و من نفس خود را تبرئه نمیکنم چراکه نفس بسیار امر کننده به بدی است مگر اینکه الله متعال کسی را مورد مرحمت قرار دهد که از دست نفس نجات پیدا میکند. قطعا پروردگار بسیار آمرزنده است و رحم کننده است.
مستندات
وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي
حسن: وقتی یوسف ؛ليعلم أني لم أخنه بالغيب؛ را گفت، ترسید که نکند این تزکیه ی خود باشد پس آنچه در این آیه را گفت. (خازن) و این از روی شکسته نفسی است چراکه خود را در مقام عصمت و تزکیه دانستن نفس خود، گناه بزرگی است پس یوسف آن را از خود برداشت.(خازن)
من نفس خود را تزکیه نمیکنم بلکه برای اظهار نعمتی است که الله متعال به وی داده است. (بیضاوی) خود را از زلت تبرئه نمیکنم. (نسفی) نفس را در عموم احوال تبرئه نمیکنم. (نسفی) ویا خود را در این حادثه از هم نفسی تبرئه نمیکنم.(نفس) إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ
اکثر محققین از متکلم و غیر آنها بر این هستند که در انسان یک نفس وجود دارد که دارای چندین صفت است: الف: صفت اماره بالسوء. ب: لوامه. ج: مطمئنه. (خازن) گفته شده است: نفس بالطبع به شر و بدی امر کننده است وقتی نفس را تزکیه کرده و از اخلاق ذمیمه دور کند، به نفس مطمئنه، بدل میشود. (خازن) از آن جهت که طبیعت نفس میل به شهوات است و هم و غمش همان است و قدرت و اعضا را برای ان در کل اوقات بکار میگیرد. (بیضاوی)
نفس بشری که نفس من نیز از جمله ی آن است، مائل به شهوات است. (ابوسعود) إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي
ابن عباس: مگر آن نفسی که الله وی را در عصمت خود بگیرد. (خازن) ویا اینکه لیکن اگر الله به کسی رحم کند وی را از متابعت از نفس اماره باز میدارد. (خازن)
إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ
آمرزنده ی گناهان بندگانش است. (خازن)
هم نفس را میآمرزد. (بیضاوی) رَّحِيمٌ برای آنان مهربان است. (خازن) هرکس را اراده کرد، به عصمت مورد رحم قرار میدهد. (بیضاوی)
پادشاه گفت: یوسف را برای من بیاورید تا وی را خالص برای خودم قرار دهم، وقتی با یوسف صحبت کرد، گفت: از امروز تو به نزد ما دارای مقام و مورد اعتماد ما هستی.
مستندات
وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي تا وی را از خواص خودم قرار دهم. (بحر العلوم) فَلَمَّا كَلَّمَهُ وقتی با یوسف صحبت کرد و از وی اموری دید که انتظارش را نداشت. (نسفی) قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ
پادشاه به یوسف گفت:... (نسفی) دارای منزلت هستی و در مورد آنچه به تو وکالت داده شده، مورد اعتماد و امین هستی. (بحر العلوم) در مورد همه چیز، امانتدار هستی. (نسفی) در امان هستی که از عواقب چیزی در ترس نیستی. (العز بن عبدالسلام)
حافظ هستی. (العز بن عبدالسلام)
از سخن گفتن وی به عقل یوسف پی برد و از عفتش به امانتداری وی پی برد. (العز بن عبدالسلام) گفته شده است که عزیز مصر در همان شبها فوت کرد و یوسف بر مکان وی نشست و زن عزیز را به عقد یوسف درآورد و زن عزیز مصر، عذراء بوده است و از ان دو افرائیم و میشا به متولد شده است. (بیضاوی)
یوسف گفت: مرا مسئول خزانه ها قرار ده، قطعا من نگهبان و مراقب و دانا بر این امور هستم.
مستندات
قَالَ اجْعَلْنِي عَلَىٰ خَزَائِنِ الْأَرْضِ
یوسف گفت: مرا بر طعام اهل مصر و اموالش قرار ده. (مظهری)
إِنِّي حَفِيظٌ
من بر خزائن از آنچه که مستحق آن نیست، حافظ هستم. (مظهری) بر آنچه بر آن ولایت دارم، نگهبان هستم. (تاویلات اهل سنت) حسابگر هستم. (تاویلات اهل سنت) بر آنچه از غله در زمین است حافظم. (تاویلات اهل سنت) بر آنچه در دستم است، حافظم. (تاویلات اهل سنت)
عَلِيمٌ به وجوه مصالح آن نیز دانا هستم. (مظهری) به امر ولایت خود دانا هستم. (تاویلات اهل سنت) به تمام زبانها دانا هستم. (تاویلات اهل سنت) به مردم دانا هستم. (تاویلات اهل سنت) هدف یوسف این بودکه از این طریق احکام الله را اجرا کند و عدالت را بین مردم برقرار کند و هدفی جز رضای الله نداشته است. (مظهری)
دانا به مقادیر و عالم به زمان گرسنگی هستم و بر آنچه که نگهداری میکنم، حافظ و بر نیاز مردم دانا هستم. (تاویلات اهل سنت)
آنچنانکه یوسف را از مهلکه ها نجات دادیم و تبرئه اش کردیم، وی را در زمین قادر ساختیم تا در هر جا که خواست برود و هرجا که خواست ساکن، هرکس را که ما خواهیم، از رحمتان به وی میرسانیم و قطعا ما اجر نیک کرداران را ضایع و تباه نمیکنیم.
مستندات
وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ
همچنانکه یوسف را از آنچه بدان متهم شده بود، تبرئه کردیم وی را در زمین دارای منزلت گرداندیم که تمام اهل مصر و اطراف آن به وی نیاز پیدا کردند. (تاویلات اهل سنت) آنچنانکه یوسف را از دست برادرانش نجات دادیم، در زمین وی را مکانت دادیم. (تاویلات اهل سنت) میتوان گفت: همچنانکه یوسف را چنین کردیم تو را نیز بر زمین مکانت خواهیم داد. (تاویلات اهل سنت) منظور رسول الله ص است. منظور از تمکین این استکه در آنچه یوسف نظر میدهد کسی با وی مخالفت نمیکند. (خازن) مجاهد: یوسف، دائما پادشاه را به اسلام دعوت میکرد و مهربانی میکرد تا اینکه پادشاه و بسیاری از مردم مسلمان شدند. (خازن) آمده است: در طول هفت سال خشکسالی، یوسف تمام اهل مصر و اموال و املاک آنان را در برابر غذا خرید و در آخر همه را آزاد کرده و اموالشان را پس داده است. (ابوسعود)
يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ هرجا خواست اتراق میکند و هرجا خواست ساکن میشود. (تاویلات اهل سنت) نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَن نَّشَاءُ برحمتنا یعنی سعت و فراخی در دنیا و نعمت آن. (تاویلات اهل سنت) منظور رحمت دینی از نبوت و عصمت است. (تاویلات اهل سنت) وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ اجر کسی را که با الله همراهی کرده است را دنیا و آخرت ضایع نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی پاداش احسان آنها را خواهد داد. (تاویلات اهل سنت) ما اجر کسی را که با نعمتهای الهی با شکرگذاری همراهی کرده است را تباه نمیکنیم. (تاویلات اهل سنت)
قطعا اجری که در آخرت برای ایمان آورندگانی که از شرک و گناهان، پرهیز میکنند، از آنچه در دنیا میگیرند، بهتر است.
مستندات
وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ یعنی اجر آنان (محسنین) در آخرت یعنی نعمت دائمی که تمامی ندارد. (ابوسعود) خَيْرٌ برای محسنین مذکور، بهتر است. (ابوسعود)
ثواب محسنین را ابطال نمیکنیم تا وقتی که در دنیا پاداش آنها را بدهیم مضاف بر آنان در آخرت نیز پاداش مهیا است. (بحر العلوم) پاداشی که در آخرت داده میشود از آنچه در دنیا عطا شده، بهتر است. (بحر العلوم)
لِّلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ
آگاهی میدهد که محسنین همان مومنان ثابت بر تقوی هستند. (ابوسعود)
فعل ماضی و فعل مضارع، ثبات و دوام را میرسانند. (ابوسعود)
کسانیکه یگانگی الله متعال را باور کرده و از شرک پروا دارند. (بحر العلوم)
منظور یوسف و سایر مومنان تا روز قیامت است. (نسفی) کسانیکه از شرک و زشتی ها دوری میکنند. (نسفی)
و برادران یوسف بر یوسف وارد شدند و یوسف آنان را شناخت ولی برادرانش وی را نشناختند.
مستندات
وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ به سرزمین کنعان نیز قحطی رسید و یعقوب فرزندان خود بغیر از بنیامین برادر تنی یوسف، را به مصر فرستاد تا آذوقه بیاورند. (نسفی) فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ یوسف بدون معرفی آنان را شناخت. (نسفی) وَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ از آنجا که لباس و هیئت یوسف تغییر کرده بود، برادرانش وی را نشناختند. (نسفی)
و بخاطر اینکه از پس پرده صحبت میکرد و زمان زیادی گذشته بود یعنی چهل سال گذشته بود. (نسفی)
وقتی برادرانش را تجهیز و خواسته ی آنان را داد و طعامشان را بار زدند، یوسف گفت: برادر پدری خودتان را برای من بیاورید. آیا نمیبینید که من پیمانه را تمام و کمال میدهم و من بهترین مهماندار و میزبان هستم. نکته: این گفته ی حضرت یوسف قطعا سببی داشته است و در تفاسیر از جزئیات آورده اند که قابل رد یا قبول نیست در هر صورت از آنان خبر گرفته که برادری ناتنی از پدر دارند.
مستندات
وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ وقتی آنان را تجهیز کرد و برای رفتن آماده کرد. (مظهری)
زاد و هرآنچه برای سفر لازم بود را برای آنان مهیا کرد و شتران را بار زد. (ابوسعود)
قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَّكُم مِّنْ أَبِيكُمْ
اگر راست میگویید برادر پدریتان را برای من بیاورید و من راضی هستم که یک بار شتر نیز برای شما اضافه بدهم. (مظهری) این گفته شاید بدین خاطر باشد که آنان از وی بار اضافی خواسته بودند که برای برادر ناتنی خودشان نیز بگیرند و یوسف این را پذیرفته است به شرطی که آن برادر را نیز بیاورند. (ابوسعود)
أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ
مگر نمیبیند که من پیمانه تمام و کمال میدهم و چیزی از مردم کم نمیکنم. (مظهری)
وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزِلِينَ من بهترین میزبانان هستم.(مظهری)
از آنان به بهترین وجه پذیرایی کرده بود. (مظهری) این گفته از برای تشویق آنان به انجام انچه به آنان امر کرده است، بود نه برای منت گذاری. (ابوسعود)
برادران یوسف گفتند: برادرمان را از پدرش خواهیم خواست و ما قطعا به هرطریقی که باشد اینکار را انجام دهنده هستیم.
مستندات
قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ
برادران یوسف گفتند: تمام تلاش خودمان را انجام میدهیم و حیله ها بکار میگیریم تا از دست پدرش دربیاوریم. (خازن) از پدرش خواهیم خواست که او را با ما بفرستد. (بحر العلوم)
وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ فرمانت را اجرا خواهیم کرد. (خازن) ما ضامن اینکار هستیم. (بحر العلوم) در اینکار کوتاهی و توانی نخواهیم کرد ویا بر این کار قادر هستیم و عاجز نیستیم. (ابوسعود)
و یوسف به غلامان خود گفت: مال التجاره ای را که از آنان گرفته اید، در بارهای آنان قرار دهید، باشد که از این طریق، احترام من به خودشان را بشناسند وقتی به پیش خانواده ی خود برگشتند و باشد که برگردند.
مستندات
وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ
به غلامان پیمانه دار گفت:... (ابوسعود)
اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ
یوسف برای هر بار شتر کسی را وکیل کرده بود که آنچه از متاع برای خرید طعام داده بودند را در بار آنها جاسازی کند تا مبادا نزد پدرشان چیزی برای برگشت نداشته باشند. (ابوسعود)
قتاده: بضاعت آنان، همان سکه ی نقره ای آنان بوده است. (ابن ابی حاتم) در ظرفهای آنان قرار دهید. (نسفی)
گفته اند که نعلین بوده است و یا چرم و یا سکه نقره و این سکه بودن به نظر درستتر است چراکه آن را در بین بار مخفی کرده گذاشتند. (نسفی)
لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا
مورد احترام بودن خود را و حق برگرداندن داشتن را بشناسند. (ابوسعود)
ویا اینکه متاع خود را بشناسند. (ابوسعود) إِذَا انقَلَبُوا إِلَىٰ أَهْلِهِمْ
زمانی که به منزل خود برگشتند، چراکه آنان وقتی بار را باز کنند خواهند دانست. (ابوسعود)
لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
باشد که بر طبق آنچه امر کردم برگردند. (ابوسعود) شاید که چیزی برای برگشت نداشته باشند. (نسفی)
وقتی به پیش پدرشان برگشتند، گفتند: ای پدر از بار طعام گرفتن در آینده ما را منع کرده شده است پس برادرمان را پیش مل بفرست تا وی طعام بگیرد و ما نیز بواسطه ی وی بار بگیریم و ما قطعا از وی محافظت خواهیم کرد.
