0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ ۘ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ ۖ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ ۚ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ۗ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَٰكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ ﴿253﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آن رسولان را که میدانی و تو نیز از جمله ی آنان هستی بعضی از آنها بر بعض دیگر برتری بخشیدیم در حیطه ی رسالتش و در مکانتش و در صفاتش. با بعضی از آنان مستقیم سخن گفتیم مثل حضرت موسی و حضرت رسول الله ص و بعضی دیگر را در آخرت درجاتی بلندتر از دیگر رسولان دادیم و به عیسی" که یهود، ایشان را تحقیر کرده قصد کشتن وی کردند و مسیحیان، وی را به مقام الوهیت رساندند" معجزاتی دادیم که دال بر رسول بودن وی بود و وی را با روح القدس تایید و تقویت کردیم به جبرئیل که از بدو تولد با وی بود و با نوع تولدش که منسوب به روح الله شد و با دعایی که توسط آن مردگان را زنده میکرد. اگر الله میخواست، قدرتش را دارد که امت رسولان را بعد وی از جنگ باز دارد و کاری کند که جنگ در نگیرد و این بعد این است که امت معجزات را از رسولان دیده اند، لیکن این امتها بعد پیامبرانشان دچار اختلاف شدند و اگر الله میخواست که بعد اختلافشان باز جنگ در نگیرد میتوانست ولی نخواست و مشیتش بر این نبود و لیکن آنچه هست اینکه الله متعال آنچه را خواهد انجام دهد و کسی را یارای منع وی نیست و کسی را حق اعتراض بر وی نیست و هرچه خواست آن را اراده کند و انجام دهد.

مستندات
تِلْكَ الرُّسُلُ
جمله ای استینافی است که در آن اشاره است به اینکه رسول الله ص از جمله ی افضلان انبیاء است. (ابوسعود)
اشاره با تلک برای بیان علو شان این رسولان است. (ابوسعود)
فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ
برتری رسولان بر یکدیگر میتواند مطلق باشد یعنی کاملا یکی از دیگری برتر باشد و یا میتواند که در بعضی خصلتها و صفات یکی از دیگری افضل بوده و در صفتی دیگر، افضل نباشد. (ابن عرفه)
در درجات کمال بر یکدیگر برتری دارند. (ابوسعود)
تفضیل به معنی تمکین روی زمین نیز میتواند باشد. (تاویلات اهل السنه)
تمکین روی زمین یعنی رسالتش اماکن بیشتری را در بر بگیرد. (تاویلات اهل السنه)
میتواند تفضیل در شفاعت در آخرت باشد و رفع درجات در آخرت باشد. (تاویلات اهل السنه)
احتمال دارد که منظور در رسالت باشد چراکه بعضی بر انسان و جن ها فرستاده شده بود و بعضی فقط بر انسان مبعوث شده است و از بین آنها به یک قوم و یا به چند نفر مبعوث شده اند. (تاویلات اهل السنه)
رسولان در نبوت بر یکدیگر برتری ندارند بلکه افضلیت در بعضی از خصلتها و صفات آنان است. (ابن عرفه)
از ابن عباس: آیا از تفضیل رسولان تعجب میکنید؟ حضرت ابراهیم را به خلیل خود گرفتن تفضیل داد و حضرت موسی را به سخن گفتن و حضرت رسول الله ص را به رویت خود تفضیل داد. (الدر المنثور)
از ابن عباس: نزد رسول الله ص نشسته بودم و ابوبکر و عثمان و معاویه نیز بودند که علی آمد، رسول الله ص به معاویه گفت: آیا علی را دوست داری؟ معاویه: به الله قسم که بخاطر الله وی را دوست دارم دوستی خیلی شدید. رسول الله ص: بین شما وقفه ای خواهد بود. (در دوستی شما وقفه ای به مدت کم پیش خواهد آمد). معاویه: یا رسول الله ص بعد آن چه خواهد شد؟ رسول الله ص: بخشش الله متعال و رضوان وی خواهد بود و داخل شدن به بهشت. معاویه: به قضای الله راضی هستیم. و این آیه نازل شد. (فضائل أمير المؤمنين معاوية بن أبي سفيان، الدر المنثور)
از ابن عباس: روزی اصحاب رسول الله ص با هم مشغل صحبت بودند و میگفتند که الله متعال حضرت ابراهیم را خلیل خود گرفت و حضرت موسی را با وی سخن گفت و حضرت عیسی را کلمه الله و روحش است و آدم را اختیار کرد، رسول الله ص بر آنان وارد شد و فرمودند: اینها که گفتید درست است و همانطور است که گفتید و دیگر اینکه من (محمد خاتم الانبیاء) حبیب الله هستم و این را از روی فخر فروشی نمیگویم و من حمل کننده ی پرچم حمد در روز قیامت هستم و آدم و بقیه در زیر آن پرچم خواهند بود و فخر نباشد مرا و من اولین شفاعت کننده و اولین کسیکه شفاعتش قبول میشود هستم و فخر نباشد مرا و من اولین کسی هستم که حلقه ی در بهشت را میزنم و الله مرا به داخل بهشت راه دهد و همراه من فقرای مومنان خواهند بود و این مرا فخر نباشد و من محترم ترین اشخاص اولین و آخرین خواهم بود و این مرا فخر نباشد. (مظهری)
مِّنْهُم مَّن كَلَّمَ اللَّهُ
یکی را به سخن مستقیم بدون واسطه برتری داد مثل حضرت موسی که در شب انتخاب بعنوان رسول و در کوه طور با وی مستقیم سخن گفت. (ابوسعود)
آوردن لفظ جلاله برای بیان تفاوت درجه ی مستقیم سخن گفتن الله و تایید به روح القدس است. (ابوسعود)
حضرت موسی را به طور سخن گفت و حضرت رسول الله ص را در شب معراج وقتی به حد قاب قوسین او ادنی رسید، سخن گفت و بین این دو سخن گفتن تفاوت بسیار است. (مظهری)
وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ
از بین رسولان، کسانی هستند که بر دیگر رسولان بلندی درجه عطا شده است. (ابوسعود)
منظور از بعض در اینجا طبق ظاهر آیه، رسول الله ص میباشد چراکه مبعوث برای تمامی ملتها میباشد و داری معجزاتی نا متناهی است و در هر زمان معجزه ای از ایشان آشکار میشود. (ابوسعود)
گفته شده که منظور حضرت ابراهیم است که ایشان مختص به خلیل الرحمن بودن است. (ابوسعود)
گفته شده : ادریس است چراکه در قرآن آمده و رفعناه مکانا علیا (او را به مکانی بلند بالا بردیم)
گفته اند: منظور پیامبران اولوا العزم هستند. (ابوسعود)
وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ
نشانه های تابان و معجزات آشکار از زنده گرداندن مردگان و شفا بخشیدن به نابینای مادرزاد و خبر دادن از غیب ها و یا انجیل. (ابوسعود)
وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ
تایید به بدین معنی است که الله متعال حضرت عیسی را در حفظ خود معصوم داشت، حتی شیطانی نمیتوانست به وی نزدیک شود. (تاویلات اهل السنه)
وی را با روح مقدس تقویت کردیم. (ابوسعود)
گفته شده که روح القدس، دعای مبارکی بوده است که با آن مردگان زنده میشدند و نابینای مادر زاد بینا میشد و پیسی شفا مییافت. (تاویلات اهل السنه)
روح جبرئیل است و قدس الله. (تاویلات اهل السنه)
روح القدس: روان پاک.
منظور روح الله است. (تاویلات اهل السنه)
منظور روح عیسی است و قدس گفتن برای احترام است. (ابوسعود)
از آنجا که در صلب و رحم و حیض و امثال آن وی را لمس نکرده است. (ابوسعود)
اضافه ی روح عیسی به الله از جهت تعظیم و تفضیل است همچنانکه به حضرت موسی کلیم الله و به حضرت ابراهیم خلیل الله اطلاق میشود. (تاویلات اهل السنه)
گفته شده: به جبرئیل تقویت شد. (ابوسعود)
گفته شده: به انجیل تقویت شده است. (ابوسعود)
ذکر حضرت عیسی از بین انبیاء برای این است که در بین اهل کتاب در شان ایشان افراط و تفریط صورت گرفته است. (ابوسعود)
یهود در تحقیر حضرت افراط کردند و مسیحیان در تعظیم وی افراط کردند. (مظهری)
آیه نشان دهنده ی این مطلب است که انبیاء بعضشان را بر بعض دیگر میتوان برتری داد و برتر دانست منتها با دلیل قطعی باید صورت گیرد. (ابوسعود)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ
الله اگر میخواست که امتهای بعد انبیاء، با هم جنگ نکنند، طبق خواست الله جنگ نمیکردند. (ابوسعود)
عدم جنگ آنها میتوانست از این جهت باشد که آنان را بر تبعیت از رسولان متفق گرداند آن رسولانی که همه بر حق متفق هستند. (ابوسعود)
مِن بَعْدِهِم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ
بعد اینکه معجزات آشکار آمد و نشانه های واضحی که بر حق بودن حق است و این آیات ایجاب میکند که از رسولان تبعیت شود و از انحراف از راه آنان دوری کرده شود. (ابوسعود)
وَلَٰكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُم مَّنْ آمَنَ وَمِنْهُم مَّن كَفَرَ
لیکن الله متعال عدم جنگ آنان را نخواست چراکه آنان بین خود دچار اختلاف شدیدی شدند. (ابوسعود)
از بین این مردم کسانی هستند که به آنچه انبیاء اورده اند ایمان آوردند و بر طبق آن عمل کردند و بعضی دیگر به آن کفر ورزیدند کفری که برگشتی از آن نیست لاجرم حکمت الهی بر این قرار گرفت که عدم جنگ آنان را نخواهد و به موجب اقتضای حال خودشان جنگ کردند. (ابوسعود)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا
بعد این اختلاف شدید نیز اگر الله میخواست آنان جنگ نمیکردند. (ابوسعود)
و رگ گردنکشی و دست درازی را در آنان را نمیجنباند، چراکه همه تحت ملکوت وی هستند. (ابوسعود)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ
از امور وجودی و عدمی هرچه باشد اراده کند انجام میدهد، من جمله عدم مشیئت عدم جنگ آنان. (ابوسعود)
یعنی آنچه میخواهد را انجام میدهد، بدون اینکه کسی بر وی تعالی واجب گرداند یا مانعی آن را منع کند. (ابوسعود)
در این آیه دلیلی است بر اینکه حوادث همه در مشیئت الهی است چه خیر باشد و چه شر باشد و چه ایمان باشد و چه کفر باشد. (ابوسعود)
از این رو اعتراض بر وی تعالی روا نباشد. (مظهری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ ۗ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿254﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید زکات اموال خود را بدهید و در راه الله خرج کنید از آنچه الله به شما داده است"یادتان باشد که الله به شما میبخشد" و این کار را قبل آمدن روز قیامت انجام دهید آن روزی که در آن روز معامله ای نیست تا بتوانید آنچه بر گردنتان است را بخرید یا چیزی بفروشید و با کسی دوستانه رفتار نمیشود و کسی دیگری را دوست نمیگیرد و کسی را برای دیگری پادرمیانی نمیکند مگر آن افرادی که الله تعالی به وی اجازه دهد و تارکین زکات از روی انکار کافران هستند و آنان با منع زکات و با عدم صرف زکات به مستحقش، به خود ظلم میکنند چراکه خود را در معرض عذاب قرار میدهند. حضرت ابوبکر در آن برهه از زمان تصمیمی تاریخی گرفت چراکه اگر به نرمش رفتار میکرد، تا روز قیامت یک رکن از ارکان پنجگانه ی اسلام، منهدم میشد و کسی پیدا نمیشد که زکات اموال خود را بدهد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا
در راه خدا خرج کنید. (ابوسعود)
امتحانی است برای معلوم شدن اخلاص شما در ایمان. (فتوحات الالهیه)
مِمَّا رَزَقْنَاكُم
چیزی از آنچه به شما روزی داده ایم. (ابوسعود)
نکته ی انفاق از آنچه الله به شما داده است، تشویق به انفاق است. (ابوسعود)
وقتی انسان بداند آنچه دست وی هست از الله است تشویق به انفاق در راه وی خواهد شد.
منظور از انفاق در اینجا، انفاق واجب است. (ابوسعود)
انفاق نفل و واجب را شامل میشود. (آلوسی)
مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لَّا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ
انفاق کنید قبل آمدن روزی که از تلافی و جبران آنچه گذشته عاجز میشوید چراکه در آنجا معامله ای نیست تا آنچه فوت شده را بخرید و یا اینکه چیزی را بعنوان فدیه از عذاب بدهید و دوستی نیست تا با شما به تسامح برخورد شود یا دوستی نیست تا شما را یاری شود و شفاعتی بغیر اذن الله نیست تا شما را شفاعت کرده و پادرمیانی کرده و بوسیله ی آنها از آنچه بر گردن شماست، تخفیف داده شود. (ابوسعود)
منظور این است که در آنجا کسی را قدرتی بر حاصل کردن آنچه نافع باشد، نیست چراکه کسیکه بر گردن وی حقی باشد به خرید و فروش آن را ادا کند ویا بخاطر دوستی بخشیده شود و یا اینکه کسی باشد تا به وسیله ی وی بخشیده شود و هیچ یک از اینها در آنجا نیست. (آلوسی)
لَّا بَيْعٌ فِيهِ: گفته شده فدیه دادنی در آن روز نیست. (تاویلات اهل السنه)
انسانها مادامی که در دنیا زنده هستند میتوانند خود را به الله بفروشند ولی وقتی مردند دیگر حق فروش ندارند. (تاویلات اهل السنه)
وَلَا خُلَّةٌ: دوستیِ دوستی، سودی ندارد. (تاویلات اهل السنه)
وَلَا شَفَاعَةٌ: کسی، دیگری را شفاعت نکند و پادرمیانی نکند. (تاویلات اهل السنه)
اول آیه هرچند با خطاب به مومنان شروع شده است ولی صفات، صفات کفار هستند و این برای زجر مومنان از عمل مثل کارهای کفار است. (تاویلات اهل السنه)
قتاده: الله متعال میداند که بین مردم در دنیا دوستی هست و به یکدیگر شفاعت میکنند ولی در آخرت دوستی بغیر از دوستی متقین نیست.(الدر المنثور)
از عطاء بن دینار: الحمد لله که الله متعال کافرون را ظالمین گفت و نگفت ظالمین کافرین هستند. (الدر المنثور)
وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ
تارکین زکات آنان کسانی هستند که به خود ظلم میکنند. (ابوسعود)
کافر گفتن بخاطر تغلیظ ترک زکات و اعلام این مطلب است که ندادن زکات از صفات کفار است. (ابوسعود)
اینان به خود ظلم کرده اند که با ترک زکات خود را در معرض عذاب قرار داده اند و مال را در غیر وجهی که باید قرار میدادند قرار دادند. (ابوسعود)
تارکین زکات مستحق موصوف شدن به کفر هستند چراکه ظلمشان به نهایت رسیده است. (آلوسی)
و الکافرون معطوف بر محذوف است و معنی چنین میشود: مومنان متقی زکات خود را ادا میکنند، ولی کفار... (آلوسی)
از حضرت عمر: وقتی رسول الله ص فوت کردند، عده ای از عرب مرتد شدند و گفتند که زکات نمیدهیم و حضرت ابوبکر گفت: اگر یک بند پای شتری را از زکات که در زمان رسول الله ص میدادند، ندهند، با آنان جهاد خواهم کرد. حضرت عمر گفت: ای خلیفه ی رسول الله ص، با مردم به نرمش رفتار کن. حضرت ابوبکر گفت: در جاهلیت که سخت گیر بودی حالا در اسلام میخواهی ضعیف باشی؟ همانا وحی منقطع شد و دین کامل شد، آیا از ارکان دین کم شود در حالیکه من زنده هستم؟ (مظهری)
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ ﴿255﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مستحق عبادتی غیر الله نیست و اوست که زنده ی باقی بی زوال است که عدم بر وی سبقت نجسته بلکه ابتدایی برای وی تعالی نیست وزنده به ذاتش است و از غیر خود نگرفته است و از چیزی غافل نیست. قیوم: برپادارنده و تدبیر کننده ی مخلوقات است و قائم به ذات و حافظ بقیه است. وی را چرت و خواب نمیگیرد و غفلت بر وی راه ندارد آنچه در آسمانها و زمین است برای وی تعالی است. بدون اذن وی تعالی چه کسی را یارای پادرمیانی کردن و شفاعت کردن است و این نشان میدهد که افرادی را اذن شفاعت داده میشود ولی آنها این بتهاییکه مشرکان عبادت میکنند نیستند. آنچه را که قبل اینها بوده و آنچه بعد اینها خواهد بود را نیز میداند یعنی علم وی برای همه چیز در همه وقت و بدون وقت، ثابت است. به چیزی از دانسته های الله متعال یعنی معلومات وی عالی، کسی دسترسی ندارد مگر آنچه را که الله بخواهد. فرشتگان نیز چنین هستند و فقط آنچه را که الله به آنها علم داده دانا هستند ولاغیر. کرسی وی تعالی آسمانها و زمین را در خود جای داده است. آسمانها و زمین بر وی تعالی سنگینی ندارند و بلند مرتبه تر از آن است که در خیال کسی بگنجد و یا بر وی احاطه داشته باشند. نکته: وقتی نسبت کرسیه یعنی کرسی وی تعالی گفته میشود هیچگاه به معنی اینکه در کرسی بنشیند و کرسی به معنی صندلی یا مثل آن برای الله تعالی باشد نیست و الله تعالی منزه از مکان و زمان است. و این عقیده ی اهل سنت است بر خلاف مجسمه که الله را به مانند انسان پیر یا جوان موی نروییده میانگارند که باید از این عقیده تبری جسته شود.

