روایتی آمده است که دو مرد مسلمان از اسلام برگشتند و از مدینه به طرف مشرکان حرکت کردند و در راه رفتن آنان، همانند آنچه الله بیان داشته است برای آنان اتفاق افتاد و بارانی اینچنین باریدن گرفت و آنان توبه کردند و آرزو کردند که ای کاش برمیگشتیم و دست خود را در دست رسول الله ص گذاشته و توبه میکردیم و الله نیز به آنان توفیق توبه داد و آنان مسلمانانی با عمل گشتند. (ابن عطیه) الله تعالی بعد از بیان گروههای مختلف مردم در قبال ایمان سخن راند در آیات بعدی به بیان دلایلی که نشان میدهد که ایمان به الله واجب است اشاره میکند ونعمتهای خود را یادآوری میکند تا پند گرفته و از وعید الله بترسیم و ایمان بیاوریم و از منهیات الله تعالی دوری کنیم پس میفرماید:
اولین نعمت این است که الله شما را خلق کرده است و از نیستی به هستی آورده است و همچنین کسان قبل از شما را نیز و همین کافی است برای اینکه راه تقوی را پیشه کنیم تاز از عذاب الهی نجات یابیم. (خازن)
مستندات
وقتی در آیه ای کلمه یا ایهاالناس ذکر شود خطاب به اهل مکه است و میتواند برای عموم مردم باشد و در اینجا مخاطب تمامی مردم هستند. (بحر العلوم) از ابن عباس: مخاطب این آیات، تمامی مردم از کفار و منافقین است. (ابن ابی حاتم)
معنای پروردگار خود را عبادت کنید:
از ابن عباس: الله تعالی را یگانه بدانید و هر گاه در قرآن کلمه عبادت ذکر شده است، معنی آن توحید و یگانگی الله تعالی است. (خازن)
معنی تقوی پیشه کنید:
الف: الله تعالی را اطاعت کنید. (ابن ابی حاتم)
ب: از عذاب الهی خود را در پناه بگیریم و عذاب خود را نجات دهیم. (خازن) ج: از ضحاک با خواندن نماز پنجگانه در اوقاتشان از عذاب برهید. (ابن ابی حاتم) خطاب آیه برای عموم است و به هرگروهی از مردم معنایی در خور آن مقام را دارد یعنی به کفار میگوید که الله را یگانه بدانید و به گنهکاران گوید که از الله اطاعت کنید و به منافقین گوید که توحید خود را خالصانه کنید و از نفاق دوری کنید و به مردم مطیع الله گوید که بر اطاعت، استواری کنید. . این آیه از جوامع کلم است یعنی با کلماتی کم کل منظور را میرساند و فوائد بسیاری را ذکر میکند. (بحر العلوم)
برای الله که این همه نعمت بزرگ برای شما ارزانی داشته است شریک و مساوی قائل نشوید و این درحالی است که نیک میدانید آنچه رسول الله ص بر شما آورده است، حق است. در این آیه آنچه میدانید را به آنچه رسول الله ص آورده است تفسیر شد تا با آیه ی بعدی همخوانی بیشتری داشته باشد زیرا در آیه ی بعد از رد شک تردید کنندگان بر انچه بر رسول الله نازل شده است سخن بمیان میآید.
مستندات
حال نعمتهای دیگر خود را که شائبه ی از کسی دیگر بودن را ندارد برمیشمارد و میگوید که آن الله ی است که زمین را گستراند تا برای شما بستر باشد و بتوانید روی آن به خیال راحت راه بروید و زندگی کنید (ابن کثیر)
و آسمان را برای شما سقف قرار داد و بناء به معنی سقف نیز آمده است. (ابن کثیر) به نظر مولف میتوان آسمان را به همان معنی که در اول نظر به نظر میرسد یعنی بنا معنی کرد که همان ساختمان است، برداشت شود زیرا در عصر حاضر میدانیم که آسمان فقط سقف نیست و بر تمامی کره ی خاکی احاطه دارد.
نعمت دیگر آبی است که از آسمان فرو میریزد و ابن کثیر منظور از آسمان آمدن را به از ابر باریدن گرفته است و این نیز بی مناسبت نیست ولی آنچه در قرآن ذکر شده همان از آسمان آمدن است. بیان این نکته به این منظور است که ابن کثیر طبق علوم تجربی آن زمان تفسیر کرده است و علوم تجربی در حال تغییر هستند و معنایی برای قرآن گرفته شود که ایجاد شبهه نکند و در حال حاضر منشا باران حتما ابر نیست و میتواند عوامل موثر دیگری فراتر از ان وجود داشته باشد. چراکه در حدیث آمده است که رسول الله ص وقتی باران میبارید، لباس خود را کنار میزدند تا از باران به بدن مبارکشان اصابت کند و وقتی علت را پرسیدند، جواب دادند که چون تازه از پیش پروردگار خود میآید . (سنن ابی داود)
نظر اکثر مفسران اولین بر از آسمان آمدن باران، واقع است.
و نعمت دیگر این است که به سبب باران از انواع میوه به شما ارزانی داشته است که از آن روزی میخورید. اندادا: جمع ند است و ند کسیکه در برابر دیگری مقاومت کند و به آن شبیه باشد و فرقی ندارد که مثل وی باشد و یا مخالف یا ضد وی باشد. (البحر المحیط) أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْمُفَضَّلُ: النِّدُّ: یعنی ضد ، ابْنُ عَطِيَّةَ، گوید این تمثیل است نه برای حصر یعنی گفتن اینکه معنی ند ضد میباشد برای مثال آورده شده و در این معنی محصور نیست. (البحر المحیط) و دیگران گفته اند که ند، ضد و مخالفی که دشمنی شدید دارد و از ندود آمده است. (البحر المحیط) مهدوی گوید که ند به مثل و مانند یک شخص یا یک چیز اطلاق میشود. این معانی است که اهل لغت در مورد کلمه ند گفته اند. (البحر المحیط)
فلاتجعلوا لله اندادا:
از ابن عباس: به الله از انداد، شریک قائل نشوید ؛ اندادی که نفع و ضرری برای شما ندارند و این در حالی است که خود میدانید که رزق دهنده ای غیر از الله نیست و خود نیک میدانید که آنچه محمد رسول الله آورده است حق است. (ابن کثیر) یعنی نگویید که الله شریک دارد و این درحالی است که خود شما میدانید که خلق کننده ای غیر از الله این اشیاء را خلق نکرده است. (بحر العلوم)
اگر شک دارید که قرآن از نزد الله نیست پس گواه و خدایان و بلغای خود را فرابخوانید تا همانند یک سوره بیاورد و اگر راست گویان هستید، قطعا میاوردید و نیاوردن خود مثل آن دلیل بر ناراست بودن ادعای شماست.
مستندات
این آیه خطاب به یهود است که در قرآن تردید میکرده اند که از الله نباشد. (بحر العلوم)
گفته شده است که در شأن مشرکین نازل شده است که در قرآن شک میکردند. (بحر العلوم) اگر در شک هستید که این کتاب از نزد الله نیست، پس بیاورید همانند یک سوره از آن را و شاهدان خود غیر از الله را فراخوانید تا با هم بتوانید مثل آن بیاورید.
منظور از شاهدان، کسانیکه حاضر هستند و یا یاری رسان شما هستند (ابی سعود) منظور از شاهدان، خدایان دروغین آنها هستند. (التحریر و التنویر) منظور کسان شما از اهل بلاغت که در عربی برتر هستند میباشد. (التحریر و التنویر)
ان کنتم صادقین:
اگر راست میگویید که محمد از خود این آیات را ساخته است. (التحریر و التنویر) با کلمه ی شاهد ذکر کرده است تا نشان دهد که آنان فارغ از مثل قرآن آوردن از گواهی دادن به اینکه مثل قرآن میتوانند نیز عاجز هستند. (ابی سعود)
پس وقتی نتوانستید مثل آن بیاورید و در آینده نیز نخواهید توانست، پس با ایمان آوردن به الله و رسولش و عمل به فرامین ایشان و ترک تکذیب خود از آتشی بترسید که هیزم آن را مردم و سنگها تشکیل میدهند که برای کفار مهیا گشته است. بعد از بیان جزای منکران، در آیه ی بعدی به بیان پاداش در انتظار مومنان میپردازد و میفرماید:
مستندات
وقتی نتوانستید پس از آتش سوزان که برای کفار مهیا شده با اطاعت از الله و تصدیق رسولش، خود را از آن نگاهدارید. (قرطبی) با ایمان آوردن به الله و فرشتگانش و پیامبرانش و کتابهایش و با عمل به فرائضش و با دوری از منهیاتش، خود را از آتش جهنم برهانید. (حدائق الروح و الریحان)
دوری کنید از اینکه بخاطر انکار خود در آتش افتید.( التفسير البسيط)
منظور از سنگی که هیزم آتش جهنم است همان بتان هستند که از سنگ درست شده اند. (حدائق الروح و الریحان) منظور سنگ کبریت است چون لهیب آن بیشتر است. (فتح الرحمن في تفسير القرآن) همین سنگ معمولی است چراکه وقتی آتش گرفت، سوزانتر و گرمتر هستند. (ماتریدی=تأويلات أهل السنة) در این آیه دلالتی آشکار است که جهنم برای کفار مهیا شده است. (تأويلات أهل السنة) یعنی برای مومنان همیشگی نخواهد بود.
ای محمد ایمان آورندگان به الله و رسولش را که اعمال با اخلاص و صبر انجام میدهند و از الله اطاعت میکنند، بشارت ده که برای آنان باغهای بهشتی آماده است با انواع میوه که فقط اسم آنان را در دنیا شنیده اید و طعم و لذت آن وصف ناپذیر است و از آن باغها بیرون رفتی نیست.
مستندات
خوشحال بگردان قلبهای مومنان را که برای آنان چنین نعمتهایی مهیا شده است بخاطرایمانشان و اعمال نیکویی که بین خود و پروردگارشان نیکوست را، انجام میدهند.(بحر العلوم)
خبر ده مومنان را. (ثعلبی)
اصل تبشیر و بشارت: رساندن خبر خوشحال کننده به دیگری است که از بشره یعنی صورت گرفته شده است زیرا وقتی انسان خوشحال میشود در صورت و رخ انسان آشکار میشود و وقتی استعمال آن فزونی یافت در خبر خوشحال کنند و ناراحت کننده، مستعمل گشت. (ثعلبی)
اعمال صالح یعنی اینکه اعمال را خالص برای الله انجام میدهند و از روی ریا و نفاق نیست. (ثعلبی)
از ابن عباس اگر عملی بخواهد عمل صالح باشد باید چهار فاکتور در آن وجود داشته باشد:
الف: علم آنکه این عمل را انجام میدهد. ب: نیت انجام آن عمل را داشته باشد. ج: در ان انجام آن صبور باشد. د: اخلاص داشته باشد. (ثعلبی)
از سهل بن عبدالله: سنت را لازم گرفته اند و از بدعت دوری کرده اند چون عمل مبتدع، صالح نیست. (ثعلبی) گفته شده است: عمل صالح یعنی امانت را بدرستی ادا کرده اند. (ثعلبی) گفته شده است که یعنی توبه کردن. (ثعلبی)
نعمتهای آن بهشت برین یعنی باغهای بسیار که انواع نهرها از آن جاری است مثل نهر شراب و نهر آب و شیر و عسل و غیر آن. (بحر العلوم)
كُلَّما رُزِقُوا مِنْها: هر بار که به آنان از میوه و غذاهای بهشتی داده میشود، گویند که این را قبلا خورده ایم و باید دانست که این یکی شبیه آن یکی است در ظاهر و هر بار طعمی دیگر و لذتی دیگر دارد. و در درجه یک بودن و تره و تازه بودن و در رنگ شبیه هم هستند ولی در طعم تفاوت دارند. و بعضی گفته اند منظور این است که وقتی در بهشت به آنان روزی داده میشود گویند که ما این را قبلا در دنیا میخوردیم و جواب داده میشود این فقط شبیه آن است و وقتی بخورید خواهید دانست که دیگر است. (بحر العلوم) گفته اند منظور این است که این همان نعمت و روزی است که در دنیا به ما وعده داده شده بود. (ثعلبی) از ابن عباس در بهشت چیزی شبیه به آنچه در دنیا بود یافت نشود مگر در اسم فقط یعنی فقط اشتراک اسمی دارند و طعم و لذت آن غیر قابل تصور است. (بحر العلوم) ازواج مطهرة: همسرانی پاک برای انان هست.
ازواج جمع زوج و همان معنی همسر در فارسی را دارد یعنی برای مرد و زن استفاده میشود. (ثعلبی)
پاک در اخلاق و پاک در خلقت. (بحر العلوم) پاک بودن خلقت آنان برای این است که دستشویی نکنند و خلط در آنان نیست و حیض نیست. پاکی در اخلاق آنان این است که حسادت بین آنان نیست و به غیر از همسران خود نظر ندارند. (بحرالعلوم) رسول الله ص: اهل جنت میخورند و میاشامند ولی خلط ندارند و دستشویی نمیکنند. گفتند پس آنچه خورده اند چه میشود؟ فرمودند: آروغی هست و با عرف کردن دفع میشود عرقی که بوی آن همانند بوی مسک است و همانند نفس کشیدن شما، آنان تسبیح و تهلیل گویند یعنی همانطور که از نفس کشیدن خسته نمیشوند و ملول نمیگردند از تسبیح و ذکر الله، خسته نمیشوند. (مرقاة المفاتیح) و این نعمتها را پایانی نیست. (بحر العلوم)
آنچه معلوم میشود اینکه قرآن برای مومنان شفا و هدایت است و برای ظالمان یعنی کسانی که حد خود نمیشناسند، گمراهی است و این مثال نیز از همین جهت است و الله در ادامه بیان میدارد که مومنان و یکتا پرستان ایمان میاورند و سر تعظیم فرود میآورند و کفار کفرشان بیشتر میشود. و دیگر اینکه تعجب این افراد نشان از جهل دارد و فکر میکنند که هرچه جثه بزرگتر شود، برای مثال نیز بهتر خواهد بود و غافل از ظرافت موجودات ریز هستند. پس تعجب آنان جای تعجب دارد.
بر رسول الله ص نازل شد، یهود و مشرکین گفتند که پروردگار محمد ص بر وی از عنکبوت و مگس سخن میگوید، این آیه نازل شد که الله از مثال زدن حشرات نیز ابایی ندارد و به هر طریقی راه درست را روشن به مردم خواهد آموخت و تعلیم خواهد داد.(بحر العلوم) از ابن عباس: وقتی آیات قرآن در مورد منافقین با ظلمات و نور مثال زد، منافقین طعن کردند که این چه مثالهایی است که بیان میکند، این آیه نازل شد که ابایی ندارد. (ابی سعود.) از پشه و بالاتر از آن منظور پشه یا کوچکتر از آن است چراکه در عرب فوق از کلمات اضداد است یعنی کلماتی که در ضد هم نیز استعمال میشود. (بحر العلوم) برای این فما فوقها یعنی یا بالاتر از آن گفته شد تا جهت انکار آنان در مثال زدن به عنکبوت و مگس بود، مردود اعلام شود. (بیضاوی) هدف از مثل آوردن تفهیم مقصود است و به اینکه به چه چیزی مثال زده میشود، که کوچک است یا بزرگ توجه کرده نشود بلکه هرچه مثال به مقصود شباهت منظوری داشته باشد، آن مثال را نیک دانسته شود.
و برای همین است که برای حقیر شیی حقیر مثال زده میشود و برای عظیم، شیی عظیم و این روش بسیا است در سخنان اهل سخن و در متون مقدس و حکما.(بیضاوی)
توضیح در مورد حیاء که صفتی برای الله باید دانست که حیا در مورد مخلوقات این است که از ترس تغییری در وی حاصل شود و یا انقباض نفس از انجام امور نامتعارف را گویند و این معنا در مورد الله تعالی مخواهد بود بلکه نتیجه یکی خواهد بود یعنی وقتی انسان را انقباض صورت گیرد پس از آن امتناع کند و عکس آن این است که امتناع نکند چون آن امر را نامتعارف نداند و نتیجه ی آن در مورد حیای الله نیز صادق خواهد بد یعنی ابایی ندارد. همچنین در کلیه صفات الله ، فقط اشتراک لفظی با صفات ما دارد و قابل مقایسه نیست. (خازن) در مثال زدن به پشه گفته اند برای این است که پشه حشره ای عجیب است که از یک لحاظ شبیه انسان است و آن اینکه گویند تا وقتی سیر است زنده است و وقتی سیر شود بمیرد. (بحر العلوم)
در معنی یضل به کثیرا :
آمده است: منظور به همین سبب بسیاری را گمراه نامیده است. و این توجیه معتزله است و مخالف اقوال مفسرین اهل سنت است.(بحر العلوم) و معنی حق آن است که به همین سبب بسیاری گمراه میشوند. (بحر العلوم)
وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ:
گمراه نشود بدین سبب مگر تبهکاران. در معنی این کلام گفته اند که معنی آن چنین است: اصل گمراهی، هلاک شدن است پس میشود هلاک نشوند مگر تبهکاران. (بحر العلوم) خوار نشوند مگر تبهکاران. (بحر العلوم)
فسق: تبهکاری: یعنی خارج شدن از اطاعت و در اینجا خروج از طاعت الله. (بحر العلوم)
کسانیکه به مثالهای ذکر شده در قرآن طعن کنند و انکار کنند و خود را گمراه کنند و صفاتی از قبیل نقض عهد و قطع صله ی رحم و فساد در زمین را برای خود کسب کنند، همانا آنان زیان کشان هستند که همیشه زیان میبینند چرا که در آخرت به جهنم یعنی آتش ابدی وارد خواهند شد.
مستندات
حال به بیان صفات تبهکاران میپردازد و اولین صفت آن عهد شکنی است بعد از اینکه با الله پیمان بسته اند. در مورد عهدی که با الله بسته اند اقوالی چند ذکر کرده اند من جمله: 1-عهدی است که وقتی کل انسانها را از پشت حضرت آدم بیرون آورد و بمقدار ذره ای بودند و به آنان عقل داده شد تا انتخاب کنند که ایمان میآورند یا خیر و همه به پروردگاری الله اقرار کردند. (قرطبی)
که به آن عالم ذر و در عرف ما به عهد المیثاق معروف است. 2-عهدی که توسط انبیاء و رسولان از طرف الله به انسانها، رسانده و ابلاغ شده است. (قرطبی)
3-منظور عهدی است که با تفکر در موجودات عالم معلوم میشود که آن را خالقی هست و آن یگانه است. (قرطبی) 4-منظور عهدی است که انبیای گذشته به بعثت پیامبر آخر الزمان یعنی محمد بن عبدالله رسول الله ص به مردم ابلاغ کرده اند و در کتب آسمانی ذکر شده است. 5-عهدی که از انبیا گذشته گرفته شده است تا که اگر پیامبر آخر الزمان محمد رسول الله ص مبعوث شد به وی ایمان آورند. (قرطبی) نتیجه اینکه عهدی بین کفار و منافقین با الله باید باشد که الله تعالی بعنوان خالق عالم و تمامی موجودات، اظهار داشته است که یکی از صفات مخالفان الله تعالی، عهد شکنی است و در حدیث نیز آمده است که صفت منافق سه چیز است وقتی وعده میدهد، خلف وعده کند و وقتی وی را بر چیزی امین گرفته شود خیانت میکند و وقتی سخن گوید دروغ میگوید.(حدیث از سنن الصغیر بهیقی) و نفاق و کفر در عاقبت و حقیقت یکی هستند زیرا هر دو به جهنم میروند مگر اینکه قبل مرگ توبه کنند. پس خلف وعده کنندگان هر دو گروه منافق و کافر میباشد.
{وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ الله بِهِ أَن يُوصَلَ}:
صفت دوم گمراهان و تبهکاران این است که آنچه الله امر به وصل کرده را قطع میکنند و امر الله بر وصل داشتن صله ی رحم است یعنی حق خویشاوندی. 1-آنچه الله امر به وصل آن کرده است، صله ی رحم است.
2-دوستی و یاری رساندن به مومنان است.
3-ارتباط قائل شدن بین انبیاء به اینکه همه در توحید متحد هستند کسانی که به بعضی از انبیاء ایمان بیاورند و به بعض دیگر گفر ورزند همین قطع کنندگان آنچه الله به وصل آن امر کرده است، میباشند. (بغوی) صله ی رحم از بزرگترین اوامر الله تعالی است پس هرکس که آن را قطع کند، یکی از صفات تبهکاران را دارا است. و دیگر اینکه کسیکه به یکی از انبیاء کفر ورزد وی نیز یکی از صفات تبهکاران و فاسقان را بر خود دارد.
وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ صفت سوم این فاسقان این است که بر روی زمین به تباهی مشغولند و تباه میکنند و فساد میکنند و این فساد میتواند که دینی باشد
همچنانکه (بیضاوی )گوید: به منع از ایمان به فساد در زمین مشغولند و یا با مسخره کردن دین به این امر مشغولند و قطع صله ی رحم که قوام عالم بدان است.
أولئك هُمُ الخاسرون: آنان زیان کشان هستند. یعنی کسانی هستند که از رحمت الله خود را دور کرده و بر خود نقصان رسانده اند و در موقعیتی که بیشترین احتیاج را به رحمت الهی داشتند، خود را محروم ساختند و آن در روز رستاخیز میباشد. (ابن کثیر) از مقاتل: زیان کش بودن آنان منظور در آخرت است. (ابن کثیر)
از ابن عباس: هرآنچه از زیان کش بودن و صفات مثل این در قرآن منسوب به غیر مسلمانان آمده است، منظور کفر است و هرآنچه منسوب به مسلمانان آمده باشد، منظور گناه است نه کفر. (ابن کثیر) آنان زیان کشان هستند چراکه مصیر آنان به سوی جهنم ابدی است. (جلالین)
وقتی نیست بودن خود را قبول کردید و بعد به وجود آمدن خود وزنده شدن خود را قبول کردید و بعد مردن را که همه مسلم میدانند، اگر تفکر کنید، چاره ای نخواهید داشت مگر اینکه زند ه شدن بعد مرگ را نیز قبول کنید و ایمان بیاورید پس این نیز حجتی است بر شما که از کفر خود برگردید و این خطاب به هر مکلفی، میباشد تا راه راست را پیدا کند. و دلیل و برهان بر امکان زنده شدن پس از مرگ و ضروری بودن آن بر هر شخصی قایم است ولی بعضی که خود را دانشمند نیز مینامند که البته بعضی از آنان بدنبال ان هستند که خود به خود بوجود آمدن را توجیه کنند و این خواسته یا ناخواسته خود را مقابل الله و دین وی تعالی قرار دادن است.
مستندات
منظور خطاب به اهل مکه بودند که یگانگی الله را انکار میکردند. (جلالین) منظور از مردگان بودید: یعنی در پشت پدرانتان بودید و یا در رحم مادرانتان و جهت دوم اینکه در معدوم بودید و نیست بودید و الله شما از پشت حضرت آدم خارج کرد و زنده گردانید.
و منظور از زنده شدن دوم، زنده شدن در قبر است. (التسهیل لعلوم التنزیل)
بازگشت فقط به سوی الله است یعنی دیگری باقی نیست که به آن دیگری برای حساب رفته شود.(ابی سعود) راه فراری از الله نیست و باید به وی تعالی حساب داده شود. مرده بودید؛ به صورت نطفه در پشت پدرانتان بودید و زنده گردانید شما را در دنیا و رحم مادرانتان با دمیدن روح و بعد میمیراند، وقتی که اجل و مهلت شما، منقضی میشود و در روز قیامت شما را زنده میگرداند و به سوی الله خواهید رفت تا جزای (خیر و شر) اعمالتان را دریافت کنید.(جلالین) در این آیه نیست بودن مورد اول و زنده شدن اول و میراندن بعد زنده بودن را که مورد قبول کفار است، ادامه میدهد با آوردن مساله مورد انکار کفار تا یادآوری کند که وقتی از نیست به وجود آمده اید و بعد مردید پس این امر که باز زنده شوید، امری ممکنی است غیر ممکن نیست.( ابی سعود) حالا هر کس بسته به دانش خود و فهم خود این از نیست به وجود آمدن را که توجیه کند پس اگر عناد نورزد، امکان زنده شدن بعد مرگ را نیز قبول خواهد نمود. و وقتی قبول کرد که ممکنی است به از روی حساب و کتاب بودن این امور اعتراف خواهد کرد و به ناچار و به اجبار تفکر خواهد کرد که خالقی برای این عالم هست و وقتی به این تفکر رسید اگر آن را تقویت کند، به الله خواهد رسید و اگر ایمان بیاورد و آن را تفکری گذرا نپندارد، به اوامر و نواهی الله گوش خواهد کرد و خود را نجات خواهد داد. توبیخ کفار است که چگونه کفر میورزید در حالیکه حجت بر علیه شما برپاست. (جلالین) اگر خود بدون جبهه گیری در نیستی اول و وجود خود و بعد مردن در وقتی مقرر را تفکر کنید قطعا خواهید فهمید که بیهوده به وجود نیامده اید و هدفی از این خلقت بوده است. (التفسیر الواضح)
الله تعالی خالق زمین و آنچه در آن است، میباشد و همچنین هفت آسمان را خلق کرده است و این هفت آسمان از اهمیت برخوردار است و کسیکه خالق آن را بشناسد قطعا به آخرت و روز جزا ایمان خواهد آورد و اینکه هفت آسمان به چه معناست در آن اختلافاتی ذکر شده است که همه نظر هستند و هر مفسری بر طبق علم تجربی زمان خود سعی در توجیه آن رفته است و تفسیر آن به سیارات، بی معنی به نظر میرسد و نزدیکترین قول این است که در زمان نزول قرآن دانشمندان زمان به هفت آسمان معقد بوده اند و قرآن بیان داشته است که الله خالق آن هفت آسمان مورد قبول شماست و قرآن در صدد بیان عدد حقیقی آسمانها نبوده است.
مستندات
بعد یادآوری نعمت زنده گرداندن و بعد مردن و باز زنده شدن به نعمتی دیگر اشاره میکند و آن این است که تمامی آنچه در زمین هست برای انسان یعنی برای انتفاع انسان است و این برای موجود زنده حیاتی است و بر نعمت اول که همان وجود است مترتب شده است. (آلوسی) و قاعده ی شرعی که مجتهدان اهل سنت از حنفی و شافعی از این آیه استنباط کرده اند این است که تمامی اشیاء قبل ورود حکم شرعی برای انسان مباح است و هرگاه دلیل شرعی بر منع وارد شد، ممنوع و محظور خواهد شد. (آلوسی) بعضی بیان کرده اند که زمین و آنچه در زمین هست برای انسان است. (آلوسی)
ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ:
ثم به معنی بعد از آن است و در مورد این آیه که بیان میدارد که برای شما آنچه در زمین هست را خلق کرده ایم و بعد به آسمان قصد کرد ویا معنی دیگر اقوالی چند مطرح شده است بدین قرار: 1-اول زمین را خلق کرد بعد به خلق آسمان پرداخت و بعد آنچه در زمین هست از کوهها و اشیاء دیگر را خلق کرده است و این از ابن عباس روایت شده است. (تفسیر ابن أبي زَمَنِين) 2-ثم در اینجا به معنی بعد از ذکر زمین به ذکر خبر آسمان پرداخته است و ترتیب زمانی بین خلق زمین و آسمان را منظور ندارد بلکه در خبر دادن میباشد.(زهرة التفاسیر) اول آنچه قابل مشاهده است را ذکر و بعد به ذکر آسمانها پرداخته است.
3-ذکر ثم برای بیان تفاوت بین خلقت زمین و آسمانهاست و برای بیان فضل خلق آسمانها بر زمین است. (التفسير المنير في العقيدة والشريعة والمنهج) و برای ذکر مزیت داشتن خلق آسمانها بر زمین ثم آورده است. (ابی سعود) 4- ثم در عطف مفرد بر مفرد ترتیب زمانی را میرساند ولی در جمله به تفاوت در رتبه را میرساند یعنی اینکه جمله ی معطوف از معطوف علیه، در رتبه ی بالاتری واقع است طوری که به دریافت مفهوم آن به زمان بیشتری نیاز است. (التحریر و التنویر)
5-ثم به معنای حقیقی یعنی ترتیب زمانی است و معنی تسویه با خلق متفاوت است یعنی هرچند خلق آسمانها قبل زمین بوده است ولی تسویه ی آنها از زمین متاخر است. (تفسیر مراغی)
و در مورد استوی الی السماء:
کلمه استوی مورد بحث است که به چه معناست:
1-استوی معنی لغوی آن ، قصد و اراده کردن به سمت بالا را گویند و همچنین به آسمان رفتن را گویند. (زهرة التفاسیر) 2-بعضی گفته اند الله به آسمان رفت گرفته و گفته اند که البته بدون تشبیه است یعنی به ظاهر آن ایمان میآوریم و معنی منظور آن را به خود الله واگذاریم. (التفسیر الواضح و آلوسی) 3-قصد کرد به اراده و مشیت خود، خلق آسمانها را بدون اینکه امری دیگر وی را مشغول دارد و یا امری وی را از آن بازدارد. و اینکه در مورد خلق آسمانها چنین کلمه را بکار برد برای این است که در خلق آسمانها وقفه ای با پرداختن به امری دیگر ایجاد نشده است ولی در مورد خلق و اتمام خلق زمین، خلق اشیاء دیگر فاصله انداخته است4-مستولی و غالب شد بر آسمانها و پادشاهی بر آن و قول سوم که قصد و اراده کرد است معنای بهتری است .(ابی سعود) 4- بر مالکیت آسمانها و پادشاهی آن مستولی شد طوری که کسی غیر از خودش بر ان حکمرانی نکند و این بر خلاف زمین است که پادشاهی آن ر ا به بندگانش به عاریت داده است.(ایجاز البیان)
فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سماوات: آسمانها را هفت آسمان برابر و بدون خلل، به اتمام رساند و تکمیل کرد. (ابی سعود)
اگر منظور از هفت آسمان اجرام سماوی باشد، ضمیر هن در فسواهن به السماء برمیگردد. (آلوسی) در این معنی سماوات را به معنی اجرام سماوی گرفته شده است. اگر منظور از آسمان همین جو محیط به زمین باشد از نظر خلقت متاخر از زمین خواهد بود. (التحریر و التنویر) ابن عاشور در تفسیر خود گوید که سماوات را به سیارات منظومه ی شمسی گرفتن راجح است. (التحریر و التنویر) منظور از هفت، آسمان، ذکر و تعیین عدد نیست بلکه برای بیان زیاد بودن آسمانها است پس عدد هفت منظور نیست. (محاسن التأویل)
الله تعالی به فرشتگان خبر میدهد که خلیفه ای در زمین خواهد گماشت و این خلیفه میتواند بمعنی این باشد که قبل انسان، مخلوقاتی دیگر بوده اند که بشر جانشین شده است و یا اینکه منظور از خلیفه این است که بشر بعنوان خلیفه از طرف الله، بر روی زمین حکمرانی خواهد کرد. و فرشتگان که عقل محض هستند در آنها نیروی شهوت نیست و در انسان این دو نیرو وجود دارد، از روی اینکه از نظر عقلی خودشان را لایق خلافت میدانستند سوال کردند که چگونه میشود که این موجود گنهکار خلیفه باشد و برای خود دو دلیل یعنی تسبیح و تقدیس الله تعالی را برشمردند چون عقل محض بودند برترین عبادت را برشمردند و از افعال عبادی غافل ماندند و الله تعالی میفرماید خود بهتر میدانم و شما نمیدانید. و در این آیه از خلقت آدم نگفته است بلکه در مورد خلافت آدم سخن رانده است پس گفتن اینکه این بحث قبل خلقت و برای خلق آدم بوده، با آیه همخوانی ندارد هرچند رد آیات دیگر خصوصا در وقت بحث خلقت آدم و مجادله ی شیطان، ذکر شده است.
مستندات
یاد کن ای محمد زمانی را که پروردگارت به فرشتگان گفت. در هر جای قرآن که کلمه و اذ قصه ای شروع شود، چنین گفته شود یعنی یاد کن ای محمد یعنی به یاد بیاور وقتی را که گفته میشود و بعضی گفته اند که اذ زائد است پس معنی بیاد بیاور گفته نشود. (خازن) این داستان جهت یادآوری نعمتی دیگر برای انسان است زیرا احترام به اولین انسان و برتری دادن وی بر فرشتگان، نشان محترم بودن فرزندان وی است پس نعمتی عمومی است بر تمام انسانها. (بیضاوی) ملائک یعنی فرشتگان در لغت به معنی رسالت یعنی پیامرسانی است و برای این به فرشتگان پیام رسان اطلاق شده است زیرا آنان واسطه بین الله و مردم هستند. (بیضاوی) فرشتگان از نور خلق شده اند.( جامع معمر بن راشد) الله تعالی به فرشتگان اعلام میدارد که در زمین خلیفه ای برای خودش خواهد گردانید و منظور حضرت آدم است. (بیضاوی)
منظوز از خلیفه بمعنی جانشین میتواند: 1-جانشین الله تا احکام وی را اجرا کند است.
2-جانشین مخلوقاتی که قبل آدم در زمین ساکن بوده اند، میگرداند. 3-کسانی را خلق خواهد کرد که جانشین یکدیگر شوند. (بیضاوی) گویند که الله تعالی جن را در زمین ساکن کرده است و انان به عبادت و صلاح مشغول شدند تا اینکه به حسادت گرایید و بر روی زمین به خونریزی پرداختند، و الله تعالی گروهی از فرشتگان را به امارت ابلیس فرستاد تا جن ها را به اماکن دور دست مثل جزیره ها، طرد کردند. (بغوی)
انی جاعل فی الارض:
1-من در زمین خلیفه ای تعیین خواهم نمود یعنی جاعل بمعنی کننده و فاعل گرفته شده است. (طبری)
2-جاعل بمعنی خالق یعنی خلیفه ای خلق خواهم کرد. (طبری)
3-قول درستتر همان میگردانم است یعنی خلیفه بر روی زمین، میگردانم. (طبری) منظور از خبر دادن فرشتگان از این قصد خود، برای این بود تا فرشتگان سوالات خود را مطرح کنند و جواب بگیرند تا در وقت خلقت ، حکمت آن را بدانند. و یا برای آموزش بندگانش بوده است تا در امر مهم قبل از انجام مشورتی با دیگران داشته باشند. (نسفی) در مورد اینکه فرشتگان چگونه خبردار شدند که انسان، بر روی زمین به فساد و خونریزی مشغول خواهد شد، چند قول ذکر شده است: 1-از آنجا که قبل انسان، جن بر زمین حکومت میکردند و آنها در آخر امر به فساد و خونریزی مشغول شدند، فرشتگان قیاس کردند واظهار داشتند که این یکی نیز مثل قبلی به فساد مشغول خواهد شد و دیگر اینکه این فرشتگان که گفتند عده ای از فرشتگان بودند که قوم ابلیس را تشکیل میداده اند و آنان خود را از آدم برتر میدانستند پس از روی حدس و گمان گفته اند. (طبری) 2-روایت است که فرشتگان از الله پرسیدند که چگونه خلیفه ای خواهد بود و الله تعالی فرمود که در فرزندان وی کسانی خواهند بود که به فساد و خونریزی مشغول خواهند شد و فرشتگان از این جهت کسب علم کرده و پرسیدند آیا این نوع موجود را خلیفه خواهی گرداند.(طبری) 3- این سوال فرشتگان نه از روی اعتراض بوده است بلکه از روی تعجب و شرح امر وی بوده است، زیرا فرشتگان معصوم هستند. (مظهری) مظهری در ادامه در بیان دلیل فرشتگان قول فوق خود را کنار گذاشته میگوید که فرشتگان ادعا داشته اند که چون معصوم هستند از بشر گناهکار، اولی به خلافت هستند. تسبیح گفتن یعنی منزه دانستن و تبرئه کردن الله است از بدی و تقدیس یعنی پاک کردن از بدی و ضد آن تنجیس یعنی نجس کردن است و تقدیس الله تعالی کردن یعنی اینکه وی را تمجید و تعظیم کردن است و پاک کردن ذکر وی تعالی از آنچه که وی تعالی را نسزد. (صفوة التفاسیر)
الله تعالی به آدم علم آموخت و بر فرشتگان عرض کرد که آنچه آدم میداند را شما نیز بیان کنید، چون کسیکه خود را عالم تر از دیگری بداند اول باید آنچه طرف خصم میداند، را بیان کند و اگر نتواند پوچ بودن ادعای وی آشکار میگردد.
مستندات
ادامه ی بحث الله تعالی با فرشتگان است و الله تعالی به آدم همه ی اسمها را تعلیم میدهد و بعد، از فرشتگان میخواهد که اگر در ادعای برتری خود صادق هستید، نامها را بگویید. وجه تسمیهی حضرت آدم به نام آدم این است که از قسمت رویین زمین خلق شده است و به آن ادیم الارض یعنی روی زمین گویند و بعضی گفته اند که چون رنگ وی گندمگون بود. (خازن) برای این به طریق علم حضرت آدم را با فرشتگان مقابله داشت چون فرشتگان خود را عالمتر از وی پنداشته بودند چون قدیمی تر از آدم بودند. (خازن) در این مباحثه دلیلی است بر اینکه انبیاء انسانها از فرشتگان برتر هستند و این همان عقیده ی اهل سنت است. (خازن)
منظور از نامها: اسماء:
1-از ابن عباس: به حضرت آدم نام تمامی اشیاء را تعلیم داد حتی نام ظرفهای کوچک و برزگ را نیز میدانست. (خازن) 2- گفته شده است که الله تعالی حیوانات و جمادات را خلق کرد و به آدم آموخت که اسم این فلان است و اسم آن فلان تا آخر تمام موجودات. (خازن) 3-گفته شده است که اسامی تمامی فرشتگان را آموخت. (خازن) 4-گفته شده است که اسامی تمامی فرزندان خود یعنی بنی آدم، را آموخت. (خازن) 5-گفته شده است که تمامی زبانها و لغات را آموخت. (خازن)
6- نامهای مخلوقات روی زمین منظور است. (غریب القرآن)
7- از حمید شامی :نامهای ستارگان بوده است. (ابن کثیر) بعد آنچه بر آدم تعلیم داده شده بود را بر فرشتگان عرض کرد و فرمود که نامهای آنها را بگویند. (مجاهد)
فرشتگان وقتی با این درخواست روبرو شدند یادشان آمد که اگر الله تعالی به آنان علم چیزی را ندهد، نخواهند دانست و چون عقل محض بودند به اشتباه خود پی بردند و اعتراف به عجز خود نمودند و الله تعالی را از اعتراض به وی تنزیه کردند و توبه کردند. پس در وقت اشتباه توبه کردن و به راه درست برگشتن طریقه ی فرشتگان است.
مستندات
فرشتگان که عجز خود را دریافتند، گفتند سبحان الله(تو از اعتراض مبرایی)، ما را علمی جز آنچه خود آموخته ای نیست و تو دانا و حکم کننده ای.(ثعلبی)
سبحان الله اسمی است که بواسطه ی آن الله تعظیم میشود و از بدی تبرئه کرده میشود . (ابن کثیر)
این نوع تبرئه ی خود از اعتراض نشان از این دارد که سوال فرشتگان بر توضیح خواستن بوده است و نه از روی اعتراض. (بیضاوی)
الله تعالی امر به آدم امر میکند که از نامهای آن اشیاء که فرشتگان از علم آن، تهی بودند، خبر دهد و آدم خبر داد و وقتی لیاقت آدم برای خلافت آشکار گشت و سبب انتخاب وی که همان علم است آشکار گشت خطاب به فرشتگان چنین تقریر کرد که مگر یادتان رفته است که من هر آنچه از غیب هست را میدانم، و دیگر اینکه یادآوری کرد که آنچه آنها آشکار میکنند ویا کتمان میکنند را نیز میداند.
مستندات
الله تعالی برای اینکه فضل آدم را به فرشتگان نشان دهد امر کرد تا آدم اسامی اشیاء عرض شده را بیان کند تا بدانند، عالم کسی است که من به وی علم دهم و خوشبخت کسی است که من وی را خوشبختی دهم در هر شکلی وی را ترکیب کنم. (نظم الدرر) الله تعالی در این آیه به آدم فرمود: از اسامی آن اشیائی که فرشتگان عاجز آمدند، خبر ده و به خود نسبت نداد و نگفت که به من خبر ده در حالیکه در مورد فرشتگان فرمود به من خبر دهید، برای این منظور بود که نشان دهد که علم و فضل آن آدم آشکار است و به امتحان نیاز نیست و فقط کافی است که به وی بگوید خبر ده و وی خبر خواهد داد. (ابی سعود) وقتی آدم از اسامی آن اشیاء خبر داد، الله تعالی خطاب به فرشتگان فرمود که مگر من نگفته بودم که آنچه از غیب در آسمانها و زمین هست را میدانم، منظور همان است که فرموده بود من از شما بهتر میدانم در مورد اینکه چه کسی اولی به خلافت است. (ابی سعود) و دیگر اینکه من میدانم آنچه شما آشکار میکنید و یا در درون خود کتمان میکنید و آن شیئ مکتوم در دلهای آنان همان کبری است که در شیطان نهفته بود، و نسبت دادن آن به فرشتگان برای این است که در صف آنان بوده است و همانند آن است که گفته میشود قبیله ی فلان، فلانی را کشت در حالیکه فقط یک نفر از آنان، این عمل را انجام داده است. (ابی سعود)
الله تعالی به فرشتگان امر کرد که بر آدم سجده کنند زیرا نفس از فروتنی و خضوع در برابر مخلوق، ابا دارد و نمیپسندد پس الله تعالی وقتی فضل آدم را بر آنان آشکار کرد امر به سجده در برابر آدم که نه بر وجه عبادت بلکه به معنی اینکه آدم لیاقت قبله بودن را دارد، و همچنین اگر از مخلوقات، مخلوقی قابل سجده میبود، همین انسان باید میبود و این امر آشکار ساخت که ابلیس، اگر از الله اطاعت میکرده بخاطر تامین خواهشات وی بوده است و وقتی بر خلاف خواهش وی امر شد، خود را نشان داد و از کافران گشت و ما نیز باید مواظب باشیم و چنین نباشیم که تا وقتی دین و شریعت بر وفق مراد ما است بدان عمل و در وقت مخالفت با خواهشهای خود، مخالفت شرع ننماییم.
مستندات
و بحثی دیگر اینکه وقتی استحقاق خلافت برای آدم برای فرشتگان اثبات شد، الله تعالی نعمتی دیگر را گوش زد میکند و آن این است که فرشتگان را امر میکند که بر آدم سجده کنند حال توضیح مسائل مربوط به این امر و اینکه چه فرشتگانی هستند و سجده چیست..: 1-افراد مورد خطاب این امر ، بعضی از فرشتگان هستند یعنی فرشتگان ساکن در زمین است. (خازن) 2-تمامی فرشتگان مورد خطاب هستند. این قول اصح است. (خازن) سبب اینکه ابلیس بین فرشتگان بوده است چند قول وارد شده است: 1 جن قبیله ای از جن بوده اند و ابلیس رئیس آنان بوده است و به سبب عبادت بسیار بین فرشتگان بوده است و بر زمین حکومت میکرده است. (طبری) 2- وقتی جن در زمین به فساد مشغول شدند، فرشتگان را برای مقابله با آنها فرستاده شدند و ابلیس را که کودک بود را با خود بردند و تعلیم دادند و این شده که بین فرشتگان بود. (طبری) و در مورد امر به سجده نیز اقوالی مطرح شده است چرا که در اسلام سجده به غیر الله مساوی با عبادت دانسته شده است و اینکه در قرآن در مورد سجده به غیر از الله وارد شده است، مفسرین اقدام به حل آن شبهه نموده اند که ذکر میشود: 1-سجده به معنی پیشانی را بر زمین گذاشتن نیست بلکه انحناء است یعنی خم شدن،که به آن سجود تحیت و سجده ی سلام گویند و قبل اسلام مشروع بوده است و اسلام آن را ابطال نموده است و در اسلام چنین تحیت و سلامی نیست. (خازن)
2-سجده میتواند به معنی خضوع یعنی سربزیری و فروتنی باشد. (تفسیر ماتریدی) 3-سجده میتواند حقیقت همین سجده باشد. (ماتریدی)
4-سجده همان سجده ی حقیقی است و اینکه حضرت آدم بعنوان قبله گرفته شده است پس هرچند ظاهر سجده بر آدم باشد ولی حقیقت، برای الله است. (خازن) سجده فی نفسه عبادت نیست والا الله تعالی امر به سجده بر آدم نمیکرد همچنانکه الله اجازه نمیدهد غیر خود را عبادت کنند و اگر امر به عبادت غیر الله میکرد پس انان نیز اله میبودند که واقع خلاف این است. ( ماتریدی)
الله تعالی به آدم و همسرش امر میکند که در بهشت جای گیرند و اقامت کنند و از یک درخت منع کرده و فرمود که از این درخت نخورید که در صورت خوردن از آن جزو ظالمان خواهید شد.