مستندات
فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَىٰ أَبِيهِمْ
همراه طعام به پیش پدر برگشتند. (نسفی)
قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ
گرفتن پیمانه در آینده، از ما منع شده است. (بحر العلوم) یعنی از گرفتن گندم و قضیه را به پدرشان تعریف کردند. (بحر العلوم)
فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا
پس همراه ما برادرمان بنیامین را بفرست. (بحر العلوم)
نَكْتَلْ
بنیامین بخرد و برای ما پیمانه کرده بدهند. (بحر العلوم)
وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
از هلاک شدن تا وقتی که برایت پس بیاوریمش. (بحر العلوم)
یعقوب گفت: آیا به شما در مورد بنیامین، اعتماد کنم همچنانکه قبلش برای برادرش اعتماد کردم؟ پس اگر قرار بر فرستادن باشد، الله حافظ بهتری است و وی تعالی مهربانترین مهربانان است.
از آنجا که آنان ضمانت یوسف را کرده بودند و محافظت نکرده بودند، این را گفت. (العز بن عبدالسلام) شما که در مورد یوسف نیز این را گفته بودید. (بیضاوی) آیا میخواهید از وی محافظت کنید آنچنانکه از یوسف محافظت کردید؟ (بحر العلوم)
فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا
پس بر وی تعالی توکل میکنم و امور را به وی تعالی میسپارم. (بیضاوی) اگر وی را با شما بفرستم الله از شما بر وی حفاظتش بهتر است. (بحر العلوم)
وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
پس امیدوارم که الله تعالی مرا مورد مرحمت قرار داده و او را حافظ خواهد بود و مرا به دو مصیبت گرفتار نکند. (بیضاوی)
تفسیر وقتی کالا و بار خود را باز کردند دیدند که پولشان به خودشان پس داده شده است، گفتند: ما بیشتر از این چه میخواهیم و یا بیشتر از این نمیخواهیم، این مال التجاره ما است که به ما پس داده شده است و برای خانواده ی خود، غذا میاوریم و از برادرمان محافظت میکنیم و بار شتر را بیشتر میکنیم، آن باری که پادشاه به ما میدهد برای وی چیزی نیست.
وقتی ظرفها و لنگه ی بارهای خود را باز کردند، درهمهای خود را در آن یافتند. (بحر العلوم)
قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي
ما دروغ نگفتیم که وی به ما اکرام و لطف کرده است. (بحر العلوم) آیا ما بیشتر از این میخواهیم؟ او ما را احترام کرد و به ما فروخت و پول ما را نیز پس داد. (بیضاوی)
ما بغیر این نیکی، نمیطلبیم. (بیضاوی)
این درهمهایی که به ما پس داده اند، برای ثمن بار دیگر نیز کفایت خواهد کرد پس بیشتر از این نمیخواهیم. (کبیر فخر الرازی) ما چیز دیگری در مورد احسان پادشاه نمیگوییم. (بیضاوی)
هَٰذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا
پولهای ما به ما پس داده شده است. (بحر العلوم)
وَنَمِيرُ أَهْلَنَا برای خانوده ی خود، خواروبار میآوریم. (بحر العلوم)
ما اهله و امار اهله گفته میشود وقتی که برای اهل خود از شهری دیگر، غذا تهیه کرده بیاورد. (بحر العلوم)
یعنی برادرمان را همراه ما بفرست تا طعام بیاوریم. (بحر العلوم) وَنَحْفَظُ أَخَانَا از هلاک وی محافظت خواهیم کرد. (بحر العلوم) وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ
یک بار شتر بخاطر برادرمان، اضافه خواهیم گرفت. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ
پیمانه کردنی، سریع است که در آن حبس و درنگی نیست اگر او را همراه ما بفرستی. (بحر العلوم) آنچه که اوردیم بار کمی است، بار طعام خود را کم دیدند و اراده ی برگشت به پیش پادشاه را کردند. (بیضاوی) این بار شتر که میخواهیم بار کمی است و پادشاه در مورد آن با ما مضایقه نخواهد کرد. (بیضاوی) یا اینکه ای از گفته ی یعقوب است یعنی این بار شتری که برای برادرتان داده میشود چیز کمی است و نیازی نیست برادرتان را بخاطرش به خطر بیاندازید. (بیضاوی) آنچه که بدون حضور برادرمان به ما داده میشود کم است پس وی را همراه ما بفرست تا بارمان بیشتر شود. (کبیر رازی)
یعقوب گفت: بنیامین را همراه شما نمیفرستم تا وقتی که قسم بخورید که وی را در هر شرایطی به من برمیگردانید به جز زمانی که هلاک شوید و یا مغلوب و ناتوان بمانید، وقتی با وی عهد کردند یعقوب گفت: الله بر آنچه من درخواست کرده ام و شما عهد کرده اید مطلع و نگهبان است.
مستندات
قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ از آنجا که از شما دیده ام... (بیضاوی) حَتَّىٰ تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِّنَ اللَّهِ
موثق به معنی ثقة است و معنای آن عهد و پیمانی است که بسته میشود. (کبیر رازی)
وی را همراه شما نخواهم فرستاد تا وقتی که به من عهد بسته شده بدهید. (کبیر رازی)
که با گواه گرفتن الله متعال بسته شده باشد. (کبیر رازی)
با قسم به الله بسته شده باشد. (کبیر رازی)
یعنی تا وقتی قسم به الله نخورید که وی را برمیگردانید. (کبیر رازی)
إِلَّا أَن يُحَاطَ بِكُمْ
یعنی از آوردن وی امتناع نمیکنید مگر به یک علت. (کبیر رازی) مگر اینکه هلاک شوید. (کبیر رازی) مجاهد: مگر اینکه همگی بمیرید که در اینصورت معذور خواهید بود. (کبیر رازی) قتاده: مگر اینکه مغلوب و مقهور شده نتوانید برگردید. (کبیر رازی)
فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ
گفته شده است: اینگونه قسم خوردند: به الله که پرودگار محمد است، قسم میخوریم. (نسفی)
قَالَ اللَّهُ عَلَىٰ مَا نَقُولُ وَكِيلٌ
بر انچه گفتیم، الله شاهد است.یعنی این عهد به وی سپرده شده است اگر به آنچه عهد کردید عمل کنید بهترین پاداشها را خواهد داد و اگر عهد شکنی کنید، مجازات سختی خواهد کرد. (کبیر رازی) نگهبان مطلع است. (نسفی)
و یعقوب گفت: ای پسرانم، از یک در وارد نشوید، بلکه هر یک از درهای مختلف وارد شوید، و این نیست که من بتوانم چیزی از آنچه الله اراده کند، از شما دفع کنم، قطعا حکمی نیست جز حکمی که الله حکم کرده است، امور را به وی تعالی سپرده ام و کسانیکه میخواهند به کسی امور را بسپارند، به وی تعالی بسپارند.
یعقوب وقتی تصمیم بر فرستادن بنیامین گرفت به نصیحت به آنان گفت:.. (ابوسعود) چراکه آنان دارای جمال و ابهت بودند و در مصر به اینکه نزد پادشاه مقرب و مکرم بودن، مشهور شده بودند، ترسید که به یکباره وارد شوند چشم زخم بخورند. (بیضاوی)
در بار اول توصیه نکردن وی شاید بدین خاطر باشد که آنان ناشناخته بودند و یا بر بنیامین ترسیده است. (بیضاوی)
گفته شده است: هدف این بود که دشمن آنان را یکجا نبیند و موجب هلاکشان شود. (نسفی) ترسید که پادشاه تعداد انان و قوت آنان را دیده، حسادت کند. (العز بن عبدالسلام) گفته شده است: یعقوب میدانست که پادشاه فرزندش است ولی الله متعال امر به اظهار این مطلب نکرده بود و غرض یعقوب این بود که بنیامین بدون اطلاع برادرانش، به یوسف برسد. (نیسابوری)
وَمَا أُغْنِي عَنكُم مِّنَ اللَّهِ مِن شَيْءٍ
من از شما چیزی را از آنچه الله مقدر و قضا داشته است نمیتوانم دفع کنم چرا که بر حذر بودن، قدر را دفع نمیکند. (بیضاوی) شما را سودی نمیرسانم و تدبیر من چیزی از شما دفع نمیکند. (ابوسعود)
إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ
اگر الله ناگواری بر شما قضا کرده باشد، قطعا خواهد رسید و برای شما نفعی ندارد. (بیضاوی) مطلقا برای الله است و چیزی یا کسی را مشارکتی در آن نیست. (ابوسعود)
فقط به وی تعالی نه به کسی غیر از او، توکل میکنم در هر چه که انجام میدهم ویا ترک میکنم. (ابوسعود) دلیل بر این است که ترتیب دادن اسباب، هیچ خللی به توکل وارد نمیکند. (ابوسعود) از آنجا که من (یعقوب نبی) توکل کردم، به سبب آن توکل کنندگان نیز توکل کنند چراکه انبیاء مقتدای مردم هستند. (بیضاوی) توکل یعنی سپردن امور به الله متعال و اعتماد به وی. (نسفی) ابراهیم نخعی: بر بنده واجب است که تمام سعی و تلاش خود را بکار گیرد ولی بعد تلاش فراوان همه چیز را از قضا وقدر الهی بداند. (نیسابوری)
یعنی با اینکه من این توصیه را به شما انجام داده ام به آن بسنده نکنید بلکه در کنار آن توکل داشته باشید. (ابوسعود)
وقتی پسران یعقوب بر طبق سفارش پدرشان وارد شهر شدند، این نوع وارد شدن، از آنچه الله مقدر کرده است، چیزی دفع نکرد، مگر اینکه یعقوب انچه در ذهن داشت را عملی کرد، قطعا یعقوب بخاطر اینکه به وی وحی میفرستیم دارای علم راسخ است که قدر تغییر پذیر نیست ولی اکثر مردم این مسائل را نمیدانند. نکته: وارد شهر شدن گفتن از این جهت است که در آیه ی بعدی وارد شد به پیش یوسف را میگوید.
مستندات
وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم یعنی از درهای مختلف وارد شدند. (تاویلات اهل سنت) مَّا كَانَ يُغْنِي عَنْهُم مِّنَ اللَّهِ مِن شَيْءٍ
نبود دفع کننده ی آنچه الله به شدنش حکم کرده بود،. (تاویلات اهل سنت) طوریکه به آنان آنچه از آن ابا داشتند رخ داد و برادرشان را به اتهام سرقت گرفتند و رسوا شدند. (نسفی)
إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا
مگر احساس نیازی از یعقوب که دو چیز میتواند باشد: الف: رغبت وی به اینکه از هم جدا وارد شوند. ب: ترس از با هم بودن آنها. این کار انجام شد. (تاویلات اهل سنت)
آن نیازی که یعقوب آشکار کرد و توصیه کرد. (مظهری)
مگر چیزی بود که در ذهن یعقوب بود که آن را انجام داد و وصیت کرد و این را از روی تفال و طلب فرج انجام داده بود. (الفواتح الالهیه)
وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَاهُ وقتی یعقوب امر به جدا وارد شدن کرد، به آن علم داشته است. (تاویلات اهل سنت)
وی حافظ آنچه به وی آموخته ایم است. (تاویلات اهل سنت) به هرآنچه آموخته ام عمل کرده و استفاده کرده است. (تاویلات اهل سنت) آنچه از غم فراق یوسف و برادرش به وی رسیده است در علمی که ما به وی آموخته ایم تاثیری نگذاشته است هرچند که در نفس و بدن وی تاثیر داشته است. (تاویلات اهل سنت) یعقوب دارای علم شامخی است چراکه ما او را به وحی و برپاداشت دلایل، آموخته ایم. (ابوسعود) یعنی یعقوب نیک میداند که قضا و قدر الهی را چیزی رد نکند. (الفواتح الالهیه) یعنی وی به علمش عامل است چراکه سفیان گوید هرکس که به علمش عمل نکند، عالم نیست. (مظهری)
وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
ولی اکثر مردم به آنچه میدانسته اند عمل نکرده و از ان استفاده نکرده اند. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد اینگونه باشد: یعقوب به قضیه ی یوسف علم دارد ولی اکثر مردم نمیدانند. (تاویلات اهل سنت)
لیکن اکثر مردم قدر را نمیدانند و فکر میکنند که بر حذر بودن آن را دفع میکند. (ابوسعود) لیکن اکثر مردم که کفار هستند، نمیدانند که الله به دوستانش الهام میکند. (جلالین)
و وقتی بر یوسف وارد شدند، یوسف، برادرش را به پیش خود برد و گفت: همانا من برادرت هستم، پس بر آنچه اینان انجام داده اند و انجام میدهند، ناراحت غمگین نباش.