مستندات
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ
یعنی خالق و رازق و معبودی غیر از الله نیست. (بحر العلوم)
فقط او مستحق عبادت است. (ابوسعود)
اثبات بعد نفی، در اثبات یک شئی بلیغ تر و رساتر است. (بحر العلوم)
مستحق عبادت اوست نه آن بتانی را که عبادت میکنید که نه عبادت آن شما را نفعی میرساند و نه ترک عبادت آنها شما را ضرری میرساند. (تاویلات اهل السنه)
امکان دارد برای مسلمانانی باشد که به وی تعالی ایمان آورده بودند ولی صفات وی تعالی را نمیدانستند پس برای آموزش صفات الله متعال، این آیه نازل شد. (تاویلات اهل السنه)
زنده ای است که مرگی برای آن نیست. (بحر العلوم)
باقی است که بر وی مرگ و فنا راه ندارد. (ابوسعود)
زنده ای است که ابتدای برای وی نیست. (بحر العلوم)
به ذاتش زنده است و زنده بودن را از غیر خود نمیگیرد مثل مخلوقات که زنده بودن چیزی دیگر برای آنان است وبرای همین میمیرند. (تاویلات اهل السنه)
زنده است یعنی اینکه از هیچ چیزی غافل نمیشود و دچار سهو فراموشی نیز نمیشود. (تاویلات اهل السنه)
قیوم: قائم و رفتار کننده با هر کس بر طبق کسب آن. (بحر العلوم)
دائما در حال تدبیر امور خلق و حفظ آنهاست. (ابوسعود)
قائم یعنی دائم یعنی دائما در حال تدبیر امر خلق از نشأت آنها و از رزق و روزی آنها است. (بحر العلوم)
گفته شده: قائم به ذات خود است و دیگران را حافظ است. (ابوسعود)
خود به خود است و مخلوقات به وی وجود هستند. (ابوسعود)
لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ
از حضرت علی سنه و نوم به یک معناست و فرق آنها اینکه وقتی خواب به سر رسید و شخص بین خواب و بیداری بود آن را سنه گویند و وقتی به قلب رسید نوم است. (بحرالعلوم)
سنه آنچه از سستی که قبل خواب عارض میشود. (ابوسعود)
سنه یعنی چرت. (تاویلات اهل السنه)
گفته اند: آیه بر ظاهرش است یعنی الله متعال را نیازی به خواب نیست. (بحر العلوم)
تاکید معنی قیوم بودن است چراکه اگر خواب و چرت میگرفت نمیتوانست، قیوم باشد. (نسفی)
منظور این است که هردوی اینها از الله متعال منتفی هستند نه اینکه این دو از رسیدن به الله قاصر باشند. (ابوسعود)
گفته شده است: یعنی از امور خلق غافل نیست و خواب کنایه از غفلت است. (بحرالعلوم)
روایت شده است: وقتی موسی پسر عمران به آسمان برده شد به قلبش خطور کرد که آیا پرودگار ما را خواب هست؟ پس به موسی امر شد که دو شیشه را به دستانش بگیرد و نگهدارد و مقداری از زمان نگهداشت ولی خوابش برد و هر دو شیشه شکست و الله متعال فرمود اگر مرا خواب میگرفت آسمان و زمین از این دو شیشه نیز زودتر میشکست. (بحر العلوم)
لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
برای تقریر قیومیت الله متعال است. (ابوسعود)
همه ی مخلوقات، بندگان وی تعالی هستند و از شریک بی نیاز است. (بحر العلوم)
گفته شده : هرآنچه در آسمان و زمین است بر یگانگی الله دلالت دارند. (بحر العلوم)
منظور از هرآنچه در آنهاست بیان این مطلب است که به تمامی اجزای آسمانها و زمین و به داخل و خارج آنها احاطه دارد. (بحر العلوم)
مَن ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِندَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ
چه کسی را جرأت پادرمیانی کردن (شفاعت) است تا وقتی وی تعالی اجازه ندهد. (بحر العلوم)
برای بیان بزرگی شان وی تعالی است که احدی را یارای نزدیک شدن به وی تعالی نیست تا بدان وسیله بر تغییر آنچه اراده کرد قدرت یابد به شفاعت یا زاری و تضرع چه برسد به اینکه با الله به عناد و گردنکشی ودشمنی یارای مقابله داشته باشد. (ابوسعود)
در رد قول مشرکان آمده است که معبودان باطل خود را بعنوان شفیع میدانستند. (بحر العلوم)
وقتی اذن را مطرح کرد نشان میدهد که شفاعت برای انبیاء و صالحین ثابت است. (بحر العلوم)
شفاعت برای گناهکاران امت محمدی ثابت است. (تاویلات اهل السنه)
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ
الله یگانه امر دنیا را میداند و میداند که بتهای آنها ادعای اله بودن ندارند. (بحر العلوم)
آنچه را که احساس میکنند و آنچه را که به عقل فهم میکنند. (ابوسعود)
آنچه را درک میکنند و آنچه را که درک نمیکنند. (ابوسعود)
و میداند که برای آنان شفاعتی نیست. (بحر العلوم)
از مقاتل: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ، آنچه قبل خلق فرشتگان را میداند و وَمَا خَلْفَهُمْ یعنی آنچه بعد خلق فرشتگان بوده و هست را میداند. (بحر العلوم)
از زجاج: غیب قبل آنان و غیب بعد آنان را نیز میداند. (بحر العلوم)
کلبی: امور آخرت و امور دنیا را میداند. (بحر العلوم)
وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ
یعنی به چیزی از دانسته های الله متعال دسترسی ندارند مگر آنچه الله بخواهد که آنان بدانند. (ابوسعود)
منظور از علم، معلومات الله متعال است در روایت آمده است: اللهم اغفر علمک فینا: بار الها آنچه از ما میدانی را بیامرز. (نسفی)
یعنی فرشتگان غیب را نمیدانند چراکه بعضی از مردم فرشتگان را عبادت میکردند و از آنان امید شفاعت داشتند پس به آنان خبر میدهد که آنان چیزی را مالک نیستند گذشته و بعد خودشان را نمیدانند مگر آنچه را که الله به آنان خبر داده باشد. (بحر العلوم)
گفته شده: جمیع علم الله را نمیدانند. (بحر العلوم)
احاطه یعنی ادراک یک شیئ به وجه کمال. (بحر العلوم)
فقط است که الله تعالی دارای علم ذاتی تام است که دال بر یگانگی وی تعالی است. (ابوسعود)
الله تعالی در اینجا بیان داشته است که وی تعالی علم، ثابت است. (تاویلات اهل السنه)
منظور علم تمامی اشیاء است یعنی تا وقتی الله نخواهد چیزی را نمیدانند. (تاویلات اهل السنه)
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ
کرسی وی آسمانها و زمین را در خود جای داده است. (بحر العلوم)
از عطا بن ابی رباح: هفت آسمان و هفت زمین در کنار کرسی به مانند حلقه در کنار بیابان است. (بحر العلوم)
گفته اند: کرسی مکانی است که الله متعال آسمان ها و زمین را در آن خلق کرده است. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: کرسی و عرش یکی است که گاهی به لفظ کرسی و در موضعی دیگر به لفظ عرش میآورد. (بحر العلوم)
از ابن مسعود: بین هر آسمان مسیر پانصد سال راه است و بیین کرسی و عرش مسیر پانصد سال راه است و عرش بر بالای آب است و الله فوق عرش است یعنی به بزرگی و قدرتش بر آن است. (بحر العلوم)
از ابن عباس: علم الله گنجایش آسمانها و زمین را دارد. (بحر العلوم)
منظور از کرسی، علم الله است. (نسفی)
بعضی گفته اند: کرسی وی قدرتش است که با آن آسمانها و زمین را حفظ میکند. و این به قول ابن عباس نزدیکتر است.(بحر العلوم)
کرسی ملکش است. (نسفی)
از جعفر صادق: توحید سه حرف است: 1 بدانی که الله از چیزی نیست. (یعنی از چیزی درست نشده است) 2 بدانیکه الله در چیزی نیست. 3 بدانیکه بر روی چیزی نیست. چراکه اگر کسی بگوید از چیزی است، الله متعال را مخلوق دانسته و کافر شود و اگر بگوید در چیزی است پس وی تعالی را موصوف به حدوث و نوپدید بودن کرده است و این نیز کفر است و اگر بگوید بر روی چیزی است پس وی را محتاج و نیازمند دانسته و وی را بر روی چیزی حمل شده و بارگزاری شده فرض کرده است و این نیز کفر است. (الجوهرة المنیفة شرح وصیة الامام الاعظم ابی حنیفة ص63 بحث عرش)
از امام ابوحنیفه: اقرار داریم بر اینکه الله بر عرش استوی است (بدون ترجمه ی چگونگی آن و بدون ترجمه ی اینکه استوی به چه معناست) بدون اینکه نیازمند عرش باشد و بدون استقرار بر آن است و الله نگهدارنده ی عرش و غیر عرش است و نیازمند نیست. اگر محتاج میبود بر ایجاد و تدبیر عالَم قادر نمیبود و اگر محتاج نشستن و استقرار بود پس الله قبل خلق عرش در کجا بوده است؟ الله متعال از این صفات بزرگتر است. (الجوهرة المنیفة شرح وصیة الامام الاعظم ابی حنیفة ص63 بحث عرش)
گفته شده: کرسی یعنی اصل ی شیئ و منظور این است که وی، معتمد و فریادرس مخلوقات است و این امر با صفتِ قدرت و عظمت خواهد بود. (تاویلات اهل السنه)
آنچه باید دانست این است که وقتی چیزی به الله متعال اضافه میشود نباید از آن آنچه از اضافه به مخلوق برداشت میشود، برداشت شود پس بنا براین از کرسیه نباید آنچه از کرسی یک شخص برداشت میشود، برداشت شود چراکه وی تعالی لیس کمثله شیئ است. (تاویلات اهل السنه)
و بعد از قدرتش خبر داد و فرمود: وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا
یعنی حفظ آسمانها و زمین بر تعالی سنگینی نمیکند. (بحرالعلوم)
وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
بلند مرتبه است بر خلق خود. (بحر العلوم)
بلند مرتبه است از هرآنچه که در خیال تصور شود که به عرش وکرسی نیاز داشته باشد. (تاویلات اهل السنه)
بزرگتر از آن است که در احاطه در آید. (تاویلات اهل السنه)
بلند مرتبه است از احوالات مخلوقات و هرآنچه مانند آنها باشد و غالب و قاهر است. (تاویلات اهل السنه)
بزرگتر و والا مقامتر از آن است که شریکی برای خود بگیرد. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: هرکس بعد نماز آیت الکرسی را بخواند، الله متعال به وی نماز شاکرین و نماز مطیعین و نماز صابرین عطا کند و از دخول جنت وی را چیزی جز مرگ مانع نباشد. (بحر العلوم، المعجم الطبرانی، )
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ۖ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ ۚ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ لَا انْفِصَامَ لَهَا ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿256﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بعد اینکه درستی و حقیقت اسلام آشکار شد و عرب مسلمان شدند و نادرستی کفر و شرک آشکار گشت، برای اسلام آوردن دیگران اکراهی نیست و شخص عاقل اگر بدون تعصب عقل خود را بکار گیرد خودش متوجه میشود که دین اسلام چه دین سودمندی است. درستی از کجی آشکار شد پس اگر کسی از کفر و هرچه که غیر از الله مورد پرستش قرار داده بود را از آن بیزاری جوید و به الله متعال اعتقاد راسخ پیدا کند و ایمان بیاورد همانا وی به ریسمانی محکم چنگ زده است که آن را پارگی یا شکستگی نیست. و الله به خواسته ی شما شنواست و به اهداف شما داناست. نکته: رسول الله ص در آخر عمرشان دستور دادند که شرک را از جزیره العرب بیرون کنند و این نشان میدهد که تا حصول این امر جنگ برقرار است و برای مناطق دیگر بر مصلحت حاکمان مسلمان خواهد بود و کسی غیر از عرب را بر ایمان اجبار نشده است ولی باید دانست که این بحث عدم اکراه برای ورود به اسلام است نه خروج آن یعنی حکم ارتداد حکم داخلی اسلام است و با آن به شدت برخورد میکند چراکه توده ی مردم توانایی آن را ندارند که واقعا همه چیز دین را درک کنند پس به مرتدی که اکثرا مدعی دانایی است اجازه فعالیت نمیدهد و حکم آن اول دعوت و کشف شبهه است و وقتی اصرار کرد معلوم میشود که قصد وی افساد بین مسلمانان است و برای همین اعدام جزای وی است تا عوام را فاسد نکند.

مستندات
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ:
از ابن عباس: وقتی زنی فرزندش سقط میشد و فرزندش زنده نمیماند نذر میکرد که اگر فرزندی برایش زنده بماند وی را یهودی بگرداند و بر این منوال بود که اسلام آمد و بین بنی نضیر (طایفه ای از یهود که رسول الله ص آنان را از آنجا تبیعد کرد) از این فرزندان انصار بودند و انصار خواستند که آنان را به نزد خود بگیرند و گفتند اینان فرزندان ما و برادران ما هستند و این آیه نازل شد و رسول الله ص به آنها فرمود: آنان را که در میان بنی نضیر هستند مخیر کنید بین اینکه شما یا آنها را انتخاب کنند اگر شما را انتخاب کردند پس با شما بمانند و اگر آنان را انتخاب کردند، آنها را نیز تبعید کنید. (بغوی)
روایت شده است که از انصار کسی بود که دو پسرش قبل بعثت پیامبر ص مسیحی شده بودند و پدرشان آنان را دعوا میکرد تا مسلمان نشوید به حالتان نخواهم گذاشت و آنان به پیش رسول الله ص شکایت بردند و آن مرد گفت: یا رسول الله ص آیا اجازه دهم که پاره ی تنم وارد جهنم بشود؟ و این آیه نازل شد و آن مرد از پسرانش دست کشید. (ابوسعود)
از مجاهد: از طایفه ی اوس کسانی بودند که از بنی نضیر شیرخوارگی کرده بودند و وقتی قرار بر تبعید بنی نضیر شد، عده ای گفتند که ما نیز همراه آنان خواهیم رفت و به دین آنان خواهیم پیوست و خانواده ی آنها از اینکار منع کردند و این آیه نازل شد. (بغوی)
ابن مسعود: این در ابتدای اسلام بود و بعدا منسوخ شده است. (نسفی)
بعد فتح مکه و بعد اسلام عرب، احدی را بر اسلام اجبار نکنید. (بحر العلوم)
شایسته ی فرد عاقل این نیست که برای وارد شدن به دین حق که با تامل دانسته میشود به اکراه و به اجبار وارد دین حق شوند. (ابوسعود)
اجباری برای وارد شدن به دین حق که اسلام باشد، نیست. (نسفی)
گفته شده است: خبر در معنی نهی است یعنی به دین اکراه نکنید و به زور وادار به اسلام نکنید. (نسفی)
گفته شده است که این در مورد اهل کتاب است که نباید به اسلام اجبار کرده شوند و آنها میتوانند با ادای جزیه بر دین خود باشند. (ابوسعود)
زهری گوید از زید پسر اسلم در مورد این آیه سوال کردم و وی جواب داد: رسول الله ص ده سال در مکه بودند و کسی را بر دین خود اجبار نمیکردند و این مشرکین بودند که به چیزی جز کشت و کشتار راضی نشدند و در این زمان بود که رسول الله ص از الله متال اجازه ی جنگ خواستند و الله متعال نیز اجازه دادند و معنی آیه این است که در اسلام اجبار نبوده است. (خازن)
قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ:
ایمان و کفر از هم به دلایل واضح از هم متمایز شده اند. (نسفی)
وقتی صفات الله متعال بیان شد و معلوم شد طوریکه توهم اشتراک با دیگری در آن صفات، ممتنع است و ایمانیکه انسان را به سعادت ابدی میرساند و کفری که به بدبختی جاودانه ختم میشود، از هم متمایز شده اند. (ابوسعود)
اسلام از کفر متمایز شده است پس هرکس ایمان آورد که همان شود والا بر وی جزیه وضع خواهد شد. (بحر العلوم)
طاغوت در اینجا ساحر و کاهن منظور است. (خازن)
و یا هر چه که غیر از الله مورد پرستش قرار میگیرد. (خازن)
فَمَن يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ:
کسیکه به شیطان کفر ورزند و یا به بتها کفر بورزند. (نسفی)
طاغوت را گفته اند منظور شیطان است و یا منظور بتها هستند و یا کعب پسر اشرف است. (بحر العلوم)
هرآنچه از غیر الله که مورد عبادت قرار گرفت، آن طاغوت است. (بغوی)
آمده است: هرکس که طغیان گری کند، وی طاغوت است. (بغوی)
وَيُؤْمِن بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ :
در این آیه اشاره به این مطلب است که وقتی کسی بخواهد مسلمان شود اول باید از کفر خود تبری و بیزاری جوید و بعد ایمان را آشکار کند و در اینصورت است که ایمان وی صحیح میگردد. (خازن)
به دستگیره ی محکمتر از طناب محکم و استوار مورد اعتماد، تمسک جسته است. (نسفی)
عروه الوثقی، دین اسلام است. (بحر العلوم)
گفته شده است: کلمه ی توحید یعنی لا اله الا الله است. (بحر العلوم)
به دینی خود را وصل کرده است که ریسمانی محکم است که هیچ شبهه ای آن را نمیتواند باز کند. (نسفی)
لَا انفِصَامَ لَهَا:
بریده شدنی برای آن نیست. (نسفی)
انفصام شکستن ناپیدا و وقتی این نفی شد بطریق اولی شکستن ظاهر نخواهد داشت. (ابوسعود)
به دینی چنگ زده است که از بهشت جدایی ناپذیر است. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ:
شنوای دعایت برای اسلام آنها است. (بغوی)
به اقرار آنها، شنواست. (نسفی)
سمیع اقوال است. (ابوسعود)
عَلِيمٌ:
بر حریص بودنت بر ایمان آنها نیز داناست. (بغوی)
به اعتقاد وی داناست. (نسفی)
علیم به عزیمتها و مقاصد است و علیم به اعتقادات است. (ابوسعود)
اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ ۖ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ ۗ أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿257﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال متولی مومنان است در اینکه آنان را از تاریکیهایی که در طول زندگی بر وی عارض میشود، به نور یقین برساند و کسانیکه کفر ورزیده اند، ولی آنها طغیان گران هستند که آنان را از نور هدایت و آرامشی که دارند به تاریکی کفر و شبهه میافکنند و این اشخاص ملازمان جهنم هستند و در آن آتش باقی خواهند ماند. نکته: هیچگاه با استدلال بشری نمیتوان به یقین صد در صدی رسید بلکه آنچه ما میتوانیم برسیم این است که به حدی برسیم که به خود بقبولانیم که این درست است پس باقی آن باید با اعتقاد به الله پر شود همچنانکه دانشمندان باقی آن را با این گفته که امیدورام ادامه اش نیز چنین باشد، و یا منافع آن از عوارضش بیشتر است و یا کمتر است، انتخاب میکنند. و الله افرادی را که واقعا دنبال ایمان به الله باشند و دنبال راهی برای یافتن راه درست باشند، به نور فهم میرساند. و از طرف دیگر کسانیکه اسم ورسمی در کفر برای خود دست و پاکرده باشند، عوام و افراد مردد را به تاریکی میبرند و از ایمان خارج میکنند.