مستندات
بعد اتمام حجت بر فرشتگان الله تعالی به آدم و همسرش حواء امر کرد تا در جنت(بهشت) موعود متقین، سکونت گزینند و این به نقل مشهورثابت است . (نسفی) جنت موعود بودن از الف و لام الجنه استنباط میشود چراکه در بین مسلمانان جنتی غیر از جنت موعود، مفهوم نیست. (خازن) و بعضی گفته اند که جنتی روی زمین در عدن بوده است. (آلوسی) قرطبی از قدریه و معتزله نقل قول کرده است که گویند در زمین بوده است. (ابن کثیر) و به آدم و همسرش اجازه داده میشود که از انواع خوردنی های بهشت بخورند بجز آنچه از آن نهی شده است و اینکه آن درخت ممنوعه چه درختی بوده است، چون دانستن آن و یا ندانستن آن تاثیری در قضیه ندارد ، الله تعالی از ذکر نام آن خودداری نموده است. (خازن) هرچند بعضی گفته اند که آن خوشه گندم بوده است و بعضی گفته اند درخت انگور بوده است و دیگری درخت علم گفته و آن یکی کافور. (خازن)
روایت کرده اند که درخت انجیر بوده است. (بحر العلوم)
اگر از این درخت ممنوعه بخورید از کسانی خواهید شد خود را گمراه ساخته اند.(بحر العلوم) اگر تناول کنید از کسانی خواهید شد که امر خدا را در غیر موضعش قرار داده اند. (الوجیز للواحدی)
وقتی آدم و حواء در بهشت برین، سکنی گزیدند، شیطان آنان را وسوسه کرد و باعث شد که از بهشت به زمین رانده شوند و الله تعالی فرمود که خارج شوید در حالیکه بر یکدیگر دشمن خواهید بود و در زمین برای شما تا مدتی یعنی تا وقت رسیدن اجل شما، مکان قرار خواهد بود و در آن از اشیاء استفاده خواهید نمود. در همین لکم فی الارض مستقر، معلوم میشود که بهشتی که حضرت آدم در آن بود همان بهشت موعود بوده است.
مستندات
در این آیه دلالت واضحی هست مبنی بر اینکه ابلیس زمانی که از سجده امتناع کرد از بهشت بیرون رانده شد و خوردن آدم از درخت ممنوعه قبل هبوط ابلیس به زمین بوده است این از ابن عباس و ابن مسعود و از مردمانی چند از اصحاب رسول الله ص نقل شده است. (طبری) شیطان باعث شد که آدم و همسرش از امر الهی بلغزند و آدم و همسرش را بهشت بیرون آورد. چون ابلیس باعث لغزش شد و لغزش باعث خروج آدم از بهشت شد، بیرون آوردن آدم و همسرش را به ابلیس منسوب کرد. (طبری) منظور از هبوط ابلیس رانده شدن از مقام عزت بوده است و نه طرد شدن از آسمان چراکه آدم را بعد طرد شدن، وسوسه کرده است. (آلوسی)
فازلهما الشیطان عنها: منظور میتواند که آنان را از بهشت لغزاند. (ابن کثیر)
پس وقتی از جنت لغزیدند، از آنچه از لباس و منزل راحت بودند، اخراج شدند. (ابن کثیر) گفته اند که آدم در بهشت به مقدار نماز عصر تا مغرب ساکن بوده است. (ابن کثیر)
از حسن روایت شده است که لحظه ای از روز را در بهشت بوده است و آن لحظه باندازه ی صد و سی سال دنیای ما بوده است. (ابن کثیر) اخراج به صیغه ی جمع آمده است و کمترین حد جمع سه است و آدم و حواء دو نفر هستند برای همین مفسرین دنبال توضیح آن برآمدند: 1-آدم و حواء که اصل انسان هستند که میتوان از این جهت آنان را به جمع خطاب کرد. (بیضاوی) 2-منظور آدم و حواء و ابلیس است. (بیضاوی)
بعضکم لبعض عدو: یعنی خارج شوید در حالیکه بر یکدیگر دشمن هستید. (ابی سعود) و در زمین برای شما مکان قرار و زندگانی هست تا وقت موت. (بحر العلوم) مدتی شما در زمین، قرار و انتفاعی هست یعنی تا وقت مرگ. (خازن)
ملخص اقوال مفسرین را میتوان چنین بیان نمود که در ذیل ذکر خواهد شد و اقوال مطرح شده تقریبا یک معنا را و یک واقعه از چندین جهت بیان داشته اند که یک قول را تشکیل خواهند داد بدین طریق: به آدم الهام شد که چگونه توبه کند و آدم به رندی آن را دریافت و قبول کرد و به حج رفت و کلماتی را که آموخته بود به زبان آورد و به رسول الله ص توسل جست و مورد قبول واقع شد و با این اوصاف باز الله تعالی بخاطر اینکه خود وی تعالی بسیار از عذاب بندگان رجوع میکند، این توبه مورد قبول واقع شد و بخاطر مهربانی وی تعالی بود که توبه پذیرفته شد. پس باید دانست که بنده خود با عمل و گفتار باید که توبه کند و الله بخاطر فضل خود گذشت خواهد نمود.
مستندات
در این آیه الله تعالی میفرماید که آدم، کلماتی را آموخته است حال به چه کیفیت بوده است و آن کلمات چه بوده اند، کتب تفسیر چنین بیان داشته اند: 1-تلقن یعنی از روی فهم و رندی چیزی را دریافتن و فهمیدن. (خازن) 2-یعنی از پرودگارش آموخت. (خازن) 3-از پرودگارش به وی کلماتی رسید و الهام شد که سبب توبه ی وی شد. (بحر العلوم)
گفتند: پروردگارا! ما بر خويشتن ستم كرديم، و اگر بر ما نبخشايى و به ما رحم نكنى، بىشك از زيانكاران خواهيم شد. (بحر العلوم) 2-گفته اند که آن کلمات این بوده است که یا رب به حق محمد رسول الله ص توبه ی ما را قبول کن، و الله تعالی فرمود از کجا محمد را میشناسی؟ در بهشت دیدم که در جای جای بهشت نوشته شده بود: لا إله إلا الله محمد رسول الله، پس دانستم که این شخص، محترم ترین و مکرمترین اشخاص نزد تو است پس الله از آنها گذشت کرد. (بحر العلوم)
3-از ابن عباس آن کلمات : سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد أن لا إله إلا أنت، رب عملت سوءاً وظلمت نفسي فتب عليّ وارحمني، إنك أنت التواب الرحيم. سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد ألا إله إلا أنت، رب عملت سوءاً وظلمت نفسي فاغفر لي وارحمني وأنت خير الغافرين. سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد ألا إله إلا أنت رب عملت سوءاً وظلمت نفسي فاغفر لي وارحمني وأنت خير الراحمين. هستند. (بحرا لعلوم)
4- کلمات چنین است که آدم به الله تعالی گفت: مگر تو مرا خلق نکرده ای؟ الله تعالی فرمود بله خلق کرده ام. آدم: از روحت خود ندمیدی؟ الله: بله دمیده ام. آدم: مگر رحمتت بر غضبت سبقت ندارد؟ الله : بله چنین است. آدم : مگر مرا در بهشت خود ساکن نکردی؟ الله : بله سکونت دادم. آدم: پس توبه کردم از کرده ی خود و اصلاح شدم. پس مرا به بهشت باز میگردانی؟ الله تعالی: بله باز میگردانم. (ابی سعود) در این روایت نیز بر بهشت برین بودن دلالت دارد و این به معنی تلقی نزدیکتر است چرا که از رندی و فهم بالای آدم خبر میدهد.
5- شأن و منزلت حج کردن را دانست و حج بجای آورد و توبه کرد و بدین سبب توبه اش قبول شد. (ابن کثیر)
مفسرین در مورد معنای تواب که صفتی برای الله ذکر شده است، بحث کرده اند که منظور چیست چرا که اصل توبه رجوع و برگشتن است و در مورد توبه ی بنده چنین معنی کرده میشود که از گناه برگشت و به پروردگارش رجوع نمود است و به بنده ایکه زیاد توبه میکند و بر میگردد تواب گویند حال وقتی این کلمه را در مورد الله بکار برده شود چه معنا میدهد. 1-گذشت کننده از گناهان. (بحر العلوم) 2-یعنی بر کسیکه توبه کند وبه وی رجوع کند، بازمیگردد. (ابن کثیر) 3-بسیار قبول کننده ی توبه ی بندگانش. (نسفی) 4-بسیار رجوع کننده به بندگانش با آمرزیدن آنان و بسیار گذشت کننده از عذاب دادن بندگانش. (مظهری)
وقتی بحث توبه ی آدم به پایان رسید و مورد قبول واقع گشت، الله تعالی فرمود: بروید پایین و این پایین رفتن به چه معناست؟:
مستندات
1-گفته اند: هبوط(پایین امدن) اول از بهشت بوده است و هبوط دوم از آسمان زمین به زمین بوده است. (مظهری)
2-همان تکرار امر اول به هبوط است و تکرار آن بدین سبب است که موکد باشد و یا بخاطر این بوده است که هدف امر اول و دوم با هم فرق دارند زیرا اولی برای عذاب مقابل نافرمانی بود و دومی برای تکلیف آدم. (مظهری) 3-امر دوم برای نشان دادن حتمی بودن حکم به هبوط است. (ابی سعود)
و در مورد اینکه آمدن هدایت از الله به چه معناست گفته اند:
1-هدایتی که از الله میآید منظور انبیاء و رسولان و بیان است. (طبری) 2-کتاب و رسول. (بحر العلوم) 3-هدایت و بیان و شریعت. (خازن) 4-حضرت رسول الله ص است. (ابن کثیر) کسانیکه از این هدایت تبعیت کنند، ترس و غمی نیست یعنی:
یعنی ترسی از اینکه در آخرت چه اتفاقی خواهد افتاد بر آنان نیست و بر انچه از دنیا از دست داده اند غمی بر آنان نخواهد بود. (ابن کثیر) ابن عباس گوید یعنی در دنیا گمراه نشوند و در آخرت شقی و بدبخت نشوند. (ابن کثیر) یعنی نجات مییابد و پیروز شد. (بیضاوی)
یعنی در قیامت انان را ترس و غمی نخواهد بود. (ثعالبی) تبعیت از هدایت یعنی اینکه آن را قبول و بدان ایمان بیاورند. (نسفی)
الله تعالی وعده میدهد که برای راهنمایی کتاب و پیامبر و نشانه ها خواهد فرستاد و تکلیف بشر این است که به آن ایمان آورند و قبول کنند تا رستگار شوند و از آتش نجات یافته و به بهشت که مکانی است که در آن ترس و دلهره ای نیست وآرامش هست برسند و کسانیکه آن آیات و فرستادگان را انکار کنند وبپوشانند، آتش دوزخ است. وقتی این دو آیه یعنی هدایت یافتن و انکار کردن را کنار هم میگذاریم و با هم معنی میکنیم همچنانکه مفسرین چنین کرده اند، پس معلوم میشود که مخاطبین آیه فقط حضرت آدم و حواء نیستند و بلکه تمامی بشر است.
مستندات
منظور کفر در این آیه کفر بمعنی شرک است چرا که کفر یعنی مخفی کردن و پوشاندن است و در کفران نعمت نیز بکار میرود و در این آیه ماندگار بودن را ذکر نمود معلوم شد که منظور کفر بمعنی کافر شدن و از ایمان روی گرداندن است. (ثعالبی)
کسانی که به انبیاء کفر ورزند و آیات ما را انکار کنند... (ابی سعود)
و گفته شده است: کسانیکه به الله کفر ورزیده و آیات وی تعالی را انکار کنند. (ابی سعود) و گفته اند: کسانیکه کفر قلبی دارند و انکار زبانی بر انان است.. (ابی سعود)
و منظور از آیات میتواند که آیه های قرآن باشد و علامتها و نشانه های نصب شده برای دانستن آخرت و قیامت. (ثعالبی)
از آنجا که قوم بنی اسرائیل یعنی یهود، بیشترین لجاجتها را با الله و انبیای وی تعالی داشتند در قرآن از آنان سخن زیاد بمیان آمده است و دیگر اینکه اکثر پرسشهایی که برای ما پیش میآید از طرف آنان مطرح شده است پس با دانستن داستان آنان میتوان به جواب خیلی از سوالات رسید. و اینکه یهودیان خود را پایبند و مقید به دین الهی میدانستند پس از آنان میخواهد تا نعمتهای ارزانی شدن برای آنان را بیاد بیاورند و بعد عهدی که بسته اند را نیز بیاد بیاورند و به آن وفا کنند، تا الله نیز به وفای آنان پاداش وعده داده شده را ادا نماید. و عهد این است که در کتب آسمانی گذشته به آمدن رسول آخر الزمان وعده داده شده است و عهد گرفته شده است که وقتی بر صفات ذکر شده در کتب خود بعثت یافت به وی ایمان بیاورید و از وی پیروی کنید. از آنجا که ایمان به انبیاء مرز بین بهشت جهنم است پس محال است که الله تعالی صفاتی از رسول آخرالزمان، را بیان نکند و مجهول بگذارد بلکه حکمت این است که علامت و نشانه های بسیاری برای شناختش گذاشته است تا اشتباه نکنند و برای همین است که آنان که از اهل کتاب ایمان آورده اند به وجود صفات و علامات بسیار از پیامبر آخر الزمان، دیده اند و در محمد بن عبدالله یافته اند و برای همین قضیه ایمان آوردن سلمان فارسی بسنده است. پس اهل کتاب خصوصا در این آیه یهود باید نعمتهای خداوند را بیاد بیاورند و همچنین عهدی که در کتبشان هست را وفا کنند و از خدا بترسند و مخالفت نکنند تا الله به عهد خود وفا کند.
مستندات
بنی اسرائیل یعنی فرزندان اسرائیل و اسرائیل نام یعقوب نبی بوده است و مفسرین بر این اتفاق نظر دارند. (خازن)
یادآوری نعمت یعنی شکر آن را بجای آوردن چراکه اگر کسی نعمتی را به یاد آورد و به نعمت بودنش اعتراف کند، قطعا شاکر خواهد بود. (خازن) نعمتهای ارزانی شده برای بنی اسرائیل بسیار است از قبیل نجات از دست فرعون و گذر از دریا و اعطای کتاب تورات ووو. (خازن) این نعمتها هرچند برای پدران یهود زمان رسول الله ص بوده است، با این وجود نعمتی است برای فرزندان که فخر آنان است. (خازن) گفته شده است که نعمت، نعمت درک بعثت رسول الله ص بوده است. (خازن)
منظور از عهد در اوفوا بعهدی: 1-امتثال امر کنید یعنی به اوامر من (الله) عمل کنید. (خازن)
2- عهدی است که در سوره مائده آیه ی 12 است یعنی وقتی که از انان دوازده نفر انتخاب شد و عهد بسته شد که تا وقتی نماز برپا دارند وزکات بدهند و به پیغامبران الهی ایمان بیاورند و آنان را یاری کنند و قرض بدون سود بدهند (سود: نیم درصد و یک صدم درصد هم باشد باز سود است وبا اسم عوض کردن درست نمیشود و حتی اگر کسی گمان کند که بخاطر قرض دادن وی ، قرض گیرنده وی را دعوت میکند، جایز نیست که به ان دعوت برود. قابل توجه مسلمان) الله نیز این اعمال را کفاره ی گناهان گرداند و به بهشت وارد کند.(خازن)
3-منظور عهد عمل به شریعت تورات است. (خازن)
4-عهدی است که انبیای پیشین از امتهای خود گرفته اند که صفت پیامبر آخر الزمان را بدانند و در وقت بعثت ایمان آورند. (خازن) 5- از حسن بصری فرائض را انجام دهید تا به وعده ی پاداش عمل کنم. (بحر العلوم)
6- به عهدی که در روز الست یعنی همان عالم ذر و عالم عهد میثاق قبول کرده اید، عمل کنید. (بحر العلوم)
فایای فارهبون:
از من (الله) بترسید. (ابن کثیر)
از عذاب و بلایایی که بر سر پدرانتان َآمد بترسید که بر سر شما نیز خواهد آمد. (ابن کثیر)
آنچه بنی اسرائیل موظف به انجام آن هستند این است که به قرآن ایمان بیاورند که این قرآن تصدیق کننده ی کتب در موجود در دست آنهاست و بنی اسرائیل که حجت بر آنان تمام هست نباید جزو اولین کسانی باشند که به قرآن کفر میورزند و نباید بخاطر دنیا، آخرت خود را بفروشند و آنچه که باید بترسند الله است نه چیز دیگر.
مستندات
ایمان بیاورید بر انچه نازل کرده ام از قرآن که مضمون آن موافق است با آنچه در دستان شماست از توحید و یگانه دانستن الله و در بعضی احکام. (بحر العلوم) منظور از موافق است طبق انچه در دستان شماست این است که این قرآن بر همان صفتی است که در کتب شما وصف شده است. (بیضاوی) در اصول با کتب آسمانی دیگر موافق است و اگر مخالفتی باشد در احکامی است که بر حسب زمان تفاوت یافته است. (بیضاوی)
موافق است در عبادت و توحید و نبوت و امر محمد بن عبدالله ص یعنی حضرت رسول اکرم. (نسفی) در این آیه فقط ایمان آوردن به قرآن را ذکر کرده است زیرا ایمان به قرآن عمده ی مباحث وفای به عهد میباشد. (ابی سعود) {وَلاَ تَكُونُواْ أَوَّلَ كَافِرٍ به}:
یهود قبل نزول قرآن به آن ایمان داشتند و وقتی نازل شد، کفر ورزیدند پس از کسانی نباشید که بعد ایمان کفر میورزند. (ماتریدی) در کفر ورزیدن به قرآن عجله نکنید زیرا وظیفه ی شما طبق آنچه در تورات ذکر شده است این است که اول کسانی باشید که ایمان میآورند زیر شما شأن و حقیت آن را میدانید و قبل آمدن دعا میکردید که به وسیله ی پیامبر آخر زمان بر مشرکین غلبه کنید. (ابی سعود) منظور از اولین کفر ورزان نباشید این است که بگوید چنین نباشید و تعریض است و منظور این نیست که اینان اولین کسانی بوده اند که به قرآن کفر ورزیده اند زیرا مشرکین مکه اولین کافران به قرآن بوده اند. (مظهری)
و یا منظور این است که از اهل کتاب شما اولین کسان در کفر نباشید. (مظهری) وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا:
یعنی آیات تورات را که در آن صفت پیامبر آخر الزمان آمده را با متاع دنیا عوض نکنید. (مظهری)
یعنی آیات قرآن را با دنیا عوض نکنید و دنیا بی ارزش است. (مظهری)
عوض کردن آیات با متاع دنیا این بود که رؤسای یهود از عوام خود در هر سال مبلغی را بخاطر عالم دینی بودن، میستاندند پس وقتی رسول الله ص آمدند، آنان ترسیدند که اگر صفات رسول الله ص را که بر طبق تورات بود را بیان کنند، این مقام را از دست بدهند وبرای همین دنیا را انتخاب کردند و به قرآن کفر ورزیدند.
وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ:
و آنچه باید بترسید الله است.
از الله ترسیدن یعنی اینکه به وی تعالی ایمان بیاورید و آخرت را اختیار کنید. (مظهری)
آنچه هست اینکه وقتی خود یهود دست به انکار قرآن زدند پس بناچار برای اینکه توجیه کنند مجبور شده اند که تورات را تحریف کنند و با مطرح کردن شبهات و خلط حق و باطل، مردم را گمراه کنند. الله تعالی به آنان گوش زد میکند که شما نباید حق و باطل را مخلوط کنید و نباید حق را بپوشانید و این را خود نیک میدانید.
مستندات
اول از گمراه شدن خود بنی اسرائیل نهی کرد و در این آیه آنان را از گمراه کردن دیگران نهی میکند و میگوید که حق را با باطل خلط نکنید و حق را کتمان نکنید در حالیکه میدانید حق چیست. (التحریر و التنویر)
تلبیس حق با باطل این است که باطل را در شکل و صورت حق به مردم عرضه کنند. (التحریر و التنویر)
در تورات از خود چیزی ننویسید که با حق که همان متن اصلی تورات است خلط میشود پس نباید اینکار را بکنید. (خازن) یعنی صفات محمد بن عبدالله پیامبر آخر زمان را که حق است با صفات دجال که باطل است، خلط نکنید زیرا یهود از روی حسادت وقتی رسول الله ص مبعوث گشت گفتند که این پیامبر آخر زمان نیست بلکه دجال است .(خازن)
از مجاهد: اسلام که حق است را با نصرانیت و یهودیت که باطل است خلط نکنید. (قرطبی) وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ:
و حق را که همان پیامبر بودن و نبی مرسل بودن محمد بن عبدالله را کتمان نکنید و مخفی نکنید. (خازن)
خود میدانید که محمد بر آن صفتی است که در کتب شما آمده است باز از روی مکابره و عناد کفر میورزید. (ماتریدی)
بعد اینکه باید ایمان بیاورند بنی اسرائیل باید نماز مسلمانان را بخوانند و همراه آنان که نمازشان رکوع دارد رکوع کنند و زکات طبق احکام مسلمانان بپردازند و این آیه بیان ایمان است که باید آنچه قبلا از مراسم و عبادات انجام میداده اند، ترک کنند و بر ایمان و اعمالی که نبی آخر زمان امر میکند، عمل کنند و همراه آنان نماز برپا دارند.
مستندات
امر وجوب است بر برپا داشتن نماز یعنی ادای آن با تمامی حقوقش و امر به زکات است و چون همراه نماز ذکر شده است پس منظور زکات فرض است. (قرطبی) و گفته اند که منظور صدقه ی فطریه است. (قرطبی) نماز پنجگانه را تمام و کمال ادا کنید. (تفسیر ابن عباس) در نماز حکمت پاکیزه کردن نفس است و در زکات حکمت پاکیزه کردن اموال و هردو مظهر بجای آوردن شکر نعمتهای الله تعالی است. (التفسير المنير للزحيلي) نمازهای پنجگانه را در اوقات مخصوص خود و با جمیع ارکان آنها و رعایت حدود آنها، برپادارید. (خازن) منظور این است که نماز مسلمانان را بخوانید و زکاتی که مسلمانان میپردازند را شما بپردازید. (نسفی) گفته شده است که رکوع کنید یعنی خضوع داشته باشید و بر امر الله گردن نهید. (بیضاوی)
وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ:
رکوع کنید با رکوع کنندگان یعنی محمد ص و اصحاب ایشان. امر به رکوع کردن منظور همان نماز است و برای این برای نماز عبارت رکوع آورد زیرا رکوع یکی از ارکان نماز میباشد و این خطاب به یهود است که گفته اند نماز آنها بدون رکوع بوده است پس امر میکند که در نماز رکوع داشته باشند. (خازن) در این آیه تشویق به برگزاری نماز همراه جماعت است. (خازن)
از یهود سوال میکند که آیا مردم را به خیر امر کردن و خود آن را انجام ندادن و خود را از خیر محروم داشتن، نشانه ی عقل است؟ جواب قطعا خیر است و آنان قبل از نزول قرآن به مردم امر میکردند که به قرآن ایمان بیاورند و بعد آنان خود را از آن خیر محروم کردند و کفر ورزیدند و دیگر اینکه مردد بودند و به مردم میگفتند که امر محمد حق است چون کتاب میخواندند و از ترس اینکه ریاست آنان تمام شود خود ایمان نمیآوردند.
مستندات
گویند که مردی از علمای یهود بود که وقتی خویشان وی که ایمان آورده بودند در مورد محمد ص واسلام میپرسیدندف وی میگفت که بر امر او ثبات ورزید که وی حق است ولی خود ایمان نمیآورد. (بغوی) و دیگر گفته اند که منظور کل علمای یهود بودند که با اینکه مردم را به تبعیت از تورات امر میکردند؛ توراتی که در ان صفات رسول الله ص آمده بود؛ بعد مخالفت میکردند و صفات پیامبر آخر زمان را تحریف میکردند. و از تورات حقیقی تبعیت نمیکردند و با اینکه تورات میخوانند خود ر فراموش میکنند که نجات دهند.(بغوی) اهل کتاب و منافقین به مردم امر میکردند تا نماز بخوانند و روزه بگیرند ولی خود عمل نمیکردند پس الله آنان را مورد توبیخ قرار میدهد. (ابن کثیر) بنی اسرائیل به دیگران امر میکردند تا نماز بخوانند و عبادات را انجام دهند ولی خود مخالفت میکردند. (ابن کثیر) گفته اند که علمای یهود وقتی فردی از آنان در مورد مساله ای سوال میشد که در آن رشوه و سودی نبود، پس حق را میگفتند (ابن کثیر) شأن نزول آیه این است که عده ای از یهود که طایفه بنی قریظه و نضیر بودند به مردم میگفتند و تشویق میکردند تا به پیامبر آخر زمان ایمان بیاورند و قتی زمان ایمان آوردن رسید، کفر ورزیدند و طایفه اوس و خزرج ایمان آوردند. (بحر العلوم) یهود وقتی همپیمانان آنان از گروه مسلمانان، از آنان در مورد محمد رسول الله ص میپرسیدند تایید میکردند که حق است ولی این امر را از زیردستان خود کتمان و مخفی میکردند از ترس اینکه عوایدشان را از دست بدهند. (بحر العلوم)
برای گذر از سختیهای مادی و معنوی باید که صبور باشید و روزه بدارید و نماز را با تمامی حقوقش برپادارید و این نماز امری سنگین و سخت است مگر برای کسانیکه ایمان راستین دارند و از دل اسلام را تصدیق میکنند و در برابر الله خاضع هستند که بر این اشخاص، سنگین نیست. پس نماز زیاد نشانه ی خاشع بودن است.
مستندات
در وقت نیاز با بردباری و نماز از الله کمک بخواهید یعنی صبر همراه با نماز داشته باشید. (نسفی)
نماز بخوانید در حالیکه در انجام تکالیف نماز بردباری کنید و با اخلاص قلب بخوانید و در سخی ها صبور باشید و به نماز پناه برید.
رسول الله ص وقتی امری بر ایشان عارض میشد به نماز روی میآوردند. (نسفی)
گفته اند که منظور از صبر، روزه است یعنی روزه بدارید و نماز بگذارید. (نسفی) و گفته شده است که منظور از نماز دعا است یعنی در وقت حاجت صبور باشید و دعا کنید. (نسفی) گفته شده است که منظور از صبر خودداری از گناه است. (ابن کثیر) از حضرت عمر: صبر دو نوع است: یکی صبر بر مصیبت که پسندیده است و دیگری صبر از انجام معصیت که این احسن است. (ابن کثیر)
کمک بخواهید برای کسب رضایت الله با صبر و نماز. (ابن کثیر)
وقتی بر یهود این امور سنگین آمد به آنان امر شد تا با صبر و نماز آن را قبول کنند زیرا نماز کبر را برمیدارد و باعث خشوع میگردد. (جلالین) از رسول الله ص: صبر سه نوع است: 1-صبر بر مصیبت و 2-صبر ادای طاعت و 3- صبر بر دوری از گناه. (الدر المنثور)
یاری بطلبید برای آخرت خود با صبر بر انجام فرایض و نماز. (الدر المنثور) وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ:
همانا نماز سنگین است مگر برای کسانی که به عبادت آرام میگیرند. (جلالین) از بیت المقدس به کعبه روی گرداندن در نماز برای منافقین و یهود، سنگینی میکند مگر کسانیکه خضوع و سربزیری دارند در مقابل الله تعالی که بر آنان سنگینی نمیکند. (الدر المنثور) نماز بر کسانیکه اسلام را تصدیق میکنند، سنگین نیست. (الدر المنثور) بر مومنان راستین، سنگین نیست. (الدر المنثور)
صفت خاشعان این است یقین میدانند و انتظار میکشند که پروردگار خود را ملاقات کنند و همانا قطعا رجوع و بازگشت به سوی اوست، پس برای آنان نماز و عبادات، سبک مینماید.
مستندات
آن خاشعانی که توقع دارند پروردگار خود را ملاقات کنند و یا کسانیکه یقین دارند که با پروردگار خود ملاقات خواهند کرد. (بیضاوی) در این آیه دلالت واضح است که مومنان در اخرت ، پروردگارشان را خواهند دید. (خازن) پروردگار خود را رویت خواهند نمود بدون کیف. (نسفی)
الله تعالی تکرار میکند که ای بنی اسرائیل نعمتهای بخشیده شده برای شما را یادآوری کنید، تا نعمتی از نعمتهای آنان را برای آنان ذکر نماید و در این آیه اظهار میدارد که آنان را با صفاتی از قبیل برگزیدن انبیاء بسیار از آنان بر دیگر اقوام، برتری داده است و در آیات بعدی نیز نعمتهای دیگر را برخواهد شمرد.
مستندات
در این آیه نیز بیاد آوردن نعمت را تکرار نمود تا حجت بر علیه آنان کامل شود و موکد واقع شود و از ترک تبعیت از محمد ص، دور باشند. (خازن)
تکرار بیاد آوردن برای تاکید و همچنین بیان اینکه برتری دادن بر دیگران، نعمتی عظیم است. (بیضاوی)
وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ معنای این آیه این است که همانا بر عالمیان شما(یهود) را برتری داده ام. در منظور از این برتری مفسرین اقوالی مطرح کرده اند:
1-به ارسال رسولان از آنها بر دیگران برتری داده است. (ابن کثیر)
2- بر امتهای زمان خود آنان را برتری داده است. (ابن کثیر)
3-با آنچه که بر آنان در زمان گذشته به آنها عطا کرده است از مبعوث کردن پیامبران از آنها و پادشاهی که بر انان عطا شده است که در گذشته بر امتهای دیگر عطا نشده بود. (ابن کثیر)
4-منظور بر خلق کثیری شما را برتری داده ام. (نسفی)
5-منظور این است که در مساله ای و در صفتی بر دیگران برتری داده شده اید نه در همه ی مسائل. (تفسیر رازی) آنچه مفسرین را بر این تاویلات واداشته است اینکه امت محمدی طبق آیات و روایات، خیر امم هستند و قطعا یهود از مسلمانان و بقیه انبیاء از رسول الله ص، برتری ندارند. (ابن کثیر) هر نعمتی که برای بنیی اسرائیل ذکر میشود برای آگاهی دادن به عرب میباشد که آنان را نیز چنین نعمتی عطا شده است پس باید قدر آن را بدانند یعنی وقتی ارسال رسل برای بنی اسرائیل نعمت است پس رسول الله ص نیز برای عرب، نعمتی است که باید قدر آن را بدانند و همچنین کتاب نازل شده بر آنان. (رازی)
بترسید از روزی که در آن کسی نمیتواند در آن روز از دیگری از چیزی بی نیاز گرداندو خود را با ایمان آوردن حفظ کنید از روزی که در آن کسی از نفس کافر نمیتواند دفع عذاب کند و روزی که در آن وساطت کننده ای نخواهد بود تا از آنان گذشت کرده شود و مالی بجای آن سزا، قبول کرده نشود و آنان را راه دیگری برای دفع شر نیست. در این آیه در مورد بودن یا نبودن شفاعت در حق گناهکاران موحد، مفسرین اقوالی مطرح کرده اند که بعضی گفته اند نیست و بعضی گفته اند هست و از سیاق آیه باید دانست که در مورد بنی اسرائیلی است که در آیات قبلی مامور به ایمان شده اند و در این آیه ضمن یادآوری نعمتهای بیشمار گوش زد میکند که راهی جز ایمان برای نجات از عذاب آخرت نیست و اگر خیال کنند که کسی میتوانددر روز قیامت کفر انان را دفع کند و یا گمان کنند که کسی آنان را شفاعت خواهد کرد ویا گمان کنند که میتوانند، مالی و درهمی بدهند تا خلاص شوند و یا گمان کنند که راهی برای نجات آنان یافت خواهدشد، پس بدانند که هیچ یک از این خیالات نخواهد، بود. پس آیه در مورد بنی اسرائیل در صورت عدم ایمان است پس مفسرینی که نفس ذکر شده در آیه را به نفس کافر گرفته اند بیراه نیست ولی کل مطلب نیز نیست چراکه مومن گنهکار اگر خود را از عذاب در امان بیند وی نیز کافر است و باید یادش باشد که کنار ایمان، عمل نیز باید باشد و اگر اعتقاد کند که گناه برای وی ضرری نخواهد داشت وی از نظر اعتقادی باز دچار کفر شده است و با بنی اسرائیل شریک خواهد بود که برای آنان راهی برای خلاصی در قیامت نبوده است. ولی اگر کسی گناهی انجام دهد و اعتقاد به استحقاق عذاب در مقابل این گناه داشته باشد، شفاعت برای آنان ممنوع نیست حالا این شفاعت اینگونه است که قبل عذاب و در آتش افتادن باشد ویا بعد انداخته شدن در آتش بیرون آورده شود. پس باید ایمان آورد تا از شفاعت امیدوار بود و باید عمل کرد چون معلوم نیست که این شفاعت قبل ورود به آتش است و یا بعد آن و باید یادمان باشد که در آنجا زمان زیاد معنا ندارد پس وقتی گفته میشود در آتش انداخته شود و بعد خارج شود، معلوم نیست بعد چه مدتی خواهد بود. پس تا میتوانیم از گناه دوری کنیم و تا میتوانیم عمل صالح انجام دهیم باشد که در کنار شفاعت مورد فضل و بخشش الله قرار گیریم.
بترسید از روزی که نفس مومن از نفس کافر و همینطور کافر از کافر نخواهد توانست چیزی دفع کند. (بحر العلوم) بترسید از روزی که نفسی از نفسی دیگر نیابت نکند و نمیتواند از وی چیزی را دفع کند. (خازن) نفسی از نفس دیگر نمیتواند حقی که بر گردن وی الزام شده است، روا کند و حاجت وی برآورده کند. (خازن) بترسید از روزی که از آن روز کسی از دیگری کفایت نکند. (طبری) گویند که در دنیا پدر از فرزندی ادای دین میکند و بدهی وی را میپردازد ولی در قیامت مرد خوشحال میشود که حقی و طلبی از فرزند خود داشته باشد، زیرا در قیامت ادای دین با پرداخت حسنات است و یا گرفتن سئیات طلبکار. (طبری) کسی به گناه دیگری در آن روز مؤاخذه نشود و دفع نکند. (قرطبی) خود را با انجام اعمال صالح حفظ کنید از روزی که عمل کسی از دیگری کفایت نکند. (زهرة التفاسیر) کسی از دیگری چیزی ادا نکند. (ماتریدی)
وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ: برای آنان، شفیعی نیست تا شفاعت کند. (ماتریدی) شفاعت کسی برای آنان قبول کرده نشود. (ماتریدی) شفاعت کننده، شفاعت وی را قبول نکند. (ماوردی)
شخص کافر اگر بر فرض برایش شفاعت کننده ای بیاید، از وی قبول کرده نشود. (خازن) یهود میگفتند که پدران ما از ما شفاعت خواهند کرد و این آیه در رد گمان آنان نازل شده است. (خازن)
وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ:
از نفس کافر، فداء گرفته نشود. (بحر العلوم) اگر بجای فردی فرد دیگری همانند آن آورده شود، قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ: یاری رسانی و کمک کردن که در بین اقوام بود، برداشته شود. (طبری)
گفته شده است که از طرف الله برای آنان یاری رسانی نخواهد آمد تا یاری برساند. (طبری)
نصر از عون؛ که هر دو به معنی یاری رسانی معنی میشود؛ خاصتر است زیرا نصر فقط در دفع شر از کسی، استعمال میشود. (بیضاوی) یعنی و آنان را دفع عذابی نخواهد بود.
ای بنی اسرائیل بیاد آورید که شما را از دست فرعون نجات دادیم آل فرعون که شما را دائما به انواع عذاب من جمله کشتن پسران و زنده نگهداشتن دختران شما مبادرت میکردند و این نجات دادن شما از دست فرعون نعمتی بزرگ و فراموش نشدنی است. همچنانکه این نکته جهت یادآوری نعمت برای بنی اسرائیل میباشد، بر دیگران نیز حجت است که این قرآن به حق نازل شده است چراکه یک شخص بی سواد و دور از تمدن میآید و نعمتهای بنی اسرائیل را یادآوری میکند و به شالوده ی داستان آنان به بهترین وجه، اشاره میکند و دیگر اینکه بنی اسرائیل را جز تصدیق این قصه چاره ای دیگر نیست پس باید که ایمان بیاورند مگر اینکه دنبال حقیقت نبوده و راه را گم کنند.
مستندات
وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ:
هرچند نجات بر پدران بنی اسرائیل زمان رسول الله ص واقع است ولی برای فرزندان نیز نعمت حساب میشود زیرا از پدران تبعیت میکرده اند. (بحر العلوم)
اصل انجیناکم این است که شما را بر نجات انداخته ایم و نجات به مکان مرتفع و وسیع اطلاق میشود. (ثعلبی)
نجات از فرعون برای بنی اسرائیل زمان رسول الله ص نیز نعمت است چراکه اینان نیز بخاطر نجات اسلاف خود، نجات یافته اند. (خازن) یادآوری نعمت نجات از دست فرعون است تا یکی دیگر از نعمتهای خود که بر بنی اسرائیل ارزانی داشته بر شمارد. (طبری) منظور از آل فرعون، قوم وی و هم کیشان وی و گروه وی است. (طبری) فرعون لقب پادشاهان عمالقه در مصر بوده است همچنانکه به پادشاه ایرانیان، کسری وبه پادشاه قیصر و هرقل گفته میشده است. (طبری) پس فرعون اسم یک شخص نیست و در مورد اسم فرعون که در زمان حضرت موسی بوده است گفته اند که اسم وی الوليد پسر مُصعب پسر الريان بوده است. (طبری)
يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ:
شما بر عذاب شدید وارد میکردند و شما را عذاب شدید میچشاندند. (ابن کثیر)
دائما شما را عداب میکردند. (ابن کثیر)
گویند که این فرعون بخواب دید که آتشی از بیت المقدس برخواست و خانه های قبطیان (قوم فرعون) را سوزاند ولی به خانه های بنی اسرائیل که در دستان وی اسیر بودند، آسیبی نرساند و مفهوم این خواب چنین بود که به دست مردی از بنی اسرائیل ملک وی سرنگون خواهد شد. و دیگر گفته اند که افسانه گویان دربار گفتند که بنی اسرائیل منتظر مردی هستند که از بین آنان قیام خواهد کرد که بنی اسرائیل را به دولت و رفعت نایل خواهد نمود. به همین سبب فرعون امر کرد تا از بنی اسرائیل هرچه پسر متولد شود را بکشند و دختران را کاری نداشته باشند و بنی اسرائیل را به بیگاری کشید. پس منظور از عذاب شدید که توسط فرعون بر بنی اسرائیل روا شده است همین باید باشد. (ابن کثیر)
يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ تفسیر این بلا و عذاب شدید است که از آن بنی اسرائیل نجات یافتند. وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ:
در این نجات شما از فرعون، نعمتی بس بزرگ است چراکه بلاء به دو وجه استعمال میشود یکی بلاء به معنی نعمت و دیگری به معنی ضد نعمت یعنی عقوبت. (ثعلبی)
یکی دیگر از نعمتهایی که بنی اسرائیل باید بیاد بیاورند نجات انها از دست فرعون آن هم به صورت نامتعارف که معجزه ی حضرت موسی بود، است. یعنی دریا شکافته شد و بنی اسرائیل از آن عبور کردند و فرعون از پی آنان آمد و به دریا زد و دریا بسته شد و فرعون و لشکرش هلاک شدند. این نعمتی بس بزرگ است که نباید فراموش کنند و دیگر اینکه طرز بیان قرآن نیز خود معجزه ی رسول الله ص است که با جزئیات اصلی بیان داشته است.
مستندات
وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ:
و به یاد آورید که بر شما دریا را متفرق کردیم یعنی بعضی از آن را بعض دیگر جدا کردیم تا برای شما راهها باز شد. اینکه راهها گفته میشود برای این است که برای هر دوازده گروه بنی اسرائیل راهی باز شد. (نسفی) در این آیه گوید به شما دریا را متفرق کردیم زیرا هرچه جلو میرفتند دریا باز میشد. (نسفی)
و میتواند بمعنی این باشد که برای شما دریا را متفرق ساختیم. (نسفی) دریا را برای شما شکافتیم برای نجات شما. (بیضاوی)
گویند که از دریا دوازده کوه سربرآورد و وقتی گل ولای آن با باد خشک شد. (رازی)
{فأنجيناكم وَأَغْرَقْنَا آل فِرْعَونَ وَأَنتُم تَنظُرونَ}
پس شما را از غرق نجات داد و تابعین فرعون را غرق کرد و منظور فرعون و تابعین وی است و شما نظاره گر بودید. (ابی سعود) آمده است که این واقعه در روز عاشوراء بوده است و یهود این روز را به شکرانه ی نجات روزه میگرفتند و رسول الله ص نیز روزه گرفتند و فرمودند: ما به تکریم موسی از شما اولی تریم. (الدر المنثور)
وقتی از دست فرعون نجات یافتند، الله تعالی وعده ی اعطای کتاب داد و مدت آن چهل روز بود و این کتاب بنا به درخواست آنان بوده است و بعد رفتن موسی، سامری گوساله ای از زیورالات قوم قبط (قوم فرعون) ساخت و بنی اسرائیل آن را بعنوان اله خود گرفتند و در این عمل ظالم بودند.
مستندات
باز نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل. بیاد آورید که با موسی وعده گذاشتیم به مدت چهل روز. گویند که ماه ذی القعده و دو روز ذوالحجه بوده است. (الدرالمنثور) وقتی این چهل روز را گذرانند، تورات را به موسی عطا کند تا بدان عمل نمایید. (جلالین) وقتی به مصر برگشتند و از مهلکه ی فرعون نجات یافتند الله تعالی به موسی وعده ی تورات را داد و برای آن موعدی مقرر ساخت که ذی القعده و ده روز ذو الحجه باشد. (ابی سعود) در این مدت مامور به روزه گرفتن بود. (ابی سعود)
عطای کتاب بنا به درخواست بنی اسرائیل بوده است که از موسی خواسته بودند کتابی بر آنها داده شود تا احکام در آن ذکر شده باشد. (البحر المدید) ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ:
این گوساله را شخصی به نام سامری از زیورآلاتی که از قوم فرعون عاریه گرفته بودند، ساخت و بنی اسرائیل از سامری تبعیت کردند. (البحرا لمدید) و بعد رفتن موسی به میعادگاه کفر ورزیدید و گوساله را اله خود گرفتید و در آن حال شما ظالم هستید. ظالم هستید چون شرک ورزیدید و عبادت را در مکانی غیر از مکان آن گذاشتید. (ابی سعود)
نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل یاد آوری میشود و آن بخشش و محو گناه است که بعد از اینکه با اله گرفتن گوساله، شرک ورزیدند، و این مستلزم و واجب گرداننده ی این مطلب است که آنان شکر گذار باشند و سپاس گذاری به این طریق است که به اوامر الله تعالی عمل کنند و همانا در این زمان (نزول قرآن) همان ایمان به قرآن و اسلام آوردن است.
مستندات
یعنی شما را مستأصل نکردیم و باقی گذاشتیم بعد اینکه گوساله پرستیدید تا باشد که شکرگذار بخشش و نعمتها باشید. (بحر العلوم) گناهان شما را محو کردیم و از شما گذشت کردیم بعد اینکه گوساله را عبادت کردید تا سپاسگزار بخشش و حسن معامله ی ما باشید. (خازن) از عذاب دادن شما صرف نظر کردیم بعد اینکه گوساله را اله قرار دادید تا شکر گذاری کنید. (طبری) اصل شکر این است که نعمت را تصور کنی و آن نعمت را اظهار کنی و متضاد آن کفر است و آن فراموش کردن نعمت است و پوشاندن آن نعمت است. (خازن)
شکر یعنی اینکه با تمام وجود در نهان و آشکار الله را اطاعت کنی. (بغوی) عفو یعنی محو اثر. (تفسیر سمعانی)
ای بنی اسرائیل بیاد بیاورید که به موسی کتاب تورات را دادیم و انواع فرقان را عطا نمودیم که توسط آن بین حق و باطل جدایی افتاد و از دشمن نجات یافتید و بر دشمن پیروز شدید و کتاب احکام و علم را داده شد، باشد که به سبب آن هدایت یابید و راه را پیدا کنید.