وقتی بر یوسف داخل شدند، یوسف وی را به پیش خود جای داد در غذاخوردن و یا منزل کردن، و یا در هر دوی آنها. (ابوسعود)
قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ
یوسف گفت: من برادرت یوسف هستم. (ابوسعود) احتمال دارد که وقتی وارد شهر شدند، یوسف، بنیامین را به پیش خود خوانده باشد ویا اینکه با هم وارد شدند و یوسف به وی گفته باشد که من برادر تو هستم. (تاویلات اهل سنت) بعضی گفته اند: منظور برادر نسبی بودن نیست بلکه گفته است من بجای برادر هلاک شده ی تو هستم. (تاویلات اهل سنت)
فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
ابن عباس: پس بر آنچه در گذشته با انجام میداده اند، ناراحت نباش و این قضیه را به برادران نگو. (ابوسعود) وقتی پیش یوسف رفت انگار از برادرانش شکایت کرد و یوسف این را گفت. (تاویلات اهل سنت) ویا منظور این است که از انچه خادمان و کارگران وی انجام خواهند داد، ناراحت نباش، چراکه بدون خبر وی را متهم کردن درست نیست. (تاویلات اهل سنت)
و وقتي كه بار آنان را بار زدند و اماده کردند، پیمانه را در بار برادرش بنیامین قرار داد و ندا دهنده ای ندای بلند داد که ای کاروانیان، شما دزد هستید.
مستندات
فَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ
وقتی اسباب آنها را آماده کرد و پیمانه را کامل داد. (نسفی)
جهاز: طعام و بار شتر برادرانش. (العز بن عبدالسلام) جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ
سقایه ظرفی که با آن آب خورده میشود، جامی بود که پادشاه و یا چارپایان از آن آب میخوردند و بعدا بعنوان پیمانه استفاده شد. (نیسابوری)
از طلا یا نقره یا طلا یا نقره اندود و جواهر نشان بوده است. (نیسابوری)
با آن پیمانه بخاطر احترام آنان، برای آنها طعام را پیمانه کرد. (العز بن عبدالسلام)
ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ ندا دهنده ای ندا داد. (نیسابوری) أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ منظور صاحبان شتر است. (نیسابوری)
عیر یعنی شتر که بر آن بار گذاشته باشند. (نیسابوری) گفته شده است: عیر به قافله ی خران گفته میشود. (نیسابوری) سوال: چطور میشود که پیامبر خدا، راضی میشود که به قوم خود نسبت دزدی بزند در حالیکه آنان از آن مبرا هستند؟ جواب: الف: این کار را خادمان وی بدون اطلاع وی انجام داده اند وقتی که پیمانه ی پادشاه را گم کردند. ب:این ندا دهنده این را بر سبیل سوال گفته است نه خبر. ج: یا منظورشان این بود که آنها یوسف را از پدرش دزدیده اند. د: منظور این استکه در بین شما سارق است که همان برادرش بود که به این کار راضی شده بود. (نیسابوری) ویا اشتباهی بود که یوسف انجام داد و جزای آن را با شنیدن این قول؛ إِن يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَّهُ؛ گرفت. (العز بن عبدالسلام)
ندا دهنده و همراهانش گفتند: ما پیمانه ی پادشاه را گم کرده ایم و هرکس آن را بیاورد برایش یک بار شتر بعنوان جایزه است و من به شخصه ضامن ادای ان جایزه هستم.
مستندات
قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ
ندا دهنده و همراهانش گفتند:... (خازن)
وَلِمَن جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ هرکس آن را بیاورد برایش یک بار شتر طعام است. (خازن) وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ و من کفیل آن جایزه هستم. (خازن)
گفتند: والله که ما برای فساد روی زمین نیامده ایم و دیگر اینکه برای دزدی نیامده ایم. و دلیل بر صدق گفتار آنان اینکه آنان بر انواع خیرات عامل بودند حتی گفته میشود که دهان چارپایان خود را بسته بودند تا نکند که به مردم آزاری برسانند. (خازن) به مصر نیامده ایم تا گناه انجام دهیم ویا به کسی خیانت کنیم. (بحر العلوم) شما میدانید که ما فرزندان پیامبر هستیم و در خانواده ی پیامبر چنین چیزی هیچگاه رخ نداده است. (تاویلات اهل سنت)
اصحاب یوسف گفتند: جزای دزدی چیست؟ اگر شما در مورد برائت از آن دروغ گفته باشید.
مستندات
ندا دهنده و همراهانش گفتند: جزای دزد یا دزدی چه چیزی است، اگر در ادعای برائت خود دروغگو بودید؟ (مظهری) یعنی نزد شما و در شریعت شما جزای آن چیست؟ (ابوسعود) اگر شما در نبودن آن پیمانه به نزد شما، دروغگو بوده باشید. (ابوسعود)
برادران یوسف گفتند: جزای دزد این است که هرکس که در بار وی مال دزدی یافت شود، خود آن شخص جزای دزدیش است و ما اینگونه کسانی را که با دزدی ظلم میکنند، جزا میدهیم.
گفتند: جزای دزدی این است که کسیکه آن پیمانه در بار وی یافت شود، آن را گرفته و به بردگی کشیده میشود. (بیضاوی) در شرع یعقوب چنین بوده است.(بیضاوی) در شرع یعقوب این بوده است که تا یکسال وی بردگی میکرد. (نسفی)
كَذَٰلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ
اینچنین جزا میدهیم کسیکه ظلم سرقت انجام دهد. (بیضاوی) دزدان را با به بردگی گرفتن جزا میدهیم. (نسفی)
پس یوسف تفتیش را از ظرفهای برادرانش شروع کرد و بعد آن پیمانه را از بار برادرش بیرون آورد. این چنین به یوسف ما علم آموختیم. این نبود که یوسف حکم پادشاه مصر را بگیرد چراکه به هدفش نمیرسید، مگر اینکه الله خواست که برادرانش بر این حکم کنند. هرکه را خواهیم درجات علمیش را بالا میبریم، و بر بالای هر صاحب علمی، دانایی است.
مستندات
فَبَدَأَ یوسف و یا ندا دهنده، شروع کرد... (بحر العلوم) بِأَوْعِيَتِهِمْ
با ظرفهای برادرانش شروع کرد و بارهای آنها را گشت. (بحر العلوم)
قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ قبل ظرف برادرش. (بحر العلوم)
و در آنها چیزی نیافت. (بحر العلوم) از قتاده: گویند که یوسف هربار که باز کرده تفتیش میکرد، استغفار میگفت از آنچه که انجام میداد. (بحر العلوم)
ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِن وِعَاءِ أَخِيهِ
بعد آن پیمانه را از بار بنیامین بیرون آورد. (نسفی)
كَذَٰلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ
مثل آن کید بزرگ به یوسف آموختیم. (نسفی) برای یوسف اینگونه تدبیر کردیم تا به غرضش برسد. (ابوسعود)
از اول تا آخر این قضیه را به یوسف آموختیم. (تاویلات اهل سنت)
و اینکار برای این صورت گرفت تا خواسته ی انان که روی پدرشان فقط برای آنها باشد، برآورده شده و جزای ان را ببینند. (تاویلات اهل سنت) اینکار برای جزای فعل آنان بود تا پدرشان از انها روی گردان شود. (تاویلات اهل سنت) بعضی گفته اند: برادران یوسف سعی کردند که امر یوسف را باطل کنند ولی الله متعال یوسف را نصرت داد و تقویت کرد و امر یوسف را از آنان بالا قرار داد. (کبیررازی)
ویا الله متعال بر قلب برادرانش حکم دزدی را القا کرد تا بدینوسیله یوسف به هدفش برسد. (کبیر رازی) مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ
این نبود که بر وی حکم پادشاه مصر را بگیرد چراکه در حکم آنها این بود که دوبرابر آنچه گرفته اند گرفته شود نه اینکه به بردگی گرفته شود. (نسفی) نبود که بنیامین را بگیرد مگر اینکه مشیئت الله و اراده ی وی بود. (نسفی) یعنی به هیچ علل و سببی نمیتوانست برادرش بگیرد مگر اینکه مشیت الهی بر آن باشد. (ابوسعود)
نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَّن نَّشَاءُ
درجه ی هرکس را که خواهیم در علم بالا میبریم همچنانکه یوسف را بالا بردیم. (نسفی) این آیه دلالت بر این دارد که علم اشرف مقامات و اعلای درجات است چراکه وقتی الله متعال یوسف را به این حیلت و فکر هدایت کرد وی به صاحب علم بودن مدح کرد همچنانکه در آیه ی 83 انعام نیز وقتی حضرت ابراهیم دلیل توحید را بیان کرد، این عبارت را تکرار کرده است. (کبیر رازی)
وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ هر صاحب علمی از وی بالاتر در علم وجود دارد. (نسفی) ویا در بالای تمامی علما، دانایی وجود دارد که همان الله متعال باشد. (نسفی)
آن کسانیکه درجات بلند علمی دادیم، برتر از آنها هستند که به پای وی نمیرسند. (ابوسعود) یعنی بر بالای هر یک از این صاحبان علم، دانایی است که نتوان به کنهه علم وی پی برد و یوسف نیز به اندازه ی لیاقت خودش به درجات علمی رسیده بود که این علم کفاف نمیداد که برادرش را بتواند بگیرد بلکه علیم فوق کل عالم باید به وی میآموخت و میخواست تا وی به آن دست یابد و یوسف با وجود اینکه تدبیر کرده بود، مطمئن نبود پس الله متعال آن را خواست و شد.(ابوسعود)
یعنی برادران یوسف صاحب علم بوده و فاضل بوده اند ولی یوسف از آنان عالمتر بود. (کبیر رازی)
برادران یوسف گفتند: اگر این دزدی کرده باشد، برای این است که برادرش نیز قبلا دزدی کرده بود، و این گفتار و ناراحتی از این گفتار را یوسف در دل خود داشت و به بیرون درز نداد و آشکار نکرد، گفت: شما از نظر منزلت بدتر هستید، و الله به حقیقت آنچه گفتید، آگاهتر است. نکته: اگر کاری از یوسف در نسبت دزدی به وی بیان شده است، هرچند ممکن است صورت گرفته باشد، منتهای مراتب اینکه باید یادمان باشد که یوسف طبق روایات در سن دوازده سالگی به چاه انداخته شد، پس هرچه صورت گرفته باشد قبل رشد و قبل بلوغ و قبل تکلیف بوده است. نکته: در مورد سخن یوسف ؛انتم شر مکانا والله اعلم بما تصفون؛ چه آن را به برادرانش گفته باشد و چه نگفته باشد، تاثیری در معنی ندارد چراکه برادران وی این گفته را به عملی که بدان متهم شده بودند، خطاب کرده است و یوسف نیز منظور خودش را داشته است.