مستندات
اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا:
الله یاریگر مومنان است و کمک کننده ی آنان است. (خازن)
الله سرپرست و صاحب امور مومنان است و آن را به دیگران نمیسپارد. (خازن)
الله دوستدار مومنان است. (خازن)
نگهبان و حافظ آنان است. (بحر العلوم)
الله سرپرست هدایت مومنان است. (خازن)
يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ
انان را از کفر به ایمان میآورد. (خازن)
آنان را بر ایمان ثابت قدم داشت. (بحر العلوم)
آنان را از تاریکی دنیا و قبر و تاریکی صراط خارج میکند. (بحر العلوم)
کفر تاریکی و ظلمت است چراکه راه آن پوشیده و نامعلوم است. (خازن)
دیگر اینکه تاریکی باعث میشود که چشمها حقایق را درک نکنند و کفر نیز چنین است و قلبها را از درک حقیقت ایمان مانع میشود. (خازن)
نور بودن اسلام این است که راهش مشخص و آشکار است و دلایلش نیز واضح. (خازن)
از تاریکی جهل و تاریکی تبعیت از هوای نفس و وسوسه ها و شبهه هاییکه باعث کفر میشوند خارج میکند و به نوری که باعث هدایت به ایمان میشود رهنمون میسازد. (بیضاوی)
آنان را که هدفشان ایمان باشد را از تاریکی بیرون میآورد. (نسفی)
ظلمات را جمع و نور را مفرد آورده است چراکه تاریکی ها زیاد هستند و ایمان یکی است. (نسفی)
الله ولی مومنان است و انان را از شبهه ای که برایشان در دین پیش میاید خارج کرده به حل ان مساله هدایت میکند و موفق میگرداند و به نور یقین میرساند. (نسفی)
از تاریکیهایی که اعم از تاریکی کفر و گناه و شبهه است بلکه از هر ضعفی که در هر مساله ای از علوم استدلالی وجود دارد، خارج میکند. (ابوسعود)
و به نور ایمان و یقین میرساند یعنی با هدایت خود و توفیقش هریک از مومنان را از تاریکی که در آن است خارج کرده به نور میرساند. (ابوسعود)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ
کسانیکه کفر ورزیده اند رییس آنها یعنی کعب پسر اشرف و حیی پسر اخطب و بقیه ی رؤسای گمراهی،... (خازن)
یعنی یهود که ولی آنها کعب بن اشرف و امثال وی باشد. (بحر العلوم)
ولی و سرپرست کفار، شیاطین هستند. (بحر العلوم)
يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ
از هدایت به گمراهی میبرند. (خازن)
سوالی در اینجا مطرح است و آن اینکه کفار وارد ایمان نشده اند تا طاغوت آنها را از ایمان بیرون آورد و به کفر داخل کند؟ جواب: در مورد یهود است که قبل بعثت رسول الله ص به ایشان ایمان داشتند و وقتی دیدند که از قوم خودشا نیست کفر ورزیدند. و یا اینکه وقتی رؤسای کفر از ایمان به دین حق که اسلام باشد منع میکنند به مثابه ی این است که آنان را از یمان خارج کرده باشند. (خازن)
به کفر دعوت میکنند. (بحر العلوم)
از نوری که فطرتا به آنها عطا شده بود خارج میکنند و به کفر و فساد و در شهوات و امیال نسفانی فرو میبرند. (بیضاوی)
از نور دلایل به تاریکی شبهات و شکها وارد میکنند. (بیضاوی)
آمده است که در شان کسانی نازل شده است که از دین اسلام مرتد شده بودند. (بیضاوی)
آنان را از نور یقین به تاریکی شک و شبهه میاندزاند. (نسفی)
أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
کفار و طاغوت ملازمان اتش جهنم هستند و اینان هستند که ابدی خواهند بود نه غیر آنان. (خازن)
برای بر حذر داشتن مردم از کفر است که عاقبت آن بودن در آتش ابدی است. (بیضاوی)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ ۖ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿258﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

خطاب به پیامبر ص است و میفرماید: آیا ندیدی؟ (علمت به آن نرسیده است) که جای تعجب دارد آن کسی که با حضرت ابراهیم به مجادله پرداخت یعنی وقتی که ابراهیم گفت: پروردگارم کسی است که زنده میکند و میمیراند و این زنده کردن و میراندن حقیقی است و تمثیل نیست. آن کافر جواب داد: من نیز زنده میکنم و میمیمرانم و این زنده کردن و میراندن مجازی است و تفره رفتن از مقابله است. ابراهیم گفت: الله کسی است که خورشید را از مشرق طلوع میدهد پس تو کاری کن تا از مغرب طلوع کند. و هدف حضرت ابراهیم این بود که به عوام بفهماند که این کافر دنبال گمراه کردن آنهاست و سخن را تحریف میکند و در اینجا بود که حضرت ابراهیم بر آن کافر چیره شد و آن کافر مات و مبهوت ماند و الله متعال کسانی را که از دلایل وجود وی استفاده نمیکنند و از طاغوت پیروی میکنند را به راه حق و به راه بهشت هدایت نمیکند.

مستندات
اظهار و بیان مساله ی ولایت الله متعال بر مومنان است که آنان را ثابت قدم داشته و غیر مومنان را خذلان میکند. (آلوسی)
گفته شده است که قصه در بیان ولایت طاغوت بر کفار است. (آلوسی)
جمهور بر این هستند که قصه در صدد بیان امر تعجب آور است قصه ی فرد کافری که الله ولی وی نبوده است و در تلاش است تا کسی را که من (الله) ولی وی هستم را شکست دهد. (آلوسی)
و تو ای حبیب الله (محمد رسول الله) خوش باش و تو را بشارت باد که پیروزی از آن توست و ببین چگونه خلیل (ابراهیم) را بر رئیس شیاطین (نمرود) پیروز گرداندم. (آلوسی)
گویند: نمرود اول کسی بود که ادعای خدایی کرده است. (آلوسی)
در وقت وقوع این مناظره بعضی گفته اند که در زمان شکستن بتها بوده است و بعضی دیگر گفته اند که در زمانی بود که نمرود قصد داشت حضرت ابراهیم را به آتش بیاندازد و گفته شده است بعد اینکه آتش به گلستان تبدیل شد بوده است. (آلوسی)
عجیب بودن قضیه این است که در برابر الله متعال به معارضه پرداخته و دلیل تراشی میکند. (ابوسعود)
همین قصه دلیل بر این است که ما باید به توحید دعوت کنیم و با مخالفان صحبت کنیم و همچنین است که تمامی انبیاء به دعوت به لا اله الا الله، امر شده اند و آماده شده اند. (تاویلات اهل السنه)
وقتی کفار را به توحید دعوت کنیم نیاز به دلیل و استدلال داریم. (تاویلات اهل السنه)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ
آیا علمت حاصل نشده است به این طاغوت گردنکش که به گمراه کردن مردم و به اخراج آنان از نور به تاریکیها مبادرت کرد. (ابوسعود)
پس طاغوت این افراد هستند. (ابوسعود)
مجادله ی وی با حضرت ابراهیم بدین سبب بود که الله متعال به وی پادشاهی داده بود و این باعث شد وی تکبر ورزد و در برابر الله بیاستد. (ابوسعود)
به وی پادشاهی داده شد تا مورد امتحان قرار گیرد همچنانکه غنی و صحت داده میشود تا مورد آزمایش قرار گیریم. (تاویلات اهل السنه)
إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ
وقتی حضرت ابراهیم بتها را شکست به زندان انداخته شد و وقتی از زندان بیرون آمد، نمرود به او گفت: این پروردگار تو کیست؟ و حضرت ابراهیم جواب داد: پروردگار من کسی است که زنده میکند و میمیراند. یعنی مرگ و زندگی را در اجساد، خلق میکند. (ابوسعود)
قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ
نمرود جواب داد: من نیز زنده میکنم و میمیرانم.
روایت شده است که نمرود دو مرد را فراخواند و یکی را کشت و دیگری را زنده گذاشت و گفت من نیز زنده میکنم و میمیرانم. (ابوسعود)
قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ
ابراهیم گفت: بر طبق مشیئت و خواست الهی خورشید از مشرق طلوع میکند پس تو ای نمرود کاری کن تا خورشید از مغرب طلوع کند. (ابوسعود)
و آن کافر گیج ماند. (ابوسعود)
حضرت ابراهیم آن کافر را مبهوت گذاشت و کافر خفه شد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
کسانی را که بر خود ظلم و ستم میکنند و با رویگردانی از قبول هدایت خود را در معرض آتش و عذاب ابدی قرار میدهند را ، الله متعال به استدلال صحیح و راه نجات و راه رفتن به بهشت را نشان نمیدهد و به آن هدایت نمیکند. (ابوسعود)
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْيِي هَٰذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا ۖ فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ ۖ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ ۖ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ۖ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ ۖ وَانْظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ ۖ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا ۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿259﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و یا بنگر به آن مردی (عزیر) که بر قریه ای گذر کرد در حالیکه آن قریه سقفش فروریخته و خراب شده بود، در وقت مشاهده ی این حالت آن مرد (عزیر) با خود گفت: الله متعال چگونه این را آباد و زنده خواهد کرد؟ پس الله برای نشان دادن چگونگی زنده گرداندن، وی را میراند و صد سال در حالت مرگ گذاشت بعد صد سال وی را برانگیخت و گفت: چه مدت در اینجا بودی؟ عزیر گفت: یک روز یا ساعاتی از روز. الله متعال فرمود: بلکه صد سال بوده است. به غذا و نوشیدنیت نگاه کن با وجود اینکه صد سال گذشته است ولی در تازگی مثل روز اولش است و بر آن گذر زمان اثر نداشته است. حال به خر خود نگاه کن که مرده واستخوانهایش از هم پاشیده و توخالی شده است و این کار ما برای نشان دادن قدرتمان به تو است و اینکه تو را بعنوان نشانه ای از قدرت خود بر زنده گردانیدن برای دیگر مردم قرار دهیم. نگاه کن استخوان خر را که چگونه بر هم جمع شده و به یکدیگر وصل میشوند و بعد اینکه اسکلت درست شد چگونه به آن گوشت میپوشانیم وقتی امر برای عزیر آشکار گشت، گفت: میدانم که الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: در زمانهای گذشته که علوم تجربی انسانها پایین بود بر این اساس از مواردی مثل قیامت و زنده شدن پس از مرگ تعجب میکردند و الله متعال از روی مهربانی برای آنها نشانه هایی عیان و مستقیم قرار میداد تا به کمک ان بتوانند راه درست را دانسته و به الله و آخرت و ارکان دیگر دین اسلام ایمان بیاورند و در عصر حاضر که به ادعای خود انسانها به علومی دست یافته اند که از گذشتگان بیشتر است مسایل مربوط به ایمان، باور به آنها راحت شده و اگر هر کسی با دید علم تجربی نیز نگاه کند، نشانه های درستی مطالب دین را به دست میآورد در گذشته دانشمندان زمین و آسمان را فنا ناپذیر میپنداشتند و وقتی پیامبران از نابودی زمین و آسمانها سخن میگفتند، انکار میکردند ولی علم عصر حاضر میداند که این آسمانها و زمین نابود شدنی است پس قیامت و برچیده شدن زمین برای ما انسانهای عصر حاضر، مسلم است پس باید به دین برگشت. و دیگر اینکه در مورد زنده شدن بعد مرگ نیز دانشمندان روی زنده کردن ماموت سیبری تلاش میکنند پس برای آنها مسلم شده است که امکان پذیر است پس باید به دین اسلام ایمان بیاورند و گفتن ممکن است کافی نیست. نتیجه اینکه معجزات انبیاء در هر زمان با توجه به فهم و درک زمان خودشان بوده است و نشانه های الهی در این زمان یافته های بشر است که همه در مواردی که به علم درست دست یافتند، کاری که کرده اند تایید دین اسلام بوده است.

مستندات
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْيِي هَٰذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا:
مثالی است برای بیان ولایت الله متعال برای مومنان. (ابوسعود)
یعنی بنگر به کسی که در مورد زنده گرداندن اموات سوال کرده بود، الله چگونه وی را هدایت کرده است. (ابوسعود)
الله متعال وی را از تاریکی شبهه به نور مشاهده رساند. (ابوسعود)
مثالی است برای بیان این مطلب که زنده گرداندن الله متعال مثل تمثیل نمرود نبوده بلکه همانند زنده گرداندن عزیر است که بعد صد سال زنده اش میکند. (بحر العلوم)
قتاده: آن سوال کننده عُزیر پسر شرخیا بوده است. (ابوسعود)
وهب وعبيدُ اللَّه بنُ عمير: ارمیا بوده است. (ابوسعود)
آمده است که ارمیا همان خضر است. (ابوسعود)
وهْبٌ وعكرِمة والربيع: آن قریه که گذر کرد، بیت المقدس بوده است. ای قول مشهور است.(ابوسعود)
بعضی نیز گفته اند که دیر هرقل بوده و بعضی نیز گفته اند که دیار سلما باد بوده است و سابر آباد نیز آمده است.(ابوسعود)
سوال عزیر از روی انکار نبوده است بلکه دوست داشت که الله متعال کیفیت و چگونگی زنده گرداندن را به وی نشان دهد. (بحر العلوم)
روایت است که وقتی بنی اسرائیل در فساد فرو رفتند و در ظلم و تعدی از حد گذراندند الله متعال بختنصر را بر آنها غالب گرداند و آنان را به اسارت گرفت و عزیر نیز جزو اسیران بوده وقتی از دست آنان رها میشود و بر بیت المقدس گذر میکند، از روی افسوس و اشتیاق به آبادی آن با میگوید: بعد خراب و نابودی و مرگ اهلش، الله متعال چگونه این را آباد و زنده خواهد کرد؟ (ابوسعود)
فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ:
روایت شده است: وقتی وارد آبادی شد از میوه اش خورد و از افشره ای که داشت نوشید و به خواب رفت و الله متعال وی را میراند در حالیکه جوان بود و مرکبش نیز مرد و غذای وی کنارش بود.
بعد هفتاد سال از مرگ وی الله متعال پادشاه فارس را همراه لشکرش به بیت المقدس فرستاد و آن بیت المقدس را آباد کردند و بختنصر را هلاک کرد و افراد باقی مانده از بنی اسرائیل را به بیت المقدس برگرداند و آبادش کردند. بعد صد سال از مرگش، زنده اش گرداند. (ابوسعود)
کلمه ی بعث را بجای احیا، آورده است برای بیان این مطلب است که این زنده گرداندن به سرعت صورت گرفته است و تدریجی نبوده است، انگار که از خواب بیدار شده باشد.(ابوسعود)
قَالَ كَمْ لَبِثْتَ:
سوال برای این است که بداند که مدت کمی نبوده است چراکه اگر مدت کمی میبود این توهم به وجود میآمد که در کل امکان پذیر است و دیگر اینکه بداند که بر چگونگی افعال الله متعال احاطه ندارد. (ابوسعود)
قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ:
به طریق تخمین و حدس گفت که یک روز یا پاسی از روز بوده است. (ابوسعود)
قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ:
الله متعال فرمود: بلکه صد سال در اینجا بوده ای. (ابوسعود)
فَانظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ:
برای اینکه چشمه ای دیگر از قدرت ما را ببینی به غذا و نوشیدنیت نگاه کن که در این مدت طولانی، هیچگونه تغییری بر آن راه نیافته است، این درحالی است که طعام و غذا خیلی زود فاسد میشوند. (ابوسعود)
وَانظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ:
به خرت نگاه کن که استخوانهایش چگونه پوک شده اند و از هم پاشیده است و خورد شده است. (ابوسعود)
این برای نشان دادن طولانی بودن مدت بودن وی در آنجا است. (ابوسعود)
وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِّلنَّاسِ:
انجام این افعال برای این بود که چگونگی زنده گرداندن را به تو نشان دهیم و خودت را نیز نشانه ای برای افرادی که تو را مشاهده کرده اند قرار دهیم. به اینصورت که تو را به اهل حاضر در آن زمان نشان دهیم در حالیکه تو از قرن گذشته هستی و دیگر اینکه بنی اسرائیل آنچه از تورات بر آنان پوشیده مانده بود را از تو بگیرند. (ابوسعود)
وَانظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا:
و الان به استخوانهای خر نگاه کن که ما چگونه زنده اش میگردانیم و چگونه استخوانها را به هم پیوند میدهیم و هر استخوان را در مکان خودش قرار میدهیم و بعد به آن استخوانها گوشت میپوشانیم. (ابوسعود)
گفته اند: ننشرها یعنی بعد اینکه به یکدیگر پیچیده و درهم بودند چگونه از هم باز میکنیم و در مکان خودش قرار میدهیم. (ابوسعود)
فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ:
وقتی آنچه که از این امور دید و متوجه شد: دانا هستم به اینکه الله بر همه چیز من جمله آنچه الان مشاهده کرده است میباشد. (ابوسعود)
هیچگونه امری بر الله متعال سنگینی نمیکند. (ابوسعود)
اعلم به صیغه ی امر نیز روایت شده است یعنی وقتی آشکار شد خطاب آمد: بدانکه الله متعال بر همه چیز تواناست. (ابوسعود)
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَىٰ ۖ قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ ۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي ۖ قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا ۚ وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿260﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یاد کن ای محمد زمانی را که حضرت ابراهیم از الله متال درخواست کرد تا به وی چگونگی زنده کردن مردگان را به وی نشان و الله متعال فرمود: آیا یقین نداری؟ حضرت ابراهیم گفت: یقین دارم ولی میخواهم که قلبم آرام گیرد به این مساله که دعایم و خواسته ام، اجابت میشود و علم یقین من به عین یقین تبدیل شود. الله متعال فرمود: چهار پرنده بگیر و قطعه قطعه کن و آنها را در هم مخلوط کن و بر سر کوهها اجزای آنها را قرار ده و بعد آن پرندگان را به سوی خودت فرابخوان تا آنها دوان دوان یا پرواز کنان بسویت بیایند و بدان که الله متعال دانای با حکمت است. نکته: برای هرکسی چه مسلمان و چه غیر مسلمان این سوال پیش میآید که زنده کردن مردگان چگونه و به چه شکل است و برای همین دانشمندان علوم تجربی نیز این دغدغه را دارند و آزمایشات مختلف نیز انجام میدهند. حال از طرف دیگر کسی هست که الله متعال به وی اعلام دوستی کرده و همراز خود گرفته است که همان حضرت ابراهیم باشد، آیا کسی غیر از حضرت ابراهیم بود، این سوال را از الله متعال درخواست نمیکرد؟ قطعا سوال میکردیم پس حضرت ابراهیم فرصت را مغتنم شمرده و درخواست کرد و جواب نیز گرفت.