مستندات
بیاد آورید که تورات و فرقان را دادیم و منظور از فرقان همان تورات است ویا آنچه در تورات مذکور هست از جدا کردن حق از باطل. (العز بن السلام)
فرقان منظور جدا کردن موسی از فرعون با نجات از وی. (العز بن السلام) کتاب همان تورات منظور است و از فرقان نیز همان تورات مراد است و اینکه به دو صورت بیان شده است برای این است که بیان کند این تورات جامع صفات یک کتاب و هم جامع صفات فرقان بودن یعنی فصل کننده بین حق و باطل بودن، است. (البحر المحیط)
ممکن است که کتاب و فرقان دو صفت برای تورات باشند چرا که کتاب به معنی مکتوب و نوشته شده است و فرقان جدا کننده بین حق و باطل است. (البحر المحیط) فرقان بمعنی جدا شدن از غم است و به شادی رسیدن است چرا برده بودند و به آزادی رسیدند. (البحر المحیط)
منظور از فرقان شرع است که بین حق و باطل را جدا میکند. (بیضاوی) فرقان منظور معجزات حضرت موسی است که بین مدعی بر حق و مدعی دروغین را جدا کرد و معلوم کرد. (بیضاوی) فرقان منظور یاری رساندن است یعنی از دشمن آنان را جدا ساخت. (بیضاوی) منظور از فرقان همان شکافت دریا است. (نسفی)
فرقان یعنی بیان کننده ی هرچیزی طبق آنچه که واقعا هست طوری که با چیز دیگر مشتبه نشود. (نظم الدرر) بنی اسرائیل را بر دو امر قرار داد یکی احکام اعمال یعنی کتاب و دیگری فرقان که در آن بیان علم است. (نظم الدرر)
در آیه ی قبل از قبولی توبه ی آنان بیان شد و حال در این آیه به بیان چگونگی توبه ی آنان پرداخته است و آن اینکه حضرت موسی به قوم خود شرایط را اعلام میدارد و آنان قبول میکنند واز لذت دنیوی درمیگذرند و طبق امر اقدام به خودکشی و قتل یکدیگر میکنند و سایه ای سیاه آنان را در برمیگیرد تا بر یکدیگر رحم نکنند و طبق روایت هفتاد هزار کشته دادند و با دعای حضرات موسی و هارون توبه قبول میشود و هم مقتول و هم قاتل از گناه پاک میشوند. نکته ی این آیه این است که وقتی الله تعالی میگوید که توبه ی شما را پذریفتم بدین معنی نیست که عذابی نخواهد داد بلکه همچنانکه دانسته شد میتواند همره عقوبت باشد وبعد درگذرد و ممکن است که بدون عذاب ببخشد پس اگر گناهی انجام دادیم بیخیال نشویم و باید از عذاب الله در ترس و از بخشش امیدوار باشیم.
مستندات
این آیه بیان صفت قبول توبه ی بنی اسرائیل است. (ابن کثیر)
وقتی بنی اسرائیل از کرده ی خود یعنی عبادت گوساله پشیمان شدند، در این وقت بود که موسی چگونگی توبه ی آنان را بیان داشت. (ابن کثیر)
{فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ}: باری و بارئ یعنی خالق. (ابن کثیر)
این درخواست توبه که همان رجوع است و در این آیه میگوید که به خالق خود بازگردید نشان دهنده ی بزرگی جرم آنان است. (ابن کثیر) از ابن عباس توبه ی آنان این بود که هرکس هرکسی را دید از پدر و فرزند وغیره، از قوم بنی اسرائیل ، وی را با شمشیر بکشند و چون پشیمان از عبادت گوساله بودند، آنچه امر شد را انجام دادند و قاتل و مقتول این واقعه هردو بخشیده شدند. (ابن کثیر) حضرت موسی بامر پروردگارش امر کرد که خود را بکشند و آنان که گوساله عبادت کرده بودند نشستند و آنان که عبادت نکرده بودند به دست خود خنجرها گرفتند و سایه ی تاریکی آنان را برگرفت پس شروع کردند به کشتن یکدیگر و سایه برداشته شد و دیدند که هفتاد هزار تن از آنان کشته شده اند و آنکه کشته شده بود و آنکه کشته بود، بخشوده شد. (ابن کثیر)
این امر ادامه داشت تا اینکه موسی و هارون دعا کردند که یا رب قوم بنی اسرائیل ریشه کن میشوند، و دعای آنان مقبول افتاد و دست از کشتن برداشتند. (ابن کثیر)
بعد این امر بنی اسرائیل و موسی ناراحت بودند تا اینکه الله تعالی به موسی گفت که چرا ناراحت هستی؟ و موسی بیان داشت و الله تعالی فرمود: آنکه کشته شد نزد زنده است و روزی میخورند و آنکه زنده ماند توبه اش پذیرفتم و موسی و قوم وی خوشحال شدند. (ابن کثیر) گفته اند که آیه بر ظاهر خود است یعنی خودکشی کردند. (نسفی)
{خَيْرٌ لَّكُمْ عِندَ بَارِئِكُمْ}
این عمل شما از اصرار بر گناه، برای شما بهتر است. (نسفی) گفته شده است که منظور از قتل ، قطع شهوات است که گویند هرکس نفس خود را عذاب ندهد، نعمت نیابد. (بیضاوی)
وقتی موسی از قوم خود عده ای را برگزید و به کوه طور رفت و آنان درخواست کردند که الله را همانند دیدن اشیاء دنیوی و مادی ببینند و نمیدانستند که در دنیا برای کسانی غیر از انبیاء مقدور نیست و تهدید کردند که تصدیق نخواهند کرد ، صاعقه ای از آتش یا صدا و یا امر مهیبی دیگر آنان در بر گرفت و هلاک ساخت و با دعای حضرت موسی زنده شدند و این اتفاقات درحالی بود که انان یک به یک میدیدند و مشاهده میکردند و در این نعمت نیز اسبابی برای شکر گذاری شما هست یعنی باشد که شکرگذار باشید.
مستندات
یادآوری نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل و آن اینکه آنان اظهار داشتند که تا الله را با چشمان خود نبینند، ایمان نخواهند آورد یعنی هرچند تورات داده شد و از عبادت گوساله توبه پذیرفته شد و نعمتهای دیگر ارزانی داشت ولی تا نبینند، ایمان نخواهند آورد. (ابی سعود) از آنجا که آنان فکر میکردند که الله تعالی همانند اشیاء دیگر است و رویت وی تعالی نیز همانند اشیاء دیگر است و این درحالی است که رؤیت الله تعالی بی کیفیت است و بر عناد خود پافشاری کردند، صاعقه ای آنان را هلاک کرد. (ابی سعود)
رویت الله تعالی برای مومن در آخرت و برای بعضی از انبیاء در دنیا ثابت است.(ابی سعود و بیضاوی)
موسی آن کسان منتخب را با خود به طور برده بود و آنان صدای الله را شنیدند و از این رو گفتند تا نبینیم تو را تصدیق نکنیم. (مظهری) در مورد صاعقه گفته شده است که آتشی بوده است که آنان را در برگرفته است. (ابی سعود) و گفته اند که صدایی بوده است. (ابی سعود) گویند که لشکری فرستاده شد و وقتی صدای آنان را شنیدند تا یک شبانه روز مردند و بعد زنده شدند. (ابی سعود) گوینده ی این سخن یعنی درخواست رویت هفتاد تن بوده اند همان هفتاد تن منتخب. (محاسن التأویل) درخواست کنندگان همان هفتاد نفری بودند که گوساله را عبادت نکرده بودند و به موسی چنین درخواستی دادند. (نسفی) گفته شده است که ده هزار نفر بوده اند. (بیضاوی) اصل صاعقه هر امر ترسناک را گویند چه دیدنی باشد و چه شنیدنی و چه رسیدنی که وقتی انسان درک کند رو به هلاک و نیستی میرود و رو به بی عقلی مینهد. (محاسن التاویل) ظاهر ترتیب آیات چنین میرساند که این درخواست رویت بعد از عبادت گوساله و بعد توبه بوده است. (التحریر و التنویر) در قرآن و در جای دیگر دلیلی نیست مبنی بر اینکه این درخواست را از روی کفر گفته باشند. (التحریر و التنویر) وقتی آن قوم هلاک شدند، حضرت موسی گریه و زاری نمود که وقتی برگردد، به بنی اسرائیل چه بگوید و دعایش قبول شد و یکی پس از دیگری زنده شدند. (مظهری)
وقتی موسی از قوم خود عده ای را برگزید و به کوه طور رفت و آنان درخواست کردند که الله را همانند دیدن اشیاء دنیوی و مادی ببینند و نمیدانستند که در دنیا برای کسانی غیر از انبیاء مقدور نیست و تهدید کردند که تصدیق نخواهند کرد ، صاعقه ای از آتش یا صدا و یا امر مهیبی دیگر آنان در بر گرفت و هلاک ساخت و با دعای حضرت موسی زنده شدند و این اتفاقات درحالی بود که انان یک به یک میدیدند و مشاهده میکردند و در این نعمت نیز اسبابی برای شکر گذاری شما هست یعنی باشد که شکرگذار باشید.
مستندات
وقتی آن قوم هلاک شدند، حضرت موسی گریه و زاری نمود که وقتی برگردد، به بنی اسرائیل چه بگوید و دعایش قبول شد و یکی پس از دیگری زنده شدند. (مظهری)
وقتی بنی اسرائیل از مصر به شام حرکت کردند در تیه گرفتار آمدند و در این واقعه به موسی شکایت کردند که چه بخوریم و چه بنوشیم، و الله تعالی نعمتی بزرگ به آنان ارزانی داشت و ان این بود که گوشت پرنده ای هر روز برای آنان مهیا بود و همچنین نوشیدنی ویا خوردنی دیگری نیز مهیا بود و امر شد که هر روز برای شما خواهد آمد و ذخیره نکنید و این مطلبد که به صاب امر اعتماد کامل داشته باشیم ولی آنان اعتماد نکردند و این خود کفران نعمت است و ذخیره کردند و با این کار فقط به خود ضرر زدند و آن ضرر اینکه این روزی از آنان برداشته شد و دیگری اینکه این کفران نعمت در آخرت موجب عذاب است.
مستندات
یادآوری نعمتی دیگر در حق بنی اسرائیل. (ماتریدی)
{وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الغمام}:
در تیه وقتی در راه رفتن به شام بودند، الله تعالی در روز بالای سر آنان ابری میگرداند که از شدت آفتاب آنان را مصون نگه میداشت و در شب ستونی از آتش میفرستاد تا راه را بیابند و لباس آنان نه کثیف میشد و نه مندرس. (نسفی)
بین شام و مصر بوده است. (قرطبی)
ابر را همانند، سایه بان گرداندیم. (التسهیل لعلوم التنزیل) در مورد غمام که بر آنها سایه افکند دو تاویل وجود دارد یکی همان ابر است و دیگری فرشتگانی هستند در روز بدر نیز حاضر شدند. (ماوردی)
{وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ المن والسلوى} منظور از الْمَنَّ: ترنجبین بوده است. (ابی سعود)
گویند که من بر آنان از طبح تا طلوع همانند برف بر انان میباریده است. (ابی سعود) گویند ترنجبین است و آن ماده ای شبیه صمغ است و شیرین و کمی ترش است. (آلوسی) وظیفه ی هر شخص این بود که بمقدار یک صاع از ان بگیرد برای یک روز و یا یک شبانه روز، نه بیشتر و ذخیره نکنند.(آلوسی) گفته شده است که آن، نان نازک بوده است. (آلوسی) منظور از من تمامی آنچه الله بر بنی اسرائیل در تیه منت نهاده و بدون زحمت به آنان داده است میباشد. (آلوسی) در حدیث آمده است: قارچ از جمله ی منّ عطا شده با بنی اسرائیل است. (سنن ابن ماجه)
منّ: صمغی بوده است. (طبری) نوشیدنیی بوده است که طبخ میکردند و مینوشیدند. (طبری)
آنچه بر درختان خوردنی مینشیند. (طبری) منظور شبنم باید باشد.
منّ عسل است و در روایت آمده است که این عسل شما، به یک هفتادم شیرینی منّ را دارد. (طبری) بعضی از مفسرین به خوردنی و بعضی به نوشیدنی بودن منّ تفسیر کرده اند. (ابن کثیر)
السَّلْوى: پرنده ای است شبیه کبک و گفته شده است که خود کبک بوده است. (مظهری) این پرندگان هر روز میآمدند و مردم باندازه یک روزشان میگرفتند و در روز جمعه برای دو روز میگرفتند چون روز شنبه نمیآمدند. (خازن)
كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ:
پس آنان را گفتیم که از روزی حلال بخورید و ذخیره نکنید. (خازن) از آنچه که به شما از من و سلوی روزی داده ایم بخورید و ذخیره نکنید و این ذخیره نکنید را از آیه ای دیگر (طه81) متوجه میشویم که در آن ولاتطغوا فیه آمده است.
امر برای ارشاد و امتنان است. (ابن کثیر)
گفتیم بخورید ولی آنان مخالفت کردند. (ابن کثیر)
{وَمَا ظَلَمُونَا ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} آنان با مخالفت کردن در اوامر ما به ما ستم نکرده اند بلکه به خود ستم روا داشته اند، زیرا ضرر آن فقط به خودشان رسیده است. (ابی سعود)
برای سومین بار از ستم بنی اسرائیل میگوید. (شعراوی) ما بخود ظلم میکنیم چون نفس خود را در معرض هلاک و عذابی که نجاتی از ان نیست، قرار میدهیم. (شعراوی) گویند که به سبب کفران نعمت بر انان طاعون آمد و هفتاد هزار نفر به همین سبب فوت شدند. (المنیر للزحیلی) به سبب همین مخالفت، آنچه هر روز بدون زحمت برایشان مهیا بود، برداشته شد. (خازن)
یادآوری نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل و آن اینکه بعد مدت چهل سالی که در تیه سرگردان بودند به آنان اجازه داده شد که به شهر وارد شوند و این اجازه بمعنی راه یافتن آنان به شهر بود و وعده است و در آن شهر آباد میتوانند به انواع نعمت بهره مند شوند و به فراخی استفاده کنند و نعمتی دیگر اینکه وقتی میخواهید وارد آن شهر شوید به درب که رسیدید سجده کنان وارد شوید و حالا این سجده طوری است که به راه رفتن مزاحم نشود و همان میشود که مفسرین گفته اند در حالت انحناء وار شوید و در حین این عمل بگویید حطة یعنی جای قرار به ما بده و گناهان ما را ببخشای و اگر چنین کنید، گناهان شما را میبخشیم و برای نیکان شما زیادتی مهیا است.
مستندات
نعمتی دیگر است که برای بنی اسرائیل ارزانی شده است و آن خروج از تیه است . (قرطبی)
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ:
منظور از قریه اریحا است. گویند که در این شهر باقی مانده از نسل عاد وجود داشتند. (خازن) و گفته اند که منظور بیت المقدس است. (خازن)
از ابن کسیان منظور شام است. (البسیط للواحدی) از ضَحَّاكُ آن شهر الرَّمْلَةُ وَالْأُرْدُنُّ وَفِلَسْطِينُ وَتَدْمُرُ بوده است. (قرطبی)
منظور از قریه، شهر است و برای اینکه محل اجمتاع است قریه گفته شد. (قرطبی)
این داخل شدن به شهر مقصود، بعد از خارج شدن از تیه است. (ماتریدی) و امر به داخل شدن به شهر، از روی وجوب بوده است یعنی بر آنان تکلیف شده است. (رازی) فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ: در آن شهر روزی بخورید به فراوانی. (مراح لبید) {سُجَّدًا}
درحالی وارد شوید که سجده کننده هستید و منظور در حالیکه انحنا کردید و خم شده اید وارد شوید و این خم شدن برای سپاس از الله است بخاطر ورود. (خازن)
یعنی با آرامش و فروتنانه وارد شوید. (ابی سعود) {وَقُولُواْ حِطَّةٌ}
و بگویید حطة یعنی درخواست ما کم کردن گناهان ماست. (ابی سعود) و یا همین کلمه را بگویید و داخل شوید .(ابی سعود) و یا منظور این است که برای ما مکان نزولی نشان بده تا در آن مکان اقامت گزینیم. (ابی سعود) از ابن عباس: بگویید لا اله الا الله و این باعث کاستن گناه میشود. (مظهری)
از اصم : کلمه ای در زبان اهل کتاب است که در عربی مفهوم نیست. (رازی)
حطة همانند آن است که میگوییم استغفرالله. (نوادر الاصول فی احادیث الرسول)
پس کسانیکه از آنان که حدود الهی را رعایت نمیکردند بجای اینکه از اوامر الله اطاعت کنند، به قول و به فعل عصیان ورزیدند و کلمه ای را که سبب بخشش آنان میبود را نیز تغییر دادند وبجای طلب بخشش به تمسخر پرداختند و دنیا را ترجیح دادند پس به سبب این فعل خود و به سبب نافرمانی های گذشته ی خود، بر آنان عذابی که موجب هلاک آنان بود نازل شد و این فسق و خروج از طاعت آنان بود که موجب هلاک آنان شد.
مستندات
{فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ قَوْلاً غَيْرَ الذي قِيلَ لَهُمْ}
پس ستمکاران، آن سخن را که مامور به گفتن آن بودند تغییر دادندیعنی بجای گفتن کلمه حطة، کلمه ای دیگر گفتند و به امر الله، امتثال نکردند. (نسفی) گفته شده است که بجای حطة، حنطة گفتند یعنی گندم. (نسفی) گفته شده است که گفتند: حطا سمقاثا که به زبان نبطی گندم سرخ معنا میدهد و این را از روی تمسخر گفتند. (نسفی) آنان در وقت دخول بجای سجده بر مقعد خود نشسته و خیز خیز رفتند و بجای حطة گفتند: حبة فی شعرة. (خازن) بجای اینکه سرهای خود را پایین گیرند سرهایشان را به بالا گرفتند و وارد شدند. (ابن کثیر) این گفته کلام مهملی است که معنایی ندارد و به منظور نشان دادن مخالفت خود است. (تحفة الاحوذی) گوینده ی این کلمات تحریف شده، سفهای بنی اسرائیل بوده اند. (بحر العلوم)
حاصل اینکه به فعل و به زبان فرمانبرداری خود را اعلام کنند و وارد شوند. (ابن کثیر) کلمه ی خاصی مورد نظر نبوده است. (رازی) فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ: یعنی عذابی از آسمان بر آنها نازل شد. (خازن)
منظور از عذاب آسمانی این است که در یک آن هلاک شدند. یعنی مرگ فجأة آنان را فراگرفت. (بحر العلوم) گفته شده است که بر آنان طاعون آمد و در یک لحظه، هفتاد هزار تن از آنان هلاک شدند. (خازن) گفته شده است که آتشی آمد و آنان را هلاک ساخت. (بحر العلوم) در یک لحظه بیست و چهار هزار نفر از آنان هلاک شدند. (الكاشف عن حقائق السنن و ارشاد الساری قسطلانی) گفته شده است که در بین آنان جنگی در گرفت و یکدیگر را کشتند. (بحر العلوم) غضبی آسمانی آنان را در بر گرفت. (ابن ابی حاتم) ابن جبیر گفته است که برفی از آسمان آمد و هفتاد هزار تن از آنان را هلاک نمود. (آلوسی)
بِما كانُوا يَفْسُقُونَ: این عذاب به سبب عصیان آنان و بخاطر خروج از طاعت الله، بوده است. (خازن) منظور از فسق همان ظلمی است که آنان مرتکب شده اند و تکرار ظلم به دو لفظ مختلف برای تاکید ظالم بودن آنان است. (رازی)
بیان اینکه در آخر فاسق بودن آنان را ذکر نمود برای این است که به مخاطب برساند که منظور از ظلم گناه بزرگ است و صغیره نیست. (رازی) همچنانکه تبدیل کلمه موجب عذاب میتواند باشد ولی سبب اصلی فسقی است که از قبل داشته اند پس این نزول عذاب برای تبدیل کلمه و دیگر برای فسق آنان بوده است. (رازی) فسق آنان را دوباره ذکر میکند تا به شناعت امر آنان پی برده شود. (آلوسی) استمرار آنان بر فسق سبب نزول عذاب بوده است که از گذشته تا وقت نزول عذاب به فسق ادامه داده بودند. (آلوسی)
ای بنی اسرائیل بیاد بیاورید که نعمتی دیگر را و آن اینکه موسی برای شما طلب آب کرد و الله تعالی به حضرت موسی در قالب معجزه به شما آب داد و آن این بود که موسی بنابر امر الله تعالی ضربه ای به سنگی میزد و دوازده چشمه جوشیدن میگرفت و هریک از طوائف بنی اسرائیل که از فرزندان یعقوب هستند، چشمه ای جداگانه، مهیا میشد و شما ای بنی اسرائیل از روزی که الله به شما بدون مشقت و زحمت شما، برای شما آماده کرده است باید که بخورید و بیاشامید و فساد نکنید که شما در فساد مانده اید.
مستندات
یادآوری نعمتی دیگر بنی اسرائیل کفران نعمت کردند. (محاسن التاویل) در تیه بنی اسرائیل دچار تشنگی شدند و پس از موسی خواستند که طلب آب کند و حضرت موسی طلب آب نمود. (فتح البیان) در این آیه به سه نعمت اشاره شده است یکی سیراب شدن بعد از تشنگی و عطش و دوم معجزه ای که حضرت موسی ظاهر ساخت و به آب رسیدند و این معجزه است برای حضرت مو سی و کرامت و احترامی است برای قوم وی و نعمت آخر اینکه به آنان دوازده چشمه عطا شده است تا نزاعی نباشد و هر یک از اسباط مستقل در شرب باشند. (التحریر و التنویر) زمانی که کمبود آب بشود و طلب باران کرده شود به آن استسقاء گویند. (فتح البیان) گویند عصای موسی میراث انبیاءی قبل وی بوده است و شعیب به موسی داده است و از چوب بهشت بوده است که حضرت آدم با خود آورده بود. (خازن) در مورد سنگ که آب از آن جوشیدن گرفت، آمده است که سنگ معینی نبوده است بلکه حضرت موسی به هر سنگی میزد از آن چشمه ای پدیدار میشد تا اینکه به دوازده چشمه رسید. (خازن) از ابن عباس آمده است که سنگی مربع شکل به اندازه ی سر انسان بوده است و موسی آن را با خود داشته است و هرگاه به آب احتیاج پیدا میکردند، با عصا به آن میزد و آب فوران میکرده است. (خازن) گفته شده است که این همان سنگی است که حضرت موسی در وقت غسل، لباسهای خود را روی آن گذاشته بود و این سنگ با لباسها فرار کرده بود و این سنگ را جبرئیل آورده و به موسی تحویل داده است. (خازن)
انفجرت یعنی آب روان شد. (خازن)
گفته اند که یک چشمه بود و به دوازده نهر جدا از هم جاری میشد. (بحر العلوم) گویند یک سنگ را دوازده سوراخ بود که آب از آن خارج میشد و با هم مخلوط نمیشدند. (بحر العلوم) گفته شده است که سنگ از بهشت آورده شده است. (بحر العلوم) و بعضی گفته اند که موسی آن را از قعر دریا در وقت گذر از دریا برداشته است. (بحرا لعلوم) و گفته اند که سنگی معمولی مثل سنگهای دیگر بوده است. (بحر العلوم) از عطیه ی عوفی آمده است که همانند سر گاو نری بوده است و بر گاو نر بار میکردند و هر وقت آب میخواستند موسی بر آن سنگ میزد و آب جاری میشد. (ابن ابی حاتم) گویند که بنی اسرائیل را سنگی بوده است که هارون آن را فرو میگذاشت و موسی ضربه ای میزد و آب جاری میگشت. (ابن ابی حاتم)
قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ:
دوازده چشمه جوشیدن گرفت یعنی برای هر یک از اسباط (فرزندان یعقوب) که آنان بدون نزاع هر یک چشمهی خود را شناختند. (محاسن التاویل) هر یک از اسباط(فرزندان یعقوب) و فرزندان آنها، چشمه ی خود را شناختند و کسی از آنها از چشمه ی دیگری استفاده نمیکرد و برای هر یک از آن طائفه چشمه ای جدا جاری شد زیرا بین آنها رقابت بود و هیچ یک از آنها از دیگری دختر نمیگرفت و هر یک میخواستند که آنها بیشتر باشند پس برای جلوگیری از نزاع و مجادله برای هر یک از آنها چشمه ای جاری گشت. (بحر العلوم) گویند که هر یک از آنها چشمه ی خود را علامت گذاری میکرد و هرکجا که میرفتند، در مکان نزول خود، همان علامت را مییافتند. (ابن ابی حاتم) گویند که حضرت موسی سنگی بر میداشت و از هر سبط، یک مرد بلند میشد و موسی ضربه به سنگ میزد و اینگونه به دوازده چشمه جاری میشد و از هر چشمه به یکی از آن مردان نماینده ی طائفه ی خود، آبی پاشیده میشد و اینگونه هر یک چشمه ی خود را میشناختند.(ابن ابی حاتم) گویند که حضرت موسی سنگی را نشان میکرد و قرعه کشی میکرد و بعد آن سنگ را با عصا میزد و از سنگ دوازده چشمه میجوشید و برای هر یک از اسباط جاری میگشت و بنی اسرائیل گفتند اگر عصای موسی گم شود، چه خواهد شد و بعد از این برای آرامش آنان، به حضرت موسی امر شد که به زبان به سنگ دستور دهد تا آب بدهد و چنین شد و بعد گفتند اینجا که سنگ پیدا میشود حالا اگر به بیابان برویم و آنجا سنگ نباشد چگونه ما را از تشنگی نجات میدهد؟ و حضرت موسی با خود سنگ برداشت تا خیال آنان راحت باشد. (ثعلبی) آمده است که سنگ کدان (سنگ نرمی است) بوده است و دوازده سوراخ داشت و از هر سوراخ آن اب میجوشید و وقتی آب خوردن آنان تمام میشد، با عصا میزد و آب خشک میشد و گفته اند که روزی ششصد هزار تن را آب میداده است. (ثعلبی)
كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ: از روزی الله یعنی منّ و سلوی و این آب بخورید. اینان روزی خدا بودند که بدون زحمت و مشقت، برای آنان مهیا شده بود. (خازن) وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ: عیث: فساد شدید. (خازن)
یعنی بر روی زمین به فساد، نگردید. (سمعانی)
از حدود الله، تجاوز نکنید در حالیکه فاسدان هستید. (بیضاوی) بر روی زمین فساد نکنید درحالیکه شما خود فاسد هستید. (الدر المصون) یعنی به فساد ادامه ندهید که شما همیشه فاسد بوده اید. (نسفی)
به بنی اسرائیل نعمتی دیگر را یاداوری میکند که به ان نیز کفران ورزیده بودند و آن این بود که بنی اسرائیل به حضرت موسی درخواست دادند که از غذای یکنواخت خسته هستند و از وی خواستند که از پروردگار خود بخواهد تا برای انان همانند اینکه منّ و سلوی میفرستد، از سبزیجات و حبوبات که در مصر میخوردند نیز بیاورد. و این درخواست در کمال حماقت و تکبر بوده است و حضرت موسی گوشزد میکند که آنچه شما از آن تناول میکنید بهتر است و چگونه شما بجای آن اشیاء پست را طلب میکنید و میگوید اگر بر خواسته ی خود اصرار دارید پس به شهری از شهرها بروید که در آنجا خواسته ی شما فراهم است. از بس بنی اسرائیل کفران نعمت کردند، پس بر انان ذلت و خواری و فقر مقدر گشت و دچار غضب عظیم الهی گشتند و سبب این تقدیر آن است که آنان کفر ورزیدند و مرتکب جنایت قتل علیه انبیاء شدند مثل قتل زکریا و یحیی و شعیاء و باعث این ارتکاب ارتکاب گناهان دیگر و تجاوز از حدود الهی انان بوده است چراکه به گناه خو گرفته بودند که سرانجام ان به کفر و قتل انبیاء انجامیده است. وقتی الله تعالی از عذاب کفار فرمود پس در ادامه به ثواب مومنان نیز اشاره نمود(رازی) و فرمود:
مستندات
یادآوری جنایتی دیگر و کفران نعمتی دیگر از آباء و اجداد بنی اسرائیل زمان رسول الله ص. (ابی سعود) ای حاضرین از بنی اسرائیل بیاد آورید که اسلاف شما حتی بر طعام نیز صبر نداشته اند چه برسد به اینکه به فکر جهاد باشید. (زهرة التفاسیر) وقتی به شام رسیدند آنچه از طعام که در مصر میخوردند را در اینجا نیافتند و هوس ان طعام کردند و برای همین از موسی چنین درخواستی کردند. (طبری)
{يا موسى لَن نَّصْبِرَ على طَعَامٍ واحد}:
ممکن است که منظورشان برداشته شدن یا ماندن نعمت حاضر نباشد و شاید که خواستار این بودند که گهگاهی این را داشته باشند و گاهی دیگر نعمتی دیگر داشته باشند. (ابی سعود) منظور از طعام واحد، منّ و سلوی بوده است که خواستار تبدیل آن به طعامی دیگر شده بودند. (الدر المنثور) از غذای بیابان خسته شده بودند و به یاد آنچه قبلا میخوردند افتادند. (الدر المنثور) طعام واحد منظور این است که رنگ و طعم آن تغییر نمییابد است. (مظهری)
از آنچه که از زمین بیرون میآمد، درخواست کردند. (خازن) بقل: هر گیاهی که ساقه ندارد مثل لوبیا.(زهرة التفاسیر) فوم: را گفته اند که سیر است و بعضی گفته اند که منظور گندم است. (زهرة التفاسیر) منظور تمامی گیاهان است. (بحر العلوم)
فوم: از ابن عباس، نان است. (خازن)
از ابن قتیبه، فوم: حبوبات را گویند. (الهدایه الی بلوغ النهایه) منظور آنان از درخواست چنین غذاهایی این بود که به شهری برسند. (خازن)
قثاء: خیار. (المنیر للزحیلی) منظور تمامی صیفیجات است. (بحر العلوم) {قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الذي هُوَ أدنى بالذي هُوَ خَيْرٌ}
موسی گفت: آیا شما، طعام پست را بجای طعام خوب میخواهید؟ (بحر العلوم) منظور از تبدیل خیر به شر به دو معنا میتواند باشد یکی اینکه آیا شما میخواهید طعام بد را بجای طعام خوب بگیرید؟ و دومی اینکه آیا شما آنچه را که الله برای شما اختیار کرده و خوب است را میخواهید، بجای آن بد را که خود انتخاب میکنید بگیرید؟ (ثعلبی) پست اشیائی است که آنان میخواهند و خیر آن است که در آن بسر میبرند. (خازن)
اهْبِطُوا مِصْراً:
هبوط الی مکان یعنی به مکانی نزول کردن و سکنی گزیدن. (طبری) به مصر یعنی شهری از شهرها داخل شوید و گفته شده است که منظور مصر همان مصری است که از آن بیرون آمده بودند است و تنوین آن همانند تنوین نوح است. (خازن) کسانیکه گفته اند منظور شهری از شهرها است چراکه جایی ذکر نشده است که آنان به مصر برگشته باشند بلکه بعد از خروج از تیه به شام و ارض مقدسه رفته اند. (طبری) کسانیکه گفته اند منظور مصر فرعون است دلیل آنان این است که در آیه ای از میراث رسیدن مصر فرعون به بنی اسرائیل سخن رانده است پس قطعا باید بعضی از آنان رجوع کرده باشند. (طبری)
{فإنَّ لكم ما سألتم}
پس خواسته ی شما در آن مکان یافت میشود زیرا خواسته ی شما جز در آبادی شهر یا روستا نیست. (الوجیزواحدی) آنچه شما میخواهید چیز عجیب و نایابی نیست که میگویید از الله بخواهم و این درخواست شما در هر شهر و روستایی یافت میشود پس منظور همان شهری از شهرها میباشد. (ابن کثیر) از آنجا که درخواست آنان از روی ضرورت نبود و از روی تکبر بود، پس درخواست انان قبول کرده نشد و دستور داده شد که به شهری از شهرها بروند. (ابن کثیر)
لایزال بر آنان خواری و مسکنت گذاشته شد و هرکس آنان را میدید مورد اهانت قرار میداد. (ابن کثیر) از روی خواری از آنان جزیه گرفته میشد. (ابن کثیر) یعنی الله آنان را خوار گرداند و آنان تحت سیطره مسلمین قرار گرفتند . قبل مسلمانان، مجوس از آنان جزیه میگرفتند.(ابن کثیر)
{وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ}
مستحق عذاب الهی گشتند. (ابن کثیر) به غضب الهی بازگشتند. (ابن کثیر) مستحق عذابی بزرگ گشتند. (ابی سعود)
{ذلك كَانُواْ يَكْفُرُونَ بآيات الله وَيَقْتُلُونَ النبيين بِغَيْرِ حق
سبب اینکه آنان یعنی بنی اسرائیل دچار غضب شدند این است که آنان همیشه به الله کفر میورزند و پیامبران را میکشند همانند کشتن شعیاء و زکریا و این قتل آنان بناحق بوده است. (ابی سعود) به سبب کفر آنان به آیات تورات که در آن صفات پیامبر آخر زمان آمده بود و انجیل و قرآن بوده است. (مظهری)
منظور از بغیر حق یعنی اینکه در اعتقاد آنان نیز حق انبیاء کشته شدن نبود و بلکه این حب دنیا باعث آن شده بود. (مظهری)
در خبر آمده است که در یک روز هفتاد پیامبر را کشتند و وقتی صد و بیست تن از عابدان بنی اسرائیل آنان را امر بمعروف و نهی از منکر کردند، آنان را نیز در همان روز کشتند. (ثعلبی)
{ذلك بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ}
آنچه باعث کفر و قتل انبیاء شده است اینکه عاصی هستند و به سبب دشمنی انان با انبیاء است. (ابی سعود) مشغول شدن و ادامه دادن به گناه صغیره باعث میشود که انسان مرتکب گناه کبیره شود. (ابی سعود)
و یا این مستحق عذاب شدن به سبب عصیان آنان و از حدود الله تجاوز کردن انان بوده است. (ابی سعود)
یعنی کثرت گناه انان و کثرت تجاوز از حق انان به کفر و قتل انبیاء انجامید. (مظهری)
آنانکه قبلا ایمان آورده اند و یا ادعای ایمان کرده اند و کسانیکه بر دین حقیقی حضرت موسی و حضرت عیسی بوده اند و کفار اهل کتاب و غیر آنها، اگر به الله ایمان بیاورند و این ایمان مستلزم قبول اوامر وی تعالی است از قبیل ایمان به پیامبر زمان خودشان و به آخرت ایمان بیاورند که از جمله ی نشانه های قیامت، بعثت رسول الله ص میباشد و به بهشت و جهنم و میزان و مکافات عمل ایمان بیاورند و عمل نیک انجام دهند و در ادعای ایمان راستین باشند، برای آنان نزد الله پاداششان محفوظ است و برای آنان ترس و غمی در آخرت نیست و در این دنیا نیز از آنجا که الله تعالی پاداششان خواهد داد، غم و ترسی ندارند که اعمال آن موصوفان، تلف شود و یا فراموش شود.
مستندات
در مورد شأن نزول این آیه آمده است که روزی سلمان فارسی از قوم خود میگفت و برای رسول الله ص بیان داشت که قوم وی نماز میخواندند و روزه میگرفتند و به بعثت تو(رسول الله) ایمان داشتند و وقتی تمام شد. رسول الله ص فرمودند: آنان اهل دوزخ هستند و این بر سلمان فارسی گران آمد و این آیه نازل شد. (ابن کثیر) برای این است که وقتی رسولی پی رسول دیگر میآمد باید به دین رسول پسین ایمان میآوردند و تابع وی میشدند مثلا قوم یهود تا آمدن مسیح به شریعت موسی عمل میکردند و وقتی عیسی آمد باید تابع وی میشدند و از شرعیت وی تبعیت میکردند. همچنین وقتی رسول الله ص آمد باید به دین وی دربیایند والا دوزخی هستند. (ابن کثیر)
إن الذين آمنوا:
منظور مومنین مسیحی هستند که بعد آمدن حضرت رسول الله ص به ایشان نیز ایمان آورده اند. (طبری) بلکه منظور این استکه کسانیکه بر ایمان خود ثابت قدم مانده اند. (طبری) منظور منافقین هستند که با زبان اقرار به ایمان میکنند. (نسفی) منظور کسانی بودند که ایمان آورده بودند ولی به دین موسی در نیامده بودند و یهودی یا مسیحی نشده بودند. (بحر العلوم)
مومنین منظور امت محمدی است و وجه تسمیه ی آنان به این اسم مبارک این است که آنان یعنی امت محمدی به تمامی انبیاء ایمان میآورند و دیگر اینکه ایمان آنها راستین است و مستحکم. (ابن کثیر) منظور طالبان دینی هستند که قبل بعثت رسول الله ص ایمان آورده بودند مثل حبیب نجار و قس پسر ساعده و زید پس عمرو پسر نُفیل و ورقه پسر نوفل و ابی ذر غفاری و سلمان فارسی و بحیرای راهب و فرستادگان نجاشی. (بغوی) منظور از هادوا، قوم یهود است و در سبب تسمیه ی آنان به این اسم چند نظر بیان شده است: 1-بخاطر توبه کردن از عبادت گوساله بوده است. (ثعلبی)
2-بخاطر میل و انحراف آنان از دین اسلام و دین موسی بوده است. (ثعلبی)
3-بخاطر این است که آنان در وقت قرائت تورات تحرک میکردند و میگفتند که آسمان و زمین تحرک کردند وقتی الله تعالی به موسی تورات را داد. (ثعلبی) 4-ابوسماک به نام قعنب به فتح دال قرائت کرده است یعنی هادَوا و بیان داشته است که سبب تسمیه ی آنان بخاطر این است که آنان به یکدیگر در دین میل میکنند. (ثعلبی) 5-گفته اند بخاطر این بود که آنان فرزندان یهودا پسر یعقوب بودند. (سمعانی) 6- منظور کسانی هستند که به دین حقیق موسی و عیسی ایمان آورده و در ان تغییر و تبدیل انجام نداده و بر دین راستین آنان گذشته اند، میباشد. (بغوی)
نصاری یعنی مسیحیان. و در وجه تسمیه ی این قوم نیز نظراتی مطرح است:
1-وقتی حواریون حضرت عیسی گفتند که نحن انصارالله، پیروان مسیح را نصاری نامیدند. (ثعلبی) 2-آنان شهری به نام ناصره را ولایت کردند و به آن دیار منسوب گشتند و شدند نصاری. (ثعلبی)
3-نام شهری بود که حضرت عیسی و مادرش در ان نزول کرده بودند و نام آن قریه نصره بود. (ثعلبی) الصَّابِئِينَ: از حضرت عمر: قومی از اهل کتاب هستند و ذبیحه ی آنان همانند ذبیحه ی اهل کتاب است. (ثعلبی) از ابن عباس: ذبیحه ی انان و نکاح زنان آنان حلال نیست. (ثعلبی و مصنف عبدالرزاق) از مجاهد: قومی هستند بین مجوسیت و یهودیت و دینی ندارند. (ثعلبی) از امام اعظم: طائفه ای از اهل کتاب هستند. (ثعلبی)
قتاده و مقاتل: قومی هستند که به وجود الله اعتقاد دارند و فرشتگان را عبادت میکنند و زبور میخوانند و به سوی کعبه نماز میگذارند و از هر دینی حکمی و رسمی گرفته اند. (ثعلبی)
از ابوعالیه: قومی از مسیحیت هستند که زبور میخوانند. (صحیح البخاری) از کلبی: قومی بین یهودیت و مسیحیت هستند و وسط سرهایشان را میتراشند. (ثعلبی) از عبدالعزیز بن یحیی: زمانی بوده اند و حال منقرض شده اند و اثری از آنها نیست. (ثعلبی)
به زیاد خبر دادند که صابئین، به سوی قبله ی ما نماز میخوانند و خمس میدهند و زیاد خواست که از آنان جزیه را بردارد که بعدا خبر دادند که آنان فرشتگان را عبادت میکنند. (السنن الکبری للبیهقی)
از حسن بصری، حکم انان همانند مجوس است. (الأموال للقاسم بن سلام)
اکثر اهل عراق در مورد صابئین آنان را همانند مجوس میدانند و گروهی گفته اند که آنان همانند اهل کتاب هستند. (الأموال للقاسم بن سلام)
صابئی طائفه ای منسوب به صابئ بن متوشلخ است که بر حنیفیت اولی بوده اند. (التوضيح لشرح الجامع الصحيح)
حنیفیت یعنی از تمامی ادیان به کناری بودن و شبیه نبودن و به حضرت ابراهیم حنیف گفته میشود زیرا در توحید بود و دیگر ادیان دچار انحراف وشرک شده اند. گفته شده است که منسوب به صابئ بن مارى هستند که در زمان حضرت ابراهیم میزیسته اند. (التوضيح لشرح الجامع الصحيح)
کسانیکه ادعای ایمان کرده اند و کسانیکه ادعای بر دین موسی بودن کرده اند و کسانیکه ادعای بر دین مسیح بودن کرده اند. (نظم الدرر) مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً: منظور هر آنکس از اینان که به دین قبل حضرت رسول الله ص عامل بوده اند تا وقت منسوخ شدن آنها و تصدیق قلبی داشتند به مبدأ و معاد. (بیضاوی)
منظور این است اگر این کفار، ایمان خالص بیاورند و واقعا به اسلام داخل شوند. (بیضاوی)
کسی که با زبان و قلب ایمان بیاورد. (سمعانی) میتواند که بمعنی این باشد: و کسانی که بعد تو به تو ای محمد، ایمان میآورند تا روز قیامت. در اینصورت قبل من آمن واو مضمر خواهد بود.
(بغوی) من آمن اول آیه منظور کسانی هستند که به انبیای گذشته ایمان آورده ولی به تو ای محمد ایمان نیاورده اند میباشد و منظور از یهود و نصاری آنان که کیش تحریف شده را قبول کرده بودند و صابئی گروهی از کفار هستند. (بغوی)
منظور این اشخاص با ایمان به محمد عمل صالح انجام داده اند زیرا بدون ایمان به رسول الله ص عملی صالح نخواهد بود. (الوجیز)
منظور از عمل صالح این است که در ایمان خود راستگو هستند، به اینکه به پیامبر زمان خود ایمان آورند و به ایشان تابع شوند و به اعتقاد خود خللی وارد نکنند. (نظم الدرر)
فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ:
یعنی پاداش اعمال آنان نزد الله است. (خازن)
یعنی ثواب اعمال آنان در آخرت نزد الله است. (بحر العلوم)
اجرشان نزد الله محفوظ است و جای نگرانی و غم فراموشی یا تلف آن نیست. (نظم الدرر)
وَلَا خوف عَلَيْهِم وَلَا هم يَحْزَنُونَ} برای آنان ترس و غمی در آخرت نیست. (سمعانی)
الله تعالی چنین بیان میدارد که این پاداش همراه آن ترسی و یا غمی نخواهد بود و آن در آخرت حاصل خواهد شد. (رازی)
بیاد آورید نعمتی دیگر و عنادی دیگر و عهدی که شما ای بنی اسرائیل قبول کردید و وقتی از قبول آن تورات که به درخواست خود شما بود، سرباز زدید و کوهی بر بالای سر شما آورده شد و بدین وسیله قبول کردید و گفتیم که آن عهد را محکم و به جد بگیرید و بدان عمل کنید و تعلیم دهید و فراموش نکنید تا به وسیله ی آن از هلاک رهایی یابید و تقوی پیشه کنید و از گناهان دوری کنید.