برادران یوسف گفتند اگر این بنیامین دزدی کرده است، برادر وی که هلاک شد نیز دزد بوده است. (خازن) هدف از این گفتار این است که بگویند ما با این نیستیم بلکه از وی چیز غریبی نیست چراکه برادرش نیز دزد بود و این و برادرش که از مادری دیگر هستند اینگونه هستند. (خازن) در مورد نسبت دزدی به یوسف اختلاف شده است: الف: سعید بن جبیر و قتاده: پدر بزرگ مادری یوسف، بتی داشته است که آن را یوسف گرفته و شکسته و انداخته بود تا عبادت کرده نشود. ب: مجاهد: روزی گدایی امد و یوسف تخم مرغی را گرفته و به سائل داده بود. ج:سفیان بن عیینه: مرغی از خانه ی یعقوب گرفته و به سائل داده بود. د: وهب: غذا را مخفی میکرد تا به فقرا بدهد. ه: محمد بن اسحاق: یوسف بعد مرگ مادرش نزد عمه ی خود که دختر اسحاق باشد بود و محبت یوسف در دل عمه اش افتاد و وقتی به سنی رسید محبت یوسف بر یعقوب افتاد و یوسف را از عمه اش گرفت و عمه اش گفت که چند روزی پیش من باشد و در این چند روز کمربندی که از اسحاق به عمه ی یوسف رسیده بود و جد اندر جد میراث بود، را به کمر یوسف بست و این در زمانی بود که یوسف کوچک بود و چیزی نمیدانست و بعد عمه ی وی اعلام کرد که کمربند گم شده است، و همه گشتند و دیدند که به کمر یوسف زیر لباسش بسته شده است و عمه اش با این ادعا یوسف را نزد خود نگهداشت. ابن الانباری گوید: در هیچ یک از این قضایا دزدی از یوسف صورت نگرفته است ولی شبیه دزدی است و برای همین در وقت غضب به وی چنین نسبتی دادند. (خازن)
یوسف این را در خود مخفی داشت: چه چیزی را مخفی کرده است؟ الف: عوفی از ابن عباس: این قول را ؛ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً؛ ب: ابي صالح از ابن عباس این گفته ی آنان را در خود نگهداشت. یعنی جواب آنها را در خود نگهداشت و چیزی نگفت ج: اعتراض و جواب مستدل دادن به آنها دادن را ترک کرد و آشکار نکرد. (خازن)
این جواب نسبت دزدی بود که به برادرانش داده بود. (بحر العلوم)
آن اندوهی که از این گفتار به دلش نشست را پنهان داشت و اظهار نکرد. (ابوسعود)
قَالَ أَنتُمْ شَرٌّ مَّكَانًا
در دل خود این را گفت. (ابوسعود)
منزلت شما نزد الله بدتر است در مورد تهمتی که به یوسف میزنید، در حالیکه در حقیقت یوسف دزدی نکرده و این شما هستید که به وی خیانت کرده اید. (خازن)
شما بدتر هستید چراکه شما یوسف را از پدرش دزدیدید. (نسفی) کار شما بدتر از یوسف است چراکه یوسف بتی را دزدید تا بشکند ولی شما پیمانه را دزدیدید. (بحر العلوم) کار شما بدتر است چراکه دزدی شما آشکار گشت و دزدی برادری وی را شما آشکار کردید و راست یا دروغ بودنش مشخص نیست. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ
الله به حقیقت آنچه میگوییم آگاه است. (خازن) الله خودش بهتر میداند که قضیه طبق آنچه گفتید نبوده است. (بیضاوی)
برادران یوسف گفتند: ای عزیز مصر، همانا این بنیامین پدری پیر و صاحب منزلت دارد، پس تو بجای وی یکی از ما را بگیر، قطعا ما تو را از نیکوکاران میدانیم و این را کامل تر کن.
برای نرم کردن قلب یوسف (عزیز مصر) این را گفتند. (تاویلات اهل سنت) از آنجا که قلب پیرمرد به بچه ی کوچکش میل کننده تر است. (تاویلات اهل سنت) یعنی سن و سالش بزرگ است. (خازن) احتمال دارد منظورشان این باشد که پدرش نبی است و نبی زاده نیز هست. (خازن)
فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ
یکی از ما را بجای وی نگهدار چراکه وی با وی آرام میگیرد و از فرزند هلاک شده اش به این یکی تسلی پیدا میکند. (خازن)
إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
از آنجا که از وی پیمانه ی کامل دیدند و از آنها پذیرایی کرده بودند، عزیز مصر را از نیکوکاران میدانستند. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: اگر یکی از ما را بجای بنیامین بگیری، تو را از نیکان خواهیم شناخت. (خازن)
ما تو را فرد نیکوکار میشناسیم و این عادت خود را تغییر نده و احسانت را به ما کامل کند. (مظهری)
یوسف گفت: پناه بر الله که ما کسی غیر از آن کسی را که کالای خود را یافتیم، بگیریم، و بر فرض اگر بر طبق خواسته ی شما عمل کنیم از ظالمان خواهیم بود که بر خلاف وحی الهی عمل کرده اند و بدون اذن شرعی خلاف حدود الهی عمل کرده اند، خواهیم بود.
یوسف گفت: بر الله پناه میبرم از اینکه غیر کسی که نزد وی پیدا شد را بگیرم، چراکه شما فتوی دادید که اگر کسی غیر از وی گرفته شود، ظالم است. (مظهری) نگفت مگر کسی که دزدیده کرده است تا دروغ نگفته باشد. (مظهری) پناه بر الله که بخاطر مصلحت شما کسی دیگر را بگیریم. (الفواتح الالهیه)
إِنَّا إِذًا لَّظَالِمُونَ
اگر من شما را بجای وی بگیرم از ظالمان خواهیم بود. (مظهری) منظور یوسف این بود که الله متعال رضایت داد که آنکسی را که در بار وی پیدا شده است، را نگهدارد پس اگر کسی دیگر را بجای وی بگیرد از ظالمان خواهد بود. (مظهری) اگر بر طبق خواسته ی شما عمل کنیم، از جمله ی ظلم کنندگان خواهیم بود. (الفواتح الالهیه)
از جمله ی خارجان از حدود الهی بدون اجازه ی شرع خواهیم بود. (الفواتح الالهیه)
و بزرگ آنان گفت: آیا نمیدانید که پدر از شما برای برگرداندن برادرمان، از شما عهد و پیمان همراه قسم به الله گرفت و آیا نمیدانید که قبلا در حق یوسف چه کوتاهی هایی کرده اید. در نتیجه من از اینجا بر نمیگردم مگر اینکه پدر اجازه دهد و یا اینکه حکم وقضای الهی بیاید که من بروم و یا بمیرم و یا برادرم آزاد شود. و اوست که حکمش جز حق نیست.
مستندات
فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ وقتی از یوسف و براورده شدن خواسته ی آنها به شدت مأیوس شدند. (ابوسعود) خَلَصُوا نَجِيًّا
کناره گیره کرده و از مردم خود را جدا کردند، به نجوی کردن پرداختند. (ابوسعود)
قَالَ كَبِيرُهُمْ
قتاده و سدی و ضحاک: بزرگ از نظر سن که روبیل باشد گفت:... (ابوسعود) ابن عباس و کلبی: بزرگ از نظر رای که همان یهودا باشد گفت:... (ابوسعود)
مجاهد: شمعون بوده است. (مظهری) أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُم مَّوْثِقًا مِّنَ اللَّهِ
گویا همه به این نتیجه رسیدند که برگردند و فقط وی مخالفت کرده و به اعتراض گفت: مگر نمیدانید به نام الله عهد گرفته است؟ (ابوسعود)
وَمِن قَبْلُ مَا فَرَّطتُمْ فِي يُوسُفَ
و قبل این نیز چه کوتاهی هایی که در حق یوسف انجام داده اید. (ابوسعود) آیا نمیدانید که پدر شما از شما عهد گرفته است و قبلا در حق یوسف چه کرده اید؟ (ابوسعود)
منظورش همان خیانتی است که در حق یوسف کرده اید. (مظهری) فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّىٰ يَأْذَنَ لِي أَبِي
خاک مصر را ترک نکنم بر طبق آنچه به پدرم قول داده بوده ام مگر اینکه یعقوب اجازه ی برگشت بدهد. (ابوسعود)
أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي یا الله حکمی دهد که طوری باشد که عهد شکنی حساب نشود. (ابوسعود) یا الله حکم به خلاص برادرم کند. (ابوسعود) یا اینکه بمیرم. (مظهری)
یا با جنگ با مصریان تا برادرم خلاص شود. (مظهری)
وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ الله جز به عدل و حق حکم نمیکند. (ابوسعود)
به پیش پدرتان برگردید و بگویید که فرزندت متهم شده به دزدی شده است و ما چیزی جز آنچه میدانیم را گواه نیستیم و ما بر غیب احاطه نداریم. نکته: از برگشت و نوع برخورد برادرانش چنین بر میآید که به دزدی وی باور داشته اند و هدف اثبات آن نزد پدرشان بوده است تا تبرئه شوند.
مستندات
ارْجِعُوا إِلَىٰ أَبِيكُمْ
آن بزرگ آنها در شهر ماند و به بقیه گفت:...
فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ
نسبت دزدی دادن از این جهت بود که بر طبق مشاهدات خودش، چنین برداشت کرد. (نیسابوری) ویا منظورش این است که از نظر پادشاه و یارانش، وی دزدی کرده است. (نیسابوری)
در قرائت ابن عباس به تشدید راء است که به معنی به وی نسبت دزدی داده شده است، میباشد. (نیسابوری) وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا
ما گواه نیستیم مگر به اندازه ای که یقین داریم از مشاهده ی پیمانه در بار برادرمان. (نیسابوری)
وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ
به امر پنهان ما نگهبان نیستیم چراکه غیب را جز الله نمیداند. (نیسابوری) از عکرمه: غیب یعنی شب یعنی شاید که در شب در بار وی گذاشته شده باشد. (نیسابوری)
ما وقتی که عهد کردیم نمیدانستیم که وی دزدی خواهد کرد. (نیسابوری)
ما نمیدانستیم که وقتی از ما حکم دزدی را میپرسند، چنین حیله ای در سر دارند. (نیسابوری)
ما نمیدانستیم که با این وضع روبرو خواهیم شد. (ابوسعود)
ما نمیدانستیم که تو به این مصیبت بعد مصیبت یوسف دچار خواهی شد. (ابوسعود) ما که شب و روز محافظش نبودیم شاید که شبانه در بار وی گذاشته شده باشد. (مظهری)
ما دزدی کردن وی را ندیدیم ولی متهم به دزدی شده است. (بحر العلوم)
و از آبادی که ما در آن بوده ایم و این قضیه رخ داد بپرس و همچنین از کاروانی که همراه بود نیز بپرس و ما قطعا راستگویان هستیم.
مستندات
وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا
منظور از اهل آبادی مصر بپرس. (بحرالعلوم) از هل مصر بپرس. (بحر العلوم) گفته میشود: منظورش همان مکانی است که ندا دهنده آنان را نگهداشت و متهم به دزدی کرد. (بحر العلوم)
وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا
از کاروان کنعانی همراه ما بودند، بپرس. (بحر العلوم)
وَإِنَّا لَصَادِقُونَ
ما در گفتارمان، راستگو هستیم. (بحر العلوم) گفته میشود که حضرت یوسف چنین کاری را با پدرش انجام داده است این بود که به امر الله متعال بوده است تا اجر و درجه ی یعقوب را مثل پدرانش بالا ببرد و بعضی گفته اند که برای این بود که یوسف میترسید اگر خود را معرفی کند، باز برادرانش حیله ای انجام داده و باز از پدرش وی را پنهان کنند. (نسفی)
یعقوب گفت: نه آنچنان است که شما میگویید بلکه این چیزی است که نفس شما آن را برای شما تزیین کرده و خود باعث آن شده اید، پس کار من صبر و شکیبایی به بهترین وجه است، و الله متعال قطعا به حال من و آنان داناست و قطعا با حکمت خودش اینکار را بر من داشته است.
مستندات
قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا
یعقوب گفت: قضیه آنطور که شما میگید نیست بلکه این چیزی است که.... (مظهری) این امری بوده است که خود شما قصد آن را داشته اید، اگر شما نمیگفتید آن مرد از کجا میدانست که کسیکه دزدی کند را به بردگی گرفته میشود. (نسفی) این دزدی کرده گفتن شما، امری است که نفس شما به شما زینت داده است و یا آسان گردانده است.(العز ن عبدالسلام)
فَصَبْرٌ جَمِيلٌ
پس کار من این است که شکیبایی نیک داشته باشم. (بیضاوی)
صبر جمیل، زیباتر است. (بیضاوی) کار من صبر نیک کردن است نه شکایت کردن به مردم. (مظهری) عَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا
باشد که الله متعال همه ی آنها را یعنی یوسف و برادرش بنیامین و بزرگشان را برای من بیاورد. (نسفی)
إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ به حال من که در غم و افسوس بودنم را میداند. (نسفی) به حال من و حال آنها داناست. (بیضاوی) الْحَكِيمُ کس است که مرا بخاطر حکمتی مورد ابتلا قرار داده است. (نسفی) در تدبیر امور من و آنها، صاحب حکمت است. (بیضاوی)
و یعقوب از فرزندانش روی گرداند و در دلش گفت: آه و حسرت بر یوسف شد، و چشمانش از گریه، سفید شد این درحالی است که از غصه و غضب پرشده بود ولی بروز نمیداد.