مستندات
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَىٰ:
بعد مناظره حضرت ابراهیم و نمرود، قوم وی از حضرت ابراهیم در مورد چگونگی زنده گرداندن مردگان سوال کردند و حضرت ابراهیم برای اینکه میخواست اول خودش ببیند که چطور انجام میشود تا به مردم خبر دهد از الله متعال درخواست کرد تا به وی چگونگی زنده شدن مردگان را نشان دهد و این اتفاق که در این آیه وارد شده است، را به حضرت ابراهیم نشان داد. (بحر العلوم)
مقاتل: حضرت ابراهیم بر ساحلی گذر میکرد و دید که مرداری افتاده است که از آن انواع حیوانات خشکی و دریایی، تغذیه میکنند و به فکر فرو رفت که چگونه زنده گردانده میشود و از الله متعال خواست تا برایش نشان دهد که این حادثه رخ داد. (بحر العلوم)
سوال حضرت ابراهیم برای این بود که اگر از وی سوال میشد که آیا زنده شدن را خود دیده ای، بگوید: که بله خود دیده ام. (بغوی)
سعید بن جبیر: وقتی الله متعال، حضرت ابراهیم را خلیل خود گرفت، عزراییل برای بشارت دادن این امر به پیش حضرت ابراهیم رفت و حضرت ابراهیم نشانه ای بر این مطلب خواست و عزارئیل گفت: نشانه این است که اگر دعا کنی قبول شود و اگر درخواست زنده کردن مردگان کنی، درخواستت قبول خواهد شد. (بغوی)
قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن
الله متعال فرمود: مگر زنده گرداندن مردگان را تصدیق نداری؟ (بحر العلوم)
سوال الله متعال برای این بود تا بر افراد دیگر، اقرار و ایمان حضرت ابراهیم پوشیده نماند. (بحر العلوم)
قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي
حضرت ابراهیم گفت: بله ایمان دارد و تصدیق میکنم ولی میپرسم تا قلبم آرام گیرد. (بحر العلوم)
سعید ابن مسیب: سوال من برای این است که قلبم بر اینکه مرا خلیل خود گرفته ای، آرام گیرد. (بحر العلوم)
قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّيْرِ
در روایات آمده است که طاوس و پرندگانی را که در اسم و رنگ و پر با هم تفاوت داشتند را گرفت. (بحر العلوم)
فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ
آنها را بِبُر. (بحر العلوم)
سدی: در هم بکوب. (بحر العلوم)
اخفش: پیش خودت جمع کن. (بحر العلوم)
مقاتل از اعمش: یعنی چهار پرنده بگیر و قطعه قطعه کن و آنها را در هم مخلوط کن. (بحر العلوم)
ثُمَّ اجْعَلْ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٍ مِّنْهُنَّ جُزْءًا
بعد آنها را بر چهار کوه تقسیم کن.
ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا
حضرت ابراهیم اینکار را انجام داد و آنان را فراخواند و آنان با پای خودشان پیش ابراهیم آمدند. (بحر العلوم)
گفته شده است که بادهای چهارگانه که در روز قیامت خواهد وزید از هر طرف وزیدن گرفته و اجزای پرندگان را به هوا برده و جمع کرد تا اینکه اعضای هر پرنده ای در جای خودش قرار گرفت و حضرت ابراهیم نظاره گر آن بود. (بحر العلوم)
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
الله متعال حکیم است و حکم به زنده شدن کرده است و سوال من نه از روی شک بوده بلکه برای آرامش قلبم به خلیل الله بودن، بوده است. (بحر العلوم)
مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ ۗ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿261﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مثال کسانیکه در راه خدا صدقه میدهند به مانند کشاورزی است که بذری را کاشته است و آن بذر هفت خوشه رویانده است یعنی سبب روییدن آن شده است که در هر خوشه ی آن هفتصد دانه به محصول داده است و الله متعال به فضل خود برای هرکس که صلاحیت دارد بیشتر و بیشتر ثواب عطا میکند و هرچه مال حلالتر و اخلاص خالصتر و امید به الله بیشتر باشد، الله متعال ثواب شخص را بیشتر میکند و در هفتصد نمیماند بلکه با توجه به صلاحیت تا بی نهایت ثواب بیشتر عطا میکند و فضل الله گنجایش این افزایش را دارد و میداند که چه کسی لایق آن است.

مستندات
در شان حضرت عثمان و عبدالرحمن بن عوف نازل شده است. (بحر العلوم)
قضیه از این قرار است: وقتی رسول الله ص به صدقه دادن برای غزوه (جنگ) تبوک، مردم را تشویق کرد، حضرت عبدالرحمن پسر عوف، چهار هزار درهم نقره برای رسول الله ص آورد و گفت: یا رسول الله ص، هشت هزار داشتم و نصف آن را برای خود و خانواده ام نگه داشته ام و چهار هزار آن را به الله متعال قرض داده ام. رسول الله ص فرمودند: الله متعال به آنچه صدقه داده ای و به آنچه نگه داشته ای برکت دهد. حضرت عثمان گفت: یا رسول الله تجهیز کسانیکه نیاز به تجهیز دارند بر گردن من. (بحر العلوم)
مَّثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ
مثال صدقه ای که در راه خدا داده میشود به مانند بذری است که... (بحر العلوم)
و یا مثال کسانیکه در راه خدا خرج میکنند به مانند کسی است که بذری را کاشته است... (بحر العلوم)
که هفت خوشه داده است و در هر خوشه صد دانه است که جمعا هفتصد دانه میشود. (بحر العلوم)
الله متعال صدقه دهنده را به کشاورز و به صدقه را به بذر تشبیه کرده است که الله متعال به هر صدقه هفتصد برابر آن را میدهد. (بحرالعلوم)
وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاءُ
و الله متعال برای هرکس که خواست از این نیز بیشتر خواهد داد. (بحر العلوم)
تا آن اندازه که ذکر شد و بیشتر از آن را عطا میکند. (ابوسعود)
مثال صدقه دهنده به مانند کشاورزی است که هرچه مهارتش بیشتر باشد و بذرش خوب باشد و زمین خوب داشته باشد، محصولش بیشتر میشود، پس اگر صدقه دهنده صالح باشد و از مال حلال بدهد و به مکانی که صدقه میخورد بدهد، ثوابش بیشتر خواهد بود. (بحر العلوم)
بر حسب اخلاص و زحمتی که کشیده است، به فضل خودش، ثواب را برای صدقه دهنده بیشتر میکند. از این جهت است که ثواب اعمال، تفاوت است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
فضل الله فراخ است برای بیشتر عطا کردن و داناست به آنچه صدقه میدهند و به چه منظور میدهند. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى ۙ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿262﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه انفاق میکنند و مهمتر از آن بعد انفاق منت نگذاشته و آزاری به نفقه گیرنده نرسانند، اجر موعود آنها نزد الله متعال محفوظ است و ترس کم شدن ثواب نداشته باشند و غم ترک اموال در دنیا را نداشته باشند. نکته: صدقه دادن و انفاق کردن اگر واقعا برای رضای الله صورت گیرد، انسان را در دنیا در مواجهه با مشکلات، و غلبه بر آن یاری میرساند و در وقت مرگ نیز ترس عذاب نخواهد داشت و غم فراغ مال دنیوی نخواهد داشت.

مستندات
الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
بیان کیفیت صدقه دادنی است که در آیه ی قبلی بیان داشت که ثواب بیشتر میشود. (ابوسعود)
در شأن حضرت عثمان نازل شده است که چاه رومه را خریده و برای مسلمانان وقف کرد. (بحر العلوم)
ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى
در پی انفاق یا در پی آنچه انفاق کرده اند و صدقه داده اند، منت و آزاری نمیرسانند. (ابوسعود)
منّ: آنچه به کسی احسان کرده ای را به حساب بیاوری و به وی این مطلب را برسانی که من بخاطر این نیکی، حقی برگردنت دارم. (ابوسعود)
اذی: یعنی بخاطر نیکی کردن به نیکی شده، دست درازی کنی. (ابوسعود)
تقدیم من بر اذی بخاطر کثرت وقوع آن بین مردم است. (ابوسعود)
از اذی این است که به کسی کمک کنی و این کمک را به کسی که کمک گیرنده دوست ندارد مطلع شود را مطلع کنی. (بغوی)
من و اذی اینکه کسی را به جنگی میفرستد و یا به کسی خرجی میدهد بعد به وی میگوید: در راه خدا این مقدار نفقه دادم و هدفش الله نیست و یا به طرف یادآوری میکند و میگوید: مگر من به تو این مقدار صدقه نداده بودم؟ (الدر المنثور)
براء پسر عازب کسی بود که بر خانواده اش انفاق زیاد میکرد و رسول الله ص فرمودند: ای براء نفقه و خرجی دادن به مادرت در چه کیفیتی است؟ براء جواب داد: به بهترین حالت است. رسول الله ص فرمود: خرجی دادن به همسرت و فرزندت و خادمت، صدقه است، منت و اذیت در پی نداشته باشد. (الدر المنثور)
ترک منت و اذیت از خد صدقه برتر است. (نسفی)
لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
بر حسب آنچه به آنها در ضمن تمثیل وعده داده شده است، اجر ثابت است. (ابوسعود)
ثوابش در آخرت است. (بحر العلوم)
تاکید اجر و بیان اینکه اجرش نزد الله است، شرافت انفاق را نشان میدهد. (ابوسعود)
وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
ترس رسیدن ناگواری در دنیا و آخرت، بر آنها نیست. (ابوسعود)
غم حاصل نشدن مطلوب نیز بر آنها نیست. (ابوسعود)
ترسی بر انها از اینکه عذابی بر آنها، برسد نیست و از آنچه در دنیا میگذارند و میروند، غمی به آنها نمیرسد. (بحر العلوم) یعنی وقتی مردند ترس عذاب و غم فراغ مال دنیا ندارند.
ترس کم شدن اجر نیست و غمی از این بابت که اجر نداشته باشد، نیست. (نسفی)
قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى ۗ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ ﴿263﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

در وقت سوال و درخواست گدا، سخنی نیک گفتن وبا سخن راضی گرداندن و از اصرار گدا چشم پوشی کردن و امر به معروف کردن، از صدقه ای که همراه منت و اذیت گدا و کسیکه که درخواستی دارد، بهتر و خوب است. و الله متعال از عطای همراه منت و اذیت بی نیاز است و فقرا را از راهی دیگر روزی خواهد داد و اگر عذابی بر منت گذاران فرو نمیفرستد نه برای اینکه آنان مستحق عذاب نباشند بلکه برای این است که الله متعال بردبار است و در عذاب دادن شتاب نمیکند.

مستندات
قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ :
سخن زیبایی که دل آن را میپذیرد و ابا نمیکند، در رد کردن گدا و سائل بدون عطای چیزی... (ابوسعود)
نیاز فقیر را از دیگران پوشیده دارد و حرمت و آبروی وی را حفظ کند. (مفاتیح الغیب)
دعا کردن و از الله امید داشتن. (البحر المحیط)
گفته شده: دعا برای برادر در وقت حاضر نبودن وی. (البحر المحیط)
آمده است: امر به معروف از صدقه ی همراه منت، برتر است. (البحر المحیط)
قول معروف یعنی تشویق دیگران به انفاق است. (البحر المحیط)
ضحاک: در مورد اصلاح و آشتی بین مردم نازل شده است. (مظهری)
وَمَغْفِرَةٌ
پوشیدن آنچه از سائل از اصرار در درخواست خود و مسائل دیگر که باعث میشود که طرف احساس بدی داشته باشد، و گذشت از آن..... (ابوسعود)
و اگر مغفرت و آمرزش را از طرف الله بدانیم پس خیر نیز متوجه مسئول (از وی چیزی خواسته شده) خواهد بود یعنی مورد آمرزش الله قرار گرفتن بخاطر رد جمیل و با گذشت برای وی بهتر و خیر است. (ابوسعود)
برای سائل عذرش را در عدم عطا بیان کند و طلب بخشش کند. (بیضاوی)
خَيْرٌ
برای گدا بهتر است .... (ابوسعود)
مِّن صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى:
از صدقه ای که اذیت در پی داشته باشد. (ابوسعود)
چراکه این صدقه ضرر در پی دارد. (ابوسعود)
این جمله در تقریر آیه ی قبل است یعنی ترک من و اذی توصیه میشود. (ابوسعود)
خیر بودن برای این است که در سخن نیک انتظار ثواب است و در صدقه همراه با منت و اذیت عذاب. (الفواتح الالهیه)
وَاللَّهُ غَنِيٌّ
و فقرا را نیازمند تحمل من و اذیت نمیگرداند بلکه آنان را از راهی دیگر روزی خواهد رساند. (ابوسعود)
حَلِيمٌ
در عذاب منت گذاران و اذیت کنندگان شتاب نمیکند نه اینکه آنان بخاطر منت و اذیت، مستحق عذاب نباشند. (ابوسعود)
جمله ی برای وعد و وعید است و برای همین آیه ناظر به خیریت برای سائل است. (ابوسعود)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۖ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا ۖ لَا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ ﴿264﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان اورده اید، با منت گذاشتن و اذیت کردن، کمک گیرنده و بالتبع اذیت و منت بر الله ، اجر و ثواب صدقه ی خود را باطل نکنید، همانند منافقی که صدقه دادنش برای ریا است و به الله و آخرت ایمان ندارد تا انتظار اجر اخروی داشته باشد، و الله متعال کسانی را که ریا میکنند و کفران نعمت میکنند و کفر میورزند تا وقتی که بر کفر راضی هستند، هدایت نمیکند. نکته: اجر و ثواب به دو امر باطل میگردد یکی با کفر و عدم ایمان و دیگری با منت گذاشتن و اذیت کردن بعد صدقه دادن.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ
با منت نهادن بر صدقه گیرنده. (مظهری)
ابن عباس: با منت نهادن بر الله. (مظهری)
رسول الله ص: به بهشت نرود، منت گذار و عاق کنندگان. (مظهری) عاق کردن والدین یعنی آنان را از خود بزار گرداندن و ناراضی گرداندن.
اجر صدقه را با منت و اذیت باطل نکنید. (ابوسعود)
كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
ابطال صدقه ای همانند ابطال کسیکه انفاق میکند تا مردم انفاق وی را ببینند. (مظهری)
صدقات خود را با منت و اذیت ابطال نکنید همانند ابطال منافقی که نفقه اش برای نشان دادن به مردم است و از انفاقش رضایت الله را نمیطلبد و انتظار ثواب در آخرت را نیز ندارد. (نسفی)
منظور از ابطال صدقه، محروم شدن از ثواب آن و عدم قبول ان نزد الله متعال است. (قرطبی)
وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
این عدم ایمان به الله و روز آخر، قید باطل شدن صدقه نیست بلکه صدقه ی از روی ریا، خود ثواب آن را باطل میکند. (مظهری)
ذکر عدم ایمان برای آگاهی دادن این مطلب است که ریا در شان مومن نبوده بلکه از اعمال منافق است. (مظهری)
فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا
مثال ریا کننده همانند سنگ صاف و سختی است که بر آن خاک نشسته است که بر آن باران درشت قطره رسیده است و ان سنگ را صاف و بدون خاک گردانده است. (مظهری)
مثال کسیکه صدقه اش نفعی برای وی ندارد... (نسفی)
لَّا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِّمَّا كَسَبُوا
از آنچه در دنیا کسب کرده اند، در آخرت، نمیتوانند استفاده ای ببرند. (مظهری)
ثواب صدقه ی چیزی از اعمال خود را در آخرت نمی یابند.
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ
تا زمانی که کفر را اختیار میکنند، الله هدایتشان نمیکند. (نسفی)
اشاره به این مطلب است که ریا و من و اذی از صفات کفار است و شایسته ی مومن نیست که این امور را مرتکب شود. (مظهری)
معنی آن این است که هرکس از این امور انجام دهد وی در حق نعمت دهنده ی حقیقی، کفران نعمت و نا سپاسی کرده است. (مظهری)
رسول الله ص: الله متعال میفرماید: من بی نیازترین شرکاء از شریک شدن هستم، هرکس عملی انجام دهد و غیر من را با من در آن شریک گرداند، وی را با آن شریک رها میکنم و در روایتی من از وی بیزارم. (مظهری)
وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿265﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مثال کسانیکه برای کسب رضایت الله متعال صدقه میدهند و این کار برای چشم داشت اجر آن به نزد الله است و برای ذخیره ی آخرت صورت گرفته است و برای تثبیت ایمانشان باشد، بمانند باغی در مکان مرتفع است که اگر به آن باغ باران درشت برسد میوه اش چندبرابر میشود و اگر آن نیز نرسد بلکه باران ریز هم برسد، بار میدهد یعنی نفقه وقتی برای الله متعال بود چه کم و چه زیاد، نزد الله ثوابش چند برابر میشود و یا اینکه وقتی نفقه برای کسب رضایت الله متعال باشد اجر آن بسته به احوال نفقه دهنده، دوچندان میشود و الله متعال به همه چیز به نهان و آشکار بیناست.