مستندات
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ:
به بنی اسرائیل یادآوری میکند که از آنان عهد و پیمان گرفته شده است تا الله را یگانه بدانند و شرک نورزند و به رسولان تابع شوند. (ابن کثیر) یادآوری جنایتی دیگر از جنایات اسلاف بنی اسرائیل زمان رسول الله ص و آن عهد محافظت از تورات است. (ابی سعود)
این دهمین نعمتی است که برای بنی اسرائیل یادآوری میشود و نعمت بودن آن برای این است که مصلحت آنان در این بوده است. (رازی)
وقتی عهد گرفتیم که از موسی تبعیت کنید و به تورات عمل کنید. (بیضاوی) به قبول آنچه در تورات هست. (نسفی) از ابن عباس میثاق و عهد گرفته شده دو میثاق است: یکی همان میثاق و پیمانی که وقتی از صلب آدم خارج شدند و عهد گرفته شد و دیگری پیمان مذکور در تورات و دیگر کتب آسمانی. (بحر العلوم)
{وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور}: کوهی را بر بالای شما قرار برد. (نسفی)
سبب بالا بردن کوه بر سر آنان این بود که وقتی تورات را دریافت کردند و در آن وظائف تکلیف شده را دیدند از قبول آن سرباز زدند و امتناع کردند و الله تعالی به جبرئیل دستور داد تا کوهی بر بالای سر آنان بلند کند تا مجبور به قبول شوند و جبرئیل کوه طور را بلند کرد و بر آنان سایه انداخت و موسی گفت اگر قبول کنید برداشته خواهد شد والا بر سر شما کوه انداخته میشود و بنی اسرائیل قبول کردند. (نسفی) از ابن عباس: طور به کوهی که دارای گیاه است گفته میشود و اگر گیاه نداشته باشد، طور گفته نشود. (ابن کثیر)
خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ:
آنچه به شما داده شده است از تورات را با جدیت و عزیمت بگیرید. (نسفی) به آنچه در تورات هست عمل کنید. (ابن کثیر)
امتثال امر کنید. (ابن کثیر)
وقتی امر به سجده برای الله شدند، امتناع کردند و بوسیله کوه مجبور شدند و در این سجده به یک طرف صورت سجده کردند و عذاب برداشته شد و سجده ی انان چنین است. (ابن کثیر)
وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ:
حفظ کنید آنچه در تورات هست را تعلیم دهید و فراموش نکنید و از آن غافل مشوید. (نسفی)
تورات را قرائت کنید و بدان عمل کنید. (ابن کثیر)
به آنچه در تورات هست، تفکر کنید. (بیضاوی)
{لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} امید میرود که متقی باشید. (نسفی)
تا بوسیله ی آن از گناهان دوری کنید. (بیضاوی)
تا بوسیله ی آن از هلاک دنیوی و اخروی برهید. (مظهری)
بعد اینکه تورات و احکام آن را قبول کردید، اعراض نمودید و اگر فضل خدا نبود در دنیا هلاک و در آخرت دچار عذاب میشدید.
مستندات
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ: بعد از آن، شما اعراض کردید. (واضح)
اصل تولی، پشت کردن است و اینان به وضوح اعراض کردند همانند آنکه به چیزی پشت میکند. (زهرة التفاسیر) این رویگردانی بعد قبول عهد آنان بوده است. (زهرة التفاسیر)
فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ:
اگر فضل الله نبود و به شما مهلت نمیداد. (خازن)
منظور از فضل الله: اسلام و از رحمت قرآن است. (ماتریدی) فضل الله محمد ص است که برای الفت شما ارسال شد و به دین حق دعوتتان میکند و این بعد فترتی بود که رسولی نیامده بود. (ماتریدی)
فضل الله، نجات پدران شما بود که اگر نجات نمی یافتند، شما الان وجود نداشتید. (ماتریدی)
فضل الله همان اعطای تورات به آنان است. (ماتریدی) فضل الله قبول توبه ی آنان و رحمتش، عفو آنها است. (قرطبی) لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ: از زمره ی زیان کشان میبودید، با رفتن دنیا از دستان شما و با عذاب در آخرت. (خازن)
بنی اسرائیل آنان را که در روز شنبه که برای آنان صید حرام بود و باز صید میکردند شناختند و حکم آنان را نیز دانستند و حکم این شد که وقتی از اینکار دست برنداشتند، دستور تکوینی آمد که به بوزینه تبدیل شوند و جزو طرد شدگان قرار گرفتند.
مستندات
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ: همانا شناختید کسانی را که در روز شنبه از شریعت الله، تعدی میکردند. (قرطبی)
گفته شده است که منظور حکم آن اشخاص را دانستید. (قرطبی)
تجاوز آنان در روز شنبه اینکه آنان در این روز از صید ماهی منع شده بودند و آنان این عمل نامشروع را انجام دادند و صید را در آن روز حلال دانستند. (قرطبی)
آنان روز شنبه به دام میانداختند و در زوز یکشنبه میگرفتند. (ماوردی)
فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ:
پس گفتیم که به میمون تبدیل شوید. (ماتریدی) گفته شده است که ظاهر و جسم آنان تبدیل شد و فهم و شعور انسانی در آنها باقی ماند. (ماتریدی) مجاهد گوید که منظور مثل است یعنی همانند میمون شدند. (ماوردی) در حالیکه شما دور شوندگان و طرد شدگان هستید. (خازن) منظور این است که جزو طرد شدگان شوید و به میمون تبدیل شوید. (خازن) گفته اند که تا سه روز به این صورت باقی میماندند و بعد میمردند. (ماوردی)
این اتفاق یعنی تنبیه تعدی کسانیکه ماهیگیری را روز شنبه حلال شمردند، و به میمون تبدیل شدند، عبرتی قرار دادیم برای هم عصران آنها و همچنین برای آیندگان و موعظه ای است برای امت محمد که اگر حرامی را حلال شمارند، عقوبتی چنین برای آنها خواهد بود پس تا قیامت یادشان باشد.
مستندات
نکال: عذاب و عبرة و بی آبرویی آشکار را گویند. (ثعلبی) این عذاب را عذابی بخاطر گناهان انجام شده قرار دادیم و عبرتی برای آیندگان آنها. (بحرا لعلوم) پس این قریه که دچار چنین سرنوشتی شد را عبرتی برای دیگر آبادی های همراه در آن زمان و آبادی های آینده قرار دادیم. (بحر العلوم)
این میمون و بوزینه شدن را عبرت قرار دادیم. (ثعلبی)
این عقوبت، جزای گناهانی که آنان قبل نهی از ماهیگیری روز شنبه است و همچنین جزای ارتکاب جرم ماهیگیری روز شنبه است. (ثعلبی)
این از عذاب آخرت است و نصیحت در دنیا که تا روز قیامت یادشان بماند. (ثعلبی)
این عذابی برای انجام این جرم است و برای کسانیکه بخواهند، چنین عملی را تکرار کنند. (طبری)
وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ:
و یادآوری برای مسلمانان که اگر حرامی را حلال بدانند به چه سرنوشتی دچار خواهند شد. (بحر العلوم)
بیان قصه ای است که برای بنی اسرائیل در زمان حضرت موسی رخداده است و شرح آن اینکه از بنی اسرائیل مردی ثروتمند بود و فرزندی نداشت و وارث وی برادرزاده ی وی بود و به طمع ارث عموی خود را کشت و بر در مردی دیگر گذاشت و مردم جبهه گیری کردند و آماده ی جنگ شدند و عاقلان و ریش سفیدان گفتند که جنگ برای چه بلکه رسول خدا بین ماست از وی درخواست حل و فصل این قضیه کنیم پس چنین کردند و حضرت موسی طبق همین آیه فرمود که گاوی را ذبح کنند و مردم گفتند آیا ما را مسخره میکنی و حضرت موسی جواب داد که پناه بر خدا که قصد مسخره کردن داشته باشم. (ابن کثیر)
مستندات
و در روایتی آمده است که وقتی عموی خود را کشت اصرار کرد تا الله برای آنان قاتل را شناسایی کند و حضرت موسی امر به ذبح گاو (هر نوع گاوی) نمود.
وقتی بنی اسرائیل از جدی بودن خواست حضرت موسی مطمئن شدند گفتند که چگونه گاوی باید باشد و حضرت موسی بیان داشت که گاوی میان سال باشد نه پیر باشد و نه خرد بلکه بین این دو باشد.
بعد اینکه سن گاو مشخص شد باز سوال کردند که این نوع گاو بسیار است پس برای ما بگو که چه رنگی باشد. و حضرت موسی بیان داشت که زرد یکدست و خالص باشد و رنگش باعث خوشی بینندگان آن باشد.
برای بار سوم پرسیدند و خواستند تا الله برایشان مشخص کند که این چه گاوی است که بر ما مشتبه شده است و نمیدانیم کدام گاو را ذبح کنیم و ان شاء الله این بار بیان کند، ما گاو را خواهیم شناخت و هدایت خواهیم شد.
پس حضرت موسی بیان داشت که الله گوید که آن باید گاوی باشد که برای شخم زدن نباشد و نه برای آبیاری بلکه گاو سالم از عیوب باشد که در آن لکه ی سفیدی نباشد.(ابن کثیر)
پس بنی اسرائیل گفتند که الان حق را بیان نمودی پس آن گاو مورد نظر را ذبح کردند. و نزدیک بود که آن امر را انجام ندهند و این اقدام به عمل نکردن برای این بود که آن گاو مورد نظر، خیلی گران بود و یا برای ترسیدن از آشکار شدن قاتل بوده است. (بیضاوی) گویند که کودک یتیمی بود که با مادرش زندگی میکرد و گاوی به ارزش سه دینار داشتن و با آن زندگی میکردند و حاضر نبود این گاو را بفروشد تا اینکه به قیمت پوست گاو پر از طلا راضی شد. (بیضاوی) گویند اگر بنی اسرائیل اول امر حضرت موسی عمل میکردند و گاوی میگرفتند و ذبح میکردند، امر تمام میشد ولی هرچه سوال کردند، امر برایشان سختتر گشت تا اینکه یک گاو را به این قیمت گرفتند و ذبح کردند. (ابن کثیر) گویند که چهل سال در پی یافتن این گاو گشتند. (نسفی)
پس امر شد که آن میت را با بعضی از اعضای گاو بزنند تا زنده شود و قاتل خود را معرفی کند و در مورد اینکه چه عضوی از گاو بوده است چند قول ذکر کرده اند:
مستندات
1-از ابن عباس: استخوان نزدیک به رانها است.
2-از ضحاک: زبان 3-از سعید بن جبیر: دم گاو بوده است 4-از سدی: تکه گوشتی بین دو کتف آن. 5-گوش آن. در هر صورت گاو زنده شد و قاتل را معرفی کرد و مرد. (تفسیر ثعلبی) و قاتل از ارث محروم گشت و دیگر قاتلی از مقتول خود ارث نبرد. (خازن)
بعد از آن قلبهای شما از نرمی و تواضع و خشیت و مهربانی، تهی گشت. پس همانند سنگ شد و یا خشکتر از آن شد. (بحر العلوم) بلکه سنگ نیز از قلب سخت و خشک شده بهتر است. (خازن) و بعضی سنگها هستند که شکافته میشوند و از آن آب خارج میشود. (بحر العلوم) بعضی از سنگها هستند که از ترس الله فرو میریزند.
مستندات
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ: منظور از بعد از آن:
بعد از دیدن اینکه مقتول شما زنده میگردد. (بحر العلوم) بعد از دیدن آیات و نشانه ها از قبیل تبدیل شدن به میمون و نشانه های دیگر. (بحر العلوم)
فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً:
پس همانند سنگ شد بلکه سختترین شیی شد. (بحر العلوم)
بیان خشکتر از سنگ بودن قلبهای آنان است و میفرماید: بعضی از سنگها از آن نهرها جوشیدن میگیرد و این سنگ منظور میتواند که سنگ حضرت موسی باشد و یا سنگهای کوهستان که از آن نهر ها جاری است. (بحر العلوم)
ای رسول الله ص و ای مومنان، آیا از یهود انتظار تصدیق یا انتظار ایمان با دعوت شما را دارید؟ در حالیکه در گذشته نیز با شیندن کلام الله، آن را تحریف کرده اند در حالیکه خود میدانستند که دروغ میگویند.
مستندات
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ: مخاطب آیه رسول الله ص و مومنان هستند. (نسفی) یعنی آیا امید دارید که یهود به شما ایمان بیاورند و دعوت به ایمان شما را قبول کنند؟ (نسفی) آیا انتظار دارید که آنان شما را تصدیق کنند؟ (بیضاوی) وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ
این در حالی است که در سلف آنان کسانی بودند که تورات که کلام الله است را میشنیدند و بعد تحریف میکردند مثال تحریف آنان تحریف صفات رسول الله ص که در تورات آمده بود و دیگر مثال تحریف آنان آیه ی رجم است. (بیضاوی) گفته شده است که منظور همان هفتاد مرد منتخب بنی اسرائیل بوده است که کلام الله را شنیدند و بعد گفتند که ما در آخر شنیدیم که الله فرمود: اگر خواستید عمل کنید و اگر نخواستید عمل نکند. (بیضاوی)
{وَهُمْ يَعْلَمُونَ}
و این در حالی است که خود آنان میدانند که دروغ میگویند. (نسفی) پس اگر یهود زمان شما ای رسول الله ص و مومنان، تکذیب کردند و کفر ورزیدند، از آنان جای تعجب نیست زیرا در این مساله سابقه دار هستند. (نسفی) از آنان چنین انتظاری نداشته باشید که سابقه دار هستند. (جلالین)
در این آیه قسمتی از حرکات یهود زمان رسول الله ص را بیان میدارد و از جمله حرکات آنان این است که وقتی با مومنان روبرو میشوند، اظهار میکنند که به رسول الله ص ایمان دارند و سعی میکنند با سخنانی مردم را گمراه کنند مثلا بگویند که این پیامبر عرب است و نه برای یهود و وقتی با یکدیگر خلوت میکنند، بعضی به آنان که از پیامبر آخر زمان خبر داده بودند میگویند که چرا به مسلمانان از آنچه الله به شما داده است خبر میدهید و این کار شما باعث میشود که علیه خودتان استفاده کنند و بعضی نیز از روی جهل میگفتند که در قیامت حجت علیه شما قائم خواهد بود که چرا با وجود دانستن نبی بودن محمد به وی ایمان نیاورده اید.
مستندات
منظور یهود هستند و منظور آیه بیان افعال شنیع آنان است که در برخورد با مومنان اظهار ایمان میکنند و عده ای نیز ساکت هستند و وقتی با یکدیگر خلوت میکنند، میگویند که آیا انچه را که الله به شما بیان کرده را با مومنین محمد، سخن میگویید؟ تا بدینوسیله با آنچه از حکم الله نزد شما هست را علیه شما استفاده کنند؟ (ابوسعود) از ابن عباس: یهود وقتی با مومنان برخورد میکردند میگفتند که محمد نبی است ولی برای شما است و عمومی نیست و وقتی خلوت میکردند میگفتند که مگر قبلا علیه آنان بوسیله ی این نبی بر علیه عرب، طلب نصرت نمیکردید و توسل نمیکردید؟ خود میدانید که در کتب ما آمده است که باید از پیامبر تبعیت کنیم پس اقرار نکنید و انکار کنید تا حجت علیه شما نباشد. (الدرالمنثور) لیحاجوکم عند ربکم منظور این است که اگر شما آنچه در تورات هست را به مومنان بگویید در قیامت علیه خود شما استفاده خواهد شد و این نشان از فرط جهل آنان خبر میدهد چرا که در قیامت چیزی مخفی نخواهد ماند. (مظهری)
الله تعالی به یهود که خود را مومن به الله میدانند یادآوری میکند که الله به سر و نهان آنان اشراف دارد و میداند پس باید که از نفاق دست بردارند و به رسول الله ص ایمان بیاورند.
مستندات
آیا یهود نمیدانند که الله تعالی آنچه را که مخفی میکنند و آنچه را که در آشکار انجام میدهند را، میداند؟ (خازن) آنچه را که بین خود میگویند و آنچه را که به اصحاب محمد ص اعلام میکنند را میداند؟ (بحر العلوم) آنچه را که وقتی در خلوت خود هستند و کفر و تکذیب آنان را الله میداند و آنچه را که در وقت ملاقات با اصحاب محمد ص میگویند را میداند. (طبری) دو قول در این آیه مطرح است یکی اینکه یهود میدانند که الله تعالی نهان و آشکار را میداند پس این آیه برای یادآوری است و دیگری اینکه نمیدانند که الله از سر و آشکار آنان خبر دارد پس با این آیه به آنان گوش زد میکند که الله عالم به نهان و آشکار است. (رازی)
از اهل کتاب گروهی هستند که بی سواد هستند و علم دینی ندارند و آنان فقط خواندن تورات را میدانند و معنی آن را متوجه نمیشوند و فقط از علمای خود تقلید کورکورانه میکنند و بر اساس گمان خود که علمای آنان به آنها تلقین کرده اند از قبیل اینکه گفته اند زیاد عذاب داده نخواهید شد و گفته اند که فقط یهودیان و مسیحیان وارد بهشت خواهند شد، را آروزی خود قرار داده بودند و از ایمان به رسول الله ص سر باز زده بودند. این آیه از تقلید محض منع میکنند و بیان میدارد که با گفتن من که نمیدانم از گناه گمراهی رها نمیشوند و بلکه باید در یافتن حق کوشش کنند و دیگر اینکه بر اساس آروز الله پاداش نمیدهد بلکه تلاش صحیح لازم است و دیگر اینکه طبق بیان ابن کثیر برای دانستن عبادات خود و اوقات آن به حساب و کتاب نیازی نیست و دین ما اسان است و بر اساس شرع باید عمل شود.
مستندات
این آیه قسمی از یهود را بر میشمارد که اطلاع و علمی از کتاب خود ندارند و باز از روی گمان از رئیسان خود تقلید میکنند و عناد میورزند و این طبقات یهود که آیات شمرده است مختص این امت نبوده بلکه در امت محمدی نیز چنین هستند بعضی گمراه هستند و گمراه میکنند وبعضی سکوت میکنند و بعضی مثل گروه مذکور در این آیه کورکورانه تقلید میکنند و گمراه میشوند. (رازی)
اُمّی کسی که به کتاب و رسول، اعتقاد ندارد که در این آیه نمیتواند که منظور باشد. دوم کسی که نوشتن و خواندن را به خوبی نمیداند و منظور از امی در این آیه همین است زیرا یهود به کتاب و رسول اعتقاد دارند. (رازی)
رسول الله ص میفرماید ما امتی امی هستیم که کتاب و حساب نداریم و هر ماه اینگونه است و با دست خودشان یک بار بیست و نه روز و دیگر بار سی روز بودن ماه را نشان دادند و منظور رسول الله از این قول این است که برای عبادت خود و اوقات عبادت خود به کتاب و حساب نیازی نداریم. (ابن کثیر)
اِلّا امانی:
آنچه آنان گمان میکنند این است که آرزو دارند که بخاطر خطای خود، الله آنان را مواخذه نکند برای اینکه علمای آنان به آنان چنین گفته بودند که فقط چند روز معدود مورد عذاب قرار خواهند گرفت و بعد نجات خواهند یافت. (رازی) دوم آروزی واهی است که علمای آنان به آنان چنین تلقین کرده بودند و اینان از روی تقلید قبول کرده بودند. (رازی) سوم آرزوی قلبی آنان این بود که میگفتند فقط یهود و مسیحیان به بهشت خواهند رفت و این آرزویی بیش نیست. (رازی)
منظور از امانی این است که آنان فقط آن مقدار را که برای انان قرائت شده است را میدانند و نمیتوانند در آن تامل و تفکر داشته باشند. (رازی)
نکته ای که در این آیه هست اینکه همانگونه که گمراه کننده مذموم است، کسیکه گمراه شده است و فریب خورده است نیز مذموم است. (رازی) یعنی این افراد بی سواد فقط از روی گمان که از علمای خود شنیده اند نبوت رسول الله ص را انکار میکنند و این از روی گمان و ظن است. (نسفی) مگر آنچه که میخوانند ولی معنی آن را متوجه نمیشوند. (بیضاوی)
علمای یهود که بخاطر ترس از دست دادن ریاست خود و عواید خود دست به تحریف تورات زده بودند، به آنان یادآوری میشود که برای آنان موکدا عذاب شدید که میتواند کوهی از عذاب در جهنم باشد و یا دره ای از عذاب در جهنم باشد را مستحق گشته اند و این استحقاق ویل آنان بخاطر تحریف کتاب الله بوده است و بخاطر کسب آنان بوده است.
ویل: عذاب شدید. و یا گفته اند که کلمه ای است که در وقت شدت گفته میشود و گفته اند نام دره ای در جهنم است که چرک جهنمیان بر آن میریزد. (بحر العلوم)
ویل نام کوهی در جهنم است. (طبری)
در این آیه ویل را برای کسانی از یهود میداند که خود صفات رسول الله ص را محو کرده بودند و بعد از خود صفاتی نوشته بودند و به مردم عادی خود میگفتند که این کتاب خداست. (بحر العلوم) در بین یهود کسانی بودند که کتابی را از خود نوشته و به عرب میفروختند و میگفتند که این کتاب الله است. (طبری)
تورات را تحریف کرده و به خورد عوام میدادند تا با آن از مال مردم بخورند. (طبری)
این عمل آنان برای این بود تا عوام را فریب دهند و رشوه خواری کنند و از آنان هدایا بگیرند. (خازن) روایت شده است که وقتی رسول الله ص به مدینه تشریف آوردند علمای یهود که خود و مقام خود را در خطر دیده بودند و فکر کردند که اگر ایمان بیاورند از عوائدی که از عوام دریافت میکنند محروم خواهند شد پس صفات رسول الله را که نوشته شده بود تحریف کردند و وقتی عوام یهود به آنان رجوع میکردند تا صفات رسول الله ص را بدانند آنان نوشته ی خود و قسمت تحریف شده را برای عوام قرائت میکردند و صفات دیگری بیان میداشتند و عوام وقتی آن صفات را مخالف با صفات رسول الله ص مییافتند، از ایمان به رسول الله ص امتناع میکردند. (ابی سعود)
{فَوَيْلٌ لَّهُمْ}.... تکرار ویل برای این افراد است تا برای آنان ویل بودن را تاکید کند.
یکی از دروغهای دینی یهود این بود که میگفتند و ادعا میکردند که مدت اندکی را در جهنم خواهند و برای این گفته ی خود حتی ادعای وجود آن درتورات شده بودند و این باعث شده بود که در مورد ایمان پیامبر آخر زمان بهایی قائل نشوند و الله تعالی به پیامبر ص دستور میدهد که به از آنان بپرسد که آیا عهد و پیمان نوشته ای بر این ادعای خود دارید؟ در اینجا اگر نوشته ای مثل تورات داشتند قطعا رو میکردند و بعد ادامه میدهد بلکه شما آن را از خود در آورده اید و دروغی بیش نیست.
مستندات
یکی دیگر از اکاذیب یهود است که از خود ساخته بودند. (ابی سعود)
{وقالوا لن تمسنا النار إلا أياما معدودة}
یهود چنین میپنداشتند که فقط اندازه ی چهل روز عذاب خواهند دید و آن مدتی بود که اجداد آنان، گوساله پرستی کرده بودند. (نسفی) و گفته اند که آنان چنین میپنداشتند که مدت دنیا هفت هزار سال خواهد و بود و برای هر هزار سال یک روز عذاب خواهند دید و بعد خلاص خواهند شد. (نسفی) اصم از بعضی از یهود روایت کند که میگفته اند که ما گوساله را هفت روز عبادت کردیم و ما فقط باندازه ی همان روزها عذاب خواهیم دید. (رازی) از ابن عباس یهود گمان میکنند که در تورات آمده است که مسیر جهنم چهل سال راه است و با رسیدن به درخت زقوم پایان مییابد و آنان هر روز قدر یک سال را طی خواهند کرد و بعد خلاص خواهند شد. (ابی سعود) از آنان روایت شده است که گویند به مدت چهل روز یعنی مدت عبادت گوساله عذاب داده شوند وبعد آنان را ندا شود که هر آنکس که ختنه کرده است را بیرون بیاورید. (آلوسی)
قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً: جواب ادعای یهود است. (التحریر و التنویر)
الله تعالی به رسول الله ص امر میکند که به آنان بگوید که آیا برای چنین ادعایی عهدی از خدا گرفته اید؟
فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ :
اگر عهدی دارید که الله خلف وعده نخواهد نمد. (مظهری)
آری الله عهد گرفته است ولی نه آن دروغی که شما ادعا میکنید بلکه عهد این است که اگر کسی کفر و یا گناه کبیره ای انجام دهد و از تمامی جوانب وی را در بر گیرد و این دربر گرفتن منظور این است که گناه قلبی یعنی اعتقادی داشته باشد و گناه بدنی داشته باشد که تمام وجود وی را در بر گیرد که همان کفر است، پس اشخاصی که چنین صفاتی را داشته باشند پس جزای انان جاودانه در جهنم بودن است و نه همانند گمان یهود که فکر میکردند هرکاری میتوانند انجام دهند وباز مدتی معدود را در جهنم بمانند و بعد خلاص شوند.
مستندات
بلی برای اثبات بعد نفی میآید و معنی آن چنین است بله شما را عذاب خواهد رسید . (محاسن التاویل)
کسی که عمل گناهی انجام دهد و گناه از تمام جوانب وی را در بر گیرد و در گناه فرو رود. (محاسن التاویل) منظور از گناه کفر و شرک است چرا که در مورد یهودی نازل شده است که ادعا میکردند مدت معدودی عذاب خواهند دید و دیگر اینکه به رسول الله ص ایمان نیاورده بودند. (محاسن التاویل) یعنی کبیره ای از گناهان کبیره انجام دهد و از تمام جوانب یعنی قلب و زبان و تمام اعضای وی را و تمام کمال، وی را فراگیرد. (ابی سعود) گفته شده است که السيئةُ یعنی كفر والخطيئةُ یعنی گناه کبیره و بعضی عکس این را گفته اند یعنی سیئه کبیره و خطیئه کفر است. (ابی سعود)
پس کسان موصوف به این صفات که من جمله نسبت دروغ عذاب معدود به الله دادند و کلام الله را تحریف کردند، در آتش جهنم جاودانه هستند نه گمان آنان که مدت معدودی خواهند بود. (ابی سعود) بدانکه اکثر مردم به همنشینی اولیاء اکتفا میکنند و در شهوات و گناه فرو میروند و گویند که از فلان سید شنیده ایم که گفته است که هرکس ما را ببیند وی را آتش مساس نکند پس این غلط وفریب خود است چرا که رسول الله صبه دختر خودشان فرموده اند: ای فاطمه دختر محمد من چیزی را تو نمیتوانم از الله دفع کنم بلکه خودت نفس خودت را بخر (یعنی با عمل صالح خودت را نجات ده) و رسول الله ص به کسی مردی که گفته بود یا رسول الله ص دعا کن تا در بهشت رفیق شما باشم، فرمودند: پس به من برای رفاقت با تو در بهشت با کثرت سجود، کمک کن. پس اگر ولیی بر حقی چنین سخنی گوید (هر که ما را ببیند آتش مساسش نکند) ولی به شرطی که آن شخصی که وی را دیده است، امتثال اوامر کند و اجتناب نواهی نماید زیرا امید است که به فضل الله و برکت اولیاء اعمال صالح شخص مقبول حق افتد و از گناهان وی گذشت کند زیرا اولیاء الله از الله عهد گرفته اند که هرکس را به آنان تعلق خاطر باشد و به شریعت متمسک باشند، آن اولیاء الله را شفیع آنان گرداند.(البحر المدید)
بهشت جاودان که خروجی از آن نیست برای کسانی است که ایمان بیاورند و از جمله ی ایمان تصدیق محمد رسول الله ص است و عمل صالح انجام دادن است نه گمان یهود که مدتی را در جهنم بوده بعد خارج شوند.
مستندات
سنت الهی در قرآن چنین است که هرگاه وعیدی ذکر کند بعد ان وعده ای ذکر میکند. (ابی سعود) و کسانی که به آنچه شما (ای یهود) کفر ورزیدید، ایمان بیاورند و آنچه از عمل نیک را که شما ترک کرده اید را انجام دهند، پس برای این موصوفان به این صفات حسنه، بهشت جاودانه است. (الدر المنثور)
و کسانی که به الله و محمد ایمان آورده و تصدیق نمودند و طاعات انجام دادند یعنی امتثال اوامر و اجتناب نواهی کردند، برای آنان بهشت جاودان است. (بحر العلوم)
بیاد بیاورید ای بنی اسرائیل که از شما پیمانی محکم گرفته شده است که الله را عبادت کنید و به والدین خود نیکی کنید با مهربانی و سخن نرم و انجام اوامر آنان که مخالف شرع نباشد و دیگر اینکه به خویشان نزدیک خود نیکی کنید و نیاز آنان را که در وسع شماست را برطرف کنید و به یتیمان یعنی کودکان پدر مرده، یاری رسانید و به نیازمندان کمک کنید و به مردم سخن نیک گویید یعنی امر به معروف کنید و نهی از منکر کنید و به مقتضای مقام عمل کنید اگر شخصی فاسق است فسق وی را بگویید تا مردم از وی دوری کنند و نماز برپادارید و حق و حقوق نماز نگاه دارید و زکات به مستحقش بدهید ولی افسوس که ای یهود شما از وفای به عهد روی گردان شدید و عده ای قلیل از شما پایبند ماندند و عادت شما روی گرداندن است و عجیب نیست که از ایمان رسول الله ص روی گردانید. در این آیه الله تعالی به بنی اسرائیل عهد و پیمان آنان را یادآوری میکند و این یاداوری شامل یادآوری برای ما مسلمانان نیز میباشد.
مستندات
یادآوری امری دیگر برای بنی اسرائیل است. (طبری) عهد موکد از شما ای بنی اسرائیل گرفتیم مبنی بر اینکه عبادت نکنید مگر الله را و و... (طبری) منظور از میثاق عهد موکدی است که در تورات از بنی اسرائیل گرفته اشد مبنی بر ایمان آوردن به محمد ص . (بحر العلوم) ای امت محمد بیاد بیاورید که از بنی اسرائیل عهد موکد گرفتیم که عبادت نکنند مگر الله را.. (طبری) هر عهدی که از بنی اسرائیل گرفته شده است از امت محمد نیز اخذ شده است و ذکر قصه ی بنی اسرائیل برای این است تا از عهد شکنی تحرز کنیم. ()
لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ: عبادت را با خلوص کامل برای الله انجام دهید و غیر الله را عبادت نکنید. (طبری) وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً:
به والدین خود نیکی کنید و در این آیه اهمیت نیکی به والدین آشکار میشود چراکه این امر را کنار عبادت الله قرار داده است تا نشان دهد که از اهمیت بسزایی برخوردار است. (بحر العلوم) گویند در سه آیه سه امر کنار هم و باهم ذکر شده اند که هر یک بدون دیگری قبول کرده نشود 1-اطاعت الله و رسولش (وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [المائدة: 92]) 2-شکر الله و شکر والدین( أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ [لقمان: 14]) 3-نماز و زکات (وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [البقرة: 43 وغيرها]). (بحر العلوم) از والدین باید که اطاعت شود در اموری که مخالف شرع نباشند و آنان را اذیت کرده نشود هرچند کافر باشند و همچنین هرچند فاسق باشند و آنان را به ارامی و نرمی نهی کرده شود. (خازن)
{وَذِي القربى} خویشان و نزدیکان نیکی کنند.
در متون فقهی حنفی در کتاب وصیت باب وصیت به اقارب یعنی نزدیکان چنین آمده است که اگر کسی به اقارب (خویشان) فلان شخص وصیت کند پس به خویشان آن شخص هرکس که نزدیکتر باشد، مشمول وصیت میشود و منظور از اقارب ذی رحم محرم یعنی محارم شخص است و والدین و فرزندان داخل نیستند و این قول امام اعظم است و صاحبین گویند که منظور از اقارب، هرکسی که از دورترین پدر وی در اسلام منسوب است را شامل میشود. (مثال هدایه فی شرح البدایه)
وَالْيَتَامَى:
جمع یتیم و تعریف یتیم: کودک نابالغ که پدرش فوت شده است و وقتی به سن بلوغ رسید دیگر اسم یتیم ندارد. (خازن) المساكين: جمع مسکین و در تعریف و فرق آن با فقیر اختلاف است و هر یک دلیل خود را دارند و بعضی گفته اند که فقیر کسی است که صاحب مال است ولی به اندازه ی نصاب زکات نمیرسد و مسکین کسی است که اصلا مالی ندارد و بعضی عکس ان را گفته اند. (تبیین الحقائق)
وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا:
به مردم نیک گویید یعنی آنچه از اخلاق حسنه است و آنچه از راهنمایی هست را برای مردم بگویید. (ابی سعود) نیک گویی اینکه به اوامر الهی امر و از نواهی وی تعالی نهی کنند. (نظم الدرر) منظور سلام کردن به یکدیگر است و روایت شده است که بنی اسرائیل به یکدیگر سلام نمیکرده اند. (ابن کثیر) منظور از قول نیک این نیست که هرچه آنان خوششان میآید را بگوییم بلکه قول نیک آن است که آنچه نفع آنان هست را گفته شود مثلا وقتی فاسق یا کافری را نکوهش کنیم یا لعنت کنیم برای این است که به راه راست هدایت شود و برای همین است که رسول الله ص فرموده اند که فاسق را با آنچه از فسق در وی هست، ذکر کنید، تا از وی دوری کنند. (اللباب فی علوم الکتاب)
از جمله ی قول نیک که بر بنی اسرائیل واجب شده بود این است که باید صفات رسول الله ص را ذکر میکردند و خبر درست را میرساندند. (مظهری) وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ:
نماز برپا دارید و زکات دهید و این دو در شریعت یهود نیز فرض بوده است. (ابی سعود)
منظور از امر به نماز و زکات ، امر به اسلام آوردن و نماز و زکات اسلامی را ادا کردن است. (البحر المحیط) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ:
بعد اخذ عهد موکد، روی گرداندید مگر عده ای کم از شما و شما روی گردانان هستید. شما از میثاق اخذ شده، روی گردانیدید و از ایمان به محمد رسول الله ص روگردانان هستید. (البحر المحیط) شما اقوامی هستید که رویگردانیدن عادت شماست. (بیضاوی)
ادامه ی یادآوری عهد و پیمان برای یهود است که اولی در مورد عبادت الله و مسائل مربوط به آن بود و این آیه مربوط به معاشرت و نوع رفتار آنان بین خودشان است. و عهد این است که یکدیگر را نکشند و خودکشی هم نکنند و یکدیگر را آواره نکنند و همچنین رفتاری نکنند که باعث قتل و اوارگی آنان شود و پیشینیان حضورا و یهود زمان رسول الله ص به آن اعتراف دارند و گواهی میدهند و راضی هستند.
مستندات
این عهد نعمتی دیگر برای یهود است که یادآوری میشود خود آنان به صحیح بودن آن اقرار کرده بودند. (رازی) عهدی دیگر از یهود اخذ شده آن است که یکدیگر را نکشند و اینکه خود را نکشید گفته است برای این است که اگر کسی دیگری را بکشد بر وی قصاص واجب میشود پس در نتیجه خود را به کشتن داده است. (نسفی) و معنای دیگر این است که خودکشی نکنید و در روایت آمده است که مردی در زمان جهاد خودکشی کرد و رسول الله ص فرمودند که وی جهنمی است. و در روایتی دیگر آمده است که هرکس خود را با شیی تیز بکشد پس در جهنم تا ابد با آن وسیله خودزنی خواهد کرد. (البحر المحیط) و گفته اند منظور این است که کاری نکنید که باعث اعدام شما شود مثل ارتداد و زنا و جنگ افروزی. (البحر المحیط)
وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ: منظور این است که کاری نکنید که باعث شود از دیار خود رانده شوید. (رازی)
و یا منظور این است که یکدیگر را از دیار خود نرانید و اخراج و آواره نکنید. (رازی) و یا اینکه به همسایگان خود بدی نکنید تا آنان مجبور به ترک دیار شوند. (البحر المحیط)
{ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ} و شما به آن اعتراف کردید و بر لازم بودن آن اقرار کردید. (نسفی) و خود شما بر آن حکم راضی آمدید. (ایجاز البیان) وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ:
و شما ای یهود زمان رسول الله ص خود گواهی میدهید که چنین عهدی بوده است. و این گواهی از نقل قول اجداد شما رسیده است و یا با خواندن تورات به آن گواهی میدهید.(البحر المحیط)
و نمیشود که اینان یعنی یهود را همان کسانی دانست که عهد و پیمان را قبول کرده اند زیرا آنان یکدیگر را کشتند و آواره کردند و با اینکار احکام تورات را انکار کردند و وقتی بحث اسیر و فدیه آمد کتاب به دست آمدند و فدیه گرفتند و فدیه پرداختند و این درحالی است که اخراج یکدیگر از دیار خود حرام شده بود پس آیا شما ای یهود چنین هستید که به بعضی از احکام الهی که با هوا و هوس شما جور است، ایمان میآورید و به دیگر احکام که خوشتان میآید کفر میورزید بدانید که سزای این عمل شما در دنیا خواری و ذلت است که ممکن است دچار ان شوید و دیگر سزای آن اخروی است که حتمی است و اگر در دینا خوار نشدید فکر نکنید که الله از کردار شما غافل است و عذاب نخواهد داد. بله همانطور که قبلا نیز بیان شد هرچند آیه در مورد خلاف یهود سخن میگوید ولی در مورد ما مسلمانان نیز صادق است و در این آیه هشدار است برای کسانیکه نیک و بد را به موقعیت خوب و بد دنیوی شخص میسنجند.
مستندات
ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ:
بعد شما آنان هستید یعنی بعید است که چنین باشید چون بعد آن عهد و میثاق، عهد شکنی کردید. (بیضاوی)
یکدیگر را یاری میکنید علیه آن اخرا شدگان از روی گناه و از روی دشمنی. (ابن کثیر) منظور از عدوان و دشمنی به گناه و به ظلم کردن به یکدیگر کمک میکردند. (نسفی) گویند که دو گروه از یهود در حجاز بودند یکی بنی قینقاع که با خزرج که مشرک بودند هم پیمان بودند و گروه دیگر نضیر و قُرَیظه که با اوس که مشرک بودند هم پیمان شده بودند و هرگاه هم پیمان آنها با یکدیگر جنگ میکردند اینان نیز وارد جنگ میشدند و هرچند یهود بودند و از خود بودند باز در این جنگ یکدیگر را میکشتند. و این درحالی بود که تورات در دست داشتند و میدانستند که کشتن یکدیگر حرام است و وقتی جنگ تمام میشد تورات را میآوردند و میگفتند که طبق حکم تورات در مقابل اسیران، فدیه گرفته شود. (ابن کثیر)
الله تعالی آنان را آگاه میکند و میفرماید که آیا به بعضی از احکام تورات ایمان میآورید و به بعض دیگر کفر میورزید؟ (ابن کثیر) یعنی حکم فدیه گرفتن را اجرا میکنید و حکم حرام بودن اخراج یکدیگر و کشتن یکدیگر را اجرا نمیکنید. (نیسابوری) و اینکه عدم اجرای حکمی را کفر نامیده است ممکن است برای این باشد که آنان کفر خود به حرمت کشتار یکدیگر را اظهار کرده باشند و حال انان در بقیه ی احکام نیز چنین است چرا که به نبوت حضرت موسی اقرار میکنند و از ایمان به حضرت محمد سرباز میزنند و در این کار روش و عادت عهد شکنی سلف خود را ادامه میدهند. (نیسابوری)
پس نیست سزای آنکس که چنین میکند یعنی به بعضی از احکام کتاب ایمان میآورند و به بعض دیگر کفر میورزند مگر خواری و ذلت در دنیا. (ابی سعود)
بیان این کلام برای این است که آنان بخاطر ایمان به بعض کتاب، انتظار نجات نداشته باشند و بدانند که تا به تمامی کتاب ایمان نیاورندف سودی ندارد. (ابی سعود)
از جمله ی ذلت و خواری آنان این شد که قریظه کشته شدند و اسیر شدند و ذلت نضیر این شد که از دیار خود اخراج شدند و بر انان جزیه ها گماشته شد. (مظهری)
آنان مستحق عذاب دنیوی نیز هستند ولی واجب نیست ولی در آخرت قطعی است. (ماتریدی) وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ: و در قیامت به عذابی شدیدتر برده خواهند شد. (نسفی) و یا عذاب شدیدترین عذابها که نه راحتی و نه خوشی در ان باشد. (نسفی)
همچنین است هر امتی را که به بعضی از احکام خود عمل کند و بعض دیگر را مهمل بگذارد در دنیا به خواری و ذلت دچار میشود و در آخرت به شدیترین عذابها فرستاده خواهد شد مثلا نماز و روزه و حج را بجای آورد و احکام دیگر از قبیل اینکه زکات را که حق فقرا است، اغنیاء ادا نکنند وبه آنان نرسانند در آن امت ربا و زنا و دزدی و رشوه و ظلم شایع شود و اساس نظم و زندگی را مختل کنند و عدل حکومتی و مساوات و مشورت و جهاد فی سبیل الله و نصرت مستضعفین را کنار بگذارد پس این امت خوار و ذلیل میشود و در اخرت نیز به جهنم میرود. (المنیر للزحیلی)
وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ: و الله از کردار شما غافل نیست یعنی عقوبت شما را ترک نخواهد نمود. (تفسیر ابن عباس)
و امده است از آنچه کتمان میکنید غافل نیست. (اب عباس)
آن موصوفان کسانی هستند که دنیا را عوض آخرت گرفته اند. (خازن) تخفیفی در حق این مجرمان نیست به اینکه از جزیه کم شود و یا در آخرت از تعذیب آخرت کم کرده شود. (بیضاوی) و آنان را یاری رسانده نشود یعنی عذاب از آنان دفع کرده نشود. (بیضاوی)
مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ: بجای آخرت، دنیا را انتخاب کردند. (بحر العلوم) آنان کسانی هستند که ریاست دنیوی بر ضعیفان و جاهلان و نادانان اهل دین خود را بر ایمان ترجیح دادند آن ایمانی که سبب نجات و نعمتهای جاودان بود. (طبری) فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ: لحظه ای از آنان برداشته نشود. (ابن کثیر) وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ:
یاری رسانی برای آنان نخواهد بود تا از عذاب نجاتشان دهد و از عذاب آنان را نگاه دارد. (ابن کثیر)
همانا حضرت موسی را کتاب دادیم و آن تورات باشد و بعد موسی همینکه رسولی فوت میشد، رسولی دیگر برای تعلیم شریعت موسی ارسال میشد و این امر تا حضرت عیسی ادامه داشت و عیسی را معجزات دادیم از قبیل زنده کردن مردگان و شفا دادن کور مادرزاد و معجزات دیگر و عیسی را با همراهی جبرئیل با وی تایید کردیم تا اینکه به آسمان عروج کرد. و عکس العمل یهود در مقابل رسولان اینگونه بود که اگر با هوای نفسانی آنان همخوانی نداشت آن را تکذیب میکردند و میگفتند این رسول خدا نیست و اگر میدیدند که رسولان پافشاری میکنند، و به آنان دسترسی پیدا میکردند، آنان را میکشتند و این کشتن در مورد زکریا و یحیی مهیا شد ولی در مورد حضرت عیسی نتوانستند و به آسمان عروج نمود و در مورد حضرت رسول الله ص نیز تلاش کردند که نافرجام ماند مثلا زمانی غذای مسموم به ایشان دادند و زمانی سعی کردند ایشان را سحر کنند. پس وظیفه ی ما مسلمانان این است که درس عبرت بگیریم و مثل بنی اسرائیل برخورد نکنیم بلکه احکام شرعی را با جان و دل قبول کنیم هرچند با شهوات نفسانی همخوانی نداشته باشد.