مستندات
وَتَوَلَّىٰ عَنْهُمْ
وقتی این را از فرزندانش شنید، بد دانسته از آنان روی گردانی کرد. (ابوسعود) آنان را سرزنش کرده و روی گرداند. (تاویلات اهل سنت)
وَقَالَ يَا أَسَفَىٰ عَلَىٰ يُوسُفَ
اسف: غم شدید و حسرت را گویند. (ابوسعود)
ای اسف بیا که وقت توست. (ابوسعود) ای اندوه یوسف. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد که این را به زبان نیاورده باشد بلکه این خبر از درون یعقوب باشد. (تاویلات اهل سنت)
تاسف بر یوسف هرچند که رفتنش خیلی وقت پیش بود ولی در دل وی هنوز تازه بود و کهنه نمیشد. (ابوسعود) دیگر اینکه زنده بودن این دو برایش مشخص بود ولی برای یوسف چیزی غیر از امید به رحت الهی نمانده بود. (ابوسعود)
در خبر آمده است که بغیر از امت محمدی استرجاع عطا نشده بود و برای همین است که یعقوب بجای انا لله و انا الیه راجعون، تاسف خودش را اظهار کرد. (ابوسعود) وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ
از بس گریه کرد، چشمانش به کلی سفید شد. (ابوسعود) گویند که کلا نابینا شده بوده است وبعضی گویند ضعیف شده بوده است. (ابوسعود) روایت شده است که اشکهای یعقوب به مدت هشتاد سال که یوسف را گم کرده بود، خشک نشد. (ابوسعود) این دلیل است بر اینکه گریه کردن و تاسف بر مصیبت امری مشروع است و تحت تکلیف نیز داخل نمیشود. (ابوسعود) رسول الله ص بر فرزندشان ابراهیم جان گریه کردند و این جمله را گفتند: قلب غمگین است و چشم میگرید و ما بر فراق تو ای ابراهیم، غمگین هستیم. (ابوسعود) آنچه نامشروع است کارهایی است که جاهلان انجام میدهند از قبیل پاره کردن لباس و زدن به صورت و سینه زدن و نوحه خوانی و داد و فریاد کردن است. (ابوسعود)
فَهُوَ كَظِيمٌ
از غیظ و عصبانیت بر فرزندانش پر است ولی آن را دل نگهداشته و بروز نمیدهد. (ابوسعود) کظیم کسیکه نفس خود را نگه میدارد وساکت است یعنی غم خود را به مردم بروز نمیداد و در خودش نگه میداشت. (مظهری) خود را از بی تابی کردن نگهداشتن. (تاویلات اهل سنت)
گفتند: قسم به الله که تو دائما یوسف را از دردمندی به یاد میاوری تا اینکه مریض میشوی و به حد مرگ میرسی. (بیضاوی) گفته شده است: حرض: کسیکه بیماری یا غمی وی را ذوب کرده باشد. (بیضاوی) اصل حرض: از غم و پیری ویا عشق، جسم و عقلش، تباه شده باشد. (بغوی)
یعقوب گفت: من از غم و اندوه خود به الله شکایت برده ام و من از الله چیزی را میدانم که شما نمیدانید.
مستندات
قَالَ
وقتی یعقوب درشتی کردن آنان را دید، گفت:... (بغوی)
إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ
بث: شدیدترین غمها را گویند. (بغوی)
حسن: بثی یعنی نیازم را. (بغوی)
من از این غم خود که توان نگهداشتن ان را ندارم به الله شکایت میبرم نه به کسی از شما و نه به کسی دیگر پس من وشکایتم را تنها بگذارید. (نسفی)
وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ
از صنع و رحمت الله متعال چیزی را میدانم که شما نمیدانید اینکه الله متعال کسی را که دعا کند را ناامید نمیکند و پناه برنده به خودش را فرو نمیگذارد. (نسفی)
ای فرزندانم، بروید و از یوسف و برادرش از مردم خبر بگیرید و دنبالش بگردید و از رحمت الهی، ناامید نباشید، چراکه شان این استکه از رحمت الهی کسی ناامید نمیشود مگر اینکه کافر به الله متعال باشد. نکته: دقیقا همین است چراکه در خبرها خیلی شنیده ایم که فلان کارخانه دار در فلان کشور بخاطر ورشکستگی خودکشی کرده است ویا فلان شخص بخاطر فرزندش خودکشی کرده است ویا مقام عالی فلان کشور خودکشی کرده است پس این همان ناامیدی است که قرآن را گوش زد میکند و نشان میدهد که اگر کسی امید خواست اسلام بیاورد که ناامیدی از وی خواهد رفت.
مستندات
يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ از یوسف و برادرش، تفحص کنید. (بیضاوی) خبر آنها را از مردم جویا شوید. (جلالین) وَلَا تَيْأَسُوا مِن رَّوْحِ اللَّهِ از فرج و رهایی بخش بودن الله متعال از غم، ناامید نشوید. (بیضاوی)
از رحمتش که بندگانش را زنده میکند، ناامید نباشید. (بیضاوی)
وقتیکه بر یوسف وارد شدند گفتند: ای عزیز مصر، ما را و خانواده ی ما را بلا رسیده است و ما با ثمنی اندک و ناچیز پیش تو آمده ایم، پس تو با بزرگواری خود، پیمانه ی ما را کامل کن و بر ما صدقه کن ان برادرمان را و یا بیشتر از سرمایه ی ما از طعام عطا کن، چراکه قطعا الله متعال، صدقه دهندگان را جزای نیک میدهد.
مستندات
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ بعد اینکه به مصر رسیدند بر یوسف وارد شدند. (ابوسعود) قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ
گفتند: ای پادشاه قادر و ثابت و استوار. (ابوسعود) گویند: مصریان پادشاه را عزیز مینامیدند. (تاویلات اهل سنت)
مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ
به ما و خانواده ی ما ، از شدت گرسنگی، لاغری رسیده است. (ابوسعود) به ما سختی و بلاء از گرسنگی رسیده است. (تاویلات اهل سنت) ممکن است که منظور از ضرر رسیدن، نابینا شدن پدرشان باشد که باعث شده به همه ضررش برسد. (تاویلات اهل سنت)
وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ و ما با سرمایه ایکه هر تاجری ان را رد میکند، امده ایم. (ابوسعود)
گفته شده: سرمایه ی آنان، کالای بادیه نشینان یعنی روغن زرد و پشم بوده است و چیزهای دیگر نیز گفته اند. (ابوسعود) هدفشان این بود که ترحم یوسف را برانگیزند. (ابوسعود)
فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا
به ما پیمانه را کامل بده و به ما با پس دادن برادرمان، صدقه کن. (ابوسعود)
ویا هدفشان درخواست طعام بیشتر در برابر ثمن کمی داده بودند، است. (ابوسعود)
بنیامین را به ما برگردان باشد که پدرش بینا گردد. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ
به دو حالت تصدق با پس دادن برادرشان و یا کالای بیشتر دادن را احتمال دارد. (ابوسعود) شاید که یوسف آن را به معنی پس دادن برادرش، گرفته باشد. (ابوسعود) الله متعال به انها بهترین پاداش دنیوی واخروی را عنایت میکند. (مظهری) از آنجا نمیداستند که عزیز مصر بر دین اسلام است کلام را اینگونه گفتند و اگر میدانستند که مسلمان هستند میگفتند: الله تو را جزای نیک خواهد داد. (تاویلات اهل سنت)
این سوالی است که بزرگ بودن کاری است که در حق یوسف وبرادرش انجام داده اند را نشان میدهد. (خازن) این چنین معنی میدهد: چه بزرگ است آنچه که شما در حق یوسف و برادرش مرتکب شده اید از قطع صله ی رحم و جدا کردن یوسف و پدرش از هم و چه زشت است آنچه انجام داده اید. (خازن) این آیه تصدیق آیه ی وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ، است یعنی در آن آیه گفته بود که تو ای یوسف به آنها از آنچه انجام داده اند خبر خواهی داد. (خازن)
یعنی آیا میدانید و توبه کرده اید؟ (بیضاوی) إِذْ أَنتُمْ جَاهِلُونَ این را شما در وقت جوانی و جهالت انجام داده اید. (خازن)
این را انجام دادید و به عاقبت آن جاهل بودید که در آخر چه خواهد شد. (خازن) و شما گناهکار بودید. (بحر العلوم) جاهل گفتن آنان از این جهت است که این عمل از اعمال جاهلان است. (بیضاوی) این گفتار حضرت یوسف، برای تشویق به توبه بوده است نه از روی معاتبه و سرزنش. (ابوسعود)
برادران یوسف گفتند: آیا تو یوسف هستی؟ یوسف گفت: آری من یوسف هستم و این نیز برادر من است و الله متعال با جمع کردن ما بر ما منت نهاد و نعمتش را ارزانی داشت، قطعا کسیکه از الله پروا داشته باشد و عملا خود را از غضب الهی دور نگهدارد و بر عبادت و بر بلایا صبور باشد، پس قطعا و حتما الله متعال اینگونه نیکوکاران را؛اجرشان را؛ تباه نمیکند و در دنیا و آخرت پاداششان را خواهد داد.
مستندات
قَالُوا أَإِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُ
از روی تعجب و شگفت زده گفتند: یوسف هستی؟ (ابوسعود)
در قرائتی به تاکید یوسف بودن آمده است یعنی قطعا تو یوسف هستی. (ابوسعود)
در مورد اینکه چگونه شناخته اند، آمده است: الف: از جمال روی وی شناختند. ب: وقتی تبسم کرد از دندانهای وی شناختند. ج: وقتی تاجش را برداشت علامتی داشت مثل خال سفید که در ساره همسر حضرت ابراهیم بوده است و در یعقوب نیز مثل همان بوده است. (ابوسعود)
قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَٰذَا أَخِي
یوسف جواب داد که بله یوسف هستم وبرای تاکید بیشتر گفت این نیز برادر تنی من است. (ابوسعود)
قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا
گویا که گفته باشد: آیا میدانید که ما چه کردید و ما را خوار کردید و از هم جدا کردید، حال الله متعال بر ما منت نهاده و ما را از آن بلا خلاص کرد و با هم جمعمان کرد. (ابوسعود) شاید که جواب درخواست پس دادن بنیامین باشد یعنی شما حق طلب وی را ندارید چراکه این برادر من است. (ابوسعود)
و ما را به سلامت و با کرامت واحترام جمع کرد. (مظهری) إِنَّهُ مَن يَتَّقِ
کسی را که در تمام احوالش از الله متعال بترسد و تقوی پیشه کند. (ابوسعود) ویا خودش را از آنچه موجب غضب الهی میشود، دور نگهدارد. (ابوسعود) از فحشا خود را دور نگهدارد. (نسفی)
وَيَصْبِرْ و بر رنجها شکیبا باشد. (ابوسعود) و یا برمشقت عبادت صبور باشد. (ابوسعود)
و یا بر مشقت دوری از گناه که لذتش در آن بود، صبر کند. (ابوسعود) بر طاعت و از گناه، صبور باشد. (نسفی)
فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ الله متعال اجرشان را ضایع نمیکند. (ابوسعود) آوردن کلمه ی محسنین بجای ضمیر، برای نشان دادن این مطلب است که این افراد با ای اوصافف محسن و نیکوکار هستند. (ابوسعود) اجرش را در دنیا و آخرت، تباه نمیکند. (مظهری)
گفتند: والله که الله متعال تو را بر ما برگزیده است و بر ما در علم و بردباری و تقوی و صبر و زیبایی، فضیلت داده است. (نسفی)
وَإِن كُنَّا لَخَاطِئِينَ
شان و حال ما این بوده است که ما به عمد در گناه بوده ایم و تقوی و صبر نداشته ایم لاجرم، الله متعال تو را با پادشاهی دادن، عزیز گرداند و ما را در برابر تو، ذلیل گرداند. (نسفی) در آنچه که با تو انجام داده ایم، گناهکار هستیم. (بیضاوی)
یوسف گفت: امروز دیگر بر شما ملامت و سرزنشی نیست و نخواهد بود، و الله متعال شما را میآمرزد و وی تعالی، رحم کننده ترین رحم کنندگان است.
مستندات
قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ بر شما سرزنش و توبیخی نیست. (خازن) در این روز از طرف من بر شما توبیخ و ملامتی نیست. (خازن)
امروز دیگر بر آنچه انجام داده بودید، بر شما درشتی نیست. (تاویلات اهل سنت) یعنی وقتی توبه کردند و اعتراف به گناه کردید، دیگر بر شما ملامت و سرزنشی نیست، همینطور است هرکس که توبه کرد، دیگر به وی با آن گناه انجام شده، سرزنش نشود و ملامت نشود. (تاویلات اهل سنت)
يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ ممکن است که الیوم تعلق به یغفر باشد که معنی آن میشود: بشارت باد که امروز الله شما را امرزیده است. (خازن) دعای به آمرزش آنان است. (ملا علی قاری تفسیر) وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
چراکه هرکس و هر چیزی از مخلوقات به چیزی رحم میکند، به واسطه ی رحت الهی است پس وی ارحم الراحمین است. (تاویلات اهل سنت) گناهان بزرگ و کوچک را بخشنده است و بر توبه کننده با قبول توبه، نیکی میکند. (ابوسعود)
یوسف امر کرد: با این پیراهن من بروید پس آن را به روی پدرم بیاندازید، بینا شده پیش من میآید، و همچنین تمام خانواده ی خود را به پیش من بیاورید.