مستندات
وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ
و این عملش را برای تصدیق اسلام و برای تحقق ثواب برای خودش انجام میدهد. چراکه وقتی مسلمانی دست به انفاق میزند این نشان دهنده ی تصدیق وی به اسلام و نشان دهنده ی ایمانش به پاداش برای خودش است.(نسفی)
تثبیتا یعنی بعض نفس خود را به ایمان تثبیت کرده است چراکه مال نیمه ی دیگر روح است وقتی مال را میبخشد یعنی بعض خود را بخشیده است و کسیکه جان و مال خود را به اسلام ببخشد کل خود را بخشیده است. (بیضاوی)
این جمله نشان دهنده ی این مطلب است که هدف از نفقه در راه الله، تزکیه ی نفس از بخل و حب مال است. (بیضاوی)
برای تثبیت مال انجام میدهند چراکه آنچه میماند، مالی است که در آخرت به تو نفع برساند و غیر آن هلاک شده است.(مظهری)
كَمَثَلِ جَنَّةٍ:
مثل بستانی است... (نسفی)
بِرَبْوَةٍ
در مکانی مرتفع... (نسفی)
تخصیص باغ در مکان مرتفع برای این است که درختان آن تمیزتر و میوه اش خوشتر است. (نسفی)
أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ:
منظور از اکل میوه است. (نسفی)
وابل: باران درشت قطره. (بیضاوی)
ضعفین:
دوبرابر آنچه قبل رسیدن باران وابل میوه میدهد. (نسفی)
گفته شده است: چهار برابر است. (ابوسعود)
فَإِن لَّمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ
پس آن باغ را باران ریز قطره نیز آن را بسنده است بخاطر اینکه زمینش خوب است. (نسفی)
یا اینکه مثال مومن نفقه کننده حال آنها نزد الله همانند باغی در مکان مرتفع است و نفقه ی زیاد و کم آنها همانند باران درشت قطره و ریز قطره است. (نسفی)
یعنی همچنانکه زمین خوب را رسیدن باران درشت و ریز هردو باعث زیاد شدن میوه ی ان میشود، نفقه ی کم و زیاد نیز چنین است وقتی که هدف از نفقه کسب رضای الله باشد، الله متعال اجرش را زیاد میکند. (نسفی)
هدف مثل این است که نفقات آنان نزد الله زیاد میشود هرچند هریک به قدر حال خودش باشد. (بیضاوی)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
اعمال شما را میبیند که بر زیاد شدن است یا کم شدن و همچنین بر نیات شما نیز بیناست که از روی ریا انجام میشود و یا که از اخلاص است. (نسفی)
چیزی بر الله متعال پوشیده نمیماند. (ابوسعود)
أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ﴿266﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آیا کسی از شما دوست دارد که وی را باغی از نخل و انگور باشد و نهرها جاری باشند و در آن انواع میوه ها باشد، و به وی کهنسالی رسیده باشد و بچه هایش نیز عاجز از عمل باشند و بعد به آن باغ گردبادی برسد که در آن آتش است و باغ را به آتش بکشد؟ آیا دوست دارید در این وضعیت قرار بگیرید؟ جواب آن قطعا خیر است. پس این مثال کسانی است که از روی ریا انفاق میکنند و ایمان به آخرت ندارند. آنچنانکه این مثال صدقه ی مقبول و غیر مقبول را بیان داشت، برای شما مثالهای دیگر نیز خواهد زد باشد که فکر کنید و عبرت بگیرید و اعمال خودتان را برای رضای الله انجام دهید و مثل این پیرمرد نشوید و اینکه بدانید روز قیامت است که انسان در نیازمندترین حالت قرار میگیرد.

مستندات
أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ
آیا احدی از شما دوست دارد که باغی از درختان نخل و انگور داشته باشد؟(خازن)
ذکر نخل و انگور برای این است که اشرف و بهترین میوه ها هستند و دیگر اینکه این دو هم غذا هستند و هم جهت تفنن و لذت خورده میشوند. (خازن)
مثال کافر همانند مرد پیری است که باغ دارد و بچه های خرد و عاجز است و تنها راه معیشت وی همین باغ است... (بحر العلوم)
تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
از تمام خوبی آن اینکه در زیر آن نهرها جاری هستند و سبب فزونی ثمرات ان هستند. (خازن)
لَهُ فِيهَا مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ
منظور از ثمرات تمام منافع باغ است چه میوه باشد و چه غیر آن. (نسفی)
وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ
نیازهای وی فزونی یابد و برای وی چیزی غیر از این باغ نباشد در نتیجه در محتاجترین حالت به این باغ قرار گرفته است. (خازن)
وی را پیری رسیده است. (نسفی)
وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ
و برای وی کودکانی باشد که بخاطر خرد بودن و ضیعف بودن، عاجز از حرکت باشند. (خازن)
فَأَصَابَهَا
به آن باغ... (خازن)
إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ
گردبادی برسد و آن باغ را آتش بزند درحالیکه در شدیدترین حالت نیاز به آن باغ قرار داشت. (خازن)
این مثال منافق و ریاکار است که کارهایی انجام میدهد که در ظاهر همانند این باغ خوش و خرم است و وقتی پیر میشود و بچه های عاجز دارد و در نیاز شدید به این باغ است، بادی میآید همه را میسوزاند و کاری از دست وی بر نمیآید، همچنین است حال کسی که اعمال خیر انجام داده است ولی هدفش الله نبوده است ودر روز قیامت که نیاز شدید به آن دارد میبیند که همه سوخته اند و کاری از دست وی بر نمیآید. (خازن)
حضرت عمر رض روزی به اصحاب رسول الله ص گفت: این آیه در مورد چه نوع فردی نازل شده است؟ اصحاب رسول الله ص جواب دادند: الله بهتر میداند. حضرت عمر گفت: بگید میدانید یا که نمیدانید در این حال حضرت ابن عباس گفت: در دل من چیزی هست یعنی نظری در این مورد دارم، حضرت عمر گفت: بگو ای پسر برادرم، و خودت را کوچک مشمار. حضرت ابن عباس گفت: الله متعال این را برای عمل و کاری مثال زده است. حضرت عمر: برای چه عملی؟ برای مردی غنی که در طاعت الله متعال است و بعد الله متعال شیطان به وی میفرستد و آن مرد مشغول گناه میشود تا اینکه تمام خیراتش را میسوزاند. (خازن)
بادی همراه آتش میآید و آن باغ را میسوزاند و وی را نیز قدرت دوباره کاشتن نیست و کودکان وی نیز نمیتوانند به وی کمک کنند و متحیر مانده است، حال کافر نیز چنین است وقتی با پروردگارش ملاقات میکند و نیاز شدید دارد، چیزی نمییابد و خودش از دفاع عاجز است و کسی نیز نمیتوانند به وی کمک کنند و نمیتواند به دنیا برگردد همچنانکه نمیتواند جوان شود، در حالیکه در نیازمندترین حالت قرار دارد(بحر العلوم)
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ
همچنانکه الله متعال برای شما مساله ی نفقه ی مقبول و غیر مقبول را بیان داشت، آیات دیگر را نیز بیان میکند تا باشد که شما فکر کنید و پند پذیرید. (خازن)
ابن عباس: باشد که در زوال دنیا و در اقبال و آمدن آخرت، تفکر کنید. (خازن)
امثال اینها را بیان میکند تا باشد که عبرت گیرید. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ ۖ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ ۚ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ ﴿267﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، صدقه دهید از آنچه که کسب کرده اید و از آنچه که ما برای شما از زمین خارج کرده ایم و قصد شما در وقت صدقه دادن این نباشد که از اموال پست بعنوان صدقه بدهید آن پستی که اگر به خود شما داده میشد، گرفتن آن را مسامحه میشمردید نه اینکه حق خود را گرفته باشید. و بدانید که الله نیازی به نفقه و صدقه ی شما ندارد و الله متعال مورد ستایش است. نکته: امر به صدقه دادن از کسب شد و این دلیل بر واجب بودن زکات از اموال تجاری است. نکته: الله فرمود از آنچه ما برای شما از زمین خارج کرده ایم پس فکر نکنند که از اموال خود دارند صدقه میدهند بلکه اول یادشان باشد که الله این اموال را به آنها داده است و حال میخواهد که مقداری از آن را به فقرا داده شود. نکته: اینکه الله این را برای شما بیان میکند بخاطر خودتان است تا از ثواب صدقه بیشتر بهره مند شوید. نکته: اگر از اموال پست بدهد، وظیفه ادا خواهد شد ولی باید ما به التفاوت آن را نیز بپردازد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا
مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ
از برگزیدگان کسبتان.. (بغوی)
ابن مسعود: از حلال کسبتان.. (بغوی)
این آیه دلیل بر حلال بودن کسب درآمد است. (بغوی)
و دیگر اینکه دلیل است بر اینکه کسب حلال و حرام داریم. (بغوی)
دلیل بر واجب بودن زکات از اموال تجاری است. (نسفی)
رسول الله ص: پاکترین چیزی که مرد میخورد آن چیزی است که کسب خودش باشد و فرزند انسان جزو کسب وی است. (بغوی)
رسول الله ص: بنده ای کسب حرام انجام نمیدهد و بعد صدقه بدهد و از وی قبول کرده شود و خرج کند و برکتی از آن بیابد، ترکه نگذارد، همه ی اینکارها نمیشود مگر اینکه برای وی عذاب آتش را بیشتر میکند. قطعا الله بدی را با بدی پاک نمیکند بلکه بدی را با نیکی پاک میکند و خبیث، خیث را محو نمیکند. (بغوی)
وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الْأَرْضِ
از دانه و میوه و معادن. (نسفی)
این امر به عشر دادن از زراعت است. (بغوی)
رسول الله ص: انسانی درختی نکارد و زرعی را کشت نکند و از آن انسان و حیوان و پرنده نخورد مگر اینکه خوردن انها برای وی صدقه است. (بغوی)
وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ
خبیث اموال خود را برای انفاق قصد نکنید. (بغوی)
مال پست را برای انفاق تخصیص ندهید. (نسفی)
از براء بن عازب: انصار در وقت چیدن خرما، خوشه های خرما را با ریسمانی بین ستون های مسجد میبستند و فقرای مهاجرین از آن میخوردند و بعضی از آنها از خرمای پست آویزان میکردند و فکر میکردند که این از انجا که خوشه ها خیلی زیا بودند از این نوع نیز جایز باشد پس این آیه در مورد این افراد نازل شد. (بغوی)
در این دلیل است بر اینکه از اموال خوب، پست را زکات داده نشود. (تاویلات اهل سنت)
وَلَسْتُم بِآخِذِيهِ إِلَّا أَن تُغْمِضُوا فِيهِ
یعنی اگر کسی از شما از دیگری حقی داشت و آن شخص بدهکار اینچنین جنسی بیاورد شما آن را به حساب این میگذارید که انگار از حق خود چشم بسته اید. (بغوی)
حسن و قتاده: اگر این نوع از خرما را در بازار دیدید که فروخته میشود قطعا شما آن را به قیمت خوب نمیگرفتید. (بغوی)
از براء: اگر به شما چنین چیزی هدیه میداد و شما آن را میگرفتید درحالیکه از روی حیای از طرف میگرفتید و در دل ناراحت هستید، پس شما چطور آنچه را که برای خود راضی نیستید، راضی میشوید که برای من بدهید. (بغوی)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ
الله بی نیاز از صدقات شماست. (بغوی)
از صدقات شما بی نیاز است و امر به از خوب اموال صدقه دادن برای این است که خودتان از ان نفع ببرید. (بیضاوی)
و در افعالش، مورد ستایش است. (بغوی)
مستحق ستایش است. (نسفی)
با قبول صدقات و پاداش دادن به آن، انفاق کننده را ستایش میکند. (بیضاوی)
الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ ۖ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿268﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

شیطان به شما القا میکند که اگر انفاق کنید وصدقه دهید خود فقیر خواهید ماند و با صدقه از اموال شما کم خواهد شد و امر به بدی میکند از قبیل بخل و زکات ندادن و امثال آن و در مقابل الله متعال به شما وعده میدهد که در انفاق و صدقه دادن، آمرزش گناهان است و فزونی نعمت است. و الله متعال فراخ دست است و داناست. نکته: روش شیطان و استدلال شیطان اینگونه است که میگوید: اینقدر مال صدقه دهی یعنی از اموالت کم شده است پس صدقه زیان آور است. نکته: شیطان میگوید چراکه صدقه به دیگران درحالیکه میتوانی با آن خوش بگذرانی و به خودت خرج کنی. نکته: در مقابل الله متعال میفرماید با صدقه دادن اموال کم نمیشوند بلکه زیاد نیز خواهد شد چراکه روزی و فزونی آن دست الله است. حال ما باید توجه کنیم در کدام سمت قرار داریم و کدام استدلال را میپذیریم. الله توفیق فزونی نعمت و آمرزش گناهان عطا کند که وی تعالی صاحب آنهاست.

مستندات
الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ
شیطان میگوی: صدقه ندهید و انفاق نکنید چراکه خودتان به آن نیاز پیدا خواهید کرد. (بحر العلوم)
از فقر میترساند و میگوید اموال خود را برای خودت نگهدار چراکه اگر صدقه دهی، فقیر خواهی شد.(بغوی)
وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ
کلبی: شما را از زکات منع میکند. (بحر العلوم)
به بخل امر میکند. (بغوی)
گفته میشود: به جمیع بدی ها زشتی ها از قبیل زنا و سخن دروغ، امر میکند. (بحر العلوم)
کلبی: هرآنچه در قرآن که کلمه ی فحشاء آمده است به معنی زنا است الا در این آیه. (بغوی)
وَاللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ
الله وعده میدهد که در انفاق مغفرت و فضل است. (ابوسعود)
و الله وعده ی آمرزش گناهان شما را میدهد. (بحر العلوم)
مغفرت ستر است بر بندگانش در دنیا و آخرت. (قرطبی)
وَفَضْلًا
و در دنیا نیز صدقه ای که داده اید را جای آن را پرمیکند. (بحر العلوم)
روزی و پرشدن مکان صدقه را وعده میدهد. (بغوی)
گفته شده: فضل یعنی ثواب در آخرت است. (ابوسعود)
فضل توسعه در دنیا و صاحب نعمت بودن در آخرت است. (قرطبی)
فضیلت حاصله برای نفس از کسب سخاوت و جود چراکه مال فضیلت خارجی است و با انفاق آن را به فضیلت داخلی تبدیل کرده است و قدرت و ملکه ی جود فضیلت نفسانی است که در مقابل آن بخل نفسانی است که با انفاق بخل را برداشته است و جود را نهادینه کرده است. (نیسابوری)
وَاللَّهُ وَاسِعٌ
فضلش فراخ است. (بحرالعلوم)
قدرت و فضلش وسیع است پس آنچه وعده داده است از مغفرت و فضل را عملی خواهد کرد. (ابوسعود)
عَلِيمٌ
به آنچه صدقه میدهید، داناست. (بحر العلوم)
به محل صدقات داناست. (بحر العلوم)
دانای در حد اعلی است و انفاق شما را میداند و اجر آن را ضایع نخواهد کرد و آنچه از فضل و جانشین کردن بجای صدقه را میداند پس خلف وعده ای نخواهد بود. (ابوسعود)
یعنی الله از فراخ دستی عطا میکند و میداند که فضل را کجا قرار دهد. (قرطبی)
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ ﴿269﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال بر اساس علم و فضلش به هرکس که بخواهد، حکمت را عطا میکند و اعتراضی بر وی تعالی نیست و اگر به کسی حکمت داده شد، بداند که وی خیر زیادی نصیب وی شده است پس قدر آن را بداند. و از این سخن کسی پند نگیرد مگر انکه دارای عقل وفهم سلیم باشد و دنبال حقیقت باشد. نکته: با توجه با اقوال آمده در تعیین حکمت ماحصل آن این است که علوم دینی جزو حکمت است و علوم دیگر نیز به شرط نفع برای مسلمانان و بشریت و در راستای تحقق رضایت الله صورت بگیرد، آنها نیز جزو حکمت هستند. نکته: در کتب فقه میخوانیم که هرآنچه که برای مسلمانان و پیشرفت آنان لازم است و برای مقابله با کفار لازم است، ان علم جزو فرض کفایی است که اگر عده ای به آن مشغول شوند، گناه ترک آن از همه ی مسلمانان، برداشته میشود و اگر کسی از مسلمانان به آن علم مشغول نشود و نیاموزد همه ی مسلمانان گناهکار هستند.

مستندات
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ
از بندگانش به هرکه خواست عطا میکند. (قرطبی)
به موجب وسعت فضلش و احاطه ی علمش عطا میکند. (ابوسعود)
سدی: حکمت در اینجا: به معنی نبوت است. (قرطبی)
ابن عباس: شناخت پیدا کردن به قرآن است از فقه آن و نسخ و محکم و متشابه و غریب آن و مقدم و موخر آن است. (قرطبی)
حکمت همان سنت رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی علم نافع و عمل بدان است که تو را به رضای الله برساند و آن به جز از طریق وحی حاصل نخواهد شد پس حکمت اصالتا برای انبیا است و ورثاتا برای بقیه ی مردم است.. (مظهری)
قتاده: به معنی درست بودن در قول و فعل است. (قرطبی)
و این دلیل بر درستی اجتهاد در دین است. (تاویلات اهل سنت)
قتاده و مجاهد: فهم قرآن است. (قرطبی)
حکمت همان فقه است. (تاویلات اهل سنت)
ابن زید: فهم در دین است. (قرطبی)
امام مالک: فهم در دین و فقه در دین و تبعیت از آن است. (قرطبی)
از امام مالک: طاعت الله است و فقه در دین و عمل به آن است. (قرطبی)
حسن: حکمت همان ورع و پرهیزگاری است. (قرطبی)
اصل حکمت تحقیق این مساله است که هر چیزی را در مکان خودش قراردهی و حق به مستحقش برسانی. (تاویلات اهل سنت)
اصل حکمت خودداری از سفه و نادانی است و سفه یعنی هر فعل ناشایست است. (قرطبی)
رسول الله ص: هرکس را که الله برای وی خیر بسیار اراده کند، وی را فقه در دین عطا میکند. و فقه یعنی فهم آن. (نجاح القاری)
وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا
و کسیکه به وی حکمت و فهم قرآن داده شود، همانا به وی برترین عطایی داده شده که از کسیکه کتب اولین را از صحف و غیره جمع کرده است بهتر است. (قرطبی)
از حفظ نفس در دنیا و دفع عقوبات در آخرت را به وی داده شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
از انچه که بیان شد کسی پند نمیگیرد مگر صاحبان فهم و عقل. (تاویلات اهل سنت)
صاحبان عقل خالص از شائبه ی وهم و تبعیت از شهوت. (ابوسعود)
وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ ۗ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ ﴿270﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

هرآنچه که خرج کردید و هرآنچه نذر کرده اید، الله آنها را میداند و بدانید که کسیکه ظالم باشد و در غیر موضعش خرج کند را یاوری برای یاری رساندن برای وی نیست. نکته: انفاق یعنی خرج کردن چه در راه خیر باشد و چه در راه شر پس الله میداند چه کسی چه خرجی کرده و به چه جایی خرج کرده است و آنچه باید یادمان باشد اینکه افعال دنیوی و معاملات و رفتار ما با دیگران دو طرفه نیست که تو و آن راضی بود تمام باشد بلکه در همه ی امور سه ضلعی است که یک ضلع و اصل آن الله متعال است.