مستندات
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ: به موسی تورات را یکباره و کامل عطا کردیم. (نسفی) وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ: و بعد به تبعیت وی رسولان بیشماری فرستادیم از قبیل يوشع واشمويل وشمعون وداود وسليمان وشعياء وأرمياء وعزير وحزقيل وإلياس واليسع ويونس وزكريا ويحيى وغير آنها. (نسفی)
ذکر نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل است که یهود بجای قدر شناسی و ایمان به آن کفر ورزیدند. (رازی)
{وآتينا عيسى ابن مريم البينات}
و به عیسی پسر مریم، معجزه ها دادیم از قبیل زنده کردن مردگان و شفا دادن کور مادرزاد را و پیسه را و خبر دادن از غیب را. (نسفی)
{وأيدناه بِرُوحِ القدس}
و عیسی را تایید کردیم به روح مقدس یعنی پاک. (نسفی)
منظور از روح القدس میتواند که جبرئیل باشد زیرا این جبرئیل بود که وقتی یهود قصد کشتن حضرت عیسی را کردند به آسمان برد. (نسفی)
و یا منظور این است که به وی اسم اعظم آموختیم تا بدان وسیله مردگان را زنده کند. (نسفی)
با همراهی و اسکورت جبرئیل، عیسی را تایید کردیم یعنی جبرئیل همیشه همراه حضرت عیسی بود تا وقتی که حضرت عیسی به آسمان عروج نمود. (خازن) روح القدس میتواند که منظور انجیل باشد زیرا دین و مصالح دنیا به ان صلاح مییابد. (رازی) {أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى}
هرگاه رسولی با حکمی آمد که شما خوشتان میآمد. (نسفی)
{أَنفُسُكُم استكبرتم} از قبول آن حکم تکبر ورزیدید. (نسفی)
از تبعیت آن رسول کبر ورزیدید چون در حال ریاست بودند و فکر میکردند اگر ایمان بیاورند آن ریاست از دستشان برون رود. (بحرا لعلوم)
{فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ}
پس گروهی از رسولان را تکذیب کردید مثل تکذیب حضرت عیسی و حضرت محمد ص. (نسفی)
{وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ}
و گروهی از رسولان را کشتید. (نسفی)
مثل قتل زکریا و یحیی. (بحر العلوم)
در اینکه در این آیه کلمه ی تقتلون که مضارع است و آینده معنا میدهد ذکر شده است ممکن است برای رعایت فواصل آیه باشد و یا اینکه برای این ذکر میکند که چون اینان قصد کشتن حضرت محمد ص را کرده بودند و اگر الله محفوظ نمیداشت، عملی میکردند. (نسفی) رسول الله ص فرموده اند که شما ای مسلمانان از امتهای پیشین تبعیت خواهید کرد در وجب به وجب و ذراع به ذراع اعمال آنان حتی اگر آنان زمانی به سوراخ سوسماری داخل شده باشند شما نیز داخل خواهید شد و صحابه گفتند منظور از امتهای پیشین یهود و نصاری هستند؟ فرمدوند آری غیر اینها چه کسانی باشند پس ما نیز باید مواظب باشیم که وقتی عالمی به راه درستی هدایت کند که با شهوات و هوای ما همخوانی ندارد تکذیب نکنیم و آنچه را که به مذاق خوش میآید را قبول نکنیم بلکه بر راه راست باید بود و این عده خیلی معدود هستند. (البحر المدید)
جواب یهود در مقابل دعوت رسول الله ص این بود که میگفتند: ما نمیتوانیم گفته ی تو را درک کنیم و با عقل ما جور نمیآید و این در حالی است که قلبهای ما پر است از علوم مختلف و حکمت پس بدین سبب ایمان نمیآوریم و الله تعالی در رد ادعای آنان میگوید که خیر چنین نیست بلکه به سبب کفرتان از رحمت دور شده اید و عده ای قلیل از شما ایمان خواهد آورد و نکته ای که در جواب این قوم ذکر شده است به راستی همین است مثل کسانی که در این زمان ادعای علم تجربی دارند و دقیقا همین کلمه را میگویند که ما انواع علوم را داریم و میدانیم و میتوانیم هضم کنیم ولی گفته ی کتب دینی را نمیتوانیم و به این کفر خود افتخار نیز میکنند در حالیکه آنچه مثل علم ریاضی هست از دست کامپیوتر بدون قلب نیز بر میاید و ولی بعنوان انسان قلب نیز باید جایگاهی داشته باشد.
مستندات
وقتی به یهود آیات قرائت میشد به راه حق دعوت میشدند آنان به تمسخر میگفتند که قلبهای مادر غلاف است و نمیتوانیم منظور شما را بفهمیم و یا میگفتند که قلبهای ما از علوم دیگر پر است و احتیاجی به نصیحت تو نداریم. (البحر المدید) گویند که قلبهای ما همانند ظرفی است که هر نوع علمی را در خود جای میدهد ولی گفته ی رسولان را نمیتوانیم هضم کنیم و با عقل ما جور در نمیآید. (مظهری) حق نزد این اقوام، حق حقیقی نیست بلکه اینان به چیزی حق گویند که برای آنان نفع عاجل داشته باشد و کسب ذاتی داشته باشد و غیر این باشد آن را باطل میدانند و این عادت پیشینیان این قوم ومعاصران این قوم است. (التفسير القرآني للقرآن)
بلکه هیچ غلافی بر قلبهای آنان نیست بلکه الله تعالی به سبب کفر آنان، آنان را لعنت کرد و از رحمت خود دور کرد و به سبب این است که نمیتوانند علم بیاموزند. (البحر المدید) این ادعای آنان به سبب کفرشان است پس چه علمی و چه بی نیازی برای آنان هست؟(مظهری) پس عده ای ناچیز از آنان ایمان میآورند مثل عبدالله بن سلام. (البحر المدید)
حتی عده ی کمی از آنان نیز ایمان نمیآورند. (مظهری) زمان کمی ایمان میآورند وبعد کفر میورزند. (ابی سعود)
وقتی کتابی از نزد الله آمد که همان قرآن است، و این قرآن تصدیق کننده بود آنچه از صفات رسول الله در تورات ذکر شده بود و این یهود قبل مبعوث شدن رسول الله ص به ایشان توسل میکردند و برای پیروزی خود بوسیله ی رسول الله ص نصرت میجستند و دعا قبول میشد و خود به عرب جاهلی میگفتند که پیامبر آخر زمان خواهد آمد و ما وی را یاری خواهیم نمود و بر شما پیروز خواهیم شد و از تولد این نبی آخر زمان، از عرب جاهلی میپرسیدند و میگفتند آیا کودکی با فلان صفت تولد نیافته است و زمان آن را نیز تقریبا میدانستند و میگفتند که زمان آن نزدیک است و وقتی آنچه را میدانستند، آمد یعنی رسول الله ص مبعوث گشت عرب جاهلی ایمان آوردند و یهود ایمان نیاوردند و کفر ورزیدند و این از روی حسادت بود چرا که انتظار داشتند از خودشان باشد ولی معلوم شد که از عرب است پس الله میفرماید لعنت خدا بر کافران باد و این تعریض است که اینان کافر هستند.
مستندات
وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ: وقتی قرآن از نزد الله آمد و این قرآن تصدیق کننده ی کتاب در دست یهود بود. (ابی سعود) قرآن تصدیق کننده ی صفت محمد که در کتب آنان مذکور است میباشد و بر طبق آن میباشد. (رازی) وَكَانُوا مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَّا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ
از سدی: وقتی جنگ بین یهود و مشرکین بالا میگرفت و سخت میشد، یهود تورات را بیرون میآوردند و دستان خود را مواضعی از تورات که ذکر رسول الله ص آمده بود، میگذاشتند و میگفتند بحق پیامبری که وعده داده ای در آخر زمان مبعوث خواهد شد، ما را بر دشمنانمان، پیروزی ده و پیروز میشدند. (آلوسی و ابن کثیر)
در حدیث آمده است که رسول الله، بوسیله ی فقرای مهاجرین طلب نصرت میکردند. (البحر المدید)
از ابن عباس: یهود بر علیه اوس و خزرج قبل بعثت، رسول الله ص را وسیله ی پیروزی بر آنان میگرفتند و وقتی رسول الله ص از عرب مبعوث شدند، کفر ورزیدند و آنچه میگفتند را انکار کردند و معاذ پسر جبل و بشر پسر براء و داود پسر سلمه: گفتند ای مردم از خدا بترسید و ایمان بیاورید این شما بودید که قبل بعثت رسول الله ص بر علیه ما به محمد ص نصرت میجستند و ما اهل شرک بودیم و شما خبر به خبر میدادید که مبعوث است و برای ما صفات ایشان را بیان میکردید و پس سلام پسر مشکم از بنی نضیر جواب داد که با چیزی که ما میشناسیم نیامده است و این آنی نیست که ما به شما میگفتیم پس این آیه نازل گشت. (ابن ابی حاتم) هرگاه بر یهود غمی وارد میشد و دشمنی بر آنان چیره میشد، یهود دعا میکردند و میگفتند ما را نصرت ده به نبی آخر زمان که صفت وی را در تورات دیده ایم پس وقتی این دعا را میکردند پیروز میشدند. (خازن) در دعای خود میگفتند بار الها ما را نصرت ده و بر ما پیروزی و فتح ده بوسیله ی نبی امی. (رازی) و یهود قبل آمدن رسول الله محمد ص از رسول الله ص طلب نصرت و یاری میکردند و میگفتند یا الله ما را نصرت ده به نبی آخر زمان که صفاتش در تورات آمده است و به مشرکین میگفتند زمان بعثت رسول آخر زمان نزدیک شده است و ما همراه وی شما را همانند کشتن عاد و ارم ریشه کن خواهیم کرد. (ابی سعود) گفته این معنی این آیه این است که آنان به عرب میشناساندند که نبی آخر زمان خواهد آمد و زمان آن نزدیک است. (ابی سعود) آن یهود قبل آمدن کتاب که قرآن باشد، بوسیله ی محمد ص از الله میخواستند که بر مشرکین چیره شوند. و معنی استفتاح، استنصار یعنی طلب نصرت کردن است. (طبری) عرب جاهلی وقتی بر یهود گذر میکردند، آنان را مورد آزار و اذیت قرار میدادند و یهود که در تورات دیده بودند که پیامبری در این دیار مبعوث خواهد شد پس از الله میخواستند که این نبی بیاید تا با این عرب جنگ کند وقتی محمد آمد و دیدند که از بنی اسرائیل نیست، کفر ورزیدند. (طبری) میگفتند بار الها به حق نبیی که خواهی فرستاد ما را نصرت ده و وقتی دیدند طبق انتظار آنان نیست، کفر ورزیدند. (ماتریدی)
به اسم نبی محمد ص طلب نصرت میکردند. (بحر العلوم)
یهود میگفتند که وقتی محمد پیامبر آخر زمان از این دیار مبعوث شد وی را یاری خواهیم نمود. (ابن ابی حاتم)
با وی بر علیه مشرکین طلب نصرت میکردند. (ابن ابی حاتم)
از عرب در مورد بعثت نبی آخر زمان پرس و جو میکردند و میپرسیدند که کودکی با فلان صفت تولد یافته است؟ (آلوسی)
فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ:
پس لعنت خدا بر کافران باد. نشان میدهد که این یهود جزو کفار هستند و در آخرت مستحق لعنت یعنی دور شدن از رحمت هستند. (رازی)
چه بد عمل کردند یهود که خود را به ناچیز فروختند و آن اینکه کفر ورزیدند به آنچه الله نازل کرده بود از وحی بر کسی که الله خود صلاح میدید که نبی باشد و این عمل آنان از روی حسادت بود پس مستحق غضب اندر غضب گشتند و برای آنان عذابی اهانت کننده مهیا است.
مستندات
{بِئْسَمَا اشتروا بِهِ أَنفُسَهُمْ}
چه بد چیزی است که نفس خود را مقابل آن فروختند. (ابی سعود) چه بد است آنچه خریده اند برای نفس خود چراکه آنان فکر میکردند با عملی که انجام داده اند از عذاب خلاص شده اند. (ابی سعود)
{أَن يَكْفُرُواْ بِمَا أنزَلَ الله}
آنچه نفس خود را فروخته اند این است که به کتابی که الله نازل کرده کفر ورزیدند، کتابی که تصدیق کننده ی آنچه در دست آنان هست، بود. (ابی سعود)
سبب کفر آنان از روی حسادت بود که میدیدند الله از فضل خود یعنی از وحی خود، بر آنکس که خود الله از بین بندگان دارای صلاحیت نبوت ، خواسته بود نازل کرده است. (ابی سعود) ذم یهود است بر اینکه نظری جاهلانه اختیار کردند و از روی حسادت بجای ایمان به قرآن و محمد که در تورات به آن وعده داده شده بود، کفر را اختیار کردند و این بیدار باشی است که برای چه کفر را اختیار کرده بودند. (التحریر و التنویر) چه بد کرداری دارند این یهود آنان برای نصرت محمد از شام آمده بودند و وقتی محمد آمد، کفر ورزیدند. (بحر العلوم) حق را به باطل فروختند چراکه امر محمد را بیان نکردند و کتمان کردند. (ابن کثیر)
{فباؤوا بِغَضَبٍ على غَضَبٍ}
پس این گروه برگشتند با غضبی روی غضب یعنی قبلا کافر بودند و حالا با کفری دیگر مستحق غضبی دیگر شدند. (ابی سعود)
آنان اول به عیسی کفر ورزیده بودند و بعد به محمد کفر ورزیدند. (ابی سعود)
تمثیل حال آنان است به کسی که برای سود کردن میرود ولی زیان کرده و برمیگردد. (التحریر و التنویر)
وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ:
و برای کافران عذابی اهانت کننده است و اینکه برای این کفار عذاب اهانت کننده گفته شده است برای این است که آنان محمد رسول الله ص را وانچه بر ایشان نازل شده بود را مورد تمسخر قرار میدادند و اهانت میکردند و حسادت ورزیده بودند. (ابی سعود) از رسول الله ص: در روز قیامت متکبران در مثال موریانه به شکل مردم خواهند بود و هر شیئ کوچک بر بالای آنها خواهد بود و اینگونه به زندانی در جهنم انداخته شوند که اسم آن بولَس است پس بر آنان آتش آتشان مستولی خواهد گشت و از گِل خبال نوشانده شوند و آن عصاره(تفاله )اهل دوزخ است. (ابن کثیر)
وقتی به یهود گفته میشود که به آنچه الله نازل کرده ایمان بیاورید آنان جواب دادند که ما به آنچه برای ما نازل شده است ایمان میاوریم و آنان غیر از تورات به کتب دیگر کفر میورزند و این در حالی است که کتب غیر از تورات یعنی قرآن حق است و این درحالی است که قرآن تصدیق کننده ی کتابی است که در دستان آنهاست. پس ای محمد از آنان بپرس که اگر ایمان دارید چرا انبیاء الهی را در گذشته کشتید؟ اگر مومن هستید نمیکشتید و اینکه به معاصران رسول الله ص نسبت قتل انبیاء داده میشود برای این است که پدران آنان از کرده ی آن قاتلان راضی بودند و آنان را ولایت داده بودند و اینان بر همان طریق پدران خود هستند. این برای بیان دروغ بودن ادعای آنان در ایمان است چراکه اگر به تورات ایمان داشتند انبیاء را نمیکشتند و به قرآن ایمان میآوردند چراکه در تورات تصدیق قرآن آمده است و این قرآن بر طبق آنچه تورات از پیامبر آخر زمان گفته، میباشد.
وقتی به آنان گفته میشود که تصدیق کنید آنچه را که الله نازل کرده است یعنی قرآن را تصدیق کنید جواب میدهند که ما به آنچه بر خود ما نازل شده است ایمان میآوریم یعنی به تورات و بغیر آن کفر میورزند درحالیکه آن غیر تورات یعنی قرآن حق است و تصدیق کننده ی آنچه در نزد آنان است میباشد. (قرطبی) آنان در حقیقت به تورات ایمان نیاورده بودند چرا که از زمره ی ایمان به تورات، ایمان به محمد و به آنچه بر ایشان نازل شده است، میباشد. (ماتریدی)
در حالیکه این محمد ص حق است. (البسیط) قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ:
بگو ای محمد چرا انبیاء الله را قبلا میکشتید یعنی پدران شما و شما نیز به آن راضی بودید و شما از آنان تبعیت کرده و قصد کشتن رسول الله ص را داشتید. (ماتریدی) الله تعالی ادعای ایما ن آنان را تکذیب میکند و بیان میدارد اگر مومن هستید چگونه انبیاء الهی را میکشید؟ کدامین کتاب و کدامین دین اجازه ی قتل انبیاء را داده است؟ (البسیط) هرچند یهود زمان رسول الله ص انبیاء را نکشتند ولی قاتلان را ولی خود کرده بودند پس تا وقتی در این مذهب هستند، با قاتلان انبیاء شریک هستند و ابن عباس گوید وقتی معصیتی انجام شود در این صورت هرکس آن را انکار کرد از آن گناه تبری جسته است و هرکس به آن رضایت دهد در آن گناه شریک است. (البسیط) إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ: گفته شده است که اِن نافیه است و معنی چنین میشود، شما مومن نیستید اگر بودید انبیاء را نمیکشتید. (ابی سعود)
یهود را یادآوری میکند که شما که به رسول الله ص ایمان نمیآورید مساله ی جدیدی نیست چراکه موسی همراه با معجزات، احکام آورد ولی شما وقتی موسی به طور رفت گوساله پرستی کردید و عادت شما این است که ظلم کنید و معنی ظلم چیزی را در غیر مکان خود قرار دادن است.
مستندات
{وَلَقَدْ جَاءَكُم موسى بالبينات}
همانا شما را موسی آمد با معجزه های نه گانه. (نسفی)
همانا موسی با احکام حلال و حرام و حدود آمد. (بحر العلوم) {ثُمَّ اتخذتم العجل مِن بَعْدِهِ}
بعد اینکه موسی به طور رفت شما گوساله را بعنوان اله خود اتخاذ کردید. (نسفی)
{وَأَنتُمْ ظالمون} درحالیکه شما ظالم هستید یعنی عادت شما ظلم کردن است. (نسفی)
منظور آیه این است که شما با اینکه موسی با معجزات آمد باز شما گوساله را اله خود قرار دادید و این جای تعجب ندارد که مرا یعنی محمد رسول الله ص را انکار کنید. (رازی) آیه برای ابطال ادعای آنان مبنی بر ایمان آوردن آنان به تورات است و برای آگاه ساختن این مطلب است که راه اینان راه سلفشان است در کفرورزیدن. (بیضاوی) و شما بخاطر عبادت گوساله کافران هستید. (بحر العلوم)
بیاد بیاورید ای یهود وقتی را که بر بالای شما کوه طور بلند کرده شد و به شما امر کردیم که آنچه در تورات هست را به جدیت بگیرید و حرف شنوی داشته باشید و آنان جواب دادند: شنیدیم ولی حرف شنوی نخواهیم داشت و عبادت گوساله در دلهای آنان رسوخ کرد همانند رنگی که بر جامه رسوخ میکند و این عمل شما چه بد عملی است که ایمان به تورات شما به این عمل سخیف امر میکند و اگر مومن بودید که چنین نمیکردید پس ان ادعای شما که میگویید به آنچه برای شما نازل شده ایمان میآوریم دروغی بیش نیست زیرا تورات امر به عبادت گوساله نمیکند و شما بعد رجوع موسی نیز آن عبادت گوساله را در دلهای خود نگاه داشتید.
مستندات
{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاقكم وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور خُذُواْ ما آتيناكُمْ بِقُوَّةٍ} تکرار قصه ی بلند کردن کوه طور بر سر آنان برای این است تا اضافاتی ذکر کند که در اولی ذکر نشده بود. (نسفی) خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا:
بگیرید آنچه را به شما داده شد و بشنوید انچه را که در تورات از اوامر هست ، جواب دادند: قولت را شنیدیم و به امرت، عصیان ورزیدیم. (نسفی) یعنی امر به شنیدن از روی اطاعت و قبول بود و آنان گفتند که شنیدیم ولی نه برای اطاعت. (نسفی)
{وَأُشْرِبُواْ فِي قُلُوبِهِمُ العجل}
دوست داشتن عبادت گوساله در دلهای آنها رخنه کرد و همانند رخنه کردن رنگ در جامه. (نسفی) {بكفرهم}
و این به سبب کفر آنان بود و بخاطر اعتقاد به تشبیه داشتن آنان بوده است. (نسفی)
به سبب کفر آنان بود و این بدین خاطر است که آنان مشبه بودند و یا از حلولیه یعنی کسانی که اعتقاد داشتند که الله در انسان و اشیاء حلول میکند و درمیآمیزد و برای همین گوساله پرستی را دوست میداشتند. (بیضاوی) گویند وقتی موسی، گوساله را رنده کرده در آب انداخت، هرکس که حب گوساله در وی بود شروع به نوشیدن از آن کرد و صورت آنان همانند زعفران میشد. (ابن کثیر)
{قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُم بِهِ إيمانكم}
بگو چه بد است آنچه که ایمان شما امر میکند یعنی چه بد است عبادت گوساله زیرا اعبادت گوساله در تورات نیست و اینکه این امر به عبادت گوساله را ایمان آنان شمرده است برای تهکم ادعای ایمان آنان است. (نسفی)
{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}
اگر شما مومن هستید این قول برای شک در ایمان آنان است و طعن است در ایمان آنان. (نسفی)
ای محمد برای آشکار شدن ادعای دروغین آنان به آنان بگو شما که ادعا میکنید نعمت آخرت برای شماست و برای دیگران نیست پس طلب مرگ کنید تا زودتر به آن برسید اگر واقعا این ادعای شما درست باشد.
مستندات
تکرار امر به گفتن برای اظهار اباطیل یهود برای بار دیگر است. (محاسن التاویل) بگو ای محمد اگر دار آخرت یعنی بهشت یا نعمتهای آن مخصوص شماست همچنانکه ادعا میکنید و برای مسلمانان نیست یا برای غیر شما نیست پس آرزوی مرگ کنید چراکه کسیکه به نجاتش در آخرت یقین داشته باشد، مشتاق آن خواهد گشت و طالب خلاص شدن از دنیای پر از کدورت خواهد بود خصوصا وقتی که آن نعمت خاص آن اشخاص باشد. اگر شما در ادعای خود راستگو هستید پس آرزو کنید. (ابی سعود) به آنان گفته شد که برای هر یک از فریقین که دروغگو باشد دعای مرگ کنند و آنان از اینکار امتناع کردند. (ابن کثیر)
الله تعالی خبر میدهد که آنان تمنای مرگ نخواهند کرد و این به سبب ارتکاب انواع گناهان توسط آنان است و خود میدانند چه کرده و چه میکنند خصوصا که بر رسالت محمد رسول الله ص، علم کافی دارند و میدانند ایشان نبی هستند و الله تعالی در آخر تهدید میکند که به ظالمان علم دارد پس به سزای اعمالشان خواهد رساند.
مستندات
آنان چنین تمنایی نخواهند کرد و این از معجزات رسول الله ص است زیرا از غیب خبر دادن است و همانطور نیز شد و نتوانستند تمنای مرگ کنند. (محاسن التاویل)
و این دلیل بر اعتراف آنان به نبوت رسول الله ص است. (آلوسی) بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ: و این نتوانستن به سبب ارتکاب انواع عصیان توسط آنان بود. (محاسن التاویل)
به سبب انجام آنچه که موجب رفتن به آتش است از قبیل کفر به محمد ص و کفر به قرآن و تحریف تورات است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ:
و الله به ظالمان داناست و این تهدید است و آگاهی دادن آنان مبنی بر اینکه آنان ظالم هستند. (محاسن التاویل)
الله به ظالمان از یهود و نصاری و کل بنی آدم، عالم است. (طبری)
امر تمنای موت برای معاصران زمان رسول الله ص بوده است و برای همین در روایت آمده است که رسول الله ص فرمودند اگر کسی از آنها تمنا میکرد، بر روی زمین یهودی نمیماند. (آلوسی)
قسم که تو ای محمد یهود را حریصترین مردمان برای زندگی دنیوی خواهی یافت و حتی از مشرکین نیز حریص تر هستند چرا یهود میدانند که آخرتی هست و عذابی هست و از گناهان خود نیز آگاه هستند و مشرکین که به آخرت و زندگانی پس از مرگ باور ندارند اندازه ی یهود، به زندگی حریص نیستند و حتی این یهود دوست میدارند و آرزو دارند که هزار سال عمر میکردند ولی باید دانست که طول عمر، کسی را از عذاب رهایی نمیدهد و بدانید که الله به اعمال تمامی شما بیناست و بر حسب اعمال شما مجازات خواهد نمود.
قسم که یهود حریصترین مردم بر زندگی دنیوی هستند. (خازن) همانا یهود را حریص ترین مردم بر زندگانی دنیا خواهی یافت. (طبری)
{وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}
حتی از مشرکین نیز حریص تر هستند و برای این حریص هستند چون میدانند که در آخرت چه در انتظار آنان است و مشرکین آن را نمیدانند و به عذاب و نعمت آخرت اعتقاد ندارند. (طبری) گفته اند که منظور از مشرکین مذکور در آیه مجوس هستند که به زنده شدن بعد از مرگ اعتقاد نداشتند. (طبری) منظور مشرکینی هستند که به زنده شدن بعد از مرگ باور ندارند. (طبری)
منظور مشرکین عرب است. (رازی)
به عبارتی دیگر اینگونه معنا میدهد که از میان مشرکین کسانی هستند که تمنا دارند که هزار سال عمر کنند. (رازی)
{يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}
هر یک از مشرکین که از زندگانی خود ناامید است و میداند مرگ خواهد آمد، دوست میدارد که هزار سال عمر داشته باشد بجای اینکه بعد مرگ حشر و نشری باشد و برای همین تحیت بین آنان این است که گویند ده هزار سال عمر کنی. (طبری) گناه باعث شد که آنان تمنای طول عمر داشته باشند. (طبری)
{وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} آن طول عمر وی را از عذاب دور نخواهد کرد. (طبری)
هر چند سال عمر کند باز از عذاب رهایی نخواهد یافت. (طبری) زیرا عمر تمام شدنی است و بازگشت به سوی الله است. (طبری)
{وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ }
الله به آنچه عمل میکنند بینا است و بر وی تعالی چیزی مخفی نمیماند و بیاد دارد و عاقبت آنان را به سزای اعمال آنان خواهد رساند. (طبری)
بگو ای محمد که جبرئیل است که قرآن را برای تو میآورد و این قرآن تصدیق کننده است، کتب پیشین را و این قران برای مومنان هدایت است و برای مومنان بشارت است حالا هرکس جبرئیل را دشمن میدارد میتواند از ناراحتی بمیرد ولی این امر تغییر نخواهد کرد و هرکس که به الله ایمان دارد پس به قرآن و رسول الله ص ایمان خواهد آورد و این قرآن باعث هدایت وی خواهد شد و وقتی هدایت شد این قران برای وی بشارت بهشت خواهد بود.
مستندات
اهل علم اجماع نظر دارند که این آیه در مورد یهود نازل شده است که گمان میکردند که جبرئیل دشمن آنان است و میکائیل دوست آنان است و این آیه نازل شد تا نشان دهد که دشمنی با جبرئیل چه حکمی دارد. (ابن کثیر) گویند که ابن صوریا عالم یهودی از رسول الله ص در مورد فرشته ای که برایشان وحی میآورد پرسید و رسول الله ص جواب دادند: جبرئیل پس ابن صوریا جواب داد: وی دشمن ماست. (نسفی) گویند که یهود نزد رسول الله ص آمدند و گفتند چند سوال از تو داریم اگر درست بگویی ما از تو تبعیت خواهیم کرد و چند سوال پرسیدند و در اخر گفتند که حالا بگو فرشته ی تو کیست؟ و رسول الله ص جواب دادند: جبرئیل است و در این موقع گفتند ما از تو تبعیت نخواهیم کرد چون جبرئیل دشمن ماست. (ابن کثیر)
و دلیل دشمنی ما این است که وی برای ما عذاب میآورد و خونریزی میکنند. (ابن کثیر)
اگر میگفتی میکائیل از تو تبعیت میکردیم چون میکائیل زیرا وی برای ما رحمت و سرسبزی و باران میآورد. (ابن کثیر) گفته اند که جبرئیل به معنی عبدالله است و میکائیل به معنی عُبَدالله است. (ابن کثیر) در مورد شان سبب نزول آیه روایتی دیگر آمده است و آن اینکه: حضرت عمر که با یهود آمد و رفت میکرد و از اینکه تورات قرآن را تصدیق میکند قرآن تورات را تصدیق میکند تعجب میکرد و از یهود میپرسید و روزی کنار یهود بود و رسول الله ص بر آنان گذر میکردند و یهود به حضرت عمر گفتند که رفیقت آمد پس پیش وی برو و حضرت عمر از آنان عهد گرفت که راستش را بگویند و بعد پرسید: به الله یگانه قسمتان میدهم راستش را بگویید: آیا محمد، رسول الله ص است؟ همه سکوت کردند و عالم آنان گفت که شما را قسم داده است که راستش را بگویید پس انان جواب را به آن عالم یهودی سپردند و آن عالم یهود جواب داد: بله وی رسول الله است و حضرت عمر پرسید: پس چگونه است که با وجود علم به رسول الله بودن ایشان، ایمان نمیآورید؟ و عالم یهودی جواب داد که امتناع ما از ایمان به محمد این است که فرشته ی وی جبرئیل است و آن دشمن ماست و اگر میکاویل بود، ایمان میآوردیم. و حضرت عمر پرسید مقام و منزلت این دو فرشته نزد الله چگونه است؟ گفتند که جبرئیل در راست الله و میکائیل در چپ وی تعالی است. حضرت عمر گفت: به خدا قسم که الله دشمن هرکس است که با یکی از این دو دشمنی کند و دوست است با کسی که با این دو فرشته دوستی کند و جبرئیل را نسزد که با دشمن میکائیل دوستی کند و میکائیل را نسزد که با دشمن جبرئیل دوستی کند. (ابن کثیر) سبب دشمنی یهود با جبرئیل این بود که گویند شدیدترین دشمنی جبرئیل برای ما وقتی بود که پیامبر ما خبر داد که بختنصر، بیت المقدس را ویران خواهد کرد و بنی اسرائیل کسی را برای کشتن وی فرستادند و جبرئیل مانع اینکار شد و گفت: اگر امر خدا این باشد که شما را هلاک کند، پس شما را بر وی تسلطی نخواهد بود و اگر چنین نباشد چرا میخواهید بکشیدش؟ (بیضاوی) یکی دیگر از اسباب دشمنی یهود با جبرئیل را گفته اند که به وی امر شده بود که نبوت فقط از بنی اسرائیل باشد و جبرئیل آن را به غیر آنان داده است. (مظهری)
بگو هرکس با جبرئیل دشمنی که پس بداند که وی فرشته ای است که بر قلب من (محمد) به اذن الهی وحی میآورد. (ابن کثیر) بگو هرکس با جبرئیل دشمنی دارد پس از
کسی است که قرآن را بر تو نازل کرده است. (نسفی) کسی است که قرآن را برای تو میآورد و برایت قرائت میکند و تو در قلبت آن را حفظ میکنی. (بحر العلوم)
گفته شده است که قرآن الهام است و کلمات قرآن، عبارتی است که رسول الله ص گفته است و این ادعا مردود است چراکه قرآن ظاهر و باطنش معجزه است و الله آن را قرآن نامیده است و کتاب و عربی نامیده است و این در حالی است که الها به این امور نیاز ندارد.(آلوسی)
مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}
در حالیکه تصدیق کننده است کتب پیشین الهی را. (ابن کثیر) منظور قرآن است و یا جبرئیل و فرقی ندارند هردو تصدیق کننده ی کتب پیشین هستند. (آلوسی)
{وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} این وحی هدایت است برای مومنان و بشارت است آنان را به بهشت. (ابن کثیر)
هرکس خود را دشمن الله بداند و دشمن فرشتگان الله بداند و دشمن پیامبران الهی و دشمن جبرئیل و میکائیل بداند، پس بداند که الله نیز دشمن آنان است و آنان کافر هستند.
مستندات
معنای عدویعنی دشمن این است، کسی که قصد ضرر رساندن به کسی دیگر را دارد و این درحق الله مجاز خواهد بود چراکه کسی نمیتواند به الله ضرری برساند و منظور از دشمن خدا این است که هرکس با الله تعالی مخالفت کند، دشمن الله است و یا هرکس از اطاعت الله سرباز زند، دشمن الله است و یا هرکس با اولیاء الله دشمنی کند، دشمن الله است. (آلوسی) و اینکه دشمن فرشتگان خصوصا جبرئیل و میکائیل را دشمن الله گفته است برای نشان دادن منزلت آنان نزد الله است. (آلوسی) و اینکه اول فرشتگان را شمرده است و باز جبرئیل و میکائیل را ذکر کرده است برای این است که مقام آن دو را بین فرشتگان نشان دهد یعنی آنان دارای منزلت بالایی بین فرشتگان هستند که جدا از آنان شمرده شده اند. (آلوسی) و گفته شده است که سبب ذکر جداگانه ی این دو فرشته ی برای این است که یهود این دو فرشته را دشمن و دوست خود ذکر کرده بودند و این آیه برای رد ادعای آنان است. (آلوسی) و گفته شده است که این دو را جداگانه ذکر شده است تا نشان بدهد که دشمنی با هریک از این دو مساوی است با دشمنی با تمامی فرشتگان در کفر بودن و دشمن الله بودن.(آلوسی) تقدیم جبرئیل بر میکائیل در ذکر را بعضی دلیل بر افضل بودن جبرئیل از میکائیل گرفته اند و این مشهور است.(آلوسی)
فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِّلْكَافِرِينَ:
در آیه گفت که الله دشمن کافران است و نگفت که دشمن آنان است برای اینکه اعلام کند کسانیکه چنین اعتقادی دارند، کافر هستند. (البحر المدید) در این آیه بیان این مطلب است که هرکس به یکی از فرشتگان و یا انبیاء کفر ورزد وی با الله دشمنی کرده است و کفر است. (الوسیط طنطاوی)
وقتی یهود گفتند که ما نشانه ای از نبوت در تو نمیبینیم، این آیه نازل شد: همانا نشانه های آشکاری بر تو نازل کرده ایم از قبیل خبر دادن از اموری که علمای یهود از دیگران مخفی میکردند و همینطور از اخباری که بغیر از علمای یهود نمیدانستند پس با وجود چنین آیات و نشانه های واضح، کسی به آن کفر نورزد مگر اینکه در کفر و فسق به منتهای آن رسیده باشد پس یهود که این نشانه ها را انکار میکنند در کفر به حد اقصای آن رسیده اند و فاسق نیز هستند.
مستندات
وَلَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ:
الله تعالی برای رسولش بیان میکند که قرآن را بر وی نازل کرده است که در آن نشانه های آشکاری است بر صدق نبوت ایشان و آن این است که در قران از آنچه یهود از دیگران مخفی میداشتند، خبر داده است و همینطور از تحریفات اوائل و اواخر یهود خبر داده است و آنچه را که از احکام تورات تحریف کرده اند، خبر داده است. (حومد)
وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ:
و این همه نشانه را انکار نکند مگر کسانی که از طاعت خارج شده باشند و کوری را بجای هدایت انتخاب کرده اند از برای حسادت به رسول الله ص و از روی عناد و گردنکشی است. (حومد) نشانه های آشکاری که سبب هدایت طالب هدایت است و اقامه ی حجت است علیه کسانی که گردنکشی میکنند و این نشانه ها در وضوح به حدی رسیده اند که آن را انکار نکند مگر کسیکه از امر پرودگار خود فسق ورزیده و کبر ورزیده باشد. (سعدی)
منظور از فاسقان در این آیه یهود هستند. (محاسن التاویل)
وقتی کلمه فسق ذکر میشود منظور بدترین آن از قبیل کفر میباشد وبرای همین است که مرتکب گناه صغیره را فاسق گفته نمیشود و دیگر اینکه هر کافری فاسق است ولی هر فاسقی کافر نیست.(نیسابوری) و میتواند که به معنی این باشد که این آیات آشکار را کفر نورزد مگر کافری که در کفر به حد اقصای آن رسیده است. (نیسابوری)
اگر به این عهد حاضر بین شما پایبند نیستند تعجبی نیست چون عادت یهود این است که هربار که پیمانی با آنان بسته شود، آن را نقض میکنند و اکثر یهود ایمان نمیآورند.
مستندات
وقتی رسول الله ص برای یهود عهدی را که در تورات برای ایمان به محمد از انان گرفته شده است، بیان نمودند، آنان اظهار داشتند که عهدی در این مورد نیست و این آیه نازل شد. (خازن) و آن عهد همان است که یهود به مشرکین عرب میگفتند زمان مبعوث شدن، پیامبر آخر زمان نزدیک شده است و میگفتند که در کتاب ما چنین آمده است. (خازن) به این آیات آشکار کفر میورزند مگر غیر این است که آنان هر وقت پیمانی با کسی میبندند، آن را گروهی از آنان پس میاندازند و ترک میگویند و نقض میکنند. (ابی سعود) عهد منظور عهدی است که در تورات از انها گرفته شده است و عهدی است که در روز میثاق گرفته شده است. (بحر العلوم) منظور عهدی است که یهود قبل آمدن رسول الله ص با خود بسته بودند و میگفتند که وقتی پیامبر آخر زمان بیاید که وقت آمدن آن شده است، وی را یاری خواهیم کرد و علیه مشرکین همراه وی جنگ خواهیم نمود و مشرکین را تبعید خواهیم کرد، وقتی رسول الله ص آمدند، آن عهد را نقض کردند. (ثعلبی) گفته شده است که بنی اسرائیل عهدهای بسیاری بسته بودند که آن را نقض کرده اند. (خازن) عطاء گوید منظور عهدی است که بین رسول الله ص و یهود مثل قریظه و نضیر بود و آنان آن عهد را نقض کردند. (ثعلبی)
{بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} بلکه بیشتر آنان به تورات ایمان ندارند. (ابی سعود)
بیان این مطلب است که آن گروه نقض کننده ی عهد کم نیستند بلکه بیشتر آنان، چنین هستند. (ابی سعود) بعضی از آنها با نقض عهد کفر ورزیدند و بعضی دیگر با انکار حق. (خازن) و دیگر اینکه کسانیکه نقض عهد نمیکنند، کسانی هستند که در باطن خود ایمان دارند. (ابی سعود)
وقتی رسول الله ص آمدند و اهل تورات، قرآن و تورات را بر یکدیگر عرص کردند و با هم تطبیق کردند و دیدند که موافق هم هستند، تورات را ترک گفتند حالا این ترک کردن میتواند که ترک تورات بالکل باشد و به کتب دیگر مشغول شوند و یا آن مواضعی ترک شود که مربوط به رسول الله ص وکتاب ایشان میشود و وقتی عمل به بعض کتاب حاصل شود مثل آن است که تمامی کتاب را ترک کرده باشند و با این عمل ترک احکام دیگر را نیز عادت خود گرفتند و طوری اوامر تورات را نادیده گرفتند که گویا نمیدانند که اوامر تورات عمل کردنی است و یا طوری قرآن را ترک کردند که گویا نمیدانند که عمل به قرآن بر آنها واجب توراتی است و این درحالی است که نیک میدانند که باید ایمان بیاورند.
مستندات
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مّنْ عِندِ الله} وقتی رسولی برای آنان از جانب الله آمد که همان محمد باشد. (نسفی) رسولی مانند عیسی و محمد. (بیضاوی) {مُصَدّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مّنَ الذين أوتوا الكتاب}
و این رسول تصدیق کننده بود آنچه را که نزد آنان بود، ترک کردند عده ای از اهل کتاب یعنی اهل تورات یعنی یهود. (نسفی)
مخالفت با تورات همان دور انداختن آن است. (ثعالبی) وقتی محمد رسول الله ص آمد، یهود قرآن را بر تورات عرض کردند و وقتی دیدند که با هم موافق هستند تورات را ترک کرده و به کتاب آصف و سحر هاروت و ماروت روی آوردند. (الدر المنثور) تصدیق کننده بودن رسول الله ص این است که به نبوت موسی اعتراف دارد. (اللباب)
صحیح بودن تورات را تقریر کردند و حقیت نبوت موسی را تثبیت کردند و یا اینکه رسول الله ص بر وفق آنچه در تورات از صفات پیامبر آخر زمان آمده بود، هستند. (ابی سعود) منظور این نیست که کتاب را بالکل ترک کرده باشند بلکه مواضعی را که در آن صفات رسول الله ص آمده بود و امر به ایمان به ایشان کرده بود را ترک کردند و این به منزله ی ترک کل کتاب است چراکه باب ترک بقیه احکام کتاب را باز کرده است. (مراغی)
{كتاب الله} را یعنی تورات را زیرا با کفرشان به محمد ص که تصدیق کننده ی تورات بود، تورات را دور انداخته اند.(نسفی) و یا کتاب منظور قرآن است یعنی قرآن را دور انداختند در حالیکه باید آن را قبول میکردند. (نسفی) {وَرَاء ظُهُورِهِمْ}
یعنی به پشت سر خود انداختند. (نسفی) به معنی اینکه اهمیت ندادند و انگار که بی نیاز هستند. (نسفی)
{كَأَنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ}
گویا که اینان نمیدانند که این کتاب الله است. (نسفی)
یعنی علم آنان به رسول بودن محمد ثابت است ولی خود را تجاهل زده اند. (بیضاوی)
انگار که آنچه در تورات به اتباع محمد آمده است را نمیدانند. (الدر المنثور)
و یهود از آنچه شیاطین در وقت سلیمان نبی، قرائت میکردند و القا میکردند تبعیت کردند و سلیمان کافر نشده بود بلکه این شیاطین بودند که به مردم سحر میآموختند و آنچه بر دو فرشته یعنی هاروت و ماروت در بابل نازل شده بود و این درحالی است که ان دو فرشته به کسانیکه میخواستند سحر بیاموزند میگفتند که این کار خطرناک است و آزمایش است پس با تعلیم آن کافر نشوید و مردم از انها تعلیم میدیدند که بین زن و شوهر جدایی افکنند و آنان با سحر خود به کسی ضرری نمیرسانند مگر اینکه به اذن الله باشد و اگر الله نخواهد تاثیری ندارد و آنان تعلیم دیدند آنچه را که ضرر خالص بود و سودی برای آنان نداشت و یهود میدانند آنچه گرفته اند در آخرت برای آنان سهمی نگذاشته است و چه بد است آنچه آنان بجای کتاب الله گرفته اند که همان سحر شیاطین باشد. این دو فرشته برای بیان شبهه ی تاثیر سحر به مردم آموزش داده اند و آموزش آن امتحانی سخت است و به اندازه ای رسیده است که تعلیم آن کفر است چراکه هرکس آموخته است به طور عادی از دین خارج شده است.