مستندات
اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَٰذَا
گفته شده، این لباسی بود که بر تن داشت. (ابوسعود) بعضی گفته اند که لباسی بود که متوارث بود و این لباس در تعویذ بوده است یعنی تحت مراقبت بوده است، و جبرئیل این را به یوسف فرستاده بود و گفته بود که در این بوی بهشت است هر بیماری این را روی خود بگیرد، سلامتی خود را باز مییابد. (ابوسعود)
فَأَلْقُوهُ عَلَىٰ وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا
بینا میگردد. (ابوسعود) به پیش من میآید در حالیکه بینا است. (ابوسعود) از مجاهد: این قمیص از برای ابراهیم خلیل الله بوده است و ان وقتی که حضرت ابراهیم عریان کرده شده و به آتش انداخته شد، این لباس را جبرئیل به وی آورده است و این لباس نزد ابراهیم بود بعد به اسحاق رسید و بعد به یعقوب و یعقوب آن را به گردن یوسف میبست تا وی را از چشم زخم حفظ کند و وقتی به چاه انداخته شد، جبرئیل آن تعویذ را برای یوسف اورد و در اینجا نیز گفت که این را به پدرش بفرستد. (مظهری، بغوی، الوجیز واحدی،کشاف، ابن ابی حاتم با سند، ) این لباس داخل نی بوده و یعقول ان را بسته و به گردن یوسف آویزان کرده بود. (بحر العلوم، سمعانی) چراکه آن لباس دعا بوده است. (ثعلبی) قاضی ابومحمد گوید: همه ی این گفته ها نیاز به سند دارند، و آنچه ظاهر است اینکه لباسی از لباسهای یوسف بوده است مثل لباسی که همه میپوشند، و دیگر اینکه بوی یوسف را از آن حس کرده است و اگر از لباس اهل جنت میبود که با این لباس بینا شدن، غرابتی نمیبود و هرکسی میتوانست بوی ان را حس کند. (ابن عطیه)
وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ
یعنی پدرم و هرکس غیر وی که لفظ اهل آن را شامل میشود از زنان و فرزندان خود را بیاورید. (ابوسعود) گفته اند که یهودا این لباس را برده است و گفته است من اول بار با بردن لباس خونین یوسف، پدر را ناراحت کردم حال با بردن این لباس خوشحالش کنم. (ابوسعود)
وقتی که کاروان از آنها جدا شد، پدرشان گفت: من قطعا بوی یوسف را حس میکنم، اگر مرا به پیری و اختلاط متهم نمیکنید مرا تصدیق خواهید کرد و یا میگویم که وی نزدیک است.
مستندات
وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ وقتی کاروان از مصر خارج شد. (بحر العلوم) قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ
پدرشان به کسانیکه پیش وی بودند گفت:... (بیضاوی) ابن عباس: وقتی از مصر خارج شدند، بادی وزید و بوی پیراهن یوسف را از مسیر هشت شبانه روز راه، به پدرش یعقوب رساند.
لَوْلَا أَن تُفَنِّدُونِ
اگر مر ملامت نکنید و نسبت جهل به من ندهید، (بحر العلوم) فنده الهرم گفته میشود وقتی کسی بخاطر پیری، سخنانش مختلط شود. (بحر العلوم) اگر مرا به پیری و اختلاط کلام متهم نکنید، مرا تصدیق میکردید و یا میگفتم که یوسف نزدیک است. (بیضاوی)
حاضران نزد یعقوب گفتند: والله، تو بر همان پندار نادرست خودت هستی.
مستندات
نوه های یعقوب گفتند: بر همان مسیر قدیم خود هستی. (نسفی) بر آن خطا و یا جنونت هستی، حسن گوید: این عقوق است. (العز بن عبدالسلام)
و یا به معنی بر آن مبحت قبلی خودت هستی. (العز بن عبدالسلام)
حاضران گفتند: با افراط در محبت یوسف و انتظار ملاقات با وی و یاد کرد، وی بر همان مسیر اشتباه هستی. (بیضاوی) چراکه اینان عقیده داشتند که یوسف مرده است. (ابوسعود)
وقتی که بشارت دهنده آمد، لباس یوسف را بر صورت یعقوب انداخت و یعقوب بینا گشت و گفت: آیا من به شما نگفتم که من چیزی را میدانم که شما نمیدانید؟
مستندات
فَلَمَّا أَن جَاءَ الْبَشِيرُ
بشارت دهنده به خبر یوسف آمد. ابن مسعود گوید: بشیر جلوتر از کاروان آمده است. (خازن)
أَلْقَاهُ عَلَىٰ وَجْهِهِ همان بشیر لباس یوسف را بر رخسار یعقوب انداخت. (خازن) فَارْتَدَّ بَصِيرًا
بعد اینکه نابینا شده بود، بینا گشت و بعد اینکه ضعیف شده بود، قوی شد و بعد غم، شادی بر وی آمد. (خازن)
قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ یعنی از زنده بودن یوسف و اینکه الله من و یوسف را به هم خواهد رساند. (خازن)
مگر من نگفتم که بوی یوسف را احساس میکنم. (ابوسعود) و یاگفته اش که از رحمة الهی ناامید نشوید. (ابوسعود) روایت شده است: یعقوب از بشیر پرسید: یوسف را بر چه وضعیتی ترک کردی آمدی؟ یعنی وقتی برگشتی در چه وضعیتی بود؟ بشیر: پادشاه مصر بود. یعقوب گفت: من با این چکار دارم، میگویم بر چه دینی بود؟ بشیر گفت: بر اسلام بود. در اینجا یعقوب گفت: الان نعمت تکمیل شد. (ابوسعود)
فرزندان یعقوب گفتند: ای پدر، برای ما طلب آمرزش گناهانمان کن، قطعا ما از گناهکاران بوده ایم. نکته: این طلب آمرزش از بزرگان رسم مرسوم اهل اسلام بوده است و هست، چراکه در مورد گناهکاران امت محمدی نیز چنین وارد شده است انگار شرط آمرزش است: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (64)} [النساء: 64] شرط اینکه الله را تواب و رحیم پیدا کنیم، استغفار از الله و طلب استغفار از رسول الله ص، بیان شده است.
مستندات
ما توبه کردیم و به خطای خود معترفیم پس از الله متعال طلب آمرزش کن، تا آنچه ما بر شما و فرزندت مرتکب شده ایم را بیامرزد. (مظهری) گویا که آنها بر بخشش پدر اطمینان داشتند و یا آن را در طلب آمرزش خواستن گنجاندند. (ابوسعود) از آنچه انجام داده بودند معذرت خواهی کردند. (بحر العلوم)
یعقوب گفت: زود باشد که برای شما طلب آمرزش خواهم کرد، قطعا الله متعال بسیار آمرزنده و بسیار مهربان است.
مستندات
قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي زود باشد که برای شما طلب آمرزش خواهم کرد و در وقت داخل شدن به مصر برای انان طلب امرزش کرد. (بحر العلوم)
استغفار را تا وقت سحر به تاخیر انداخت ویا گفته اند تا شب جمعه و یا تا وقتی که ببیند توبه ی آنها راستین است ویا تا وقتی ببیند که ایا یوسف نیز آنها را بخشیده است. (نسفی) تا ببیند که یوسف نیز آنها را بخشیده است چراکه بخشیدن مظلوم شرط آمرزش است. (ابوسعود) گفته اند: تاخیر استغفار برای دعا بوده است و یعقوب تا بیست و خورده ای روز دعا میکرده است و در آخر دستانش را به دعا برداشت و دعا کرد: اللهم اغفر لی جزعی علی یوسف قلة صبری واغفر لی لاولادی ما اتوا الی اخیهم، بعد الله متعال وحی نازل کرد که تو را همه ی شما را آمرزیده ام. (ابوسعود)
ۖ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
بخشنده و مهربان است در حق کسیکه توبه کند و برگردد و بر کرده ی خود پشیمان باشد. (بحر العلوم)
یعنی پدرش و خاله اش، یعنی خاله را به منزله ی مادر در نظر گرفته شده است همچنانکه عمو را به منزله ی پدر گرفته میشود. (ابوسعود) یا بخاطر اینکه یعقوب بعد مادر یوسف، وی را عقد کرده بود، بعنوان مادر در نظر گرفته شده. (ابوسعود) به مادر اندر، نیز مادر گفته میشود. (مظهری) حسن و اسحاق گفته اند: مادرشان زنده بوده است. (ابوسعود) معنی آوی الیه، یعنی آنها را به آغوش گرفت و به خودش کشید. (ابوسعود) گویا که برای انها برای ملاقات، چادری زده و انها وارد چادر که شدند، انان را بغل کرده و به آغوش گرفته است. (ابوسعود)
وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِن شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ به خواست الهی به مصر در حالت امنیت از دشتواری ها و سختی ها و ناخوشی ها، وارد شوید. (ابوسعود)
ظاهرا یوسف آنها را خارج مصر ملاقات کرده و بعد این را گفته است بعد وقتی وارد مصر شدند آنان را در آغوش گرفته است. (تاویلات اهل سنت)
والدینش را بر بالای تخت آورد، و والدین و برادرانش، بر یوسف سجده کردند، و یوسف گفت: ای پدر، این تاویل رویای من است که قبلا دیده بودم، دقیقا الله متعال ان را به واقعیت رساند، و حقیقتا به من لطف و احسان کرد، وقتی که مرا از زندان خارج کرد، و شما را از بادیه آورد، بعد اینکه شیطان بین من و برادرانم جدایی افکند و میانه ی ما را به هم زد، قطعا پروردگار من، صاحب لطف است و دقیق است برای هرکسی که خواهد، و قطعا پروردگارم، دانا به امور و صاحب حکمت است.
مستندات
وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وقتی به مصر رسیدند، والدین خود را بعنوان احترام بر تخت نشاند. (ابوسعود) وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا
والدینش و برادرانش، سجده کردند بعنوان تحیت (سلام)، چراکه در آداب انان سجده همانند سلام دادن و احترام بوده است مثل ایستادن برای کسی و مصافحه کردن و دست بوسی کردن و مانند آن از عادات مردم که بعنوان احترام و بزرگداشت، انجام میشود. (ابوسعود) آنچه که گفته میشود این سجده فقط انحنا بوده است و پیشانی بر زمین گذاردن نبوده است، عبارت فخروا، این تاویل را نمیپذیرد. (ابوسعود) گفته شده استک بخاطر شکر گذاری یوسف به الله سجده کردند. این تاویل را نیز وَقَالَ يا أبت هذا تَأْوِيلُ رؤياى رد میکند.(ابوسعود) در آن زمان اینگونه بوده است ولی دیگر سجده ی بر غیر الله مباح نیست و تحیت، همان سلام است.(تاویلات اهل سنت) عدم جواز سجده بر غیر الله بخاطر خود این عمل نیست بلکه مکروه و منهی است از این جهت که عبادت و پست شدن است، کسی را نسزد که عبادت و تسفل را برای غیر الله بگرداند والا نفس سجده مثل قیام و قعود و غیره از احوال شخص است. (تاویلات اهل سنت)
وَقَالَ يَا أَبَتِ هَٰذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِن قَبْلُ این تاویل آن رویایی است که زمان کودکیم دیده بودم و برایت تعریف کرده بودم. (ابوسعود) قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا
الله متعال آن را راست گرداند و به واقعیت رساند. (ابوسعود)
وَقَدْ أَحْسَنَ بِي
به من لطف کرد غیر از آنچه گفتم و به من احسان ارزانی داشت. (ابوسعود)
إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وقتی بعد اینکه مرا به زندان امتحان کرد مرا از ان بیرون اورد. (ابوسعود)
قضیه ی چاه را نیاورد چراکه به برادرانش گفته بود که بر انها ملامت و سرزنش نخواهد بود. (ابوسعود)
وَجَاءَ بِكُم مِّنَ الْبَدْوِ و اینکه شما را از بادیه (دهات) آورد. (ابوسعود)
چراکه آنان بادیه نشینان، دامدار بوده اند. (تاویلات اهل سنت)
ابن الانباری: بدا، نام منطقه ای است که یعقوب در ان ساکن شده است. (نیسابوری) مِن بَعْدِ أَن نَّزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي بعد اینکه با اغوا میان من و برادرانم، را تباه کرد. (ابوسعود) بعد اینکه شیطان بین ما جدایی انداخت. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِّمَا يَشَاءُ
پرردگارم تدبیرش نرم است طوری که بر وجه حکمت و درستی میآورد و هیچ دشواری نیست مگر اینکه به نسبت الله سهل است. (ابوسعود) وقتی الله متعال اراده ی حصول امری را کند، اسباب آن را مهیا میکند هرچند شدن این امر از از نظر فکر بشری، بسیار بعید باشد. (نیسابوری) لطیف اسم دو چیز است: الف: نیکی و نرمی کردن مثلا گفته میشود: فلان لطیف یعنی بار عاطف؛ نیکی کننده و نرم است. ب: لطیف یعنی عالم به آنچه از اشیاء که ریز و نرم هستند مثل علمش به آنچه بزرگ و دارای جسم است. و یا اینکه لطیف یعنی آنچه از امور مخفی از مخلوقات است را میداند انچنانکه اشیاء ظاهر را میداند. بدین معنا که چیزی بر وی مخفی نمیماند. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
به مصالح امور داناست و حکیمی است که همه چیز را بر اساس حکمت، انجام میدهد.(ابوسعود)
وجهی را که از آن طریق سختیها آسان میشود را میداند. (نیسابوری)
دانای به آنچه شده و میشود است و آنچه ظاهر است و آنچه مخفی است و آنچه آشکار کرده میشود و آنچه که مخفی داشته میشود، و یا اینکه به عاقبت امور و بدایت امور داناست. (تاویلات اهل سنت) حکیم است یعنی با علم حکم کرده و هرچیزی را سرجایش قرار داده است. از روی جهل و سفاهت و غفلت حکم نکرده است تعالی الله علوا کبیرا. (تاویلات اهل سنت)
یوسف دعا کرد: بار الها! از پادشاهی به من داده ای، و از تاویل رویا و تاویل کتب الهی نیز به من عطا کرده ای، ای تو که خالق و به وجود آورنده ی آسمانها و زمین هستی بدون اینکه قبلش نمونه ای باشد، تو صاحب نعمت و متولی امور من در دنیا و آخرت هستی، مرا بر اسلام که دین توحید خالص است بمیران، و مرا در رتبه و درجه به نیکان که پدرانم از آن جمله هستند، ملحق بگردان.