مستندات
وَمَا أَنفَقْتُم مِّن نَّفَقَةٍ
از نفقه ی بسیار و یا کم و نفقه ی سری و یا علانی در راه حق و یا باطل را ... (مظهری)
آنچه که از زکات ادا کردید و یا صدقه دادید را... (جلالین)
أَوْ نَذَرْتُم مِّن نَّذْرٍ
آنچه برای الله بر خود لازم گردانده اید از عبادات چه با شرط چه بدون شرط را... (مظهری)
نذر کردید و به آن وفا کردید را... (جلالین)
فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ
میداند وبر آن اساس شما را جزا خواهد داد. (مظهری)
وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ
کسانی که در راه الله انفاق نمیکنند و به نذر خود وفا نمیکنند و یا از روی ریا و یا در راه معصیت خرج میکنند را ، یاورانی نیست که آنان را یاری کنند و از آنها عذاب الله را دفع کنند. (مظهری)
إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ ۖ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۚ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ﴿271﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر صدقه ی خود را آشکارا بدهید، این چه پسندیده است و اگر آن را مخفی کرده و به فقرا که مصرف زکات هستند، بدهید این بهتر است و صدقه دادن باعث میشود که الله متعال گناهان شما را بیامرزد و الله به آنچه در سر و در آشکار انجام میدهید، آگاه است پس دغدغه ی این را نداشته باشید که آیا صدقه ایکه سری داده ام و بدون شاهد بوده، قبول میشود یا خیر. نکته: این آیه بعد آیاتی آمد که بعضی از روی ریا صدقه میدادند و بعض دیگر برای رضای الله حال وقتی بحث ریا پیش آمد آن صدقه دهندگان که برای رضای الله صدقه میدادند برای آنان این سوال پیش آمد که حال ما چه خواهد شد پس الله متعال در این آیه بیان داشت که وقتی برای رضای الله بود آشکارا صدقه دهید خوب است و پسندیده و اگر خفیه دهید از ریا دورتر خواهد بود و این سوال نیز پیش نخواهد آمد. نکته: اصل در فعل نیت و قصد ما است که تعیین میکند کدام بهتر است اگر آشکارا صدقه دادن باعث خجالت طرف شود پس خفیه داده شود و اگر هدف ما تشویق دیگران است و از خود مطمئن هستیم که باعث ریا نمیشود پس آشکارا بهتر خواهد بود. نکته : در جامعه به طور کلی هردو باید باشد و خصوصا فرائض آشکار باشد چراکه بنده خود یک مسیحی را دیدم که ادعا میکرد که نباید روزه بودن خود را به دیگران بفهمانی و همین باعث شده بود که دیگر کسی از مسیحیان روزه نگیرند و اگر هم باشد خیلی کم و از جامعه ی آنها برچیده شده بود.

مستندات
إِن تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ
اگر صدقات را آشکارا بدهید، چه پسندیده است این آشکار کردن. (نسفی)
وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ
اگر مخفیانه به مصرف و مستحق آن برسانید،.. (نسفی)
فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ
پس مفخی کردن آن بهتر است. (نسفی)
گفته اند: خفیه در صدقات نافله افضل است وجهر در زکات و واجبات افضل است برای دفع تهمت عدم ادی زکات حتی اگر کسی غنی بودنش را نشناسند پس برای وی ادای زکات به طرق خفیه بهتر است و اگر کسی صدقه ی نفل دارد و هدفش این است که به وی در صدقه دادن اقتدا کرده شود پس جهری دادن، بهتر است. (نسفی)
ابن عباس: صدقه ی نفل خفیه از صدقه ی نفل جهری، ثوابش هفتاد برابر است و صدقه ی فرض جهر آن از خفیه دادن آن بیست و پنج برابر است. (بیضاوی)
وَيُكَفِّرُ عَنكُم مِّن سَيِّئَاتِكُمْ
الله متعال آن را کفاره ی گناهانتان قرار میدهد. (نسفی)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
به آنچه از آشکار و خفیه انجام میدهید، داناست. (نسفی)
ترغیب به خفیه دادن صدقه است. (بیضاوی)
لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ۗ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ ۚ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ ۚ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ ﴿272﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر تو ای محمد، هدایت مشرکین نیست تا آنان را مجبور به اسلام کنی و بر تو فقط تبلیغ اسلام است و این الله است که به هرکس خواست توفیق هدایت میدهد و آنچه از اموال صدقه میدهید برای خودتان است و برای استفاده ی خودتان است و شما مومنان خالص نفقه نمیدهید بجز برای کسب رضای الله متعال و آنچه از اموال خود صدقه داده اید، پاداش آن را و هرآنچه درقبال آن وعده داده شده است برای شما کامل ادا خواهد شد و از اجرتان کم کرده نشود.

مستندات
لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ
بر تو واجب نیست که آنان را بر هدایت یافته اشان کنی به اینکه آنچه بدان از امور نیک مامور شده اند را انجام دهند و از آنچه نهی شده اند از زشتی های بیان شده، دوری کنند، بلکه آنچه بر تو واجب است راهنمایی و ارشاد به خیر و تشویق بر آن است و نهی از شر و برگرداندن از ان است با آنچه بر تو وحی شده است، میباشد. (ابوسعود)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ
الله با هدایت خاص خودکه قطعا به مطلوب میرسد، کسانی را که هدایتشان را میخواهد هدایت میکند. (ابوسعود)
از اشخاصی که با پند دادن، پند میگیرند. (ابوسعود)
گفته شده: وقتی فقرای مسلمانان زیاد شدند رسول الله ص به مسلمانان امر کرد تا که صدقه را فقط به مسلمانان بدهند تا فقر مشرکین باعث شود که مجبور به اسلام شوند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
آمده است: اسماء دختر حضرت ابوبکر، حج انجام داد و مادر فقیرش که مشرک بود از وی چیزی خواست و اسماء امتناع کرد و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
سعید بن جبیر: مسلمانان از انفاق به خویشان مشرک خود، دوری میکردند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
روایت شده است: انصار را قبل اینکه مسلمان شوند، از یهود خویشاوندی زن و دامادی بود و به آنها انفاق میکردند و وقتی مسلمان شدند اینکار را نپسندیدند و این آیه نازل شد. این مساله در مورد صدقات غیر واجب است. (ابوسعود)
وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنفُسِكُمْ
هرآنچه که از اموال خود صدقه میدهید، برای خودتان است و کسی دیگر از ان منتفع نمیشود پس به کسی که نفقه میدهید، منت نگذارید و اذیتش نکنید و از بد اموال خود صدقه ندهید. (ابوسعود)
نفع دینی آن برای خود شماست نه برای دیگران تا بخواهید که آن را از فقرای مشرکین منع کنید. (ابوسعود)
وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ
نفقه ی شما برای چیزی جز کسب رضای الله نیست پس چطور میشود که بر صدقه گیرنده، منت مینهید و چگونه است که از پست اموال خود میدهید. (ابوسعود)
گفته شده است: خبر به معنی نهی است. (ابوسعود) یعنی نفقه ی شما برای چیزی جز کسب رضای الله نباشد.
خبر از خواص امت است که از ریا و سمعه به دور هستند. (تفسیر ملا علی القاری)
وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ
اجر و ثوابش را چندین برابر خواهیم داد بر طبق آنچه قبلا بیان کرده ایم پس عذری برای شما نمانده است که از انفاق به بهترین وجه امتناع کنید. (ابوسعود)
نفعش به خودتان برمیگردد. (تفسیر ملاعلی القاری)
وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ
از آنچه به شما وعده داده شده است از بیشتر کردن و پرکردن مکان صدقه و ثواب در آخرت، چیزی کم کرده نمیشود. (ابوسعود)
لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا ۗ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ ﴿273﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

این صدقات مستحقش فقرائی هستند که خود را برای الله محصور کرده اند و همیشه آماده به خدمت هستند و از این جهت نمیتوانند برای کسب و تجارت بروند، و کسیکه از حال انان خبر ندارد، فکر میکند که آنان غنی و بی نیاز هستند، و از مردم نیاز خود را درخواست نمیکنند و اینکار آنان برای این است که از سوال پرهیزگاری میکنند، و شما نیز اگر از اموال خود انفاق کنید، الله ان انفاق شما را میداند وبر آن اساس جزا خواهد داد.

مستندات
لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ
بعد مصرف صدقه را بیان میکند و میگوید: برای فقرائی است که خود را در راه طاعت الله حبس کرده اند،و آنان اهل صفه بودند که حدود چهارصد نفر بودند که خود را وقف طاعت الله کرده بودند و از کسب و تجارت دست کشیده بودند. (بحر العلوم)
این صدقات را به اینچنین فقرا قصد کنید. (نسفی)
کسانیکه جهاد مانع، کسب اینها شده است. (نسفی)
لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ
نمیتوانند به سفر برای تجارت بروند. (بحر العلوم)
بخاطر مشغولیت به جهاد نمیتوانند، برای کسب سفر کنند. (نسفی)
اهل صفه افرادی از قریش بودند که مسکن نداشتند و اقوامی نیز نداشتند و برای همین در ایوان مسجد ساکن شده بودند. (نسفی)
در شب قرآن میآموختند و در روز هسته ی خرما را میشکستند(و میخوردند) و اگر رسول الله ص کسانی برای جنگ میفرستاد، در ان سریه میرفتند.(نسفی)
يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ
کسیکه به حال آنان واقف نیست گمان میکند که آنان بی نیاز هستند، چراکه خود را با لباس و چیزهای دیگر بی نیاز نشان میدهند،گویا که غنی هستند، و این بخاطر پرهیز و پارسایی است. (بحر العلوم)
بخاطر اینکه از سوال کردن، خود را پاک میداشتند. (نسفی)
تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ
از زردی صورتهای آنها از فرط شب زنده داری و روزه داری، حالشان را میشود فهمید. (بحر العلوم)
لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا
اصل الحاح از لحاف است گویا که سائل با درخواستهایش خود را به دیگری میچسباند. (بحر العلوم)
اصلا سوال نداشتند چه از روی اصرار و چه بدون اصرار. (نسفی)
بعضی گفته اند: یعنی آنها اگر چیزی میخواستند با نرمی درخواست میکردند و اصرار نمیکردند. (نسفی)
وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ
الله دانای به انفاق شماست. (بحر العلوم)
این در معنی تشویق به انفاق است یعنی به چنین فقرا، انفاق کنید. (بحر العلوم)
یعنی انفاق شما نزد الله شایع نمیگردد. (نسفی)
بعضی گفته اند: این در معنی تعجب است یعنی جای شگفت است این حالت فقرایی که در راه الله محصور شده اند. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿274﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه اموال خود را در راه کسب رضای الله خرج میکنند چه شب باشد و چه روز و چه سری و چه جهری، اینکار را انجام میدهند و تعلل نمیکنند، پس برای چنین اشخاصی الله متعال نزد خود، پاداش آنها را آماده کرده است و مهیا است و ترسی از ضایع شدن اجرشان نیست و ترسی ندارند چراکه میدانند که الله متعال مکان مال خرج شده را پر خواهد کرد. و این نوع انفاق غم آور نیست چراکه با ایمان و اخلاص به الله صورت گرفته است.

مستندات
الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً
کسانیکه در تمام اوقات و احوال صدقه میدهند، این دلیل بر حریص بودن آنان بر نفقه دادن است آنچنانکه اگر نیازی برای خودشان پیش آید در برآورده کردن آن تعجیل میکنند. (نیسابوری)
انفاق سری و علانیه ای دارند. (نیسابوری)
وقتی آیه ی للفقراء الذین احصروا ... نازل شد، عبدالرحمن بن عوف، دینارهایی برای اهل صفه فرستاد و علی بن ابی طالب شب هنگام، یک سبد (وسق) برای اهل صفه فرستاد این آیه نازل شد. (نیسابوری)
تقدیم سر بر علانیه نشان میدهد که صدقه ی حضرت علی افضل بوده است. (نیسابوری)
حضرت ابوبکر چهل هزار دینار (طلا) در راه الله انفاق کرد، ده هزار در شب و ده هزار در روز و ده هزار در سر و ده هزار در علانیه. و این آیه نازل شد. (نیسابوری)
از ابن عباس: حضرت علی فقط چهار درهم (نقره) داشت و یکی را شب و دیگری را روز و یکی را سری و دیگری را جهری، صدقه داد و رسول الله ص از وی پرسیدند: چرا اینگونه کردی؟ حضرت علی جواب داد: تا وعده ی پروردگارم را را ایجاب کرده باشم. (نیسابوری) یعنی از هر قسم صدقه داده ام تا قطعا شامل وعده ی الله به صدقه دهندگان شامل حال من بشود.
در مورد خوراک دادن به اسب و آماده نگهداشتن آن برای جهاد نازل شده است و ابی هریره هرگاه اسب فربهی را میدید این آیه را میخواند. (نیسابوری)
در جمیع احوال خود انفاق میکنند تا رضایت الله را کسب کنند و از آنچه که از رویت جمال الله مانع میشود، خلاص شوند. (الفواتح الالهیه)
هیچگاه در انفاق تعلل نمیکنند و آماده هستند که اگر نیاز نیازمندی به آنان عرض شود، آن را زود انجام میدهند. (نسفی)
فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
بر اعمالشان اجر ثابت است. (تفسیر ملا علی القاری)
بر حسب استعداد و قابلیتشان. (الفواتح الالهیه)
وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ
برای آنان ترسی در مآل و عاقبتشان نیست. (ملا علی القاری تفسیر)
بر آنها ترسی از تضییع و احباط اجر نیست. (الفواتح الالهیه)
وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
در حالی از احوال غم بر آنان نیست. (تفسیر ملاعلی القاری)
و غمی از سوء عاقبت و منقلب ندارند. (الفواتح الالهیه)
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا ۗ وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا ۚ فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿275﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه ربا میخورند، بلند نمیشوند مگر مثل کسیکه وی را شیطان زده باشد و دچار صرع شده باشد، و این جزا برای این است که گفتند: بیع نیز مثل ربا است ولی باید بدانند که الله متعال بیع را حلال گردانده است و ربا را حرام گردانده است. پس اگر برای کسی پندی در مورد حرام بودن ربا آمد، و وی دست از ربا کشید پس آنچه در گذشته از طریق ربا کسب کرده است، برای وی است و امر وی و حسابرسی به وی دست الله است، و کسیکه به حلال دانستن ربا برگردد، پس آنان ملازمان آتش هستند و همیشه در ان خواهند ماند. نکته: در ربا چند درصد بودن مطرح نشده است تا که ادعا کنند چهار درصد و یا دو درصد حلال است پس این ادعا مبنای اسلامی ندارد و آیه مطلقا اضافه بر آنچه گرفته است را حرا میداند و این قطعی است. نکته: در اسلام مهلت و زمان، عوض حساب نمیشود و در برابرش مبلغی قرار نمیگیرد. نکته: کافران تحریم ربا، مدعی بودند که سود سود است چه در اول بیع صحبت شود و چه اینکه در آخر به آن اضافه شود و الله متعال این ادعای آنها را باطل کرده و بیان داشت که الله بیع را حلال کرده و ربا را حرام کرده است.