مستندات
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ:
وقتی رسول الله ص انبیاء را میشمرد و سلیمان پسر داود را از جمله ی انبیاء شمرد و آیات نیز در نبوت وی نازل شد، یهود گفتند از گفته های محمد تعجب نمیکنید؟ وی ادعا دارد که سلیمان پیامبر بوده است درحالیکه وی جادوگری بیش نیست و در افترای یهود، این آیه نازل گشت. (ابن کثیر) در رد ادعای یهود است که میگفتند آنچه ما الان بر ان هستیم از سلیمان به ما رسیده است و اگر کفر است پس سلیمان نیز کافر است. (ماتریدی) از ابن عباس روایت شده است که آصف کاتب سلیمان بوده است و دعای اسم اعظم میدانسته است و هر چیزی را به امر سلیمان مینوشت و زیر تخت سلیمان دفن میکرد و وقتی سلیمان مرد، شیاطین آن نوشته ها را بیرون آوردند و بین هر دو خط از خود سحر و کفر و دروغ نوشتند و بعد به مردم گفتند که این چیزی است که سلیمان انجام میداد پس جهال قوم سلیمان را تکفیر کردند و علمای آنان توقف کردند و این امر ادامه داشت تا وقتی که این آیه بر رسول الله ص نازل گشت. (ماتریدی) و بعضی گفته اند که در زمان سلیمان شیاطین کتب جادو پخش کردند و سلیمان آن کتب و نوشته ها را جمع کرده و در زیر تخت خود مدفون کرد و وقتی سلیمان مرد، شیاطین آن کتب را بیرون آورده و گفتند که این همان چیزی است که سلیمان از دیگران کتمان میکرد پس برای بیان عذر سلیمان بود که در قرآن این آیه نازل شد. (ماتریدی) گفته شده است: وقتی سلیمان فوت کرد ، مردم گرفتار درد و رنج شدند و مردم گفتند اگر سلیمان بود ما را نجات میداد و شیاطین از فرصت استفاده کرده و به مردم نوشته هایی دادند و گفتند که این کتاب سلیمان است. (ماتریدی) و یهود تبعیت کردند از آنچه شیاطین، نوشته بودند و یا القاء کرده بودند و یا شیاطین به دروغ ساخته بودند. (بحر العلوم)
یعنی تورات را ترک کرده و از سحر و شعبده تبعیت کردند. (نسفی) عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ: در زمان حکومت سلیمان نبی. (بحر العلوم)
در پادشاهی و مملکت سلیمان. (بحر العلوم) در وقت تمام شدن پادشاهی سلیمان. (بحر العلوم) در زمان پادشاهی سلیمان و این بدین خاطر بود که در آن زمان شیاطین وحی را استراق سمع میکردند و بعد با دروغهای بسیار خلط کرده و به کاهنان القا میکردند و کاهنان آن القاءات شیاطین را مینوشتند و به مردم تعلیم میکردند و این امر بین مردم شهرت یافت و حدی رسید که مردم میگفتند که جن از غیب خبر دارد و این علم سلیمان نبی است و با استفاده از این علم جن و انس و باد را مسخر خود ساخته است. (نسفی) یعنی سنت انبیاء را ترک گفتند و به سحر و جادو متوسل شدند. (بحر العلوم) از ابن عباس: وقتی ملک سلیمان از دست وی خارج شد و عده ای از اجنه و انسانها مرتد شدند و وقتی الله تعالی ملک سلیمان را به وی برگرداند و مردم بر دین حق شدند، کتب جن را سلیمان جمع کرد و زیر تختش دفن کرد و وقتی فوت شد، جن و انسانها بر آن کتاب دست یازیدند و گفتند این کتابی است که بر سلیمان نازل شده و آن را از شما پنهان داشته بود پس از آن تبعیت کردند و بعنوان دین خود اختیار کردند. (ابن کثیر) گفته شده است که دو چیز را ترک و از دو چیز تبعیت کردند آن دو چیز ترک شده ترک تبعیت از کتاب و نبی و عمل به مقتضای ان دو است و دو چیزی که تبعیت کردند این است که از القائات شیاطین پیروی کردند و از انچه بر هاروت و ماروت نازل شده بود. (بحر العلوم)
{وَمَا كَفَرَ سليمان} سلیمان کافر نشد و این در تکذیب شیاطین است و رد تهمت سحر و جادو به سلیمان است. (نسفی) تنزیه و تبرئه سلیمان از کفر سحر است. (ابی سعود)
در اینجا کفر ورزیدن را از سلیمان دور نمود تا بیان دارد که سحر، کفر است و سلیمان جادوگر نبوده است. (مظهری)
وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا: ولیکن این شیاطین هستند که کفر ورزیدند به سبب استفاده از سحر و تدوین آن. (نسفی) {يُعَلِّمُونَ الناس السحر} درحالی کافر شدند که به مردم سحر میآموختند. (نسفی) {وَمَا أُنزِلَ عَلَى الملكين}
و تبعیت کردند از آنچه بر دو فرشته نازل شده بود. (ابی سعود)
به کسر لام ملِک نیز قرائت شده است.
گفته اند که اسم برای دو مرد صالح هستند. (ابی سعود) گفته اند که اسم برای دو قبیل از جن هستند که منظور از ملِکین، همین باشد. (ابی سعود) و سحر نازل نشده است بر دو فرشته و در رد یهود است که گمان میکردند که سحر را جبرئیل و میکائیل آن را آورده اند پس آیه بیان میدارد که بر دو فرشته نازل نشده است بلکه بر دو شیطان که نامشان هاروت و ماروت است، سحر آموزش داده اند. (قرطبی) و این قول درستترین اقوال در این آیه است و به دیگر اقوال اعتنا نشود و قبول کرده نشود. (قرطبی) و اما آنچه گفته شده است که کلمه ی ما را نافیه گرفته شود و معنی نازل نشد بر دو فرشته گرفتن با سیاق آیه همخوانی ندارد و نظم آیه را به هم میزند و دیگر اینکه نصیحت را به رؤسای شیاطین نسبت دادن مناسبت ندارد. (ابی سعود) دو فرشته برای تعلیم سحر به زمین آمدند و سبب آن این بود که عمل سحر در آن زمان بالا گرفته بود و بیم آن میرفت که با معجزه خلط شود و دو فرشته آمدند تا شبهه برداشته شود و گفته شده است که این در زمان ادریس نبی بوده است. (آلوسی)
{بِبَابِلَ هاروت وماروت} در بابل به هاروت و ماروت که اسم دو فرشته است. (نسفی)
آنچه بر این دو فرشته نازل شده بود، علم سحر بود و منظور از انزال این علم امتحان مردم بود تا هرکس آن بیاموزد و به آن عمل کند، کافر شود اگر در آن علم چیزی باشد که شروط ایمان را رد میکند و هرکس که خود را نگاه دارد و یا جهت در امان بودن خودش تعلیم ببیند و نه برای عمل کردن پس مومن باشد. (نسفی) شاید که بتوان گفت که اگر انسان در صلاح و خیر و پایبند شریعت باشد از ارواح نیکان بهره بگیرد و عزیمتهای وی و رقیه های وی مخالف شرع نباشد و در کارهای خارق العاده ی وی ضرر شرعی نباشد، آن از قبیل سحر و جادو نیست ولی اگر فرد شرور باشد و به شریعت پایبند نباشد پس معلوم میشود که از ارواح خبیثه مدد میجوید ضرورتا بدون اشتراک در شرارت و خباثت نخواهد بود پس وی کافر است و اما شبعده و همانند آن که بر اساس ترتیب آلات هندسه و تردستی و به کمک خواص ادویه و سنگها، کارهای عجیبی انجام دهد، گفتن سحر به این گونه اعمال، از روی اطلاق مَجاز است و حقیقتا سحر نیست. (ابی سعود) علمای ما احناف گفته اند که سحر و جادو حقیقتا وجود دارد و به اجسام تاثیر گذار است و تعلیم سحر حرام است و این حکم را اختلافی بین اهل علم نیست و اعتقاد به اباحت آن کفر است.(فتح القدیر ابن همام) از اصحاب ما و از امام احمد حنبل و امام مالک،جادوگر با تعلیم آن و عمل به آن کافر میشود و این فرقی ندارد که آن را حلال بداند یا اعتراف به حرام بودن آن داشته باشد و وی را کشته شود و توبه وی قبول کرده نشود.(فتح القدیر ابن همام)
از عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ عُمَرَ و جُنْدُبِ بن عَبْدِ اللَّهِ وَحَبِيبِ بْنِ كَعْبٍ وَقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ روایت شده است که آنان ساحر را کشته اند و از وی درخواست توبه نکرده اند. (فتح القدیر ابن همام)
و حدیث مرفوع از رسول الله وارد است که فرموده اند: حد جادوگر، زدن گردن وی با شمشیر است. (فتح القدیر ابن همام) و نزد امام شافعی، اگر اعتقادی داشته باشد که موجب کفر است مثل تقرب (عبادت) ستارگان و به مقتضای آن عمل میکند، کفر ورزیده است... و واجب است که از قول امام شافعی در شرایط کافر دانستن ساحر و عراف، عدول کرده نشود ولی واجب القتل است و از وی درخواست توبه نشود و این زمانی استکه عمل به سحر وی ثابت شود و این اعدام بخاطر مفسد فی الارض بودن وی است نه به مجرد عمل وی اگر اعتقاد وی کفر آمیز نباشد. (فتح القدیر ابن همام) حق نزد من این استکه تعلیم سحر حرام است مگر اینکه وجهه ی شرعی برای تعلیم آن یافت شود. (آلوسی) بعضی علما چنین گفته اند: اگر اهل فن بگویند که سحر بدون کفر و استکبار حاصل نشود ویا بدون تعظیم شیطان حاصل نشود پس در اینصورت این معنی را میدهد که سحر یعنی کفر. (قرطبی) سحر امری است که شبیه به امر خارق العاده است و برای تحصیل آن از از اموری که باعث نزدیکی به شیطان میشود، کمک گرفته میشود با انجام زشتی ها قولی مثل رُقیه هایی که در آن کلمات شرک آمیز و مدح شیطان وجود دارد و زشتیهای عملی مثل عبادت کواکب و التزام به جنایت و فسق وجود دارد و زشتیهای اعتقادی مثل خوب دانستن هرچه که باعث نزدیک شدن به شیطان باشد و بدون این اشیاء حاصل نشود زیرا وجود تناسب از شروط تعاون و فراهم آمدن با یکدیگر است همچنانکه به تعاون کسی نمیآیند مگر بهترین های مردم که در مداومت بر عبادت و تقرب الی الله به آنان شبیه باشندو اینگونه فرق ساحر و نبی و ولی شناخته میشود. (آلوسی) آمده است که هرکس را سحر کرده باشند: هفت برگ از درخت سدر بگیرد و بین دو سنگ گذاشته و بکوبد و آب بریزدو بر آن آیت الکرسی قرائت کند و از آن سه جرعه بنوشد و بعد با آن غسل کند، و این شفا است و خصوصا برای کسی که از زن خودش بسته شده باشد. (قرطبی) رسول الله ص فرموده اند: از دنیا بترسید که مسحور کننده تر از جادوی هاروت و ماروت است. و از اینجهت سحر دنیا و مادیات از سحر هاروت و ماروت بدتر است زیرا فتنه اش خاموش است و به حریص شدن به خودش دعوت میکند و به مسابقه ی دنیا تبدیل میکند پس همین باعث میشود از اطاعت الله دست برداری. (قرطبی)
{وَمَا يُعَلّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حتى يقولا إنما نحن فتنة}
این دو به کسی تعلیم سحر نکنند مگر اینکه اول به طالبش میگویند که این وسیله ی امتحان است بدین ومعنی که هرکس به آنچه از ما میآموزد، عمل کند و اعتقاد به حقیت آن پیدا کند، کافر شود و هرکس آن را وسیله ای برای جلوگیری از فریب خوردن از سحر، بیاموزد، از ایمان خارج نشود. (ابی سعود)
{فَلاَ تَكْفُرْ}
پس کفر نورز با اعتقاد به حقیت آن و اعتقاد به جواز آن. (ابی سعود) ظاهر امر چنین نشان میدهد که دو فرشته به نصیحت تا این حد بسنده نمیکرده اند بلکه مخاطب را ملزم به عمل به موجب نهی میکرده اند. (ابی سعود)
{فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } و آموزش میبینند از این دو تفرقه انداختن بین زن و شوهر بوسیله ی سحر و با استفاده از سحر. (ابی سعود) {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}
و آنان با آنچه اموزش دیده اند یعنی از سحر به کسی ضرر نمیرسانند مگر اینکه الله اذن دهد زیرا سحر و غیر آن از تأثیر حقیقی به کناری هستند و این الله مؤثر حقیقی است که در وقت استعمال سحر تاثیر آن را ظاهر میکند و این برای امتحان است و گاهی بی اثر میگذارد و سحر تاثیر نمیکند. (ابی سعود)
و آموزش میبنند آنچه را که به ضرر خودشان است و برای آنان نفعی ندارد. زیرا آن تعلیم میبینند برای عمل به آن میآموزند و اگر این نباشد علم باعث عمل خواهد شد و اینکه آنچه میآموزند ضرر خالص است و از اموری نیست که نفع و ضرر داشته باشد زیرا مقصود آنان از تعلیم سحر برای خلاصی و مصون ماندن از آن نیست. (ابی سعود)
همانا یهود میدانند که آنچه بجای کتاب الله، گرفته اند در آخرت برای آن سهمی نیست. (ابی سعود)
{وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ}
و چه بد است آنچه نفس خود را بدان فروخته اند. آنان با دور انداختن کتاب الله باعث شدند که آنان در معرض هلاک قرار گیرند و در آخرت نیز چیزی جز هلاکی نیست. (ابی سعود)
{لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ}
اگر آنان واقعا میدانستند و یقین داشتند این کار را نمیکردند. (ابی سعود)
اثری غریب و سیاقی عجیب روایت شده است که دوست داریم از آن خبردار شوید:
طبری روایت کرده است: با سند از حضرت عائشه ام المومنین روایت است که تعریف کردند که زنی از حومةالجندل به پیش ایشان آمده است و سراغ رسول الله ص را میگرفت و این کمی بعد از وفات رسول الله ص بود و در مورد جادویی پرس و جو میکرد که در وی داخل شده بود ولی به آن (سحر) عمل نکرده بود. پس حضرت عایشه رض به عروة فرمودند: ای پسر خواهرم من دیدم که آن زن وقتی رسول الله ص را نیافت تا وی را شفا دهد، گریان شد و در حال گریه کردن است و من دلم برایش سوخته است. و میگوید که من میترسم که هلاک شده باشم. و آن زن تعریف کرد که من شوهری داشتم که از من غیب شد پس بر پیرزنی آمدم و به وی مشکلم را گفتم پس پیرزن گفت اگر آنچه من میگویم را انجام دهی کاری میکنم که شوهرت برگردد. وقتی شب شد پیرزن با دو سگ سیاه امد و هرکدام یکی را سوار شدیم و اتفاقی رخ نداد تا اینکه به بابل رسیدیم و ناگهان دیدم که دو مرد وارونه از پا آویزان هستند و پرسیدند برای چه آمده ای؟ گفتم برای تعلیم سحر. پس گفتند ما فتنه هستیم پس کافر نشو و برگرد و من اصرار کردم و گفتم نه برنمیگردم و گفتند پس برو به آن تنور و در آن ادرار کن پس رفتم ولی ترسیدم و اینکار را نکردم و پیش آن دو برگشتم پس گفتند: آیا انجام دادی؟ گفتم بله و گفتند آیا چیزی دیدی؟ گفتم خیر چیزی ندیدم. پس گفتند خیر انجام نداده ای پس برگرد به دیار خودت و کافر نشو. پس اصرار کردم و از برگشتن ابا کردم پس گفتند برو به آن تنور و در ان ادرار کن پس رفتم و ترسیدم و انجام ندادم و برگشتم پیش ان دو و باز گفتند انجام دادی ؟ گفتم بله و گفتند چیزی دیدی؟ گفتم خیر پس گفتند که دروغ میگویی و برگرد به دیار خودت و کافر نشو و من اصرار کردم و بار سوم که رفتم و گفته ی آنان را انجام دادم و دیدم که مردی بسته در فولاد از من خارج شد و برگشتم پیش آن دو و باز پرسیدند و توضیح دادم گفتند میدانی آنچه خارج شد چه بود؟ گفتم خیر گفتند: آن ایمان تو بود که با تعلیم سحر از تو بیرون شد. پیش پیرزن برگشتم و گفتم چیزی نگفتند و چیزی نیاموختم و پیرزن گفت چرا الان هرچه خواهی همان خواهد شد و به من گندمی داد و من به گندم گفتم که سبز شو و سبز شد و گفتم که دانه ده و دانه داد و خشک شو و خشک شد و گفتم آرد شو، آرد شد و گفتم نان شو، نان شد پس وقتی دیدم هرچه خواهم همان میشود، پشیمان شدم والله یا ام المومنین کار دیگری انجام نداده ام. و اصحاب رسول الله ص در آن زمان زیاد بودند و نمیدانستند که چه بگویند و ترسیدند فتوایی بغیر علم بدهند و فقط روایت شده است که ابن عباس یا کسی دیگر گفتند: که اگر پدر و مادرت زنده بودند و یا یکی از آنها زنده بود، میتوانست کاری انجام دهد.
اسناد این روایت تا حضرت عایشه ام المومنین صحیح است. (ابن کثیر)
اگر یهود بجای این کفر ورزی و بهانه ها، ایمان میاوردند و از گناهانی مثل سحر و نسبت کفر به سلیمان نبی دست بر میداشتند، برای آنان ثواب و پاداش اندک الله نیز از این عملشان بهتر بود. کاش میدانستند. منظور از اندک نزد ما نیست بلکه منظور این است که اندک پاداش الله نیز از کل دنیا بهتر است.
مستندات
اگر آنان به رسولی که در آیه ی قبل به آن اشاره شد ایمان میآوردند و از گناهانی که در بالا شمرده شد دوری میکردند، همانا پاداشی اندک از آنچه پیش گرفته اند ، بهتر میبود. (ابی سعود) اگر این را میدانستند. (ابی سعود)
از ابن عباس: در هر موضع از قرآن لو ذکر شود، نشدنی است. (الدرالمنثور)
یعنی وقتی میگوید لو کانوا یعلمون، یعنی تا ابد نخواهند دانست. اگر ایمان میآوردند به آنچه قرآن به ان فرا میخواند و از گناهانی مثل سحر دوری میکردند. (محاسن التاویل)
الله تعالی مومنان را به نگاهداشت احترام رسول الله ص در بین خودشان راهنمایی فرموده و همچنین از شبیه شدن به غیر مسلمان نهی کرده و از اموری که ممکن است بوی توهین به رسول الله ص دارد نهی کرده است و این آیه چنین میگوید که این رسول الله ص است پس کلماتی مثل گوش کن یا راعنا نگویید بلکه بگویید ما را و حال ما را هم در نظر بگیر یا کلماتی مانند آن که نشان از احترام دارد بگویید و سخن آخر اینکه برای کافران از قبیل اهانت کنندگان به رسول الله ص عذابی دردآورمهیا است.
مستندات
از ابن عباس هرگاه در قرآن شنیدی که الله تعالی میفرماید: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا} پس خوب گوش فراده چون بعد آن امری یا نهیی ذکر خواهد نمود. (الدر المنثور) آمده است که دو مرد یهودی وقتی رسول الله ص را میدیدند میگفتند راعنا و مسلمانان گمان میکردند که این کلمه ای است که یهود برای احترام به انبیاء میگویند و این مطلب را به رسول الله ص عرض کردند و این آیه نازل شد. (الدر المنثور) گفته اند که وقتی رسول الله ص پیش مومنان بود و اگر بر میگشت و از پیش آنان میرفتند، مومنان اگر نیازی بود، میگفتند راعنا یعنی گوش کن و الله تعالی برای اینکه به مومنان بیاموزد که پیامبر خدا را با احترام ندا کنید این آیه نازل شد. (الدر المنثور) و آمده است که مسلمانان به رسول الله ص میگفتند: راعنا یعنی ما را مراعات کن یعنی به سخنان ما گوش ده و یا منظور از راعنا، مراعات حال ما کن تا بتوانیم نیک متوجه شویم. و در یهود همین کلمه، دشنام زشتی بوده است و بعضی در معنای آن گفته اند که بشنو ای کاش که نشنوی بوده است و بعضی گفته اند که معنای آن ای احمق بوده است از ریشه ی رعونة. وقتی یهود این کلمه را از مسلمانان شنیدند که به رسول الله ص گفته میشود، پس رسول الله ص را با این کلمه با هدف دشنام خطاب میکردند و بین خود به آن میخندیدند و سعد بن معاذ رض منظور آنان را فهمید و به یهود گفت اگر بشنوم این کلمه را میگوییم، یقین بدانیم که شما را خواهم کشت و یهود گفتند مگر خود شما این کلمه را نمیگویید و این آیه ناز ل که بجای راعنا، انظرنا بگویید. (مظهری)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا:
یعنی به ما نگاه کن و به ما گوش ده و یا منتظر باش و با آرامش کلام خود بیان کن تا ما متوجه شویم. (مظهری) ارشاد مومنان است و خبر از جنایتی دیگر از یهود میدهد. (ابی سعود)
مومنان را شبیه شدن به کفار در قول و فعل نهی فرموده است. (ابن کثیر) وَاسْمَعُوا:
به آنچه امر کرده میشود گوش فرا دهید و اطاعت کنید یعنی نیک گوش کنید تا برای متوجه شدن نیازی به طلب انتظار نباشد. (مظهری)
وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ:
و برای کافران یعنی یهودی که به رسول الله ص ناسزا میگفتند، عذابی دردناک مهیا است. (مظهری) بعد نزول این آیه مومنان اعلام کردند که بعد این هرکس از این کلمه استفاده کرد، گردنش را بزنید و یهود، بعد این نتوانستند بگویند. (الدر المنثور)
الله تعالی خبر به مومنان خبر میدهد که یهودیان و مسیحیان و مشرکین از اینکه بر شما بواسطه ی پیامبر ص قرآن نازل شده است، ناراحت هستند و دوست ندارند و حسادت میکنند پس باید که از دوستی با آنان بر حذر باشید و واقعیت را بیان میکند که امور بر حسب مراد آنان نیست بلکه الله تعالی به هرکس که خواهد و در وی اهلیت نبوت باشد، رحمت خود را ارزانی میدارد و الله تعالی صاحب فضل عظیم است و فضل عظیم همین شریعت اسلام و قران است و جمیع فضلها را شامل میشود.
افراد کافر یعنی اهل کتاب یهود و مسیحی و مشرکین که بت پرست هستند؛ هر دو قسم از کفار؛ اینکه بر رسول شما وحی نازل شود و نبوت دهد، را دوست ندارند. (خازن)
منظور یهود مدینه منوره و مسیحیان نجران و مشرکین عرب است. (بحر العلوم)
و این کراهت آنان از روی حسادت و گمراهی است. (خازن) چون خود کافر بودند پس دوست داشتند که همه کافر باشند و از اینکه شریعت اسلام بیاید، کراهت داشتند. (بحر العلوم) و سبب نزول آیه را چنین گفته اند که مسلمانانی که با یهود معاهده داشتند به یهود گفتند که به محمد ص ایمان بیاورند و یهود جواب دادند: آنچه که شما ما را به آن دعوت میکنید، خیری در آن نیست و دوست میداشتیم اگر خیری در آن بود پس در رد ادعای یهود نازل شده است. (خازن)
کفار آرزو میکردند که کاش وحی و نبوت بر محمد نازل نمیشد. (طبری) وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ:
و الله تعالی بیان میدارد که امور بر حسب مراد آنان نبوده بلکه هر آنچه الله خواهد شد و به هرکس که اهل آن هست، عطا میکند و توفیق ایمان میدهد. (بحر العلوم) و الله تعالی هرآنکس را که خواهد به پیامبری و رسالت خود برمیگزیند و بر هرآنکس که خواهد ایمان و هدایت را تفضل میکند. (خازن)
وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ: و الله دارای فضل عظیم است یعنی تمامی فضلهای دنیوی و اخروی از وی تعالی است. (خازن)
و فضل بودن آن اینکه هیچکس بر اساس استحقاق چیزی دریافت نکرده است بلکه محض فضل الهی بوده است که شامل حال وی شده است. (خازن)
و الله صاحب فضلی عظیم است بر کسی که به وی رسالت و اسلام عطا کرده است. (بحر العلوم)
این آیه مومنین را از میل کردن و گوش دادن به اقوال کفار اهل کتاب و مشرکین نهی میکند حتی اگر از روی نصیحت باشد چون آنان از وحی منزل بر نبی شما ناراحت هستند و دوست ندارند هرچند ادعا کنند که صلاح شما را میخواهند. (طبری)
الله تعالی میفرماید که آیه ای را منسوخ نمکنیم و حکم آیه ای و یا آیه ای را از یادها نمیبریم مگر اینکه به بهتر از آن برای بندگان از نظر نفع و ثواب میآوریم و یا حداقل مثل قبلی را میآوریم و این ایراد گیرندگان بر نسخ، آِیا نمیدانند که الله بر هر چیزی قدرت دارد و تام الاختیار است.
مستندات
برای بیان سرّ نسخ آمده است نسخی که یکی از افراد وحی است. (ابی سعود)
وقتی مسلمانان رو به کعبه نمازگذاردند، یهود حسادت کرده و طعن کردند که محمد روزی به یک چیز امر میکند و دیگر روز از آن نهی میکند پس معلوم میشود که قرآن از خودش است و وحی نیست و تناقض گویی دارد پس این آیه نازل شد. (قرطبی) روزی حضرت علی بر مسجدی داخل شد و دید که مردی مردم را موعظه میکند و حضرت علی گفت: کیست این مرد؟ گفتند مردی است که مردم را موعظه میکند و حضرت علی گفت: خیر بلکه این کسی است که میگوید من فلان پسر فلان هستم و مرا بشناسید یعنی برای معروف شدن سخن میگوید و کسی را پی آن مرد فرستاد و وقتی پیش ایشان آمد، پرسید که آیا ناسخ و منسوخ را میشناسی؟ مرد جواب داد: خیر پس حضرت علی گفت: پس از مسجد ما بیرون شو و دیگر موعظه نکن. (قرطبی) و در روایتی فرمود: پس هلاک شده ای و هلاک کرده ای. (قرطبی)
منظور از نسخ در این آیه: ابطال و برداشتن است. (قرطبی)
ابن فارس گوید: گفته اند که نسخ کتاب یعنی اینکه امری قبلا معمول بوده است و به آن امر شده بود بعد امری دیگر آمده و به این امر جدید عمل کرده میشود مثلا آیه ای در حادثه ای نازل شده و به چیزی امر میکرده است بعد آیه ای دیگر آن را منسوخ میکند. (معجم مقاییس اللغه) عده ای از منسوبان به اسلام جواز نسخ را انکار کرده اند و عده ای از یهود نیز نسخ را انکار کرده اند و جواب آنان این است که سلف مسلمانان بر وجود آن اجماع دارند و برای یهود جواب این است که آنان در تورات خود گمان میکنند که چنین آمده است که حیوانات کلا مثل گیاه برای خوردن آنان حلال است و این درحالی است که موسی بسیاری از حیوانات را بر انان حرام گرداند و این نسخ است و دیگر اینکه حضرت آدم خواهر و برادر را به یکدیگر تزویج میکرد و این را موسی و دیگر انبیاء حرام گردانده اند و حضرت ابراهیم را امر شد که پسر خود را ذبح کند و بعد از آن نهی شد و حضرت موسی به بنی اسرائیل امر کرد که بخاطر عبادت کردن گوساله خود را بکشند وبعد از آن نهی کرد و اینکه شریعت موسی قبل بعثت ایشان غیر عملی بود و با بعثت ایشان عملی شد و این بداء نیست و بلکه نقل از عبادتی به عبادتی دیگر است و از حکمی به حکمی دیگر است و این از روی مصلحتی بوده است و برای اظهار حکمت و کمال مملکت الله. (قرطبی) در مورد امر به ذبح حضرت اسماعیل میتوان گفت که حرمت اصلی بعد امر به ذبح برگشته است و از مقوله ی نسخ نیست. (التوضیح لحل غوامض التنقیح)
تعریف نسخ اختلافی است و آن تعریفی که ماهران اهل سنت ارائه کرده اند این است: برداشتن امر شرعی اسقرار یافته است توسط خطاب وارد شده که بین ناسخ و منسوخ تراخی باشد. (قرطبی)
و قاضی عبدالوهاب و قاضی ابوبکر قیدی به این تعریف اضافه کرده اند و آن اینکه اگر آن خطاب وارد نبود، حکم قبلی ثابت میماند. (قرطبی)
خطاب به منظور خارج کردن قیاس و اجماع است زیرا این دو نمیتوانند حکمی را نسخ کنند و یا نسخ در آنها واقع نمیشود. (قرطبی)
و تراخی بین ناسخ و منسوخ برای این است که متصل باشد، آن را بیان گویند. (قرطبی)
ناسخ قرآن و سنت خواهد بود و قیاس و اجماع نمیتواند نسخ کند. (التوضیح لحل غوامض التنقیح)
نسخ چهار قسم است: 1-نسخ کتاب با کتاب یعنی آیه ی قرآن با آیه ای دیگر و 2-نسخ سنت با سنت یعنی حدیث با حدیثی دیگر و 3- نسخ قرآن با سنت و 4- نسخ سنت با قرآن. (التوضیح) رسول الله ص وقتی در مکه بودند رو به کعبه نماز میخواندند و وقتی به مدینه آمدند رو به بیت المقدس خواندند و بعد آیه نازل شد و امر به استقبال کعبه شد پس این نسخ سنت است با کتاب زیرا در قرآن آیه ایکه بگوید رو به بیت المقدس بخوان نیامده است. (التوضیح) و در مورد اینکه سنت چگونه میتواند قرآن را منسوخ کند باید گفت که رسول الله ص هیچگاه بدون وحی حکم نمیکنند حالا وحی دو نوع است یکی وحی متلو (تلاوت شدنی) و دیگری وحی غیر متلو پس اگر سنت بودن ثابت شود وحی بودن آن نیز ثابت است. (برداشت شده است التوضیح) منسوخ دو نوع است یکی منسوخ الحکم است ولی قرائت کرده میشود و دیگری منسوخ التلاوة است یعنی دیگر تلاوت نمیشود و همه در زمان رسول الله ص خواهد بود نه بعد وفات ایشان. (التوضیح)
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ:
یعنی حکمی را بر نمیداریم و تلاوتش را باقی نمیگذاریم مگر... (قرطبی) و یا حکم آیه ای را و تلاوت آیه ای را بر نمیداریم مگر... (قرطبی)
أَوْ نُنْسِها:
طبق قرائت ابن کثیر و ابوعمرو، نسخ لفظی را تاخیر نمیکنیم مگر... و این قول عطاء است(قرطبی) و یا طبق قول غیر عطاء منسوخ کردن آن را تاخیر نمیکنیم تا مهلتی معلوم مگر اینکه... (قرطبی) و گفته اند که معنی ان این است: آن آیه را از شما بر نمیداریم طوریکه دیگر قرائت نشود و به یاد کسی نباشد مگر اینکه... (قرطبی) و طبق قرائت دیگران که( نُنْسِها) قرائت کرده اند از نسیان است یعنی تبدیل نمیکنیم و منسوخ نمیکنیم مگر اینکه... (قرطبی) ازهری حکایت کرده است که معنی آن این است: امر به ترک آیه ای نمیکنیم مگر اینکه... (قرطبی) زجاج گوید که معنی این قرائت ، طبق قول اکثر اهل لغت و اهل نظر این است: برای شما ترک آن را مباح نمیگردانیم مگر اینکه...(قرطبی) و گفته اند: ما باعث فراموشی آن نمیشویم مگر اینکه.... (قرطبی)
نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِهَا:
سودمندترین آن را برای شما میآوریم و جایگزین میکنیم. (قرطبی)
نفع عاجل یا نفع در آخرت. (قرطبی) یا همانند آن آیه ی منسوخ شده میآوریم. (قرطبی) همانند آن در ثواب و نفع. (ابی سعود)
آیات برحسب اختلاف احوال و اختلاف ازمنه نازل میشده است پس لامحاله نسخ باید باشد. (ابی سعود)
این نسخ به نسبت شارع یعنی الله تعالی بیان است و نسخ نیست. (آلوسی)
یعنی الله تعالی از اول میداند که حکم مثلا یک آیه در چه زمانی منقضی میشود و در آن زمان آیه ای نازل میکند که نسبت به ما رفع حکم اولی است. با این آیه استدلال به وجود نسخ قوی نیست زیرا آیه بیان میدارد که اگر نسخی بیاید پس بهتر از آن را و یا لااقل مثل آن را خواهیم آورد و این بر وقوع نسخ بالفعل دلالت ندارد و بلکه آیه اثبات نسخ آیه صد ویک سوره نحل است. (رازی)
آیا نمیدانی که سلطان و مالکیت آسمانها و زمین از برای الله یعنی نیک میدانی که چنین است و میدانی که غیر از الله شما را ای مخاطبان یاری رسانی نیست تا یاریتان کند و منع کننده ای نیست تا از عذاب الهی منه کند پس به اوامر و نواهی وی تعالی گردن نهید و بدانید که ناسخ و منسوخ از مالک کل اشیاء صادر شده است.
مستندات
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ: آیا نمیدانی که الله را ثابت است ملک آسمانها و زمین که در ذات و احوال آنها هرکاری که خواهد انجام میدهد و بخاطراینکه علی کل شیی قدیر، آیات را تفصیل میکند و بخاطر مالک سموات و ارض بو دن، تدبیر امور آنها را مینماید. (نظم الدرر)
منظور پادشاهی آسمانها و زمین است. (طبری) منظور از خطاب رسول الله ص، جماعت میباشند و این در بین عرب شایع است که در مجلسی بعضی را خطاب قرار میدهند در حالیکه منظور دیگران هستند. (طبری) الله خود عالم است و میداند در چه زمانی چه امری به صلاح است. (بحر العلوم)
وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ: تهدید است برای کسانی که به ناسخ و منسوخ ایمان نمیآورند و میفرماید: شما را خویشاوندی نیست تا به شما نفع برساند و منع کننده ای نیست تا از شما، عذاب الهی را منع کند. (بحر العلوم)
ای مخاطبین که تمامی انسانهای زمان رسول الله ص میباشد از یهود و مومن و دیگر ادیان، آیا میخواهید از رسول الله ص درخواستهایی مثل درخواستهای یهود که از روی عناد بود، داشته باشید؟ پس بدانید هرکس بجای ایمان، کفر ورزد، وی راه راست و درست را گم کرده است.
مستندات
الله تعالی در این آیه از کثرت سوال نهی میکند. (ابن کثیر)
گفته اند که یهود درخواست کردند که کتابی از آسمان برای انها نازل شود که این آیه نازل شد. (بیضاوی) و گفته اند وقتی مشرکین این درخواست را کردند نازل شده است. (بیضاوی)
آیه در صدد توصیه ی این امر است که مثل یهود زیاد سوال نکنید و بلکه به اوامر عمل کنید. (بیضاوی)
روایت شده است که قریش از رسول الله ص خواستند که کوه احد را به طلا تبدیل کند و زمین مکه را فراخ گرداند همچنانکه یهود از موسی خواستند که برایشان الهی بگرداند. (نسفی) گفته اند که اصحاب رسول الله ص آرزو کردند که ای کاش گناهان ما را در این دنیا حساب کرده میشد همچنانکه یهود را چنین بود و ان اینکه بنی اسرائیل هرگاه گناهی مرتکب میشدند صبح آن روز بر در وی کتابی میآمده است که چگونگی کفاره ذکر میشد. این آیه در رد آن آرزو آمده است. (البحر المحیط) مجاهد گوید: وقتی قریش به رسول الله ص گفتند که برای ما الله را آشکارا نشان ده. رسول الله ص فرمودند باشد منتها مثل درخواست مائده از حضرت عیسی خواهد بود یعنی اگر ایمان نیاورید، عذاب داده خواهید شد پس قریش از این درخواست خود سر باز زدند و برگشتند ولی قول صحیح این است که یهود به رسول الله ص درخواست دادند که برای انان کتابی بیاورد و این آیه نازل شد، زیرا این آیه مدنی است و تصدیق این قول ما این است که در آیه ی 153 سوره نساء درخواست یهود از رسول الله ص بیان شده است.(ثعلبی) در روایت از رسول الله ص آمده است: آنچه را که حکم به آن را ترک کرده ام همانطور بگذارید و سوال نکنید چراکه کسان قبل شما بخاطر سوال زیاد از انبیای خود هلاک شده اند پس اگر به چیزی امر کردم انجام دهید تا جاییکه میتوانید و اگر نهی کردم باز ایستید. (ابن کثیر) منظور نهی از سوال از روی گردنکشی و عناد است. (ابن کثیر)
هرکس اعتماد به نشانه های آشکار را ترک کند و در آن شک راه دهد راه مستقیم را گم کرده است. (بیضاوی) هرکس با وجود آیات و معجزات آشکار باز به سوالهای بنی اسرائیلی از قبیل کتابی برای ما بیاور ادامه دهد، پس نشان از این دارد که سوال از روی گردنکشی و انکار است و آن کفر است. (البحر المحیط)
اکثر اهل کتاب دوست داشتند که مسلمانان از دین خود برگردند زیرا میدانستند که مسلمانان بر حق هستند پس دوشت داشتند که آنان نیز مثل خودشان کافر شوند و این دوست داشتن از روی نصحیت و خیرخواهی نبوده بلکه از روی حسادت بوده است و این بعد آن بود که دین حق برای آنان آشکار شده بود و هیچ گنگی در آن نبوده است پس وقتی برای مسلمانان حال آنان مشخص شد، ممکن است که مسلمانان قصد جواب دادن به آنان را داشته باشند وبرای همین الله تعالی مسلمانان را امر به صبر و گذشت و سعه ی صدر میکند تا وقتی که امر الله بر جنگ با آنان را صادر کند و در آخر بیان میدارد که الله تعالی بر هرچیزی قادر است پس جای نگرانی نیست و این آیه از طرفی به ما میگوید که مسلمانان از جنگ تا وقتی که پرهیز از آن ممکن است امر به دوری از آن میشده اند و این کفار بودند با کارهایی که انجام داده اند باعث شروع جنگ شده اند و از طرفی نیز تهدید کفار است که فکر نکنید مسلمانان تا ابد دست روی دست خواهند گذاشت تا شما از روی حسادت هرآنچه خواهید انجام دهید بلکه صبر نیز حد و حدود خودش را دارد و تا اندازه ای معین گنجایش دارد وبعد تمام میشود.
وقتی مسلمانان در احد شکست خوردند یهود به حذیفه بن یمان و عمار یاسر گفتند: آیان میبینید چه مصیبتی بر شما وارد شده است، اگر بر حق بودید اینچنین نمیشد پس به دین ما برگردید که بهتر است و بر هدایت هستیم و مسلمانان پرسیدند: در دین شما ای یهود، نقض عهد چگونه است؟ یهود گفتند: خیلی قبیح است. پس عمار گفت: پس من نیز با رسول الله ص عهد بسته ام که به وی ایمان آورده و از دین وی برنگردم پس یهود گفتند این یکی که صبر پیشه کرد و حذیفه گفت: و اما من الله را بعنوان پروردگار و محمد را بعنوان پیامبر و اسلام را بعنوان دین و به قرآن بعنوان امام و کعبه را به قبله و مومنین را بعنوان برادر قبول کرده و راضی شده ام بعد این دو بزرگوار پیش رسول الله ص آمدند و داستان را تعریف کردند و رسول الله ص فرمودند: خیر را یافته اید و پیروز شده اید. (ثعلبی)
آنکس که آرزو میداشت که ای کاش مسلمانان بعد اینکه ایمان آورده اند، کافر شوند، کعب بن اشرف بوده است. (طبری)
از ابن عباس از حسود ترین یهود به عرب مسلمان، حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ، وَأَبُو يَاسِرِ بْنُ أَخْطَبَ . تمام تلاش خود را بکار میگرفتند تا از مسلمان شدن مردم جلوگیری کنند و این ایه نازل شد و بیان داشت که اینان از روی حسادت است که دوست دارند شما کافر شوید. (ابن ابی حاتم)
از ابن عباس: وقتی پیامبری درس ناخوانده، از آنچه در دست یهود بود از اخبار و احکام پیامبران، خبر میداد و مانند آنها تصدیق میکردن بلکه تصدیق رسول امی، محکمتر بود، پس از روی حسادت و کینه بود که آنان وی را تکذیب میکردند و این بعد این بود که به وضوح صادق بودن رسول الله ص ثابت شده بود و چیز مجهولی در آن باقی نمانده بود. (اب ابی حاتم)
فاعفوا واصفحوا حتى يأتي الله بأمره:
رسول الله ص و اصحاب ایشان طبق امر الله تعالی بر آزار و اذیت مشرکین و اهل کتاب، صبر پیشه میکردند تا وقتی که الله تعالی دستور به جنگ با آنان صادر نمود. (ابن ابی حاتم) از اذیت و آزار آنان را ببخشید و در گذرید تا وقتی که امر به قتال با آنان بیاید. (بحر العلوم) این آیه که امر به صبر و گذشت میکرد با آیه ی 5 سوره ی توبه منسوخ شد. (ابن ابی حاتم)
إِنَّ الله على كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ:
همانا الله بر هر چیزی قادر است من جمله انتقام گرفتن از آن حسودان. (نسفی)
در ادامه ی فرمایشات آیه ی قبل که از جنگ منع شدند، امر به نماز و ادای زکات بر حسب شرایط بیان شده میشوند و بیان میدارد که الله بر شما بینا است پس چیزی بر وی تعالی مخفی نخواهد ماند. این آیه نشان میدهد که مسلمانان از اذیت و آزار کفار به تنگ آمده اند و آماده ی دفاع از خود هستند که الله تعالی باز به کفار فرصت میدهد تا از دشمنی با مسلمانان برگردند و قسمت آخر که میفرماید به اعمال شما بیناست گویای این مهم است که به شالوده ای از تهدید امر به نماز و زکات میکند.
مستندات
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ:
نماز را تمام انجام دهید و در اوقات آن بپا دارید و زکات فرض خود را ادا کنید. (بحر العلوم)
وَمَا تُقَدِّمُوا لأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ:
هر آنچه که در دنیا از اعمال خیر انجام میدهید. (ابن ابی حاتم)
تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ: ثواب آن اعمال خیر را نزد الله خواهید یافت. (ابن ابی حاتم)
هر آنچه که انجام داده اید از صدقه و اعمال خیر دیگر نزد الله محفوظ است و طبق آن پاداش خواهد داد. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ:
همانا الله به آنچه که شما از اعمال خیر و شر انجام میدهید بینا است و بر حسب اعمال شما سزا و پاداش خواهد داد. (بحر العلوم) عمل هیچ عمل کننده ای ضایع نخواهد شد. (نسفی)
یهود گویند که غیر آنان را در بشهت جایی نیست و مسیحیان نیز چنین ادعا دارند پس هرکس ادعا دارد باید دلیل و مدرک داشته باشد پس ای محمد به آنان بگو که پس مدرک بیاورید بر این ادعای خود، اگر راستگو هستید حتما دلیل میآورید و همینکه نمیتوانند گواه بر باطل بودن ادعای آنان است.
مستندات
منظور از آیه این نیست که یهود و نصرای با هم بگویند که هردو بهشتی هستند بلکه این چنین است که یهودیان گویند: کسی غیر از یهود وارد بهشت نشود و ادعای مسیحیان نیز این است که کسی غیر آنان وارد بهشت نخواهد شد و برای اینکه ادعای هردو گروه مشخص است آیه کلام آنان را یکجا بیان میدارد. (نسفی)
{تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} این ادعای آنان فقط یک آرزو است.
این است آرزوی آنان یعنی کافر شدن مسلمان از آرزوهیا آنان است و همچنین آرزو دارند که بر مومنان خیری نازل نشود و همچنین آرزو دارند که کسی غیر از آنان وارد بهشت نشود. (بیضاوی)
{قُلْ هَاتُواْ برهانكم إِن كُنتُمْ صادقين}
به آنان بگو که مدرک خود بر این ادعا را بیاورید، اگر در ادعای خود صادق هستید پس دلیل بیاورید که چنین است. (نسفی) بعضی بر این آیه را دلیل گرفته اند که تقلید جایز نیست، و آلوسی چین میگوید که ادعای آنان درست نیست زیرا تقلید دلیل مقلد است یعنی اینک مقلد مثلا از امام اعظم تقلید میکند زیرا نزد وی ثابت شده است که احکام امام اعظم صحیح است پس بدون دلیل نیست. (برگفته از آلوسی)
بله آنان هیچ دلیلی بر ادعای خود که بهشت مختص آنان است، ندارند، بلکه بهشت برای کسی است که اعمال وی خالصا لله باشد و شرک نورزد و دیگر اینکه عمل صالح داشته باشد و محسن باشد یعنی کسی باشد که طوری عبادت کند که انگار الله را میبیند و این در این زمان یعنی زمان بعثت رسول الله ص و بعد آن، حاصل نشود مگر به تبعیت از رسول الله ص پیامبر اسلام زیرا عملی حسن است که موافق شرع باشد و کسیکه چنین باشد در آخرت برای وی ترسی نیست و از اینکه عمل وی نادیده گرفته شود نیز غمی نیست زیرا مورد فضل الهی قرار گرفته است.
هرآنکس که خود را خالص برای الله گرداند و یا هرکس که قصد وی الله باشد. (مظهری) جوب سوال مقدر است یعنی اینکه وقتی ادعای یهود و مسیحیان رد شد سوال پیش آمده که پس چه کسانی وارد بهشت میشوند که این آیه جواب آن است. (قرطبی) کسی که به تقدیر الهی گردن نهد و یا اینکه خودش را وقف الله کند باینکه شرک نورزد. (آلوسی) منظور وجه یعنی صورتش برای الله باشد برای این استکه صورت انسان اشرف اعضای وی است پس منظور کل انسان است. (آلوسی)
وَهُوَ مُحْسِنٌ:
درحالیکه وی الله را طوری عبادت میکند که انگار وی تعالی را میبیند. (مظهری) اولی را به عدم شرک معنی شد پس این را به عمل تفسیر کرده شود که معنی آیه چنین میشود که کسیکه ایما بیاورد و عمل صالح انجام دهد... (آلوسی)
برای عمل مقبول نزد الله دو شرط باید یافت شود یکی اخلاص عمل برای الله و دومی موافق شرع الله تعالی باشد که آن با تبعیت محمد رسول الله ص حاصل خواهد شد. برای همین است که رسول الله ص فرموده اند: هر عملی که امر ما بر آن نباشد مردود است. (ابن کثیر) فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ:
پس برای وی نزد الله، اجر و پاداشی که برای وی وعده داده شده، ثابت است.
وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ: در آخرت برای آنان ترس و غمی نخواهد بود. (مظهری)
نه از اینکه در آینده برای آنان چه خواهد شد، غمی بر آنان است و نه از اینکه در گذشته چیزی را ترک کرده اند را ترسی نیست. (ابن کثیر) برای آنان در آخرت ترسی نیست و از مرگ غمی نیست. (ابن کثیر)
در هر دو جهان بیم رسیدن مکروهی برای آنان نیست.
و از فوت مقصدشان نیز غمی نیست چراکه فوت نخواهد شد. (ابو سعود) منظور این نیست که به آنان آنچه باعث غم و ترس میشود، عارض میشود ولی نمیترسند و غم نمیخورند بلکه آنچه باعث خواهد شد بر آنان عارض نمیشود. (ابی سعود)
یهود مدعی بودند که مسیحیان را در امر دین، جایگاهی نیست و مسیحیان نیز چنین ادعایی داشتند که یهود را در امر دین، جایگاهی نیست و این درحالی است که آنان یعنی هردو گروه کتاب منزل بر خود را خوانده بودند و میدانستند که این دو دین تصدیق کننده ی یکدیگر هستند و موید هم هستند و عینا همین گفتار از کسانی که اهل کتاب نیستند مثل مشرکین نیز همین قول را مدعی بودند و انبیاء خود را میگفتند که بر چیزی از امر دین نیستند پس معلوم میشود که اینان از کتاب الله استفاده ای نکرده اند و دچار کفر شده اند و الله تعالی در قیامت به آنها نشان خواهد داد که چه کسی بهشتی و چه کسی جهنمی است و در مورد اختلاف آنان نیز قضاوت خواهد کرد. قضاوت در اینجا این نیست که بگوید کدام یک برحق هستند چراکه هردو بر باطل هستند بلکه حق را در آن روز بریا آنان بیان خواهد نمود.
مستندات
گفته اند که یهود مدینه و مسیحیان نجران نزد رسول الله ص منازعه کردند تا اینکه صدای آنان بالا رفت و یهود گفتند: که مسیحیت دین نیست و به عیسی کفر ورزیدند و انجیل را انکار کردند و مسیحیان نیز گفتند که یهود در دین جایی ندارند و به موسی کفر ورزیدند و تورات را انکار کردند. برای بیان این منازعه این ایه نازل شد.(خازن) ابن عباس گوید: آنان یعنی آن یهودیان و مسیحیان هردو درست گفتند چون هیچ یک از آنان بر امری از امر دین نیستند و اگر بر ان ادعا قسم یاد میکردند نیز حانث نمیشدند. (بحر العلوم)
وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ:
و این منازعه در حالی است که هر دو گروه کتاب الله را میخوانند و در آن چنین چیزی نیامده است.(خازن) و همین دال بر این است که انان هرچند کتاب الله را میخوانند ولی با این اختلاف خود نشان دادند که به آن کفر ورزیده اند و آنان بر باطل هستند. (خازن) گفته شده است که انجیلی که میسیحیان بدان ایمان دارند آنچه را که در تورات هست را اثبات میکند و همچنین به نبوت موسی اقرار دارد و همچنین بر آنچه که تورات امر کرده است نیز اقرار دارد و تقریر میکند و در طرف دیگر قضیه نیز چنین است یعنی تورات عیسی را بعنوان پیامبر قبول دارد. (خازن)
کسیکه کتاب الله را خوانده است بر وی حق این است که به کتابی از کتب الله کفر نورزد و ایمان بیاورد برای اینکه انجیل تصدیق کننده ی تورات است و تورات تصدیق کننده ی انجیل است. (رازی) كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ:
مثل همین ادعای رد انبیاء، مشرکین عرب نیز پیامبر خود را انکار کردند و گفتند که رسول الله ص و اصحاب وی بر چیزی از دین نیستند. (خازن) گفته شده است که امتهای دیگر از غیر دینان نیز همچین سخنی دارند و به انبیای خود میگفتند که شما بر چیزی از دین نیستید. (خازن) پس راهی که این افراد کتاب خوان در پیش گرفته اند همان راهی است که کتاب نخوانها در پیش گرفته اند و آن انکار دین الله است. (الوجیز للواحدی)
و در قیامت الله بین آنان حکم خواهد کرد که چه کسی بر حق بوده است و چه کسی بر باطل در آنچه که آنان در مورد امور دین، اختلاف میکردند. (خازن) الله در قیامت به آنان عیانا نشان خواهد داد که چه کسی به بهشت میرود و چه کسی به جهنم میرود. (الوجیز للواحدی)
ظالمترین اشخاص کسی است که مردم را از مسجد آمدن منع کند ودر خرابی مسجد بکوشد و این خراب کردن میتواند که منظور خراب کردن حقیقی آن باشد و تخریب کند و یا از نظر معنوی در خرابی آن سعی کند و آن اینکه امور غیر شرعی در آن انجام دهد و از عبادت الله خالی باشد و اینچنین اشخاص را باید که در وقت داخل شدن ترس در برگیرد حالا اگر خود نترسیدند بر مومنین لازم است که چنین حالتی به انان دست دهد، تا به فکر تخریب ظاهری و معنوی آن قصد نکنند بلکه همینکه بر خودشان آسیبی نرسد، راضی شوند و برای اینچنین اشخاص در دنیا خواری است و در آخرت عذبی بزرگ برای آنان مهیا است.
مستندات
{وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} روایت شده است که قریش رسول الله ص را از نماز خواندن در مسجد الحرام منع کردند و این آیه نازل شد. (الدر المنثور)
و در روایتی دیگر آمده است که مسیحیان مردم را از برپاداشتن نماز در بیت المقدس منع میکردند و نجاستها بر بیت المقدس میریختند. (الدر المنثور) گفته اند که آنان رومیان بودند بختنصر یاری کردند تا بر بیت المقدس چیره شد، و از نماز خواندن در آن منع کرد. (الدر المنثور) منظور از عمارت مسجد، تزیین آن و درست کردن شکل ظاهری آن نیست بلکه عمارت مسجد با ذکر الله در آن است و اجرای شرع خدا در آن و پاک داشتن آن از پلیدی و شرک است. (ابن کثیر)
آنان که اینکار را انجام داده اند در وقت داخل شدن به آن مسجد، ترس بر آنها مستولی میشود و آمده است که رومی در زمین نیست که در وقت داخل شدن به بیت المقدس نترسد که گردنش را بزنند و دیگر اینکه مجبور به پرداخت جزیه شدند. (الدر المنثور) مسیحی وارد بیت المقدس نشود مگر اینکه وی را ترس دربرمیگیرد. (الدر المنثور) منظور خبر نیست بلکه امر است یعنی وقتی شما بر مساجد حاکم شدید کاری کنید که این منع کنندگان وقتی وارد آن میشوند احساس ترس کنند. برای همین است که در سال فتح مکه رسول الله ص دستور فرمودند که از این پس هیچ مشرکی حق ورود به مسجد الحرام را ندارد.(ابن کثیر) گفته اند که این بشارت است مسلمانان را که آنان بر مسجد الحرام و مساجد دیگر مستولی خواند گشت و این مشرکین را ترس در بر خواهد گرفت و این امر محقق شد. (ابن کثیر)
{لَهُم فِي الدُّنْيَا خزي}
از سدی: خواری دنیایی آنان این است که وقتی حضرت مهدی قیام کند پس بر قسطنطنیه مستولی شود و انان را خواهد کشت. (الدر المنثور)
خواری آن مسیحیان این است که جزیه دهند در حالیکه بر انان ذلت است آن عمل. (الدر المنثور)
مظور هر نوع ذلت در دنیا است و ذلت خاصی منظور نیست همچنانکه رسول الله ص دعا میفرمودندک اللهم عاقب امور ما را خیر گردان و از ذلت و خزی دنیا و عذاب آخرت محفوظ بدار.
وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ: عذاب عظیم منظور، آتش است. (نسفی)
تمامی انحاء و جهات زمین از برای الله است و الله مالک و متولی آن است و در دعاء و ذکر به هرمکانی رو کنید همان جهت الله است و الله مثل دیگر اشیاء نیست که جهت داشته باشد بلکه به هر طرف رو کنید همان است و در نماز نفل نیز میتوانید به هرجهتی که مرکبتان میرود رو کنید و نماز بخوانید و تغییر قبله چیز عجیبی نیست چون الله جهت ندارد تا بگوییم که این جهت درست و آن یکی درست نیست و تعیین کعبه بعنوان قبله ی برای اختلاف نکردن است و وقتی قبله مشتبه شد فکر انسان قبله است حتی اگر بعدا معلوم شود که اشتباه بوده است نیز بر وی اعاده ی نماز نیست و الله تعالی رحمتش وسیع است و بر همه چیز احاطه دارد و عالم و داناست و خود میداند چه کسی چه منظوری از عمل خود دارد.
مستندات
وقتی تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه صورت گرفت یهود بر مسلمانان ایراد گرفتند که اینان قبله ی مشخصی ندارند و هر روز به طرفی رو میکنند پس آیه در رد آنان نازل شده است. (بغوی)
از ابن عمر روایت شده است که این آیه در مورد مسافری که نمازش را بر بالای مرکب خود خوانده بود نازل شده است. (بیضاوی)
در مورد نماز نفل مسافر است که به وی اجازه داده شده است که به هرجهت خواست نماز گزارد. (بغوی) و گفته اند که بر قومی جهت قبله مشتبه شد و هرکس به سویی خواند و صبح که شد معلوم شد که آنان قبله را اشتباه کرده بودند و این آیه نازل شد. (بیضاوی) و گفته اند که این ایه مقدمه چینی است برای اعلام تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه و تنزیه الله تعالی از اثبات جهت برای وی تعالی است. (بیضاوی)
در اوایل اسلام مسلمانان اختیار داشتند که در نماز به هرجهتی که خواستند رو کنند و رسول الله ص جهت بیت المقدس را اختیار کرده بود و بعدا کعبه بعنوان قبله تعیین یافت. (نسفی) وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ:
منظور تمام ناحیه ها و جهتهای زمین است و اگر شما از برپا داشتن نماز در مسجد الحرام منع شدید پس در هر کجای زمین میتوانید اقامه ی نماز کنید زیرا تمامی زمین را برای شما مسجد قرار داده ام. (بیضاوی)
یعنی الله تعالی مالک و متولی سرزمین مشرق و مغرب زمین است یعنی تمام زمین است. (نسفی) فَأَيْنَما تُوَلُّوا: از هر مکانی رو به طرف قبله کردید.. (بیضاوی) فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ:
پس از همان رو به الله کرده اید و رو به قبله کردن مختص یک مکان نیست و از هرکجا که رو به قبله کردید همان درست است. (بیضاوی) و یا اینکه از هرکجا رو کنید الله مطلع است که چه میکنید. (بیضاوی)
در دعاء و ذکر غیر از نماز به هر طرف که رو کنید همان جهت الله است. (نسفی)
وقتی آیه ی ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: 60] نازل شد پرسیدند به در دعا به کدام طرف رو کنیم، آیه نازل شد. (بغوی)
إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ: الله فراخ است به احاطه داشتن بر همه ی اشیاء. (بیضاوی)
و یا رحمتش همه را در بر میگیرد. (بیضاوی)
عَلِيمٌ:
به مصالح بندگانش داناست و به اعمال آنها در هر مکانی که باشد. (بیضاوی)
از گمراهیهای دیگر ادیان غیر اسلامی این است که آنان برای الله، فرزند قائل شده اند و الله تعالی از این افترای آنان مبرا و پاک و منزه است بلکه آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد برای الله، بنده هستند و مملوک هستند و همه ی آنان در تقدیر الله تعالی هستند و از آن نمیتوانند خارج شوند چراکه همه کهنه میشوند و فانی میشوند و انسان پیر میشود و چاق و لاغر میشود و غنی و فقیر میشود و بعضی اوقات فکر میکند که خودش این اعمال را انجام میدهد ولی حقیقت امر این است که همه به تقدیر الله است وبرای همین میبینیم که بعضی نمیتوانند از فقر جدا شوند ویا چاق نمیتواند لاغر شود و بالعکس پس همه ی اینان به وجود قدرت مطلق تاثیر گذار دلالت دارند و همه ی این امور نشان میدهد که همه مخلوق وی تعالی هستند و آن قدرت مطلق، یگانه است.
مستندات
آیه بیان میدارد که این سه گروه یهودیان و مسیحیان و مشرکین در گمراهی دیگری نیز شریک هستند و آن ادعای ثبوت فرزند برای الله تعالی است. (التحریر و التنویر)
وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً:
در مورد یهود نازل شده است که گویند: عزیر پسر الله است و در مورد مسیحیان است که گویند: مسیح فرزند الله است و در مورد مشرکین عرب است که گویند: فرشتگان دختران الله است. (خازن) ادعای آن گمراهان را با کلمه ی اتخاذ یعنی فرزندی گرفته است بیان میدارد تا نشان دهد که فرزندی نیست چون فرزند بدون اختیار متولد میشود و فرزند گرفتنی نیست و این نشان میدهد که ادعای آنان چیزی جز یک ادعای مسخره نیست و این را در علم جدل به فساد وضع تعبیرک کنند.(التحریر والتنویر)
سُبْحانَهُ:
پاک است الله از این افترائات. (خازن)
بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ:
بلکه آنچه در آسمانها و زمین است برای الله، بنده هستند و مملوک هستند. (خازن)
كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ: اهل آسمانها و زمین، همه مطیع الله هستند و به بنده ی الله بودن اقرار دارند. (خازن)
اصل قنوت اطاعت همراه با فروتنی است و گفته اند که قنوت یعنی قیام پس معنای آیه چنین میشود که همه ی اهل آسمانها و زمین برای گواهی دادن برای الله قیام کرده اند و همه به یگانگی الله اقرار دارند. (خازن) گفته شده است معنی آن این است: همه مسخر هستند به آنچه الله برای آن چیز خلقشان کرده است. (خازن) منظور مطیع بودن تمامی اهل آسمانها و زمین، بعضی گفته اند که این امر در قیامت خواهد بود. (خازن) همه در گرو تقدیر و مشیئت الله هستند و نمیتوانند از مشیت الهی خارج شوند پس کسانیکه شأن آنان این است با الله نخواهند توانست که برابری کنند.(ابی سعود) همه در روز قیامت برای الله بپا میخیزند. (ابن کثیر)
الله تعالی مخترعی است که آسمانها و زمین را بدون هیچ زمینه ای خلق کرده است و از روی تقلید نبوده است و یا از روی قانونی تبعیت نکرده است بلکه امر وی تعالی این است که چیزی را میخواهد پس میشود همانند آنکه مثلا بگوید: شو پس میشود.
مستندات
بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ:
الله پدید اورنده است آسمانها و زمین را بدون اینکه مشابه آن قبل خلق آنان بوده باشد و با پیروی از قانونی سابق نیز انجام نداده است. (ابی سعود)
وقتی الله تعالی چیزی اراده کند پس کافی است که بگوید: بشو پس میشود و منظور حقیقت گفتن این کلمه منظور نیست بلکه منظور نشان دادن راحتی به وقوع پیوستن امر الله تعالی است. (ابی سعود) و این بدیع بودن را میرساند زیرا که احتیاجی به تفکر ندارد و هیچ درنگی در آن نیست. (ابی سعود)
کفار زمان رسول الله ص چه یهود و چه ترسا و چه مشرک، درخواستهایی میکردند تا بدان وسیله کفر خود را توجیه کنند و بعضی گفتند که الله را خبر کن تا با ما سخن گوید و به نبوت تو شهادت دهد و گفتار اینچنینی از کفار گذشته نیز صادر شده است و کفار آن زمان و این زمان تفاوتی ندارد و یک نوع کفر دارند و این درحالی است که نشانه های آشکار برای آنان فرستادیم اگر دنبال حقیقت بودند یقین میداشتند. و اینکه به درخواستهای آنان جواب داده نمیشود یکی اینکه در مورد بنی اسرائیل اکثر درخواستهای آنان اجرا شد ولی در کفر فرو رفتند و گردنکشی آنان بیشتر شد و وجه دیگر آن اینکه اگر قرار باشد که هرکه هرچه خواست برایش برآورده شود از وظیفه ی هدایت و بیان طریق مستقیم مشغول میماندند.
کسانیکه یگانگی الله را نمیدانند که همان کفار باشند که جاهل هستند گویند: الله با ما سخن نمیگوید تا به ما خبر دهد که تو ای محمد، فرستاده ی الله هستی؟ یا اینکه نشانه ای نمیفرستد تا بدانیم که تو پیامبر هستی؟(بحر العلوم) رَافِعُ بْنُ حُرَيملة یهودی به رسول الله ص گفت: ای فرستاده ی الله هستی پس به الله بگو با ما سخن بگوید و ما بشنویم پس این آیه نازل شد. (ابن کثیر) گویندگان این سخن گفته اند که یهودیان هستند و دیگری گفته است که مسیحیان هستند و بعضی گفته اند که مشرکان عرب بوده اند. (بغوی)
همانا ما تو را همراه با حق که قرآن و اسلام از جمله ی ان است، فرستادیم و وظیفه ی تو بشارت مومنان و بیم دادن کفار است و از تو در مورد اینکه فلانی چرا ایمان نیاورد سوالی نخواهد شد و تو نیز از ما مپرس که عذاب آنان خیلی شدید است که قابل وصف نیست.
مستندات
برای تسلی خاطر رسول الله ص است یعنی اینکه آنچه بر رسول الله ص واجب است این است که مومنان را بشارت بهشت دهد و کفار را از عذاب آخرت بیم دهد و اینکه کسی کفر میورزد برای رسول الله ص ضرری ندارد. (المنیر للزحیلی) رسول الله ص فرمودند اگر الله تعالی بر یهود عذاب میفرستاد، ایمان میآوردند که در جواب این آیه نازل شد. (قرطبی)
برای بیان حقایق تو را فرستاده ایم. (المنتخب) منظور از حق، قرآن است. (ابی سعود) حق را به قرآن و اسلام تفسیر کرده اند و بر عموم حق دانستن بهتر است.(آلوسی) تو را با شریعت نورانی و دین استوار فرستادیم. (صفوة التفاسیر) وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ: تو مسوول ایمان کفار نیستی بعد از اینکه در دعوت آنان سعی خود را بجای آوردی. (صفوه التفاسیر) تو را بخاطر اعمال کفار مواخذه نخواهد شد. (الوسیط للطنطاوی) جحیم: آتش افروخته شده. (الوسیط للطنطاوی)
طبق قرائتی تسأل به صیغه ی نهی معنی آیه چنین میشود: در مورد صاحبان جحیم، از ما مپرس و این برای اعلام شدید بودن عذاب کفار است. (آلوسی)
از یهودیان و مسیحیان از تو راضی نخواهند شد هرچند برای آنان معجزه نشان دهی و آنان دنبال چیزی جز تبعیت تو از آنان نیستند و هیچگاه راضی نخواهند شد و بر فرض محال اگر از آنها تبعیت کنی مثلا در امر قبله با آنان همراهی کنی، در اینصورت برای تو کمک رسانی نخواهد بود تا تو را پیروز گردانند و مانعی از عذاب الهی نخواهد بود، و خطاب قرار دادن رسول الله ص به تهدید نشانگر این است که ایشان از خود چیزی نمیگویند بلکه همه به امر الهی است و اگر در مقابل این امر حتی فکری از خود ایشان سربزند، بداند که وی را مانعی از عذاب نیست و هرکس که پیامبر باشد چنین خواهد بود و کسی که از خودش چیزی بگوید خودش را تهدید نخواهند کرد و دیگر اینکه وقتی رسول الله ص با آن مقام در مورد همراهی کردن با اهل کتاب موجب چنین تهدیدی است پس امت وی باید بدانند که چه در انتظار انان خواهد بود.
مستندات
گفته اند که یهود و مسیحیان از رسول الله ص فرصت میخواستند و رسول الله ص چشم امید به این داشت که ایمان خواهند آورد و این آیه نازل شد. (خازن) معنی آیه این است که تو هرچند به آنان فرصت دهی آنان به از تو تبعیت نخواهند کرد بلکه آنان با این فرصت خواستن قصد تعلل دارند و از تو چیزی جز تبعیت از آنان نمیخواهند. (خازن) از ابن عباس این آیه در مورد بحث قبله است یعنی وقتی رسول الله ص رو به بیت المقدس نماز میگذاردند، اهل کتاب امید داشتند که رسول الله ص از آنان تبعیت کند و وقتی رو به کعبه نمودند دیگر نا امید شدند. (خازن)
یهودیان از تو راضی نخواهند شد مگر وقتی که تو یهودی شوی و ترسایان راضی نخواهند شد مگر اینکه تو مسیحی شوی. (خازن)
تا وقتی به قبله ی آنان نماز نخوانی از تو تبعیت نخواهند کرد. (بحر العلوم)
از آیه فقهاء چنین استنباط کرده اند که اهل کفر همه یک ملت حساب میشوند و مسلمانان یک امت پس مسلمان از غیر مسلمان ارث نبرد و ادیان دیگر از یکدیگر ارث میبرند زیرا ملت واحد هستند یعنی یهودی و مسیحی و غیر آن فرقی با یکدیگر ندارند و کافر هستند. (ابن کثیر)
غرض آنان از مطرح کردن و درخواست نشانه ها از تو برای ایمان آوردن نیست بلکه تا از انان تبعیت نکنی از تو راضی نخواهند شد. (قرطبی) قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى:
به آنان بگو دین الله که اسلام باشد، صحیح است که به آن هدایت گفته شود.(خازن)
ای محمد اگر از هوای آنان که همان به تبعیت کردن تو از آنان است، تبعیت کنی و این تبعیت بعد آن باشد که بیان برای تو آمد که دین الله دین اسلام است و قبله ی قبله ی ابراهیمی است، تو را کسی نیست که امر تو را ولایت کند و آن را درست کند و کسی نیست که تو را یاری کند و از عذاب الله مانع شود. (خازن) این تهدید رسول الله ص است هرچند که تبعیت از ایشان صادر نخواهد شد ولی میتواند که همین تهدید را یکی از صارفه های آن دانست . (رازی) خطاب به رسول الله ص برای تادیب امت وی است زیرا مقام آنان از مقام رسول الله پایین است. (قرطبی) اگر از آنان تبعیت کرده و یهودیت یا مسیحیت را برای جلب رضایت آنان انتخاب کنی بعد اینکه برای تو بیان کفر و گمراهی آنان برای تو بیان شد ، در اینصورت تو را یاور و مانعی از عذاب الله نخواهد بود. (طبری) و اگر تو بعد بیان شدن کعبه بعنوان قبله از اهل کتاب تبعیت کنی،.... (بحرا لعلوم) در مورد این خطاب گفته اند که هرچند طرف سخن رسول الله ص است ولی حقیقتا امت ایشان میباشد. (خازن)
کسانیکه به آنان کتاب داده شده است از قبیل یهودیان و مسیحیان، آنانکه به آنچه در کتب آنان از احکام هست، عمل میکنند و قرائت موافق نزول آن دارند و به آن ایمان آورده اند و حق تلاوت آن را ادا کرده اند، آنان کسانی هستند که واقعا به آن کتب ایمان دارند و حال که رسول آخر زمان آمده است چون به آنچه میخوانند ایمان دارند به این رسول نیز ایمان میآورند و کسانیکه کفر ورزیده اند و بر خلاف گروه اول عمل کرده اند، قطعا آنان زیان کشانند چرا که در آخرت به آتش جهنم میروند.
از ابن عباس: در شأن اهل کشتی که با جعفر از حبشه آمدند نازل شده است که چهل تن بوده اند که سی و دو نفر آنان از حبشه بوده و هشت نفر از راهبان شام بوده اند که بحیرای راهب یکی از آنان بوده است. (خازن) و گفته اند که در شأن اهل کتابی که اسلام آورده بودند؛از قبیل عبدالله پس سلام و یاران وی؛ نازل شده است. (خازن) و گفته شده است که منظور اصحاب رسول الله ص هستند. (خازن) و گفته اند که منظور تمام مومنین هستند. (خازن)
از اهل کتاب یهودی و مسیحی کسانی هستند که حقیقتا ایمان آورده اند و کتاب خود را درست متوجه شده اند و آنان به محمد یا به قرآن و یا به کتاب خودشان که باعث هدایت آنان شده است، ایمان میآورند. (اوضح التفاسیر) يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ: یعنی کتاب الهی را همانطور که نازل شده است بدون تحریف و بدون تبدیل صفات ذکر شده برای رسول الله، را تلاوت میکنند. (خازن) یعنی از کتاب الله تبعیت میکنند باینکه حرام آن را حرام میدانند و حلال آن را حلال میدانند و به آیات محکم عمل میکنند و به آیات متشابه ایمان میآورند. (خازن)
یعنی صفت رسول الله را آنچنان که در کتبشان آمده بیان میکنند. (ثعلبی) از حضرت عمر: هرگاه به ذکر جنت در قرآن میگذرند طلب بهشت میکنند و هرگاه بر آیه ی بیان عذاب میگذرند از آن پناه میطلبند. (ابن ابی حاتم) آنچنانکه نازل شده است، قرائت میکنند و کتمان نمیکنند. (ابن ابی حاتم)
یعنی حق تدبر در آن ادا میکنند و در معاتی و حقایق آن تفکر میکنند. (خازن) أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ: آن موصوفان به این صفات، آن را تصدیق میکنند. (خازن)
اگر آیه را در مورد اهل کتاب بگوییم پس معنی چنین است که آن موصوفان، به رسول الله ص ایمان میآورند. (خازن)
وقتی خطاب بنی اسرائیل را با یادآوری نعمتهای خود برای آنان شروع کرد پس پایان سخن را نیز دوباره با تکرار نعمتهای قبلا برشمرده به پایان رساند تا نصیحت کامل شود و این نوعی اعلام است که قصه ی آنان را جمع بندی کرده است. (مظهری) {واتقوا} بترسید از اینکه اگر ایمان نیاورید. (ابی سعود)
{يَوْمًا لاَّ تَجْزِى} در آن روز (ابی سعود) {نَفْسٌ}
نفسی(ابی سعود)
{عَن نَّفْسٍ}
نفس دیگر. (ابی سعود)
{شَيْئاً}
چیزی را دفع نتواند کرد. (ابی سعود)
{وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ} و از آنان فدیه قبول کرده نشود.(ابی سعود)
وقتی خطاب بنی اسرائیل را با یادآوری نعمتهای خود برای آنان شروع کرد پس پایان سخن را نیز دوباره با تکرار نعمتهای قبلا برشمرده به پایان رساند تا نصیحت کامل شود و این نوعی اعلام است که قصه ی آنان را جمع بندی کرده است. (مظهری) {واتقوا} بترسید از اینکه اگر ایمان نیاورید. (ابی سعود)
{يَوْمًا لاَّ تَجْزِى} در آن روز (ابی سعود) {نَفْسٌ}
نفسی(ابی سعود)
{عَن نَّفْسٍ}
نفس دیگر. (ابی سعود)
{شَيْئاً}
چیزی را دفع نتواند کرد. (ابی سعود)
{وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ} و از آنان فدیه قبول کرده نشود.(ابی سعود)
بیاد بیاور که الله تعالی ابراهیم را به انواع بلایا امتحان نمود و ابراهم همه را به نحو احسن انجام داد و برای همین به درجه ی امامت برای تمامی امتهای زمان خود و بعد خود نائل شد و این مسلم است چراکه به ادیان اهل کتاب و مسلمانان، ادیان ابراهیمی گفته میشود و دیگر اینکه ابراهیم مورد احترام تمامی ادیان حتی مشرکان میباشد و همه به نحوی خود را منسوب به ابراهیم میدانند و وقتی از امتحان سربلند بیرون آمد، الله تعالی به وی خبر داد که وی مقتدای عالمیان گشته است و در این موقع بود که حضرت ابراهیم برای فرزندان خود نیز از این امامت بخصوص تقاضا کرد و الله تعالی تلویحا قبول شدن دعای ایشان را اعلام کرد و فرمود که البته ظالمان نمیتوانند این امامت یعنی نبوت را نائل شوند و اینکه بعضی که هرجا کلمه ای ببینند مدعی میشوند که این دلیل ادعای آنان است باید گفت که امامت به چندین معنا میاید و یکی از آنها طریق وراه است پس اگر قرار باشد هرکس بدن در نظر گرفتن سیاق کلام از خود برداشت کند پس شخصی میتواند ادعا کند منظور از امامت همین راه بودن است و دیگر اینکه در آیه ی هفتاد و چهار سوره ی فرقان یکی از صفات پسندیده ی مومنان(همه ی مومنان ) آمده است که آنان در دعای خود درخواست دارند که از فرزندان آنان نیز امامت برای متقین داده شود پس امامت اگر به معنی نبوت باشد همچنانکه در این آیه ی مورد تفسیر ما هست، پس با تعیین الله است و خاص است و اگر امامت به معنی پیشوایی و رهبری باشد پس برای تمامی مومنان ثابت است. معنای ظالم بنا بر امامت مورد نظر تفاوت دارد مثلا کافر که ظالم کامل است پس امامت در هیچ چیز را ندارد ولی اگر منظور از امامت نبوت باشد پس ظالم به معنی مرتکب گناه کبیره نیز نمیتواند به درجه ی نبوت برسد و در مورد خلافت و رهبری اگر نماز بخواند و زکات دهد خروج بر علیه وی جایز نیست و اگر در قضاوت باشد پس فاسق صلاحیت قضاوت ندارد.
مستندات
{وَإِذِ ابتلى إبراهيم رَبُّهُ بكلمات}
شروع در بیان اینکه هدایت محمد همان هدایت مورد نظر است که بر پایه ی توحید است و اسلام است همان اسلامی که دین ابراهیم است و شروع در بیان اینکه آنچه اهل کتاب از عقاید دارند باطل هستند و بیان اینکه آنان ادعا میکنند که بر دین ابراهیم هستند، دروغی بیش نیست زیرا آنچه از ابراهیم و دیگر انبیاء از سخنان صادر شده است چیزی غیر از یگانگی الله و اسلام و بطلان شرک، نیست و بیان اینکه این نبی(محمد) همان پیامبری است که حضرت ابراهیم دعا کرده بود که برای فرزندان وی برگزیند. (ابی سعود)
{وَإِذِ ابتلى إبراهيم رَبُّهُ بكلمات}
برای بنی اسرائیل از مواردی که حضرت ابراهیم مورد امتحان واقع شده است خبر ده که همه خبر از توحید دارند و بر رد شرک دلالت دارند تا حق را قبول کنند و آنچه از باطل که در آن هستند را ترک گویند. (ابی سعود) خطاب بنی اسرائیل با بیان امتحان واقع بر حضرت ابراهیم برای این است که آنان خود را منسوب به حضرت ابراهیم میدانند پس یادآوری میشود تا در افعال و گفتار به حضرت ابراهیم اقتدا کنند. (ابی سعود) امتحان گرفتن الله تعالی برای انتخاب بنده یکی از دو راه خوب و بد است والا الله تعالی به عاقبت امور عالم است. (ابی سعود) ابراهیم اسم عجمی است و سهیلی گوید که در بیشتر موارد زبان سریانی و عربی در الفاظ موافق هستند و یا نزدیک هم هستند همین ابراهیم معنای آن اب راحم یعنی پدر مهربان است برای همین است که حضرت ابراهیم و همسرش ساره سرپرستان کودکان مومنان که در کودکی فوت شده اند، هستند. (ابی سعود) در مورد کلماتی که حضرت ابراهیم با آنها مورد امتحان قرار گرفته اختلاف کرده اند که چه هستند: طاووس از اب عباس: ده خصلت بوده است که در شرع ابراهیم بر آنان فرض بوده اند که در شرع ما سنت هستند پنج مورد آن در سر است: 1-مضمضمه کردن(دهان را شستن)2-استنشاق(بینی را شستن)3-فرق سر 4-چیدن سبیل 5-مسواک زدن. و پنج دیگری در بدن است: 6-ختنه کردن 7-تراشیدن موی زاید شرمگاه 8-کندن موی زیر بغل 9-ناخن گرفتن 10-با آب استنجاء کردن. (ابی سعود) در خبر آمده است که ابراهیم اولین کسی است که سبیل را چیده است و اولین کسی است که ختنه کرده است و اولین کسی است که ناخنش را گرفته است. (ابی سعود) عکرمه از ابن عباس گوید: به این دین کسی نتوانسته است که کامل عمل کند بغیر از حضرت ابراهیم و الله تعالی به سی نوع خصلت وی را مورد امتحان قرار داده است، که همه از خصلتهای اسلامی هستند.
ده خصلت در سوره توبه آیه ی 112 بیان شده است. (ابی سعود)
در آن آیه این صفات ذکر شده است: 1-تائب بودن 2-عابد بودن3-حامد (ستایشگر) بودن4-روزه دار بودن 5-راکع بودن 6- ساجد بودن 7- آمر به معروف بودن 8- ناهی از منکر بودن 9-نگهدارنده ی حدود الله بودن. کلا نه صفت ذکر شده است حالا اینکه صفت دهم چیست معلوم نیست. شاید که همان بشارت دهنده ی مومنان بودن باشد که در آخر آیه آمده است. (نگارنده)
ده آن در سوره ی احزاب آیه ی 36: (ابی سعود)
1-مسلمان بودن 2- مومن بودن 3-قانت بودن= مطیع بودن و در مقام عبادت همت گماردن 4-صادق بودن 5-صابر بودن 6-خاشع بودن (خدا ترس بودن) 7-صدقه دهنده بودن 8-روزه دار بودن (در ده خصلت اولی نیز آمده است البته اگر سائح را به روزه دار بودن بگیریم) 9-عفیف بودن یعنی پاک دامن بودن. 10- بسیار ذکر کننده ی الله بودن. (نگارنده)
و ده آن در سوره مومنون آیات 1تا 9 و سوره ی معارج آیات 23تا 34. (ابی سعود)
1-دوامت بر اقامه ی نماز با رعایت تمامی شرایط آن 2-زکات اموال را به سائل و محروم دادن 3-ایمان به روز رستاخیز 4-از عذاب الهی در ترس بودن 5-کسانیکه شرمگاه خود نگه از کسان بغیر از همسران و کنیزان خود 6- امانت دار و عهد نگهدار بودن 7-به شهادت و گواهی خود وفادار بودن 8- بر نماز خود پایداری کردن. حالا بین خصلت اول و دوم تکرار است و البته برای تاکید استقامت بر نماز است ولی با تکرا هشت خصلت شده است و اگر امانت داری و وفای به عهد را جدا بدانیم پس با تکرار نماز باز نه خصلت میشود. اگر آن عفت جنسی را به دو بخش تقسیم کنیم یعنی یک خصلت این است که بر مکان حرام صرف نمیکنند و خصلت دیگر را اینکه از همسران خود و کنیزان خود دریغ نمیکنند، بگیریم با تکرار نماز ده خصلت میشود و یا اینکه حق معلوم که همان زکات است را به سائل دادن یک خصلت و به محروم یعنی فقیر دادن خصلتی دیگر بگیریم با تکرار نماز ده خصلت درست میشود و تکرار نماز با توجه به سوره ی مومنون برداشته میشود چراکه در مومنون رعایت خشوع در نماز است که با دوامت کردن بر نماز فرق دارد.(نگارنده) و گفته اند که مواد امتحانی حضرت ابراهیم عبارت بودند از: خورشید و ماه و ستارگان (که به مردم خود نشان داد نمیتوانند پروردگار وی باشند) و ختنه شدن در کهنسالی و در آتش انداخته شدن (توسط نمرود) و امر به ذبح فرزند شدن و هجرت از دیار خود (رها کردن هاجر و اسماعیل در مکه).(ابی سعود) جملات و کلمات بین دو پرانتز از نگارنده است. و گفته شده است که مواد امتحانی عبارت بودند از: مناظره ی وی با قوم مشرک خود و نماز و زکات و روزه و میزبان مهمان بودن و صبر کردن به آن. (ابی سعود) گفته اند: مناسک حج بوده اند: از قبیل طواف و سعی و رمی و احرام و وقوف عرفه و مناسک دیگر حج بوده است. (ابی سعود) گفته اند منظور اموری است که در سور ه ی شعراء ذکر شده است در آیات 78 تا 83. (ابی سعود) گفته اند که در سن هشتاد سالگی ختنه کرده اند. (مسند احمد) و روایت شده است که در سن صد و بیست سالگی بوده است. (آلوسی)
و در مورد اینکه این امتحان قبل نبوت بوده یا بعد آن دو قول ذکر کرده اند. (ابی سعود) فَأَتَمَّهُنَّ: به بهترین صورت انجام داد بدون تفریط و بدن تهاون. (ابی سعود) {قَالَ إِنّى جاعلك لِلنَّاسِ إِمَامًا}
امام کسی که به وی اقتدا کرده میشود و هر پیامبری برای امت خود امام است و امامت حضرت ابراهیم عمومی و ابدی است چراکه پیامبری بعد ایشان نیامد مگر اینکه از نوادگان وی بود و از وی تبعیت میکرد. (ابی سعود) امامت یعنی قدوه(پیشوا و مقتدا) به ریسمان بناء امام گفته میشود و به راه نیز امام گفته میشود پس منظور آیه این است: در مواردی مورد امتحان قرار گرفتی و انجام دادی، تو را مقتدای مردم قرار داده ام. (قرطبی) در اینکه منظور از امامت در این آیه، نبوت است به چند وجه ثابت است: 1-وقتی فرمود برای مردم پس باید امامت وی عمومی باشد چراکه اگر رسول نباشد و دین مستقلی نداشته باشد، پس ماموم خواهد بود نه امام. 2-آیه نشان میدهد که در همه چیز امام است و این فقط برای انبیاء است. 3-انبیاء، امام هستند چراکه مردم از ایشان تبعیت میکنند و در هفتاد و سه ی انبیاء فرموده است وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا یعنی آنان را امامان قرار دادیم که به امر ما هدایت میکنند.
خلفا نیز امام هستند از اینجهت که بر مردم اطاعت آنان واجب است.
قاضیان و فقیهان نیز امام هستند چراکه در محلی هستند که بر مردم، اطاعت از آنها واجب است. و حتی به افرادی که به گمراهی فرامیخوانند نیز امام گفته شده است؛ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ [الْقَصَصِ: 41]؛ چراکه تابعانی دارند. پس با این تفاصیل نبوت در بالاترین حد امامت ایستاده است پس در این آیه واجب است که بر نبوت حمل شود.(رازی)
اینکه بجای اینکه بفرماید رسول، فرموده است امام برای بیان این نکته است که رسالت ایشان برای امتی که برای آنان ارسال شده، به طریق تبلیغ نفع میرساند و به بقیه امتها به طریق اقتدا نفع خواهد رساند زیرا ابراهیم سفرهای زیادی داشته است و مورد احترام امتها است و بالتبع محترم مقتد میشود. (التحریر و التنویر)
بعضی با این آیه استدلال کرده اند که امامت جز با تنصیص بر امام از طرف الله تعیین نشود و جواب آن : بیان شد که منظور از امامت نبوت است نه مطلق امامت و دیگر اینکه در این ایه، طریق امامت بیان شده است نه تنصیص بر امامان و در این بحثی نیست؛یعنی در این آیه بیان کرده است که امام از ظلم باید خالی باشد و اسم امام را نگفته است و ادعای خصم، تعیین به اسم است که در این آیه دلالتی نیست؛ که در این آیه به رد یا اثبات سخنی از آن نگفته است. (رازی)
{ قَالَ وَمِن ذُرّيَتِى}
ابراهیم گفت بعضی از فرزندانم را نیز امام بگردان. (ابی سعود) و یا گفت: از فرزندانم من چه میشود؟ (ابی سعود)
{ قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظالمين} الله تعالی جواب داد: ظالمان فرزندانت آن به دست نخواهند یافت. (ابی سعود)
از ابن عباس: هیچ عهدی بر تو نیست که بر کسیکه بر تو ظلم کند تو از آن اطاعت کنی. (ابن کثیر) با ظالمان عهدی نیست و اگر هم باشد آن را نقض کن. (ابن کثیر) ار قتاده: در آخرت عهد الله شامل حال ظالمان نخواهد شد ولی در دنیا ممکن است چراکه رسیده است و خورده اند و زندگی کرده اند. (ابن کثیر) منظور از عهد، امامت است و امامت در آیه چیزی جز نبوت نیست. (آلوسی) منظور از عهد: 1- از ابن عباس: نبوت.2-از سُدّی و مجاهد: امامت. 3-از قتاده: ایمان. 4-از عطاء: رحمت. 5- از ضحّاک: دین الله. 6-گفته شده است: امر الله است. (قرطبی) منظور از عهد در این آیه فقط میتواند به معنی وعده ی موکد است هرچند در مواضع دیگر ممکن است به معانی دیگری آمده باشد. (التحریر و التنویر) و از دقیق بودن قرآن است که در اینجا به عهد تعبیر کرده است زیرا یهود چنین زعم داشتند که الله تعالی با ابراهیم عهد کرده است که همراه فرزندانش باشد و این آیه هرچند برای توبیخ مشرکین است ولی تعریض به بنی اسرائیل نیز دارد. (التحریر و التنویر) منظور از امامت در این آیه، نبوت یا معنایی عامتر از آن است که به معنی سلطنت و امامتی که امامیه اختراع کرده اند و این ادعای آنان در هیچ لغتی و در هیچ اصلی وجود ندارد. (مظهری)
عهد نامیدن برای بیان این مطلب است که امامت به معنی نبوت، امانت الله است و آن عهدی است که جز الله آن را تعیین نکند. (آلوسی)
در اینکه کسانی را که به نبوت نائل نخواهند شد را گفت بوی بشارتی میآید که بعضی از غیر ظالمان از فرزندان وی به نبوت خواهند رسید و این قطع طمع کفار از نیل به نبوت است و دیگر اینکه اگر میخواست بگوید که چه کسانی صلاحت دارند، سخن به درازا میکشید.(ابی سعود) در این آیه دلیل است بر اینکه انبیاء، از کبائر معصوم هستند و دیگر اینکه ظالم، صلاحیت امامت ندارد. (ابی سعود) و آنچه به ذهن متبادر میشود منظور از ظلم در این آیه کفر است زیرا کافر، کامل در ظلم است و دیگر اینکه در آیه ی 254 سوره بقره فرموده است که کافران همان ظالمان هستند. (آلوسی) در این آیه هیچ دلالتی بر این نیست که انبیاء قبل بعثت از گناهان کبیره معصوم بوده باشند و دیگر اینکه بر اینکه فاسق نمیتواند خلافت کند نیز دلالت نمیکند. (آلوسی) منظور از ظالم، فاسق است اگر منظور از امامت را نبوت بگیریم و اگر امامت را عامتر از نبوت بگیریم یعنی هرکسی که به وی اقتدا کرده میشود، ظالم همان کافر خواهد بود. (مظهری) فاسق اگر امیر شود و اطاعت از وی در ظلم و معصیت، جواز ندارد زیرا رسول الله ص فرموده اند: از مخلوق اطاعتی در معصیت خالق نیست و در روایتی در ادامه ی حدیث آمده است که اطاعت در معروف است . (مظهری) نظر اکثر علماء بر این است که صبر بر حاکم جائر بهتر از خروج علیه وی است چرا که با خروج بجای امنیت، آشوب به پا میشود و خونها ریخته میشود و دست جاهلان و نادانان باز میشود (تا فساد کنند) و مسلمانان مورد غارت قرار میگیرند و باعث فساد روی زمین میشود. (قرطبی)
بیاد بیاور که بیت الله را مکانی قرار دادیم که مردم به آن بازگشت کنند و امده است که کسی بیت الله را زیارت نکند مگر اینکه مشتاق است دوباره برگردد و دیگر اینکه این مکان را پناهگاه قرار دادیم حتی در زمان جاهلی کسی به جانی خود نیز تعرض نمیکرد و قول امام اعظم نیز این است که در حرم اقامه ی حدود نشود بلکه وی را مجبور به خروج کرده شود تا حکم اجرا شود و امر ما این است که در مقام ابراهیم در طواف نماز بگذارید و قول احناف این است که در هر مکانی از مسجد الحرام میتواند ادا کرد و به ابراهیم و اسماعیل امر نمودیم که مسجد را از پلیدیهای مادی و معنوی بدور دارند تا مکان برای مسافران و مقیمان نمازگزار باشد.