مستندات
رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ
بعضی از پادشاهی داده ای که آن هم بزرگش بوده است یعنی پادشاهی مصر را به من دادی. (ابوسعود)
وَعَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ
از تاویل احادیث نیز بعضی از آنها را به من اموختی. اگر منظور از تاویل احادیث، تفهیم غموض و اسرار کتب الهی و دقائق سنتهای انبیاء باشد. (ابوسعود)
یعنی تعبیر رویا را و این نیز بعضی از آن را داده شده است. (مظهری) فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ای بدون مثال به وجود آورنده ی آسمانها و زمین و خالق آنها. (ابوسعود) أَنتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مالک امور من هستی در دنیا و آخرت. (ابوسعود)
ویا کسی هستی که به من نعمت هر دو را صاحب گرداندی. (ابوسعود)
یاور و متولی امور من هستی. (مظهری) تَوَفَّنِي مُسْلِمًا
از آنجا که نعمت دنیوی را بر من کامل کردی، پس مرا در وقت مسلمانیم قبض کن. (ابوسعود) وفات بر حالت اسلام را طلب کرد مثل قول یعقوب به فرزندانش که گفت: به جز اسلام بر دین دیگری نمیرید. (نسفی)
دعای یوسف از این جهت است که قوم وی به وی اقتدا کنند کسانیکه عاقبت آنان مشخص نیست. (نسفی)
گفته شده است: وقتی این دعا را کرد الله متعال وی را وفات داد و مردم مصر بر اینکه در کجا دفن کنند، نزاع کردند و نزدیک بود که کار به جنگ بکشد بعد توافق کردند که برایش تابوتی از مرمر بسازند و وی را در نیل دفن کنند و نیل از روی ان بگذرد به مصر برسد و از این طریق همه در تبرک جستن به وی یکسان باشند. (ابوسعود) از تستری: درحالیکه امورم را به تو سپرده ام بمیران. (نسفی)
از ضحاک: در حالیکه مخلص هستم بمیران مرا. (نسفی) وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ
مرا به نیکان از اجدادم ملحق بگردان و یا به عامه ی نیکان در رتبه و کرامت برسان. (ابوسعود)
این داستان یوسف از جمله اخبار غیبی است که به تو وحی کرده ایم، و تو پیش آنان نبودی وقتی که برادران یوسف بر یک کار که همان انداختن وی به چاه است، اجماع کردند و این اجماع برای حیله کردن بوده است.
مستندات
ذَٰلِكَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ این از اخباری است که علمش از تو ای محمد، غائب بوده است. (بحر العلوم) این از جمله اخباری است که بر تو وحی کردیم وتو آن را برای مردم بیان کردی و این دلیلی بر نبوت توست و حجتی برای تو و علیه منکران نبوت تو است. (ابن ابی حاتم) نُوحِيهِ إِلَيْكَ بر تو جبرئیل را با قرآن فرستادیم تا آن را بر تو قرائت کند. (بحر العلوم) وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ تو نزد برادران یوسف نبوده ای. (بحر العلوم) إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ
یعنی وقت گفتن اینکه یوسف را به چاه بیاندازند. (بحر العلوم)
وَهُمْ يَمْكُرُونَ
در حالیکه آنان در پی حیله کردن بر یوسف بودند. (بحر العلوم)
و اکثر مردم ایمان آورنده نیستند، هرچند که در ایمان آوردن آنان حرص به خرج دهی و تلاش کنی.
مستندات
اکثر مردم هرچند که تو بر ایمان آنان حریص باشی و در اظهار نشانه ها بر آنانم بالغه کنی باز مومن نمیشوند. (بیضاوی) و این بخاطر گردنکشی و تصمیم به کفر گرفتن انان است. (بیضاوی)
منظور اهل مکه هستند ویا عموم مردم نیز میتواند باشد. (نسفی) هراندازه که تلاش کنی و سعی کنی تا ایمان بیاورند، اکثر مردم ایمان نمیآورند. (نسفی)
روایت شده است که یهود و مشرکان مکه وقتی قضیه ی یوسف را از رسول الله ص پرسیدند وعده داده بودند که اگر آن را همانطور که در تورات آمده است بیان کند، ایمان خواهند آورد ولی وقتی داستان یوسف را بیان کرد، خلف وعده کرده و ایمان نیاوردند و رسول الله ص از این امر غمگین شدند و این اِیه برای تسلی دادن به رسول الله ص نازل شد. (ابوسعود)
رسول الله ص در شفقت و مهربانی بر مردم و رغبت به ایمان آنان به حدی رسیده بودند که نزدیک بود بخاطر آن، هلاک شوند. (تاویلات اهل سنت)
و تو از آنان بر تبلیغ دین و گفتن داستان راست و رساندن آن به مردم، اجر و جعلی نمیخواهی و این قرآن چیزی نیست جز اینکه پندی برای عالمیان.
مستندات
وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ
بر ایمان یعنی اگر در وقت دعوت به ایمان تو را اجابت نکردند، باک نداشته باش چراکه آنان از رزق پروردگار تو چیزی کم نمیکنند. (بحر العلوم)
بر تبلیغ یا بر قرآن، مزدی نمیخواهی. (نسفی) بر این خبر دادن، جُعلی نمیخواهی. (مظهری)
اجری بر این خبردادن نمیگیری آنچنانکه صاحبان اخبار میگیرند. (ابوسعود) تو بر تبلیغ دین و دعوت مردم به دین و عبادت الله متعال از مردم، اجری نمیخواهی پس چه چیزی مانع ایمان آوردن آنان میشود. (تاویلات اهل سنت) این آیه دلالت دارد بر اینکه گرفتن اجرت بر عبادات و طاعات، جایز نیست طوریکه نهی کرده و اعلام کرد که رسول الله ص از آنان، اجری طلب نمیکرده است. (تاویلات اهل سنت)
إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ
این قران نیست مگر پند برای انس و جن. (بحر العلوم) مگر پند و موعظه ای از طرف الله متعال است. (نسفی) برای همه و حجت است بر کسی که ایمان نمیاورد و بصیرت و رحمت است برای ایمان آورندگان. (مظهری)
چه بسیار نشانه ها بر وجود الله بعنوان سازنده و به وجود آورنده ی عالم، در آسمانها و زمین وجود دارند که این مردم بر آنها گذر میکنند چه به وسیله ی راه رفتن و نگاه کردن و یا با هر وسیله ای دیگر، بر آن مرور دارند، این درحالی است که از نشانه بودن این عالم بر وجود صانعش، روی گردان هستند. نکته: بخاطر اصراری که بر نوع نگاه خود و بر پندار خود دارند، هر مقدار نشانه بر وجود الله برای آنها اقامه کنی و به هرچیزی نگاه کنی واقعا این افراد، روی گردان هستند که انگار ندیده اند.
منظور از نشانه های آسمان ها بعضی گفته اند: خورشید و ماه و ستاره و ابرها و امثال آن است و نشانه های روی زمین: از قبیل کوه ها و نهرها و دریاها و شهرها هستند. (تاویلات اهل سنت) چه بسیار دلیل و نشانه ی یگانگی الله متعال است که در خلق آسمانها و زمین است. (تاویلات اهل سنت) بعضی نشانه های روی زمین را گفته اند که آثار باقی مانده از امتهای گذشته هستند که هلاک شده اند از قبیل قوم لوط و هود و صالح. (تاویلات اهل سنت) هرچند آیه که خواستی و علامت بر وجود صانع و یگانگی وی و کمال علم و قدرت وی و حکمتش، غیر از این نشانه ای که اوردی، در آسمانها و زمین وجود دارد از قبیل اجرام فلکی و آنچه در آن وجود دارد و تغییر احوال آنها از کوهها و نهرها و سائر آنچه در زمین است که ... (ابوسعود)
يَمُرُّونَ عَلَيْهَا که آن را مشاهده میکنند و اهمیتی نمیدهند. (ابوسعود) وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ
از آنچه بعنوان نشانه گذاشته شده است، روی گردان هستند، چراکه اینها نشانه های وحدانیت الله متعال هستند. (تاویلات اهل سنت) روی گردانی دو نوع است: الف: در آیات الهی تفکر نمیکنند و اعتنایی ندارند. ب: فکر میکنند و از روی عناد و گردنکشی، روی گردان میشوند. (تاویلات اهل سنت)
و اکثر مشرکان به الله ایمان ندارند مگر اینکه این ایمان همراه شرک است.
مستندات
حسن و مجاهد و عامر شعبی و اکثر مفسرین: در شان قومی نازل شد که به خالق بودن الله متعال ایمان داشتند در حالیکه بت پرست بودند. (قرطبی) عکرمه: این نوع شرک همان است که در فرموده ی الله متعال آمده است؛ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ، اين را ميگویند ولی بعد الله متعال را به صفاتی غیر از صفات الهی، توصیف میکنند و برای الله متعال، انداد(ند: همانندم معارض) قائل میشوند. (قرطبی)
روایت انباری از حسن: منظور اهل کتاب هستند که هم ایمان و هم شرک دارند، به الله ایمان آورده و به محمد ص کفر میورزند در نتیجه ایمانشان صحیح نیست. (قرطبی)
ابن عباس: در مورد تلبیه (لبیک گفتن) مشرکین عرب نازل شده است که میگفتند: لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ؛ معنی: اجابت باد تو را و فرمانبردارم تورا، تو شریکی نداری جز آن شریکی که برای تو است که تو مالکش هستی و آنچه وی مالک است. (قرطبی)
از ابن عباس: منظور مسیحیان هستند. (قرطبی)
از ابن عباس: مشبهه هستند که اجمالا ایمان آوردند ولی در تفصیل دچار شرک شده اند. (قرطبی) گفته شده است: منظور منافقین هستند که به زبان ایمان آورده ولی قلبا کافر هستند. (قرطبی) منظور کفار هستند که پروردگارشان را در وقت فراخی فراموش کرده و در وقت سختی در دعا اخلاص میکنند. (قرطبی) گفته شده است: این آیه در قصه ی دخان، اهل مکه گفتند: رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ، اين ايمان آنها و وقتی بعد کشف عذاب، به کفر برگشتند. (قرطبی) دو وجه احتمال دارد: الف: در اعتقاد: یعنی اکثر آنها به اله بودن الله متعال ایمان نمیاورند مگر اینکه بتان را در اله نامیدن با وی تعالی شریک میکنند و آنها را آلهه مینامند. ب: شرک در فعل: اکثر انان ایمان نمیآورند مگر اینکه غیر الله از بتان را عبادت میکنند. (تاویلات اهل سنت)
ویا اینکه آنان به اکثرشان با زبان ایمان میآورند ولی به قلب مشرک هستند. (تاویلات اهل سنت)
اکثر انان ایمان ندارند که نعمت از الله متعال است مگر اینکه در شکر الله متعال، مشرک هستند. (تاویلات اهل سنت) در اقرار به وجود و خالقیت الله متعال، مگر اینکه با عبادت غیر الله و یا احبار (فقهای یهود) و رهبان، را ارباب گرفتن و یا گفتن اینکه الله متعال، برای خود فرزند گرفته است و یا قائل به نور و ظلمت بودن. (ابوسعود) گفته شده است: در شان اهل مکه نازل شده است ویا در شان منافقین ویا اهل کتاب نازل شده است. (ابوسعود)
جمهور بر این هستند که در شان مشرکین نازل شده است. (نسفی)
آیا اهل مکه و یا هر شخصی، خود را در امان میبینند از اینکه عذاب شامل شونده بر همه، بر آنها بیاید ویا اینکه قیامت، به یکباره بیاید در حالیکه به آن شعوری ندارند و آمادگی ندارند.