مستندات
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا
از جابر: رسول الله ص رباخوار و کاتب معامله ی ربا و شاهدان آنها را و موکل آنها را لعنت کرده است و فرموده اند: همه در لعنت برابر هستند. (خازن)
رسول الله ص: بر مردم زمانی خواهد آمد که کسی نمیماند که ربا نخورده باشد و اگر کسی هم نخورده باشد، غبار ربا به وی میرسد. (بحر العلوم)
رسول الله ص: ربا هفتاد و خورده ای نوع دارد کمترین آنها همانند آن است که کسی با مادر خودرش زنا کرده است. (بحر العلوم)
رسول الله ص: کسیکه یک درهم ربا بخورد درحالیکه میداند که ربا است، آن بدتر و سختتر از سی و شش بار زنا است. (مظهری)
مجاهد: ربایی که الله متعال نهی کرد به این صورت بود که فردی از دیگری بدهی داشت، به طلبکار میگفت: این مقدار به من مهلت پرداخت بده و من به تو فلان مقدار میپردازم. (طبری)
قتاده: ربای جاهلی این بود که کسی به دیگری چیزی میفروخت و وقتی سررسید پرداخت میرسید، و بدهکار چیزی برای پرداخت نداشت، بر بدهی چیزی اضافه میکرد و به وی مهلت میداد. (طبری)
اینگونه بود که وقتی سررسید پرداخت بدهی میشد و طلبکار طلبش را میخواست مدیون میگفت: برای من در مهلت اضافه کن و من در مالت اضافه کنم و وقتی به وی گفته میشد که این ربا است، جواب میدادند که زیادت در اول بیع با زیادت در وقت سررسید فرقی ندارد و یکی هستند. (بحر العلوم)
کسانیکه ربا را حلال دانسته و میخورند، ... (بحر العلوم)
منظور از خوردن گرفتن ربا است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند حقیقت اکل و خوردن است و کسانیکه از ربا خورده باشند در روز قیامت بیدار نشوند مگر اینکه همانند دیوانه ی خفه شده است. (تاویلات اهل سنت)
کسانیکه به ربا معامله میکنند و تخصیص خوردن برای این است بیشتر هدف از ربا، خوردن است. (خازن)
ربا در لغت به زیادت گفته میشود و از این جهت زمین رابیه گفته میشود بخاطر اینکه از مواضع دور و بر خود، بالاتر است. و از این جهت گفته میشود فلانی از فلانی در قول و فعل ربا کرد وقتیکه از قول و فعل طرف، زیادتی به وی برگردانده باشد. (احکام القرآن جصاص)
ربا در شرع به معنایی بکار میرود که در لغت بکار نمیرود. (احکام القرآن جصاص)
حضرت عمر: از جمله ی ربا، ابوابی (موضوعاتی)هستند که در ربا بودنشان، خفایی نیست و یکی از انها سلم (سلف) در دندان (حیوان) است. (احکام القرآن جصاص)
حضرت عمر: آیه ی ربا از آخرین آیاتی است که نازل شده است و حضرت رسول الله ص فوت کردند قبل اینکه آن را بیان کنند، پس ربا و شبهه ی ربا را نیز ترک کنید. پس معلوم میشود که ربا اسم شرعی است چراکه اگر بر اساس معنای لغوی میآمد بر حضرت عمر مخفی نمیماند چراکه حضرت عمر از اهل لغت است به همین خاطر است که عرب نمیدانستند که فروش طلا به طلا و نقره به نقره، ربا باشد. (احکام القرآن جصاص)
پس ربا مثل اسمهای مجمل نیازمند بیان هستند، میباشد. (احکام القرآن جصاص)
استدلال به عموم آن در تحریم چیزی از عقود درست نیست مگر اینکه دلالت این آیه بر آن ثابت شود که این جزو مسمای شرعی این مساله است. (احکام القرآن جصاص)
رسول الله ص بسیاری از مراد الله از آیه را بیان کرده اند به صراحت و به توفیق و آنچه که دلیل حساب میشود را نیز بیان کرده اند پس مراد الله از ربا به طریق توقیف و استدلال برای اهل علم معلوم است. (احکام القرآن جصاص)
آنچه عرب از ربا انجام میدادند این بود که قرض درهم و دینار را به زیادتی در مقدار آن درهم و دینار تا مدتی معلوم بر طبق آنچه توافق میکردند، میدادند و الله متعال خبر داد به اینکه آن زیادت ربا در مال است چراکه عوض از طرف مقرض ندارد
(احکام القرآن جصاص)
بیع نقد و تفاضل در یکی از آنها، را عرب نمیشناختند. (احکام القرآن جصاص)
الله متعال ربای در زمان جاهلی را باطل اعلام کرد و همچنین معاملات دیگری را تحت عنوان ربا بودن باطل اعلام کرد و وقتی میفرماید: و حرم الربا، شامل تمامی انواع آن میشود. (احکام القرآن جصاص)
یکی از معانی ربا همان ربایی است که در زمان جاهلی انجام میشده است و نوع دیگر آن تفاضل در یک جنس از مکیل و موزون میباشد و این نزد ما احناف میباشد. (احکام القرآن جصاص)
نوع سوم ربا، ربای نسیه است که این نیز دارای انواع میباشد:
دو طرف عقد از یک جنس باشند فروش نسیه ی آنها جایز نیست چه اینکه مکیل و موزون باشد و یا غیر اینها باشد و علت آن وجود همجنس بودن است.( احکام القرآن جصاص)
وجود علتی که به جنس اضافه میشود و آن کیلی بودن و وزنی بودن در غیر از ثمن ها (پولها) که منظور درهم و دیناراست.( احکام القرآن جصاص)
دلیل تحریم ربا در اشیاء ذکر شده فرموده ی رسول الله ص است که میفرمایند: گندم به گندم مثل به مثل باشد و دست به دست و اضافه ی آن ربا است و جو به جو مثل به مثل باشد و دست به دست و اضافه ی آن ربا است و خرما و نمک و طلا و نقره را نیز در این حدیث بیان کردند که چنین است و فضل در یک جنس را از مکیل و موزون، ربا دانستند. (احکام القرآن جصاص)
ابن عباس ربا در ربای نسیه میپنداشت و معقتد بود که در نقد آن ربا نیست و بر این قول بود تا اینکه روایات تحریم ربای نقد نزد به وی به تواتر رسید و قول به عدم ربا در نقد را پس گرفت و قائل به تحریم آن شد. (احکام القرآن جصاص)
از جمله ی ربا خرید نقدی آنچه که به نسیه فروخته است به قیمت کمتر از فروش خود است. (احکام القرآن جصاص)
از ابن عمر: رسول الله از بیع کالی به کالی نهی کرده اند و در روایتی از بیع دین به دین و با وجود اختلاف در لفظ معنی حدیث یکی هستند. (احکام القرآن جصاص)
ربای دین به دین به این معنا که من بخواهم آنچه را دستم نیست و در مجلس حاضر نیست به آنچه نزد تو نیست و حاضر نیست، را بفروشم و یا بخرم.
از جمله ی ربا: کسی از دیگری هزار طلب داشته باشد و مهلت پرداخت آن مثلا دو ماه دیگر است و طلبکار به مدیون میگوید که اگر الان به من پانصد بدهی، من راضی هستم. علت ربا بودن و حرام بودن این مساله از این جهت است که ربای جاهلی قرض مهلت دار بود که زیادتی در آن شرط شده بود و این زیادت بدل از مهلت بود و الله متعال آن را حرام کرده است و این مساله نیز مثل همان است.(احکام القرآن جصاص)
در ان تبتم فلکم رؤوس اموالکم، گرفتن عوض از مهلت نهی کرده است و وقتی بر کسی هزار درهم مؤجله (مهلت دار) داشته باشد و از آن مقداری کم کند به شرطی که از مبلغ دین کم کرده شود، در اینجا کم کردن از مبلغ را مقابل زمان قرار داده است و این همان معنی ربایی است که الله متعال بر حرام بودن آن به صراحت آورده است (احکام القرآن جصاص)
رسول الله ص فرمودند که ربا در نسیه است و در این سخنشان بین بیع و قرض فرق نگذاشتند پس چه بیع باشد وچه نسیه این حدیث آن را در بر میگیرد و قرض که تبرع است بدون قبض درست نیست و تعیین مهلت نیز در آن راه ندارد و نباید تعیین اجل شود. (احکام القرآن جصاص)
ربا: فضل و زیادتی که خالی از عوض است در معاوضه ی مال به مال. (نسفی)
ربا: زیادت در مقدار است و یا زیادت در مهلت است. (ابوسعود)
لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ
از قبور خود بلند نمیشوند در روز قیامت مگر مانند آنکه شیطان زده و شیطان کوبیده است آنان را. (خازن)
همینکه کسی ربا بخورد، قلب وی سیاه شده و دیگر نمیتواند بین حق و باطل را تشخیص دهد و همچنین نمیتواند بین حلال و حرام را تشخیص بدهد همانند دیوانه که خیر و شر را از هم تشخیص نمیدهد. (مظهری)
یعنی مانند آنکه شیطان وی را دچار صرع کرده است. (خازن)
خبط شیطان یعنی اینکه وی را دچار خبل و جنون کرده است. (خازن)
خبط عشواء به کسی گویند که بدون فکر و بدون تدبر کاری ر انجام میدهد. (خازن)
شتر خبوط شتری که پاهایش را بر زمین میکوبد و مردم را زیر پایش میگیرد. (خازن)
معنی آیه این است که رباخواران در روز قیامت زنده کرده میشوند در حالیکه همانند فرد دچار صرع نمیتوانند درست حرکت کنند چراکه ربا در شکم آنان سنگینی میکند در نتیجه نمیتوانند سریع حرکت کنند. (خازن)
از ابی سعید خدری از رسول الله ص : در قصه ی اسراء فرمودند: جبرئیل مرا به مکان مردان زیادی برد که هر شکم هر یک از آنان همانند خانه ی بزرگ بود که در در محل گذر آل فرعون روی هم چیده شده بودند و بر این آل فرعون صبحگاه و شامگاه بر آتش آورده میشدند و این آل فرعون همانند شتری که همیشه گرسنه است و سیر نمیشود بر روی سنگ و درخت لگد میکردند و نه میشنیدند و نه فهم داشتند و وقتی آمدن آنان را آن شکم بادشدگان احساس میکردند، شکم آنان به کناری میل میکرد و اینان غش میکردند و بعد یکی از آنها بلند میشد و باز شکمش وی را به کج میکرد و باز غش میکردند و نمیتوانستند از آنجا بروند تا اینکه آل فرعون آنان را زیراپا میگذاشتند در رفتن و برگشتن و این عذاب آنان بود در برزخ بین دنیا و آخرت و آل فرعون میگفتند که بار الها قیامت را برپا نکن و فرمودند در روز قیامت آل فرعون را به سختترین عذاب داخل کرده شوند. من به جبرئیل گفتم اینان چه کسانی هستند؟ جبرئیل جواب داد: اینان رباخوران هستند. (خازن)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا
آن عذابی که بر اینان فرود آمده برای این استکه این قول را میگفتند و ربا را حلال میدانستند. (خازن)
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
الله متعال ادعای آنان را رد کرده و میفرماید: الله متعال سود تجاری که به طریق فروش و خرید به دست میآید را حلال گردانده است و رباییکه زیادت در مال است در برابر مهلت را حرام کرده است.
بعضی از علما بیان کرده اند که فرق بین ربا و بیع این است که وقتی کسی مثلا لباسی را که ارزش آن ده درهم است را به بیست درهم معامله کند و راضی شوند هر دو طرف مورد معامله مقابل یکدیگر میشوند و کسی از آنها از دیگری مالی را بغیر عوض نگرفته است و اما اگر ده درهم را به بیست درهم بفروشد پس ده درهم زائد را بدون عوض گرفته است. (خازن)
یعنی ما میتوانیم ارزش یک کالا بالا یا پایین بگوییم و این به توافق طرفین بستگی دارد ولی ادعای اینکه این ده تومان من به بیست تومان میارزد، سخن غلطی است و با توجه به آنچه بیان شده است مهلت و اجل نمیتواند بعنوان عوض باشد وشرع مقدس اسلام آن را باطل کرده است.
فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ
تذکر و ترساندن از عاقبت ربا است. (خازن)
اگر کسی از خوردن ربا دست بکشد پس برای وی آنچه که قبل تحریم ربا آمده است، مورد بخشش است و بعد نهی امرش دست الله است اگر الله خواست وی به ترک ربا توفیق دهد و اگر خواست مورد خذلان قرار داده و آن شخص به ربا ادامه میدهد. (خازن)
الله در حق آنان حکم خواهد کرد و امر آن به شما نیست پس آنان را مورد مطالبه قرار ندهید. (نسفی)
امر دست خدا در آنچه که به آن امر میکند وآنچه که از آن نهی میکند و دست شخص نیست. (خازن)
کسیکه ربا را حرام بداند و اعتقاد کند و بعد مبادرت به ربا کند امر وی دست الله است که ببخشد و یا عذاب دهد. (خازن)
وکسیکه بعد تحریم ربا، ربا انجام داده باشد و از ربا توبه کند، باید که وی فضل را به صاحبش برگرداند چراکه حرام بودن ربا برای مسلمانان ظاهر و آشکار است. (بحر العلوم)
وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ
کسیکه به خوردن ربا بعد تحریم آن مبادرت کرد در حالیکه حلال میدانست آن را، پس آنان ملازمان آتش هستند و در آن جاودان خواهند بود. (خازن)
چراکه آنان با حلال دانستن ربا کافر گشتند و کسیکه حرام خدا را حلال بداند مستحق آتش جاویدان است. (نسفی)
يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ ﴿276﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال از مالی که در آن ربا راه یافته است ذره ذره کم میکند و الله متعال صدقه را پرورش داده زیاد میکند و الله متعال کفر ورزنده ای را که بر استحلال حرام اصرار میکند و در گناه فرورفته است را دوست ندارد. نکته: محق ربا همان اصطلاحی است که در اقتصاد وجود دارد یعنی متورم میشود و از برکتش کم میشود یعنی مثل ماه که خودش به یک اندازه است ولی هلال آن کوچکتر و کوچکتر میشود، در نتیجه وام بانکی امروز، همان ربایی است که نه برکت میگذارد و نه صاحب آن روی خوش زندگی میبیند.

مستندات
يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا
برکت مال ربوی را میگیرد و هلاکش میکند. (مظهری)
رسول الله ص: کسی در ربا زیاده روی نکند مگر اینکه اموال وی رو به کم شدن میرود. (مظهری)
باطل میکند. (تاویلات اهل سنت)
محق یعنی برداشته شدن برکت، بدینصورت است که مردم هدفشان از جمع مال و حرص بر آن این است که اولادشان در رفاه باشند و برای همین از صدقه دادن امتناع میکنند و الله متعال اعلام میکند که اولاد آنها از آن استفاده نخواهند کرد و صدقه ایکه میدهند زیاد شده و به اولاد آنها نیز خواهد رسید. (تاویلات اهل سنت)
ابن عباس: از رباخوار ، صدقه و حج و جهاد و صله ی رحم، قبول نمیشود. (قرطبی)
محق یعنی کم شدن و رفتن و از همین عبارت است که محاق قمر گفته میشود یعنی کم شدن آن. (قرطبی)
محق یعنی نقصان لحظه به لحظه ی یک شیئ را گویند. (فخر رازی)
الله متعال بیان میکند که ربا هرچند در حال زیادت است ولی در حقیقت نقصان است. (فخر رازی)
هرچند ممکن است که مال کم نشود ولی عابقت آن مورد مذمت واقع شدن است و سقوط عدالت و نیل به اسم فسق و سختی قلب است و این امور سبب زوال برکت هستند. (فخر رازی)
وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ
ثوابش چندین برابر میشود و در آنچه درآمد کسب میکند، برکت مییابد. (مظهری)
رسول الله ص: الله متعال صدقه را قبول میکند و آن را پرورش میدهد همانند آنچه شما کره اسب خود را پرورش میدهید. (مظهری)
رسول الله ص: هیچ زکاتی از مال کسی کم نکرده است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ
الله متعال دشمن میدارد، هر اصرار کننده ی بر حلال دانستن حرام را و کسی را که در حرام فرو رفته است. (مظهری)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿277﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

قطعا کسانیکه ایمان آورده اند به آنچه که باید ایمان آورده شود که یکی از آنها حرام دانستن آنچه الله حرام کرده است میباشد و انواع اعمال صالحه را انجام داده اند و نماز را در اوقات خودش با رعایت ارکان و حدود آن برپا داشته اند و زکات مفروضه را درست ادا کرده اند برای چنین اشخاصی اجری که به آنها وعده داده شده است نزد الله محفوظ و مهیا است و برای اینها ترس از اینکه در آینده چه خواهد شد نیست و غمی از آنچه از آنها فوت شده، نیست.

مستندات
ِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا
کسانی الله و رسولش را تصدیق کرده اند. (خازن)
کسانیکه به تحریم ربا آورده اند. (نسفی)
به الله و رسولش و آنچه که رسولش آورده است. (بیضاوی)
وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
آنچه که به آن امر شده اند را انجام میدهند. (خازن)
وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ
نمازهای مفروضه را با تمام ارکان آن و حدود آن و در اوقاتش انجام میدهند. (خازن)
وَآتَوُا الزَّكَاةَ
یعنی زکات فرض شده بر خودشان را ادا میکنند. (خازن)
عطف نماز و زکات بر عمل صالح که این دو نیز از جمله ی عمل صالح هستند بخاطر این است که این دو بر سایر اعمال صالحه فزونی و والایی دارند. (بیضاوی)
لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
برای آنان ثواب اعمالشان در آخرت مهیا است. (خازن)
وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
در روز قیامت. (خازن)
ترسی نیست از آنچه خواهد آمد وغمی نیست از آنچه که فوت شده است. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿278﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید از عذاب الهی بترسید و خود را از آن دور کنید با امتثال امر و اجتناب نواهی و ترک کنید آنچه از ربای جاهلی مانده است، اگر مومن هستید به فرمان الهی تن دهید و از منهیات دوری کنید. نکته: شان نزول آیه و طلب سود صاحبان ربا از بدهکاران از این جهت بود که آنان این عقود ربا را قبل آمدن حکم تحریم انجام داده بودند و موعد آن بعد نزول آیه بوده است و آنان فکر میکردند که آنچه قبلا انجام شده را میتوانند تمام کنند که این آیه نازل شد.

مستندات
روایت شده است که ثقیف از قریش طلب داشته اند و آنها در وقت سررسید هم مال اصلی و هم ربای آن را درخواست کردند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
سدی: در شان عباس بن عبدالمطلب و خالد پسر ولید نازل شده است که آنان در جاهلیت شریک بودند و اموال خود را به ربا میدادند و اسلام آمد در حالیکه آنها اموال بسیاری در ربا داشتند پس این آیه نازل شد و رسول الله ص در حجه الوداع در خطبه ی روز عرفه فرمودند: آگاه باشید هرانچه از امر جاهلی بود زیر پای من قرار داده شده است، خونهای در زمان جاهلی موضوع است یعنی نباید پیگیری شود و اولین خونی که از خونهایمان میگذرم خون ربیعه پسر حارث است و این ربیعه در بنی سعد برای رضاع داده شده بود و هزیل نامی وی را کشته بود و ربای جاهلی نیز موضوع است و اولین ربایی که من آن را مردود میکنم ربای عباس ابن عبدالمطلب است و همه ی ربای وی موضوع است. (مظهری)
عطاء و عکرمه: عباس بن عبدالمطلب و عثمان بن عفان برای خرما سلف داده بودند و وقتی موعد پرداخت رسید، صاحب نخل گفت اگر من حق شما را بخواهم بدهم برای خانواده ام چیزی نمیماند و اگر قبول کنید من نصف آن را بدهم و نصف دیگر را در زمانی دیگر و بیشتر میدهم و آن دو قبول کردند و وقتی موعد پرداخت رسید این خبر به رسول الله ص رسید و رسول الله ص این دو را از آن نهی کردند و این آیه نازل شد و آن دو شنیدند و اطاعت کردند و فقط سرمایه را گرفتند. (مظهری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ
خودتان را از عذاب الهی محفوظ بدارید. (ابوسعود)
وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا
بقیه ی آنچه از ربا بر مردم شرط کرده اید را به کلی ترک کنید. (ابوسعود)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر حقیقتا مومن باشید لازمه ی آن این است که امتثال امر کنید. (ابوسعود)
اگر مومن هستید از الله بترسید و ربا را ترک کنید. (ابوسعود)
اگر با قلبهایتان ایمان آورده اید آنچه الله امر میکند را گردن نهید چراکه امتثال امر و اجتناب نواهی دلیل صدق ایمان شماست. (مظهری)
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ۖ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ﴿279﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر آنچه که بدان امر شدید از تقوای الله و ترک بقایای ربا، را انجام ندهید، پس بدانید که جنگ با الله و رسولش است، و اگر توبه کردید پس میتوانید از آنچه به ربا داده اید سرمایه ی خود را بگیرید با گرفتن بیشتر از سرمایه به مدیون ظلم نکنید و با تاخیر در پرداخت و کمتر از سرمایه دادن شما نیز مورد ظلم قرار نگیرید. نکته: در بحث ربا فقط حق گرفتن سرمایه ای است که داده است پس نیم درصد و یا کمتر از آن یا بیشتر از آن باشد ظلم است و مشمول جنگ با الله و رسولش است.

مستندات
فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ
روایت شده است: وقتی این آیه نازل شد ثقیف گفتند ما را یاری جنگ با الله و رسولش نیست. (بیضاوی)
یعنی بدانید که جنگ با الله و رسولش است چراکه کسی اجازه و اذن میدهد که آن را بداند. (بیضاوی)
در رویات ابن عیاش: آذنوا به حرف آ آمده است که در اینصورت به معنی دیگران را اعلام کنید که این جنگ با الله و رسولش است. (بیضاوی)
حرب را نکره اورده است که نشان میدهد که این جنگ بزرگی است. (بیضاوی)
این امر مقتضی این مساله است که اگر توبه نکردند با آنها باید جنگ کرده شود تا اینکه به فرمان الله تن دهند مثل باغی نه اینکه با اینکارشان کافر شده باشند. (بیضاوی)
اگر آنچه را که به شما امر شده است از دوری خود از عذاب الهی و ترک بقایای ربا، حالا از روی انکار باشد و یا با اعتراف، اعلام جنگ با الله و رسولش کنید و این جنگ، جنگ با مرتدین خواهد بود اگر از روی انکار باشد و اگر از روی اعتراف باشد، جنگ با بغات خواهد بود. (ابوسعود)
وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ
از ربا توبه کردید و از اعتقاد به حلال بودن توبه کردند. (بیضاوی)
برای شما سرمایه ی خودتان خواهد بود. (ابوسعود)
لَا تَظْلِمُونَ
با گرفتن سود ظلم نکنید. (بیضاوی)
وَلَا تُظْلَمُونَ
با تاخیر در پرداخت و کم پرداختن، به شما ظلم نشود. (بیضاوی)
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ ۚ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿280﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و اگر بدهکار، تنگدست باشد و نمیتواند بدهی خود را پرداخت کند، پس به وی مهلت داده شود و اگر آن طلب را به وی با بخشیدن، به وی صدقه دهید، این برای شما بهتر است. اگر میدانید که چنین است مهلت دادن و بخشیدن برشما سخت نخواهد بود و مهلت میدهید.