یعنی بیت الله یعنی کعبه را معاد قرار دادیم تا مردم به آن برگردند و این برگشت تکرار شود. (بحر العلوم)
از قتاده: یعنی جایی برای جمع شدن مردم قرار دادیم که از هر سو به آن سرازیر میشوند. (بحر العلوم)
و برای کسیکه به آن پناه بیاورد، مامن و پناهگاه قرار دادیم. (بحر العلوم) و اگر جانی که بر وی حد واجب شده باشد به آن پناه ببرد به وی اجرای حد نشود تا اینکه از حرم خارج شود. (نسفی) از ابن عمر: اگر قاتل عمر را در حرم مییافتم وی را اذیتی نمیرساندم. (بحر العلوم)
لیکن بر وی راههای نفع بردن وی منع کرده شود تا مجبور به خارج شدن از حرم شود و بعد بیرون حرم قصاص شود. (بحر العلوم)
و گفته شده است که منظور مکان امن برای غیر مکلف است یعنی برای شکار یعنی در حرم شکار ممنوع است. (بحر العلوم) گفته اند که حرم از مرض جذام در امان هستند. (بحر العلوم) امن از دشمن و امن از حمل سلاح در آن و در عصر جاهلی نیز در پیرامون حرم غارت صورت میگرفت ولی حرم از این عمل در امان بوده است. (ابن ابی حاتم)
وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى:
ابن عامر و نافع به فعل ماضی قرائت کرده اند که معنی آن چنین میشود: وقتی مردم جمع شدند، مقام ابراهیم را مکان نماز برپاداشتن قرار دادند. (بحر العلوم)
و بقیه به صیغه ی امر خوانده اند. (بحر العلوم)
روایت است که در سال فتح مکه، رسول الله ص طواف کردند و وقتی از طواف فارغ شدند به مقام ابراهیم آمدند و فرمودند این مقام پدرمان ابراهیم است و حضرت عمر فرمودند: چطور است که این مقام را مکانی برای نماز بگردانیم و این ایه نازل شد. (بحر العلوم) این آیه بر واجب بودن دو رکعت طواف است و از رسول الله ص روایت شده است که یک بار نماز طواف را ادا کردند طوری که مقام ابراهیم بین ایشان و کعبه قرار داشتند ودیگر بار در مسجد الحرام ادا کردند ولی در کنار مقام ابراهیم نبود پس فعل رسول الله ص نیز عدم وجوب نماز طواف در مقام ابراهیم دلالت دارد و اینکه در هر موضع از مسجد الحرام ادا میشود. (احکام القرآن جصاص) عطاء از ابن عباس چنین آورده است که حج کل آن، مقام ابراهیم است. (ابن ابی حاتم)
مجاهد از ابن عباس: کل حرم، مقام ابراهیم است. (ابن ابی حاتم)
و از ابراهیم نحعی نیز چنین آمده است. (سمعانی) از ابن جبیر: مقام ابراهیم سنگی بود که ابراهیم به هنگام بنای بیت الله روی آن میایستاده است. (ابن ابی حاتم)
از ابن یمان: مسجد الحرام، تمام آن مقام ابراهیم است. (سمعانی)
سفیان گوید که مقام ابراهیم در گوشه ای از بیت الله بوده است و حضرت عمر بعد از رسول الله ص و بعد نازل شدن این آیه به مکان فعلی برگرداند و یک بار سیل آن را برد و حضرت عمر ان را بجای اول برگرداند و سفیان گوید که نمیدانم فاصله ی آن با بیت الله چه مقدار بوده است و آیا متصل بوده یاخیر این را هم نمیدانم. (ابن ابی حاتم) و منظور از مصلی:1-محلی برای دعا گرفته شود. 2-مکانی برای نماز در حج.(ابن ابی حاتم)
از قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ: امر به نماز در مقام ابراهیم شده بود نه امر به لمس کردن و بوسیدن آن. (بغوی) وَعَهِدْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِّرَاوَعَهِدْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِّرَا بَیتیَ:
به آن دو امر کردیم که مسجدم را از لوث بتان، پاک دارند و گفته اند که منظور از تمامی نجاسات پاک دارند. (بحر العلوم)
از سدی: منظور از طهرا بیتی، بنا کنید خانه ام را است. (ابن ابی حاتم)
از سعید بن جبیر: با کلمه ی توحید از شرک پاک بدارید.(ابن ابی حاتم) با بخور و عطر آن را پاک دارید. (بغوی)
وقتی ابراهیم دعا کرد که این حرم را مکان امنی قرار ده و همانطور هم شد و بر وحوش و انسانها در طول تاریخ به مکان تبدیل شد و دعا کرد که به مومنان آن از انواع میوه روزی ده و این تخصیص مومنان در رزق ناشی از آیه ی قبل بود که وقتی مسئلت امامت کرد بیان داشت که برای ظالمان نیست پس در دعای خود طوری بیان داشت تا طبق شرایط مورد قبول الله باشد و مقبول افتد و الله تعالی جواب داد که روزی دنیوی مخصوص مومنان نیست بلکه به کافران اهل مکه نیز روزی خواهد داد و این روزی چون دنیوی است هر مقدار باشد باز در مقابل روزی آخرت ناچیز است و بعد اینکه کفار روزی خود را دنیا مصرف کردند در آخرت به عذاب آتش مجبور کرده میشوند و این ورود اختیاری نیست و این عذاب چه بد سرانجامی است که آنان به آن برده میشوند.
وقتی ابراهیم دعا کرد که حرم را بگونه ای گرداند که مکانی امن باشد برای وحوش و صید نشوند و گیاه آن چیده نشود و اهل آن کشته نشوند. (الوجیز للواحدی) منظور از اینجا را شهر امن بگردان، گفته اند که شهر مکه است. (خازن)
وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ: و روزی ده از انواع میوهها. (الوجیز للواحدی) دعای ابراهیم از این رو بود که در آن سرزمین زراعتی نبود. (سمعانی) در قصه ها آمده است که طائف قطعه ای از سرزمین شام بوده است که جبرئیل بنا به دعای حضرت ابراهیم، آن را کنده و به حجاز آورده است تا اهل مکه میوه داشته باشند. (سمعانی)
در اینکه حرم گشتن مکه قبل دعای ابراهیم بوده است یا بعد آن ، دو قول موجود است که هر دو دلائل نقلی خود را دارند. (خازن)
سبب درخواست میوهها برای مومنان این بود که حضرت ابراهیم وقتی درخواست امامت برای فرزندان خود نمود، جواب آمد که برای ظالمان نخواهد بود پس نتیجه گرفت که برای کافران دعایش قبول نشود پس این دعا را خاص برای مومنان نمود. (بحر العلوم)
قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا:
پس الله جواب داد هرچند کافر هم باشند رزق خواهند یافت و خبر داد که امر رزق مسلمان و کافر ندارد و مثل امامت نیست.(بحر العلوم)
فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا: یعنی در دنیا کمی به وی رزق میدهم و.. (بحرالعلوم) ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ:
وقتی ابراهیم به همراهی اسماعیل ارکان بیت الله را بنا کردند دعا کردند که این عمل خیر ما را قبول کن چراکه تو همانا شنونده ی دانا هستی.
مستندات
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ: و به یاد آور زمانی را که ابراهیم و اسماعیل، بنیان بیت الله را بنا کردند. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند که ابراهیم بود که بیت الله را بنا کرد و اسماعیل کودک بود و دعای مذکور در آیه از اسماعیل است. (البحر المحیط) گویند که ابراهیم بنّایی میکرد و اسماعیل کمک وی بود و فرشتگان سنگهای کعبه را از پنج کوه طور سیناء و طور زیتاء و جودی و لبنان و حراء، میآوردند. گویند که بیت الله را حضرت آدم بنا کرده بود و بعد مندرس شده بود و ابراهیم آن مکان را یافته و از نو بنا کرده است. (طبری) و گفته اند که این خانه ای بوده است که همراه حضرت آدم از آسمان به زمین فرستاده شده بود و آدم دور آن طواف میکرد همچنانکه در آسمان بر گرد عرش طواف میکرده است و در ایام طواف نوح به آسمان برده شد و ابراهیم بر طبق قواعد و اساس آن، کعبه را بنا کرده است. (طبری) گویند که انبیای قبل ابراهیم حج میکردند ولی مکان آن بیت را نیمدانستند و ابراهیم آن را یافته و بنا کرده است. (طبری) و بعضی دیگر گفته اند که مکان بیت الله، زمین بلندی و قرمزی بود که همانند قبه بوده است و از این جهت بود که وقتی الله تعالی اراده ی خلق زمین را نمود از دریا کفی قرمز یا سفید رنگ بالا آمد و آن از همان مکان بیت الله بوده است و از آن زمین گسترش یافته است. (طبری)
وقتی از بنای کعبه فراغت یافتند گفتند: یا ربّ قبول کن اعمال ما را زیرا تو شنونده ای دعای ما را و دانایی به نیتهای ما. (بحر العلوم) در این آیه دلیل است بر اینکه انسان وقتی عمل خیری انجام داد دعا کند که الله آن را قبول کند و دیگر اینکه گفته شده است که ترس از مردود شدن اعمال باید بیشتر از حرص وی بر عمل باشد. (بحر العلوم)
وقتی ابراهیم دانست که دعایش قبول خواهد شد پس چنین دعا نمود که بار الها ما را موحد و مخلص خود بگردان و از فرزندانم نیز امتی پدید آر که مخلص و موحد باشند و به ما شریعت خود بیاموز و توبه ی ما را قبول کن چراکه ت توبه پذیر و مهربانی.
مستندات
روایت شده است که وقتی این دو از بنای کعبه فارغ شدن و درخواست قبولی آن را نمودند جبرئیل خبر آورد که دعای شما قبول شده است پس مسئلتی دیگر بکنید تا آن هم مقبول افتد. (بحر العلوم)
رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ:
الهی ما را مخلصان خود بگردان. (بحر العلوم)
یعنی اذعان اخلاص ما را بیشتر کن. (بیضاوی)
الهی ما را بر اسلام ثابت قدم بگردان. (بحر العلوم) ما را موحد و مطیع خود بگردان. (بحر العلوم)
وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ:
یعنی از بین اولادمان کسانی را بگردان که مخلص تو باشند و بر اسلام ثابت قدم باشند. (بحر العلوم) گفته شده است که منظور از امت مسلمان، امت محمدی بوده است. (خازن)
وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا: امور مناسکمان را بیاموز. (بحر العلوم) شرائع دینمان را و نشانه های حجمان را، نشان ده. (خازن) یعنی مکان ذبح را به ما نشان ده. (خازن)
گفته شده است که مکان بیت الله بر ابراهیم و اسماعیل نامعلوم بود و دعا کردند و الله تعالی ابری فرستاد و ابر پیام داد که در مقابل و موازات من بیت را بنا کنید. (بحر العلوم) امده است که جبرئیل فرستاده شد و در روز عرفه، مکان عرفات را نشان داد و جبرئیل گفت: عرفت؛شناختی؛ و ابراهیم گفت: بلی و آن روز را عرفه و آن مکان را عرفات نامیدند. (خازن)
وَتُبْ عَلَيْنا:
از زلتمان در گذر. (بحر العلوم) نوع توبه بسته به افراد مختلف میباشد:1-از عوام توبه این است که پشیمانی قلبی داشته باشند و از گناه بازگردند و قصد عدم تکرار گناه داشته باشند و به قدر امکان آنچه از طریق ظلم گرفته اند پس دهند و اگر ممکن نباشد نیت پس دادن داشته باشند و2- توبه ی خواص این است که از مکروهات توبه کنند و از آنچه از اعمال که نتوانستند کامل انجام دهند و3- توبه ی خواص خواص این است که معنی درخواست ترقی درجات میکنند.(البحر المحیط)
إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ:
همانا تو گذشت کننده از بندگانش هستی و مهربان در حق آنان. (خازن) چنین دعا کردن زیرا مکان و زمانِ دعا بود و طوری دعا کردند، تا تابعان ایشان بعد وی چنین دعا کنند. (خازن)
ادامه ی دعای حضرت ابراهیم و اسماعیل است که دعا کردند تا پیامبری برای آن امت که در مکه ساکن شدند، از خود آنان، مبعوث بگرداند تا برای آنان پیوسته قرآن تلاوت کند و به آنان آن کتاب را آموزش دهد و حلال و حرام و آنچه موافق حکمت است را تعلیم دهد و آنان را از شرک و گناه پاک کند و با امر به زکات اموال آنان را پاک بگرداند همانا تو غالب و دارای حکمت هستی.
مستندات
رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ:
بار الها از بین این امت مسلمان از ذریه ی ابراهیم و اسماعیل، فرستاده ای مبعوث بگردان. (ثعلبی)
دعای این دو یعنی دعای ابراهیم و اسماعیل قبول شد و آن رسول الله است و برای همین میفرمودند: من دعای مقبول ابراهیم هستم و بشارت عیسی و تعبیر خواب مادرم هستم. (بیضاوی)
گفته شده است: منظور در اهل مکه است. (ثعلبی)
رسولی از خود آنها. (ابی سعود) از ذریه ی ابراهیم باشد. (ابن کثیر) يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ: برای آنان قرائت کند، علامتهایت را. (ثعلبی)
برای آنان آنچا وحی شده است از دلائل نبوت و توحید را بیان کند. (بیضاوی) پیوسته بخواند. (نظم الدرر)
قرآن را. (بحر العلوم) وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ: آنان را کتاب و فهم قرآن، تعلیم دهد. (ثعلبی) منظور از کتاب، قرآن است. (بحر العلوم) حکمت منظور: موعظه های قرآن و احکام مذکور در قرآن است و بیان حلال و حرام آن است. (ثعلبی) منظور سنت است. (ابن کثیر)
ابن قتیبه: حکمت، علم و عمل است و به شخص حکیم نگویند مگر اینکه عمل و علم را با هم داشته باشد. (ثعلبی) از أبي بكر محمّد بن الحسن البريدي: هر سخنی که تو را به نیکی فرابخواند و یا تشویق کند و یا از بدی و زشتی دور بگرداند، آن حکمت است. (ثعلبی)
وَيُزَكِّيهِمْ:
از شرک و گناهان، پاکشان بگرداند . (ثعلبی) گفته شده است: منظور از آنان زکات اموالشان را بستاند. (ثعلبی)
از کفر. (بحر العلوم)
به آنان به زکات امر کند تا اموال آنان را پاک بگرداند. (بحر العلوم) ابن کیسان: برای آنان در قیامت به عادل بودن آنان گواهی دهد وقتی که آنان برای انبیاء به تبلیغ رسالت گواهی دادند. (ثعلبی)
إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ: همانا تو عزیزی یعنی عزیزی که همانند آن نیست. (ثعلبی)
از کلبی: انتقام گیرنده از هر که خواهد. (ثعلبی)
کسائی: یعنی غلبه کننده. (ثعلبی)
ابن کیسان: غالبی که چیزی وی را عاجز نگرداند. (ثعلبی) المفضّل بن سلمة: منع کننده ای که دست نیافتنی است و امر وی را یارای رد کردن نیست و در چیزی که اراده کند، مانعی نیست. (ثعلبی) گفته شده است: عزیز یعنی قوی. (ثعلبی)
الْحَكِيمُ: کسی که عمل وی موافق قول وی است. (بحر العلوم)
چه کسی از راه و دین و شریعت ابراهیمی، روی برمیگرداند؟ آری کسی بر نمیگرداند مگر اینکه وی نسبت به مصالح خود، نادان باشد و غفلت ورزد و به خود ضرر زند و این درحالی است که ما(الله) وی را برای رسالت خود و برای دوستی خود، برگزیده ایم و در حالی است که وی در آخرت نیز همراه خوشبختان یعنی انبیاء است. پس هیچ عاقلی تبعیت از دین وی که همین اسلام باشد را ترک نخواهد کرد.
مستندات
سبب نزول آیه این بود که عبدالله بن سلام، دو برادر خود را به اسلام دعوت کرد و بیان داشت که مگر در تورات نیامده است که از فرزندان اسماعیل رسولی که نامش احمد است، مبعوث خواهد شد، که هرکس به وی ایمان بیاورد هدایت شده است و هرکس کفر ورزد، وی ملعون است؟ و یکی از دو برادر وی ایمان آورد و دیگری ایمان نیاورد و این آیه نازل شد. (خازن) این آیه در مورد یهود نازل شده است که راهی را بدعتگذاری کردند که از الله نبود و با دین ابراهیم مخالفت کردند. (ابن کثیر)
و چه کسی از ملت ابراهیم یعنی سنت و دین ابراهیم که همان اسلام باشد، روی برمیگرداند، مگر آنکس که خود را هلاک میکند. (بحر العلوم) دین و شریعت وی را ترک نمیکند مگر...(خازن) مگر کسیکه امور مربوط به خود را نمیداند. (بحر العلوم) از کلبی: از اسلام و حج و طواف روی نمیگرداند مگر کسیکه به خود ضرر و زیان رسانده است. (بحر العلوم) مگر کسیکه به خود اهانت کرده و سبک شمرده است. (خازن) مگر کسیکه به خود جاهل باشد. (خازن) مگر کسیکه به خود ظلم کرده است و هدایت را ترک و گمراهی را انتخاب کرده است. (ابن کثیر) این آیه تعریض است به یهود و مسیحیان که افتخار میکردند که به ابراهیم منسوب هستند چون از بنی اسرائیل هستند و به عرب تعریض است که خود را فرزندان اسماعیل میدانستند و این پیامبر آخر زمان همان شخصی بود که ابراهیم دعا کرد تا وی را مبعوث گرداند. (خازن)
وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا: همانا وی را برای رسالت و نبوت و اسلام و دوستی، اختیار کرده ایم. (بحر العلوم) برای هدایت و راهنمایی در کم سن و سالی و بعد به دوستی. (ابن کثیر) وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ: و همانا وی در آخرت در بهشت است. (بحر العلوم)
جزو خوشبخت شدگان است. (ابن کثیر)
منظور همراه صالحان است و ابراهیم افضل صالحان است بغیر از رسول الله ص. (بحر العلوم) یعنی بعد رسول الله ص افضل صالحان است.
وقتی الله تعالی به ابراهیم امر کرده که از تمامی جهات تسلیم وی گردد، ابراهیم جواب: به پروردگار عالمیان اسلام آورده ام و تسلیم گشته ام که شامل انواع عبادات و در تمامی جهات میشود.
مستندات
وقتی الله تعالی وی را امر به تسلیم شدن و اخلاص داشتن و گردن نهادن به وی تعالی را، امر کرد، شرعا و قدرا، آن را اجابت کرد. (ابن کثیر)
این امر الله تعالی به وی قبل از نبوت بوده است و وقتی بوده است که با عقل خود الهه های دروغین را رد کرده بود. (البحر المحیط)
و بعضی گفته اند که بعد نبوت بوده است و منظور ثابت قدم بودن در اسلام است. (البحر المحیط)
در مورد منظور از اسلام چند قول ذکر شده است:
1-منظور این اسلام، معروف نیست بلکه منظور خود را تسلیم من بگردان است. (البحر المحیط) 2-عمل خود را خالصانه بگردان. (البحر المحیط)
3-فروتن و خاشع باش. (البحر المحیط)
4-منظور اعمال بدنی است چراکه وقتی ایمان که عمل قلبی است کامل شد وی را به عمل بدنی امر کرده است. (البحر المحیط)
حضرت ابراهیم و یعقوب توصیه ی بسیار میکردند که همانند ابراهیم، اسلام آوردن خود را بازگو کنند و تسلیم الله باشند و گفتند: همانا الله برای شما دین اسلام دین سرسپردگی به الله را انتخاب کرده است و اینکه بر چیزی غیر از اسلام نمیرید.
مستندات
گفته شده است که یهود به رسول الله ص گفتند که مگر نمیدانی که یعقوب وصیت کرد که بر یهودیت باشیم، در رد این ادعا، این آیه نازل شده است. (ابی سعود)
وَوَصَّىٰ بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ:
به آن ملت و یا به گفتن این کلام یعنی اسلمنا: تسلیم الله شده ایم، ابراهیم و یعقوب به فرزندان خود وصیت کردند. (ابی سعود) مدح حضرت ابراهیم است به اینکه وقتی خود به کمال اسلام نائل گشت دیگران را نیز بدان فراخواند و تاکیدی است بر اینکه باید بر دین ابراهیم رغبت کرده شود. (آلوسی)
ای فرزندانم، همانا الله تعالی برای شما، دین اسلام را برگزید دینی که غیر آن دینی را قبول کرده نشود و دین منتخب از بین ادیان است. (ابی سعود) این آیه نشان میدهد که اسلام به ادیان الهی دیگر که بر حق هستند نیز اطلاق میشده است. (آلوسی)
فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ:
ظاهر آیه این است که میگوید بر دینی غیر از اسلام نمیرید و منظور این است که بر اسلام، ثابت قدم بمانید. (ابی سعود) بعضی گفته اند که منظور اسلام قلبی است چراکه در وقت مرگ، عمل متیسر نخواهد شد. (آلوسی) نمیرید مگر در حالتی که مومن مخلص هستید که امور را به الله، سپرده اید. (مظهری)
خطاب به یهود است: آیا شما در وقت وصیت یعقوب به فرزندانش حاضر بوده اید؟ که جواب قطعا خیر است. وقتیکه به فرزندانش گفت ای فرزندانم بعد من چه چیزی را عبادت خواهید نمود؟ سوال وی برای این بود که گفته اند وقتی وارد مصر شد مردم را دید که بت پرستی میکرده اند و فرزندان یعقوب جواب دادند که اله تو و اله پدران تو یعنی ابراهیم و اسماعیل و اسحاق که همان الله یگانه است را عبادت خواهیم کرد و این در حالی است که تماما تسلمی الله هستیم.
مستندات
در رد یهود و مسیحیان نازل شده است که خود را به ابراهیم منسوب میدانند و ادعا دارند که ابراهیم و یعقوب بر یهودیت و مسیحیت بوده اند. پس در توبیخ آنان میگوید که آیا شما در وقت وصیت یعقوب حاضر بوده اید؟(قرطبی) حاضر شدن مرگ بر یعقوب یعنی مقدمات و اسباب مرگ، فرارسید است.(قرطبی)
قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ: فرزندان یعقوب جواب دادند که الهی واحد را عبادت خواهیم کرد.
و در اینجا اسماعیل را با اینکه عموی یعقوب بود، اب(پدر) نامیده است. (قرطبی)
وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ:
در حالیکه ما مخلص الله هستیم و به تمامی انبیاء و کتب الهی ایمان آورده ایم و این نیست که مثل یهود و مسیحیان به بعضی از آنها ایمان بیاورند و به بعضی دیگر کفر ورزند. (ماتریدی) در این آیه، دلیل است بر رسالت رسول الله ص که بدون اینکه از کتب یهود خبر داشته باشد از وصیت یعقوب خبر میدهد پس معلوم میشود که از طریق الله دانسته است و از این راه خبر داده است. (ماتریدی)
خطاب به یهود و مسیحیان است که به انتساب خود به ابراهیم و یعقوب افتخار میکردند: آنان امتی هستند که گذشته اند و برای خود عمل کرده اند و برای شما تا عمل خیر انجام ندهید، عمل گذشتگان شما سودی نمیرساند و هرکس بر طبق اعمال خود، پاداش خواهد گرفت و دیگر اینکه از شما در مورد عمل آنان پرسیده نخواهد شد، پس به فکر خود باشید. در این آیه توصیه ای بس عظیم وجود دارد برای کسانیکه در این زمان از اسم انبیاء و زن و فرزندان آنان و اسامی آنها سوال میکنند و از انجام فرایض غافل هستند و دیگر اینکه دنبال قصه هستند، پس یادمان باشد که از قصه ی آنان از سوال نخواهد شد بلکه از اعمال ما از ما سوال خواهد شد.
مستندات
آنان یعنی ابراهیم و یعقوب و فرزندان آنان امتی هستند که هرچه بود گذشته اند و رفته اند و برای آنان است آنچه کسب کرده اند و برای شما نیز کسب خودتان منظور خواهد شد پس در مورد آنان چیزی را که بر ان نبوده اند را نگویید.(خازن)
وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ:
از شما در مورد عمل آنان پرسیده نخواهد شد بلکه از شما در مورد عمل خودتان پرسیده خواهد شد. (خازن)
نه از شما در مورد دین ابراهیم و یعقوب سوال خواهد شد و نه از آنان از دین شما سوال شود. (ماتریدی)
به هرکس طبق عمل خودش پاداش و جزا داده خواهد شد. (المنیر للزحیلی) یعنی سلف شما که درگذشته اند، خود را منسوب به آنان نمودن شما را نفعی نخواهد رساند، اگر برای خود عمل خیری انجام ندهید، چرا که اعمال آنان برای خودشان است و اعمال شما برای خودتان و برای همین است که در حدیث آمده است: هرکس که عمل وی تاخیر کرد، نسب او، وی را پیش نبرد. (ابن کثیر)
یهودیان گفتند که دین ما حق است و رسول الله ص و اصحاب ایشان را به دین خود دعوت میکردند و مسیحیان نیز چنین میگفتند و هر یک از آنان دین خود را حق خود را حق و دیگری را باطل میدانستند و الله تعالی راه حلی پیش روی آنان گذاشته و به رسولش امر کرد که بگوید: بلکه بجای اختلاف بیاییم از دین ابراهیم که نقطه ی مشترک ما است، تبعیت کنیم و دین ابراهیم، دینی حنیف یعنی بر راه راست و از هر دین باطلی به کنار بوده است و ابراهیم از مشرکین نبوده است پس اگر ادعای دین دارید از دین ابراهیم که دین توحید است تبعیت کنید. همین حنیف که به معنی مایل از ادیان است مستند بزرگی است تا ما بتوانیم دین خود را به خوبی بشناسیم در این زمان که هر گروهی و هر فرقه ای ادعای بر حق بودن دارد پس راه حل این است که از دینی تبعیت کنیم که به دیگر ادیان شبیه نباشد و وجه تمایز اسلام از دیگر ادیان، موحد بودن است و در مسائل دیگر نیز میتواند صادق باشد چرا که در روایات بسیار از شبیه شدن به ادیان دیگر نهی شده ایم پس این اصل بزرگی است که نباید از آن غافل شویم.
مستندات
آمده است که یهود و مسیحیان هر یک ادعا میکردند که دین آنان دین حق است و ادیان دیگر باطل هستند و مسلمانان را به دین خود دعوت میکردند و این آیه در رد آنان نازل شده است. (خازن) از ابن عباس: رئیس یهودیان به محمد رسول الله ص میگفت که از ما تبعیت کن که دین ما دین حق است. (طبری)
قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا:
بگو بلکه ما از دین ابراهیم که برتری وی همه اجماع دارند پیروی میکنیم و دین وی حنیف بوده است یعنی از همه ی ادیان به دین اسلام مایل است. (خازن) در این آیه الله تعالی برای رسول الله ص حجتی قوی میدهد و از رسول الله ص میخواهد که به آنان بگوید که بجای اینکه هر یک بگوییم دین ما بر حق است و اختلاف داشته باشیم، بیایید از دین ابراهیم که همه قبول داریم، تبعیت کنیم. (طبری) عرب هرکس را که ختنه کند و حج بجای آورد، حنیف مینامیدند چون معلوم میشد که بر دین ابراهیم است. (خازن) گفت شده است که حنیف بودن این است که شخص اسلام آورده و ختنه کرده و مناسک حج را بجای آورد پس حنیف همان دین اسلام است که دین ابراهیم میباشد. (خازن) حنیف یعنی هرچه که راست و مستقیم باشد پس معنی آیه چنین میشود که از دین راست و مستقیم ابراهیم تبیعت میکنیم. (طبری) بعضی حنیف را به معنی مخلص گرفته اند. (طبری) قتاده گوید: حنیفیت یعنی ختنه کردن و حرام بودن مادران و خواهران و دختران و عمه ها و خاله ها و مناسک حج است. (بغوی)
وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ: و ابراهیم از مشرکان نبود و این در رد یهود و مسیحیان و غیر آنان است که ادعا میکردند بر دین ابراهیم هستند در حالیکه شرک میورزیدند. (خازن)
طریقه ی ایمان مسلمان اینگونه است که: به الله یگانه ایمان میآوریم و بر به قرآن ایمان میآوریم و به آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و یعقوب و فرزندان یعقوب داده شده است نیز ایمان میآوریم و بر انچه به موسی و عیسی داده شده است از تورات و انجیل و معجزات دیگر آنان ایمان آورده ایم و بر انچه بر انبیای دیگر عطا شده است نیز ایمان میآوریم و در ایمان آوردن به انبیاء بین آنان، فرق نمیگذاریم و به همه ی آنان ایمان میآوریم و ما در این گفتار خود، مخلص هستیم و اذعان داریم.
مستندات
الله تعالی به مومنان آموزش میدهد که طریقه ی ایمان چیست و امر میکند که بگویند: به الله ایمان آورده ایم و به آنچه بر ما نازل شده است یعنی قرآن ایمان آورده ایم و به آنچه بر ابراهیم نازل شده است یعنی ده صحیفه و به اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط وی یعنی اولاد وی و سبط نامیده شدن آنان بدین سبب است که از آنان فرزندان بسیاری پدید آمد و سبط به نوه ی مرد گفته میشود. (بغوی) گفته شد که بر آنچه بر اسباط به معنی قبیله ی آنان نازل شد، درحالیکه بر انبیای آنان نازل شده است برای اینکه اینان عمل کنندگان به آن بوده اند. (بحر العلوم) آمَنَّا بِاللَّهِ: یعنی الله تعالی را یگانه میدانیم و به وی تعالی شرک نمیورزیم. (بحر العلوم) گفته شده است که منظور از اسباط پسران یعقوب است که همه ی آنان به نبوت رسیده اند. (بغوی) و بر آنچه بر موسی نازل شده است یعنی تورات و بر آنچه بر عیسی نازل شده است یعنی انجیل و بر آنچه بر انبیاء از پرودگارشان، عطا شده است ،ایمان آورده ایم. (بغوی)
لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ:
به تمامی انبیاء ایمان داریم و در ایمان بین آنان را جدا نمیکنیم و آنچنانکه یهود و مسیحیان چنین کرده اند. (بغوی) ضحاک گوید: به فرزندان خود اسماء انبیاء ذکر شده در قرآن را بیاموزید تا به آنها ایمان بیاورند و خیال نکنید که ایمان به محمد به تنهایی کافی است. (سمعانی) در روایت آمده است که اهل کتاب تورات را به عبرانی قرائت کرده و به زبان عربی برای اهل اسلام، تفسیر میکردند و رسول الله ص فرمودند: گفته های آنان را تصدیق یا تکذیب نکنید بلکه بگویید: قولوا آمنا... (بغوی)
از سلف حکایت شده است که وقتی از وی سوال میشد که آیا مومن هستی؟ این آیه را قرائت میکردند: آمنا بالله.... (سمعانی)
وقتی الله تعالی نحوه ی ایمان مسمانان را به تفصیل ذکر کرد پس بیان داشت که ما ادعای اینکه بر حق هستیم و شما بر باطل هستید را نداریم بلکه اگر شما مثل ایمان ما ایمان داشته باشی یعنی به یگانگی الله اعتراف داشته باشید و به تمامی انبیاء و به تمام آنچه در کتب شما مذکور است و بدون تحریف است، ایمان بیاورید قطعا هدایت میشوید به اسلام خواهید گروید و اگر به نصیحت ما گوش نکردید و راهی غیر این در پیش گرفتید پس راه دشمنی را انتخاب کرده اید و معلوم شد که بحث شما برای رسیدن به حق نبوده است بلکه برای جدال بوده است پس جدال شروع شده است و به رسول الله ص نیز تسلی میدهد که کاری از دست آنان برنخواهد آمد و الله بسنده است و کید و مکر آنان را خنثی خواهد نمود و الله تعالی به دعای شما و گفتار آنان و آنچه شما و آنان در دل دارند آگاه است.
مستندات
وقتی راه آشکار و واضح دین را توضیح داد و اینگونه بود که انسان وقتی نبوت کسی با دلائل آشکار گشت و ثابت شد، اعتراف کند و از مخالفت با وی دوری کند پس برای بیان چگونگی ایمان آنها این آیه آمده است: (رازی)
اگر چنانچه اهل کتاب ایمان آوردند همانند ایمان آوردن شما که مفصلا گذشت، پس به حق رسیده اند و راهنمایی شده اند. (ابی سعود) یعنی ما نمیگوییم که ما بر حق هستیم و شما بر باطل بلکه سخن ما این است که اگر توانستید مثل ایمان ما ایمان بیاورید، پس شما نیز هدایت یافته اید و هدف ما هدایت شماست. اگر طرف مقابل به دیده ی انصاف بنگرد خواهد دانست که حق آن است که مسلمانان بر آن هستند نه غیر آن چراکه مثل ان یافت نمیشود و آن ایمان به ذات الله تعالی و کتب منزل وی بدون تحریف نه کتاب ادعایی شما ای اهل کتاب. (آلوسی) اگر آنان نیز به کتاب شما ایمان بیاورند همچنانکه شما به کتب آنان ایمان آورده اید پس هدایت یافته اید. (بغوی) یعنی ما به قرآن بدون تحریف و تصحیف ایمان آورده ایم اگر شما نیز به تورات و انجیل چنین ایمان بیاورید پس هدایت خواهید شد چون در تورات حقیقی امر به ایمان به محمد رسول الله ص آمده است. (رازی)
وَّإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ:
اگر از ایمان آوردن بر وجه بیان شده، ابا کردند اینگونه که با کفر به بعض آن، در ایمان خود اخلال ایجاد کردند پس آنان در خلافی عظیم از حق قرار یافته اند. (ابی سعود)
و این جمله برای بیان کردن این نکته است که با ایمان به بعضی از مواردی که باید ایمان آورده شود، از خلاف حق، خارج نمیشوند. (ابی سعود)
پس اگر چنین نکنند و روی بگردانند، پس انان در مخالفت با الله قرار دارند. (آلوسی) گفته شده است که در دشمنی آشکار قرار گرفته اند. (آلوسی) در گمراهی هستند. (رازی)
فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ:
وقتی شقاق(دور بودن از هم) بر ممتنع بودن توافق دلالت داشت، ضرورتا باعث جدال و قتال خواهد شد، پس الله تعالی در تسلی خاطر رسول الله ص و برای دلخوشی مومنان ، وعده ی نصرت و پیروزی داد و تایید و عزیز گشتن اسلام را تضمین کرده و فرمود: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ یعنی مخالفت آنان را کفایت خواهد نمود. (ابی سعود)
یعنی کید و مخالفت و دشمنی آنان را الله بسنده است. (آلوسی)
و به وعده ی خود جامه ی عمل پوشاند و بنی قریظه کشته و اسیر گشتند و بنی نضیر تبعید شدند. (ابی سعود)
در اینجا به رسول الله ص وعده داد درحالیکه برای تمامی مومنان عائد است زیرا رسول الله ص اصل هستند و عمده ی اسلام هستند. (ابی سعود) وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ:
در حالیکه الله تعالی شنوا است دعاهای شما را و داناست به آنچه در دل داری که میخواهی اسلام را آشکار کنی پس دعایت قبول خواهد شد وبه مقصود و مراد خود خواهی رسید و یا اینکه این وعید است برای کفار که بدانند که الله تعالی به آنچه میگویید، شنواست و به آنچه در دل مخفی میکنید، داناست که در آن خیری نیست و بر حسب گفتار و پندار شما، عقوبت خواهند نمود. (ابی سعود) وقتی برای کفار وعید است پس شکی نیست که این برای مومنان وعده است. (ابی سعود) وعده: مژده و وعید: تهدید را گویند.
دین الله که همان دین فطری انسان است، آن را لازم بگیرید و بدانید که بهترین رنگ دینی است پس دین به عمل است و به دل نه اینکه در آبی فرو کرده و ادعا کنید که وی الان بر دین ما شد، و این درحالی است که ما بر سبیل دوام، الله تعالی را عبادت میکنیم.
مستندات
صِبْغَةَ اللَّهِ: از ابن عباس: دین الله. (ابن کثیر) فطرتی که انسانها بر آن فطرت متلود شده اند. (الدر المنثور)
یعنی دین الله را لازم گیرید. (ابن کثیر)
یعنی حجةالله و یعنی سنة الله. (رازی)
یعنی این ایمان شما به این طریق که بیان شد، رنگ شماست که با آن زینت یافته اید و از چرک و پلیدی کفر پاک شده اید. (ابی سعود) گفته اند که این آیه در در مسیحیان وارد شده است که آنان کودکان خود را در آبی زرد رنگ فرو میکردند و میگفتند بدین طریق مسیحی بودن وی تثبیت میشود. (ابی سعود)
{وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ الله}
رنگ کردن چه کسی از رنگ کردن الله بهتر است؟ (ابی سعود) یعنی رنگ الله تعالی از همه بهتر است. (ابی سعود) یهود فرزندان خود را رنگ یهودیت میدهند و مسیحیان فرزندان خود را رنگ مسیحیت میدهند و رنگ الله تعالی همان اسلام است از این دین بهتر چیزی نیست و این دینی است که نوح و انبیای بعد وی به آن بوده اند.(الدر المنثور)
وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ: در حالیکه ما مسلمانان، عبادت کننده ی الله هستیم به شکرانه ی نعمتهایی که به ما عطا کرده است و جمله ی اسمیه آورده است تا نشان دهد عبادت آنان دائمی است. (ابی سعود)
اهل کتاب مدعی بودند که آنان استحقاق مبعوث شدن انبیاء را دارا هستند و عرب این استحقاق را ندارند و آیه میفرماید: بگو آیا در کارهاییکه الله تعالی انجام میدهد با ما مجادله میکنید پس بدانید که الله تعالی، همچنانکه پروردگار شماست، پروردگار ما نیز هست و در این مساله اشتراک داریم و دیگر اینکه اگر شما عملی انجام داده اید که بر اساس آن خود را مستحق نبوت میدانید پس باید بدانید که ما را نیز اعمالی هست و ما بر شما امتیاز اخلاص عمل داریم که شما ندارید.
مستندات
اهل کتاب ادعا کردند که انبیاء از ما بوده و بر دین ما بوده اند و دین ما قدیمیتر است پس ما به الله تعالی اولیتریم پس این آیه نازل شد. (بغوی)
{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِى اللَّهِ}
بگو آیا در حق الله تعالی، با ما مجادله میکنید که چرا از عرب پیامبر فرستاده است و خودتان را از ما، لائقتر به نبوت میدانید؟ (نسفی)
{وَهُوَ رَبُّنَا وربكم}
در حالیکه الله تعالی،پروردگار ما و شماست و ما وشما همه در بنده ی الله بودن شریک هستیم و الله به هر که خواهد، از رحمتش عطا کند. (نسفی) یعنی شما را نسبتی با الله نیست مگر اینکه بنده ی وی تعالی هستید و ما نیز چنین هستیم. (بغوی)
{وَلَنَا أعمالنا وَلَكُمْ أعمالكم}
و اعمال ما برای خودمان است و اعمال شما برای خودتان یعنی عمل اساس امر است و همچنانکه شما را اعمالی هست، ما را نیز چنین است. (نسفی) اگر شما را عملی هست پس ما را نیز عملی هست. اگر شما را قبلا اعمالی بوده است که بر حسب آن مستحق نبوت شده اید، دور نیست که اعمالی از ما قبول شده باشد و مستحق نبوت گشته باشیم و این در جواب اهل کتاب بود که میگفتند اگر نبی بود، از ما میبود. (بیضاوی)
{وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ}
و ما مخلص الله تعالی هستیم یعنی موحد هستیم و شما مشرک پس ما لایق کرامت و احترام هستیم. (نسفی) چگونه ادعا میکنید که شما اولیتر هستید در حالیکه ما مخلص هستیم و شما مشرک. (بغوی) فضیل گوید: ترک عمل خیر به سبب مردم، ریاء است و عمل آن به سبب مردم، شرک است و مخلص کسی که الله تعالی وی را از این دو حفظ کند. (بغوی)
در حالیکه ما مخلص هستیم که این امتیاز برتری مابر شما است. (بغوی)
آیا شما ای یهود و مسیحیان، ادعا دارید که ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان وی، بر دین یهودیت و مسیحیت، بوده اند پس دلیل بیاورید و اگر یک وقت آنان بر این ادعا اصرار کردند پس به آنان بگو که آیا شما بهتر میدانید و یا الله بهتر میداند؟ و اگر گواهی دارید آن را کتمان نکنید چراکه هرکس گواهی از طرف الله داشته باشد و کتمان کند وی ظالمترین انسانهاست و بدانید که الله تعالی از افعال شما غافل نیست پس فریب این را نخورید که الله شما را در حال نابود نمیکند.
مستندات
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ: در کدام یک از دو امر مجادله میکنید؟ در حکم الله و یا در ادعای اینکه انبیاء یهودی و مسیحی بوده اند؟ (نسفی)
یا اینکه چنین معنی کرده میشود: یا اینکه ادعا دارید انبیاء یهودی و مسیحی بوده اند؟ و دروغ بودن ادعای آنان آشکار است چراکه یهودیت و مسیحیت بعد این نامبردگان، پدید آمده اند. (طبری)
قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ:
الله تعالی به نبی خود امر میکند که در جواب آنان بگوید: شما میدانید یا الله میداند؟یعنی الله تعالی که گواهی میدهد که انبیاء، بر دین اسلام بوده اند. (نسفی)
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شهادة عِندَهُ مِنَ الله}
چه کسی ظالمتر است از کسی که گواهی را که نزد وی است را از الله تعالی مخفی بدارد یعنی علم اهل کتاب به اینکه ابراهیم و فرزندان وی بر دین اسلام بوده اند و اینکه محمد و حق است و رسول الله است و این درکتب آنان گواهی داده شده است. (بغوی)
یعنی کسی از این ظالمتر نیست. (ابی سعود) از قتاده: اهل کتاب اسلام را کتمان کردند درحالیکه میدانستند که دین الله است و آنان محمد را کتمان کردند درحالیکه میدانستند که وی رسول لله است. (الدرالمنثور)
شهادتی که از الله نزد آنان ثابت است و آن گواهی الله است به بر حنیف بودن ابراهیم. (ابی سعود) الله تعالی در اینجا از یهود و نصاری میخواهد که اگر گواهی بر ادعای بر یهودیت و مسیحیت، این انبیاء دارند، کتمان نکنند و این درحالی است که الله تعالی دروغگو بودن آنان را میداند. (طبری) و بعد که آنان نتوانند بر ادعای خود، گواهی بیاورند پس حال از آنان خواسته میشود که بگویند که این انبیاء که نام برده شد، بر دینی بوده اند چراکه ما و شما در اینکه این انبیاء بر حق بودند، اتفاق نظر داریم و اختلاف ما بر سر این است که بر چه دینی بوده اند. (طبری) از حسن: نزد آن قوم چنین ثابت بود که انبیاء از یهودیت و مسیحیت، مبرا هستند. (الدر المنثور) و همینکه از الله بودن آن گواهی، قویترین باعث است بر عدم کتمان آن و بر ادای کامل آن. (ابی سعود) پس اهل کتاب ظالمترین اشخاص هستند چراکه بر عکس آنچه الله گواه بود، شهادت داده اند. (ابی سعود)
{وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ}
و الله تعالی غافل نیست از کردار شما که از شامل انواع گناهان است. (ابی سعود)
یعنی الله تعالی بر جمیع اعمال شما من جمله بر کتمان حق کردنتان، احاطه دارد و بر طبق آن بر شما جزا خواهد داد. (ابی سعود)
آنان یعنی انبیائی که نام برده شد، امتی بوده اند که بر راه و روش خود، گذشته اند و قضاوت آنان به الله مانده است پس جز بخاطر عمل خود آنان بر آنان مکافاتی مترتب نخواهد گشت اگر خیر انجام داده اند پاداش خواهند گرفت و اگر عمل شری انجام داده باشند مجازات خواهند شد.(طبری)
مستندات
اگر شما ای یهود و مسیحیان، به آنان افتخار میکنید و انتظار دارید با اینکه در گناه فرو رفته اید، بخاطر عمل آنان نجات خواهید یافت، بدانید که این انبیاء را جز عمل آنان سود ندهد، پس بطریق اولی عمل آنان برای شما سودی نخواهد داشت و از هرکسی از عمل خود وی پرسش خواهد شد. (طبری)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.