مستندات
أَفَأَمِنُوا أَن تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِّنْ عَذَابِ اللَّهِ آیا اهل مکه، خود را در امان میدانند از اینکه:... (بحر العلوم)
عقوبت بزرگی که همه را در بر میگیرد. (خازن)
مجاهد: عذابی که در خود فرو میبرد. (خازن)
قتاده: جنگی آنها را در بر بگیرد. (خازن)
ضحاک: سختی و صاعقه ها. (خازن) أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً
بغتة: به یکباره و به ناگاه. (خازن)
وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ
برپا شدن آن را نمیدانند. (خازن) ابن عباس: صیحه (آواز بلند حسب طاقت)، مردم را برمیانگیزد، در حالیکه آنان در بازارها هستند. (خازن) آمدن آن را احساس نمیکنند و برای آن آمادگی ندارند. (بیضاوی)
بگو این راه من است که به توحید میخوانم و از شرک بیزرای میجویم، و این دعوت من از روی بینایی و بصیرت است و هر کس که از من تبعیت میکند نیز با بصیرت این راه را انتخاب کرده و به آن میخواند، الله متعال پاکیزه و منزه است از آنچه در حق وی تعالی، شاسته نیست، و من از افرادی که شرک میورزند، نیستم.
مستندات
قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ
این راه یعنی دعوت به یگانگی الله متعال و ایمان و اخلاص که تفسیر آن: ادعوا الی الله است. (ابوسعود) این توحید و آمادگی گرفتن برای معاد. (مظهری)
سنت و منهاج من است. (مظهری)
بگو که دین من اسلام است. (بحر العلوم)
من مردم را به الله فرامیخوانم. (بحرالعلوم) عَلَىٰ بَصِيرَةٍ
که با بیان و توضیح و حجت واضح که در ان گنگی نیست. (ابوسعود) بر یقین و معرفت هستم یعنی من از جمله کسانی که بدون علم میگویند نیستم. (مظهری)
بر یقین و حقیقت هستم. (بحر العلوم) یعنی این دعوت من از روی بصیرت است و مثل بقیه ی ادیان که از روی هوا و شهوت به آن میخوانند، نیست. (تاویلات اهل سنت) أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي من به این راه میخوانم و کسانیکه از من تبعیت میکنند نیز همینطور دعوت میکنند به این راه. (نسفی) و یا، کسانیکه از من تبعیت میکنند نیز بر حجت و برهان هستند، نه اینکه از با تبعیت از هوا، اینکار را انجام دهند. (نسفی) کسیکه از من تبعیت میکند نیز بر بصیرت است. (بحر العلوم) وَسُبْحَانَ اللَّهِ الله متعال را تنزیه میکنم از شرکاء. (نسفی) وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ من از کسانیکه همراه الله غیر وی تعالی را شریک میدانند، نیستم. (نسفی) من بر دین مشرکان نیستم. (بحر العلوم)
و ما قبل تو نیز کسی را برسالت نفرستادیم مگر مردانی را که به آن وحی فرستادیم که خودشان نیز اهل شهر بوده اند ویا رسالت خود را در شهر آشکار کرده اند، پس آیا منکران در زمین سیر نکرده اند تا ببینند و عبرت بگیرند که عاقبت کسانیکه رسولان را انکار کرده اند، چه شده است؟ درست است که مومنان آن امتها را در دنیا نجات داده ایم ولی دار آخرت برای آنان بهتر است، پس آیا تفکر نمیکنید تا عبرت بگیرید و بدانید که در دنیا نیز منکران به سزای اعمالشان میرسند؟
مستندات
وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا
یعنی قبل از تو ما پیامبری نفرستادیم مگر اینکه از جنس بشر بوده است نه فرشته و جن، پس چگونه محمد را بخاطر بشر بودن ایشان، رسالتش را منکر میشوند، در حالیکه قبلا رسولی ندیده بودند و چیزی نشنیده بودند مگر از بشر شنیده بودند. (تاویلات اهل سنت) در رد قول مشرکان است که میگفتند اگر الله قرار باشد رسولی بفرستد، فرشته میفرستاد. (ابوسعود)
رِجَالًا
رجال گفتن به دو حالت است: الف: آنان بشری مثل تو بوده اند. ب: رسولان از مردان بوده اند نه از زنان. (تاویلات اهل سنت)
نُّوحِي إِلَيْهِم مِّنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ
رسولان که فرستاده شده اند جملگی از شهرها بوده اند و از روستاها و بادیه ها و دهات نبوده است. (تاویلات اهل سنت)
قری: منظور شهرها و ساختمانها هستند. (تاویلات اهل سنت)
از قری و قریه تمامی آنچه در قرآن ذکر شده است، منظور شهر هستند. (تاویلات اهل سنت)
ویا اینکه منظور این است که در شهرها اعلام رسالت میکردند. (تاویلات اهل سنت) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ
آیا در شان امتهایی که بخاطر تکذیب رسولان خودشان هلاک شده اند، نگاه نکرده اند و تفکر نکرده اند که عاقبت تکذیب آنان چه شده است؟ تا از این مشاهده از انکار امتناع کنند. (تاویلات اهل سنت) دو وجه احتمال دارد: 1: آنان سیر کردند و دیدند که چه شده است، ولی عبرت نگرفتند و عناد ورزیدند. 2: روی زمین گردش کنید ولی منظور خود سفر نیست بلکه برای سوال از اینکه چه بر سر آنها آمده است، سفر کنید. (تاویلات اهل سنت)
وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ اتَّقَوْا قیامت و یا آخرت منظور است. (ابوسعود)
برای کسانیکه از شرک و گناه پروا دارند. (ابوسعود) برای کسانیکه از شرک پروا دارند و یا کسانیکه از مخالفت با الله متعال و رسولش پروا دارند. (تاویلات اهل سنت) این فعل ما در حق دوستان ما است که آنان را وقتی امتها را هلاک کردیم، نجات دادیم و آنچه در آخرت برای آنان است، برای آنان بهتر است که همان جنت باشد. (خازن)
أَفَلَا تَعْقِلُونَ
آیا فکر نمیکنید که این خیر و افضل است از کسانیکه پروا ندارند؟ (تاویلات اهل سنت) آیا تفکر نمیکنند تا عبرت بگیرند و ایمان بیاورند. (خازن) پس عقول خود را بکار گیرید تا خیر بودن اخرت را متوجه شوید. (ابوسعود)
تا وقتی که رسولان از ایمان قومشان ناامید شدند و به یقین رسیدند که از طرف قومشان مورد تکذیب قرار گرفته اند، و قومشان به آنها در وعید عذاب، دروغ پنداشتند، نصرت و پیروزی ما آمد، پس ما هرکه را خواستیم نجات میدهیم، و عذاب ما از قوم کفار، برگشت خوردنی نیست. یعنی آن کسانیکه نجاتشان را خواسته ایم کسانی جز انبیاء و مومنان نبوده اند. نکته: در سوره ی هود در قصه ی حضرت نوح آمده است که انبیاء تا قطع امید از ایمان قومشان نکنند، طلب عذاب نمیکنند و وقتی از ایمان آنا قطع امید میکنند، اجازه ی عذاب میدهند.
مستندات
حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ
یعنی این منکران را در نعمت بودنشان و در راحتی بودنشان، به بیراه نبرد و فریبشان ندهد چراکه امتهای قبلی نیز به آنان مهلت داده شد و این تا جایی پیشرفت که رسولان از غلبه بر آنها در دنیا، ناامید شدند و یا از ایمان آنها ناامید شدند، چراکه آنها در کفر فرورفته اند و در طغیانشان غوطه ور بودند. (ابوسعود)
از ایمان آوردن قومشان ناامید شدند. (نسفی) وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا
یعنی مدت دشمنی کفار و انتظار پیروزی بر آنها به قدری طولانی شده بود که احساس نومیدی میکردند که در دنیا نصرتی بر انها نیست. (ابوسعود) بعضی ضمیر را به مرسل الیهم (قومی که رسولان به آنها فرستاده شده اند )است یعنی قوم منکر گمان کردند که نصرتی برای رسولان نخواهد بود. (ابوسعود) در قرائت به تشدید: رسولان گمان بردند که قوم آنها ، آنان را در آنچه وعید داده بودند، تکذیب کرده اند. (ابوسعود) رسولان یقین پیدا کردند که قومشان، ایشان را تکذیب کرده اند. (نسفی) قوم آنها در وعده ی ایمان دادن، دروغ گفته اند. (بیضاوی)
جَاءَهُمْ نَصْرُنَا به یکباره نصرت ما آمدو (ابوسعود) فَنُجِّيَ مَن نَّشَاءُ و آنان رسولان و مومنان بوده اند. (ابوسعود) وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ
وقتی عذاب ما آمد دیگر رد شدنی در آن نیست. (ابوسعود) بیان این مطلب است که چه کسانی مورد مشیت نجات قرار میگیرند. (ابوسعود)
قطعا در این داستانها که در قرآن آمده است، درس عبرت است برای کسانیکه از فکر خود استفاده میکنند، و این داستانها و قرآن ساختگی نیستند بلکه تصدیق درست، کتب پیشین آسمانی است، توضیح دهنده ی هرآنچه که مردم در دین به آن نیاز دارند است، و هدایت برای اهل هدایت است و رحمت برای ایمان اورندگان به خودش است. نکته: داستان یوسف و اتفاقاتی که برای یوسف رخ داد و کسانیکه با وی مخالفت کرده و سرراه وی قرار گرفته اند، داستان، خیر وشر است که یوسف و هر تصمیمی که گرفته است، ما را راهنمایی میکند به این مطلب که اگر خواهان بر خیر بودن هستیم، این تصمیمی است که باید بگیریم و مخالفان وی نقش شر هستند که هرکس با هر ادعا چه فرزند پیامبر بودن و یا پادشاه بودن ویا زیبا بودن و یا هر ادعای دیگر که باشد، اگر تصمیمی مثل مخالفان حضرت یوسف بگیرد، وی از جمله ی اشرار است.
مستندات
لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ در داستان یوسف و برادرانش، برای عقلاء، عبرتی است. (العز بن عبدالسلام) آن کسیکه برای یوسف این امور را انجام داده است بر نصرت محمد رسول الله ص و عزت دادن به دینش و درهم شکستن دشمانش نیز قادر است. (العز بن عبدالسلام) در داستان انبیاء و امتهای آنان. (نسفی) برای صاحبان عقلی که با احکام حس، آمیخته نشده اند. (ابوسعود) مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَىٰ قرآن سخن دروغ بربافته نیست. (العز بن عبدالسلام) و یا این داستانها، سخنهای دروغین نیست. (العز بن عبدالسلام) وَلَٰكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ لیکن تصدیق کتب قبل خود از تورات و انجیل و سائر کتب آسمانی است. (العز بن عبدالسلام)
بلکه تصدیق کتب پیشین است. (العز بن عبدالسلام)
وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ
توضیح هرآنچه که مورد نیاز است میباشد چراکه قرآن قانونی است که سنت و اجماع و قیاس به آن مستند است. (نسفی)
وَهُدًى
از گمراهی. (نسفی)
وَرَحْمَةً از عذاب الهی. (نسفی) که به طریق آن به سعادت دنیا و آخرت رسیده میشود. (ابوسعود) لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ برای قومی که به الله و انبیاءش ایمان دارند. (نسفی) برای قومی که قرآن را تصدیق میکنند. (ابوسعود)
قصه ی یوسف برای دعوت رسول الله ص بر صبر است چراکه برادران یوسف با اینکه همکیش وی بودند چنین کارهای ناشاست در حق وی روا داشتند و قوم تو که منکر دینت هستند، پس تو به طریق اولی باید بر اذیت آنان شکیبا باشی. (تاویلات اهل سنت)