مستندات
وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ
اگر مدیونی از مدیون های شما تنگدست باشد، پس برشماست که مهلت دهید تا ه فراخ دستی برسد. (ابوسعود)
با مهلت دادن، آسانگیری کنید. (ابوسعود)
رسول الله ص: اگر کسی به صاحب مشکلی، آسانگیری کند، الله متعال در دنیا و آخرت، آسانگیری خواهد کرد. (مظهری)
رسول الله ص: اولین کسیکه زیر سایه ی رحمت الله در روز قیامت قرار میگیرد، کسی است که به صاحب مشکلی، مهلت داده باشد و آسانگیری کند تا وقتی که دارا شود، و یا اینکه به وی صدقه دهد، و بگوید آنچه من از تو طلب دارم را بریا رضای الله بخشیدم و نامه ی اعمال وی آتش زده میشود. (مظهری)
رسول الله ص: برای صاحب حق، دست و زبان ثابت است. صاحب دست بودن یعنی اینکه مدیون را لازم بگیرد و با وی باشد و پیگیر گرفتن حق خودش باشد و صاحب زبان بودن انیکه حق تقاضا و شکایت دارد و اگر مهلت داد تا سر رسید موعد این دو حق مسکوت میشوند.(تاویلات اهل سنت)
وَأَن تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَّكُمْ
اگر به این تنگدستان با تبرئه کردن و بخشیدن طلب خود، به آنها صدقه دهید، آن برای شما از مهلت دادن ثوابش بیشتر است. (ابوسعود)
تشویق به گذشت از کل طلب و یا بعض آن از تنگدستان است. (ابوسعود)
گفته شده است که همین مهلت دادن خودش صدقه است و رسول الله ص فرموده اند: طلب فرد مسلمانی موعد گرفتن آن نمیرسد و وی تاخیر نمیکنید مگر اینکه برای هر روز وی صدقه نوشته میشود. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
اگر میدانید که این برای شما خیر است به آن عمل میکنید. (ابوسعود)
اگر فضل امهال و صدقه دادن را میدانید، این کار بر شما سخت نمیآمد. (مظهری)
کسیکه میداند و عمل نمیکند، با کسی که نمیداند یکی است. (نسفی)
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ۖ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ﴿281﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و از روزی بترسید که به الله بازگشت داده میشوید و هر فردی بر طبق آنچه عمل کرده است جزای کامل داده خواهد شد و در آن روز به کسی ظلم کرده نشود. نکته: با توجه به وعید بعد آیه ی ربا و امر به ترک آن، معلوم میشود که ربا از گناهان بزرگی است که در یک آیه به جنگ تهدید میکند و در آیه ای دیگر آنان را از روز قیامت که در آن روز کسی غیر از الله حاکم نیست تهدید میکند.

مستندات
ابن عباس: این آخرین آیه ای است که بر رسول الله ص نازل شده است و جبرئیل گفت که این را بر سر آیه ی دویست و هشتاد بگذار و رسول الله ص بعد آن بیست و یک روز زندگی کردند. (خازن)
بعضی گفته اند: نه روز و بعضی دیگر گفتند هفت روز و رسول الله ص در روز دوشنبه دوم ربیع الاول سال یازده هجری قمری وفات یافتند. (خازن)
شعبی از ابن عباس: آخرین آیه ی نازل شده، آیه ی ربا بوده است. (خازن)
این آیه در مورد افراد دارای مقام و ثروت بودند که بخاطر ثروتشان بر مردم غلبه کرده بودند پس نیاز بود که تهدید و زجر و نهی شدیدی در شان افراد میآمد و این آیه برای همین منظر آمد تا آنان از اینکار خود دست بکشند. (فخر رازی)
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ
بترسید از روزی که به سوی الله متعال برده میشوید. (خازن)
از روزی که بازگردانیده میشوید. (خازن)
از عذاب روزی که به الله رجوع میکنید خود را دور کنید. (بحر العلوم)
یعنی روز قیامت. (بحر العلوم)
ویا روز مرگتان. (بیضاوی)
یوم عبارت از زمان معین است و از زمان کسی دوری نمیجوید بلکه منظور دوری از حوادث هولناکی است که در آن روز رخ خواهد و دوری از آن امکان ندارد مگر اینکه در دار دنیا از معاصی دوری کرده شود پس معنی آیه چنین میشود: از روزی که متضمن تمامی تکالیف است، بترسید. (فخر رازی)
منظور از رجوع به الله، بازگشت مکانی نیست چراکه این در حق الله متعال محال است و منظور رجوع به علم و حفظ الله نیز نیست چراکه الله هر جا که اینها باشند آنجا به علم و حفظ، الله نیز هست بلکه رجوع به الله در قرآن به دو معنا استعمال میشود:
الف: دوری زندگی انسان سه مرحله دارد یکی مرحله ی وقتی که در شکم مادرش است و در این مرحله نفع و ضرری برای خود ندارند بلکه تنها متصرف الله متعال است و مرحله ی دوم مرحله ی بعد به دنیا آمدن است تا آخر عمرش که در اول وهله والدین وی متکلف اصلاح امور وی هستند و بعد خودشان بین خودشان به فعل و انفعال مشغول هستند و مرحله ی سوم که بعد مرگ باشد در اینجا دیگر کسی غیر از الله حتی به صورت ظاهری نیز تصرفی ندارد و این معنی رجوع الی الله است.
ب: رجوع به آنچه الله متعال برای هرکس مهیا کرده است از ثواب و عذاب است. (فخر رازی)
ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ
آنچه از خیر و شر کسب کرده است،... (خازن)
جزای کسب خود را خواهد دید. (نسفی)
وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
و آنان در آن روز مورد ظلم قرار نمیگیرند. (خازن)
در این وعید و تهدید شدید است نهی بزرگ است. (خازن)
از ثواب اعمال آنان چیزی کم کرده نشود. (بحر العلوم)
به اینکه از حسنات آنان کم کرده شود و یا به سیئات آنان اضافه کرده شود. (نسفی)
به نقص ثواب و یا اضافه کردن عذاب. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ ۚ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ ۚ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ ۚ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا ۚ فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ ۚ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ ۖ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ ۚ وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا ۚ وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰ أَجَلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَىٰ أَلَّا تَرْتَابُوا ۖ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا ۗ وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ ۚ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ ۚ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ ۗ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿282﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان اورده اید وقتی که بین خودتان معامله ای انجام دادید که یک طرف آن نقد نبود، و این بدهی به وقت معلوم خواهد بود، پس آن را بنویسید، و این کتابت را بین طرفین معامله، کاتبی بنویسد و این نوشتن با رعایت عدالت باشد، کاتبی را که الله به وی نوشتن آموخته است از کتابت چنین معاملاتی امتناع نکند، و بنویسد و آنکس که بر گردن وی دین ثابت میشود، متن آن را بر کاتب املاء کند، و این املاء کننده از تحریف حق از الله بترسد و از حقی که بر گردن وی است در املاء کم نگوید، اگر آنکس که بر گردن وی حق است، سفیه باشد و یا که ضعیف باشد و یا که ناتوان از املائ حق بر گردن خود، پس ولی وی از قبیل وکیل و وصی و قیم و امثال آن، املاء کند، و این املاء باید بر اساس عدالت باشد، و بر معامله ی خود دو شاهد از مردان خود بخواهید، اگر دو مرد نشد، از یک مرد و دو زن، طلب شهادت کنید، و این شاهدان از کسانی باشند که در دین و عدالتش مورد رضایت شما باشد، برای این است که اگر یکی از انها فراموش کرد، دیگری به وی یادآوری کند و وقتی یادش امد شهادت دهد. و شاهدان از شهادت دادن در وقت درخواست شهادت از آنان از شهادت امتناع نکنند، از نوشتن متن معامله دچار خستگی نشوید چه این معامله و حق بزرگ باشد و چه کوچک. این نوشتن نزد الله به عدالت نزدیکتر است و بر اقامه ی شهادت، کمک کننده تر است. باعث میشود که کمتر دچار شک و تردید شوید، مگر در تجارتهاییکه نقدا و دست به دست معامله میکنید که در اینصورت بر شما باکی نیست که ننویسید، و در کل تجارات در وقت معامله شاهد بگیرید، به شاهد و کاتب ضرر وارد نکنید و همچنین شاهد و کاتب نیز حق ضرر رساندن ندارند، اگر چنین کنید، این فسق و عصیان ورزی است، و از الله بترسید و الله متعال به شما تعلیم میدهد و الله متعال به همه چیز داناست. نکته: در واتقوا الله و یعلمکم الله، علمای بزرگورا چنین میگویند: اگر از الله بترسید الله راه درست را نشان میدهد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ در این آیه دلیل بر جواز سلف است چراکه در تداینتم و مداینه دین دو طرفی است که این خود سلف میباشد چراکه سلف دین از هر دو طرف میباشد. (تاویلات اهل سنت)
طولانیترین آیه ی قرآن است. (نسفی)
از ابن عباس: شهادت داده اند که سلف مضمون از جمله معاملات مورد اجازه ی شرع است و بعد این آیه را تلاوت کردند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: وقتی الله متعال ربا را حرام گردانید، سلف را حلال گردانید. (ابوسعود)
بعضی دیگر گفته اند که این فروش به دین به وقت مسمی است و این را تداین گویند. (تاویلات اهل سنت)
بعد بیان ربا، به بیان معاملاتی که به نسیه انجام میشود و کثیر الوقوع است، پرداخته است. (ابوسعود)
گر معامله ای انجام دادید که در آن یکی از شما بدهکار شد، آن را بنویسید، یک طرف بدهکار گفتن برای این است که هردو طرف بدهکار شوند، این نوع معامله بالاجماع حرام است. (مظهری)
گفته میشود: وقتی کسی به کسی به نسیه بدهد و ننویسد و بعد دعا کند تا طلب وی را معلوم کند، الله متعال میگوید من فرموده بودم که بنویسی ولی خودت از آن نافرمانی کردی و وقتی دعا کند که از دست زنش نجات دهد، الله متعال میفرماید: من طلاق را دست خودت داده ام اگر خواستی طلاق میدهی و اگر نخواستی طلاق نمیدهی. (بحر العلوم)
إِلَىٰ أَجَلٍ مُّسَمًّى
به مهلتی که با ذکر آن معلوم شود مثلا ماه و روز و سال نه به مهلتهای مجهول مثل وقت درو و امثال آن. (ابوسعود)
در عرف سلف بدون مهلت نمیشود پس بر اساس عرف مهلت دار بودن در سلف شرط است. (تاویلات اهل سنت)
رسول الله ص: کسی که سلف میدهد پس بر کیل معلوم و وزن معلوم و مدت معلوم، سلف دهد. (تاویلات اهل سنت)
فَاكْتُبُوهُ
بدهی و مهلت آن را بنویسید چراکه مطمینتر است و مانع نزاع خواهد بود. (ابوسعود)
امر به کتاب از این جهت است که یکی از طرفین معامله به انچه نیاز داشت رسیده و دیگری هنوز نرسیده است و چه بسا که همین امر باعث انکار طرف شود پس الله متعال امر به کتابت کرد تا جلوی این احتمال گرفته شود. (تاویلات اهل سنت)
همچنین احتمال فراموشی کلی و یا بعض آن وجود دارد پس نوشته شود تا این نیز رخ ندهد. (تاویلات اهل سنت)
امر به کتابت امر وجوب نیست چراکه در ادامه بجای کتابت بحث رهن را مطرح کرده است و بعد رهن از اعتماد کردن گفته است پس نشان میدهد که به سه طریق انجام شود یکی به نوشتن آن و دیگری به رهن گرفتن در برابر آن و سومی به اعتماد طرفین است. (تاویلات اهل سنت)
وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ
چراکه کاتب مورد اعتماد قرار گرفته است پس حق این اعتماد را باید ادا کند پس بر آنچه به وی املا کرده میشود، چیزی اضافه نکند. (تاویلات اهل سنت)
همچنین است کسیکه بین دو شخص حکم قرار میگیرد باید که به عدالت و نصیحت و ادای امانت،حکم کند. (تاویلات اهل سنت)
کلمه ی بینکم اعلام این مساله است که کاتب در بین طرفین باشد و کلام هردو را بنویسد و به سخن یک طرف اکتفا نکند. (ابوسعود)
وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَن يَكْتُبَ
بعضی گفته اند که این امر صدر اسلام بوده است که کسانیکه کتابت میکردند کم بوده اند برای همین از ترک کتابت نهی شدند چراکه در این عمل ، بطلان حقوق مردم است و اما در این زمان کسی اگر از کتابت امتناع کند، جواز دارد. (تاویلات اهل سنت)
وجه دیگر این است: وقتی مینویسد از کتابت به عدل ابا نکند یعنی میتواند ترک کتابت کند ولی اگر نوشت به عدل بنویسد. (تاویلات اهل سنت)
از افاده ی دیگران امتناع نکند، همچنانکه الله متعال به وی تعلیم داده است. (مظهری)
كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ
نشان میدهد که کتابت به تعلیم الله متعال است و به معنی مهیا کردن اسباب کتابت نیست چراکه الله متعال در حق رسول الله ص میفرماید (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ) به رسول الله ص شعر تعلیم نداده ایم یعنی حقیقتا تعلیم شعر است والا اسباب آن در رسول الله ص مهیا بوده است. (تاویلات اهل سنت)
عدل اینکه بر حق چیزی نیافزایی و از آن چیزی کم نکنی و اصل عدل، گذاردن هر شیئ در مکان خودش است. (تاویلات اهل سنت)
بنویسد برای بجای آوردن شکر نعمت نوشتن بلد بودن و اینکه دیگری را محتاج وی کرده است. (بحر العلوم)
وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ
آن کسی بر گردن وی حق است، آنچه بر وی است را املا کند. (تاویلات اهل سنت)
اینکه مدیون متن را املاء کند برای این است که این اعتراف به حق بر گردن خودش باشد پس همین املاء کردن، اقرار به دین نیز میشود. (بحر العلوم)
وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ
کسیکه املاء میکند از الله که پرودگارش است، بترسد. (ابوسعود)
از املاء امتناع نکند که انکار کل حق معنی میدهد. (نسفی)
وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا
از آنچه بر وی است چیزی کم نکند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی به کاتب کمتر از حقش املا نکند و از آن چیزی کم نکند. (تاویلات اهل سنت)
فَإِن كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ
بعضی گفته اند: سفیه و ضعیف و کسی که لایستطیع ان یمل، همه به یک معنا هستند. (تاویلات اهل سنت)
سفیه: ناقص العقل اسراف کار گزافه گو. (ابوسعود)
ضعیف: کودک و یا پیر دارای اختلال حواس. (ابوسعود)
من لا یستطیع ان یمل: کسیکه نمیتواند املاء کند بخاطر لال بودن و یا جهل و مانند آن. (ابوسعود)
بعضی دیگر گفته اند که هر یک معنای جداگانه دارد: سفیه، کودک است پس ولی وی املا کند و ضعیف بیمار است که نمیتواند املا کند و من لایستطیع ان یمل، جاهلی است که نمیتواند املا کند. (تاویلات اهل سنت)
ولی را بعضی گفته اند که همان صاحب حق است و املای به عدل اینکه در حضور کسیکه بر علیه وی حق است، املا کند تا بر آن چیزی اضافه نکند و بتواند اگر اضافه یا کم کرد، بر وی انکار کند. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: ولی همان وصی کودک است و یا کسیکه با وی نسبت دارد. (تاویلات اهل سنت)
فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ
از ولی امر وی از قبیل قیم و وکیل و مترجم. (ابوسعود)
وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِن رِّجَالِكُمْ
از آنجا که گواه گرفتن بعد بحث مداینه و بیع ذکر شده است معلوم میشود که شاهد گرفتن در سلف، شرط نیست. (تاویلات اهل سنت)
بخواهید تا این دو بر معامله ی شما شاهد باشند. (ابوسعود)
این آیه نشان میدهد که حکم به یک شاهد و یمین، بر خلاف قرآن است و جایز نیست و بر خلاف سنت است استشهدوا شاهد گرفتن نیست بلکه احضار برای شهادت است، چراکه از شاهد گرفتن عجز صورت نمیگیرد بلکه در احضار آن عجز حاصل میشود، اگر با قسم از احضار بی نیازی حاصل میشد، به دو زن هتک ستر اجازه داده نمیشد. (تاویلات اهل سنت)
دیگر اینکه آیه حق قضاوت در معاملات واقع شده را ذکر کرده است و همچنین احکام را بر طریق خودش ذکر کرده است و لزوم فیصله به قضا بین صاحبان معامله را ذکر کرده است پس اگر کسی فیصله ی قضا را به شاهد و قسم، بگرداند، چنین شخصی بر خلاف آنچه صاحب شریعت و حجتها، رفته است این در حالی است که الله متعال میفرماید: وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا (تاویلات اهل سنت)
وجه مخالفت حکم به شاهد و یمین این است که رسول الله ص شاهد را دلیل مدعی و یمین را دلیل مدعی علیه قرار داده است وقتی یک شاهد بیاورد، مدعی علیه از مدعی علیه بودن خارج نشده است، پس این نوع حکم، بر خلاف سنت رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت)
طبیعت انسان بر فراموش کردن و غفلت است برای همین دو شاهد را لازم گرداند تا که اگر یکی فراموش کرد دیگری یادآوری کند. (تاویلات اهل سنت)
در مورد دو مرد از مردان شما، علمای ما احناف گفته اند که منظور مردان آزاد و مسلمان هستند نه بردگان و کفار چراکه اول آیه مومنان را مورد خطاب قرار داده است. (تاویلات اهل سنت)
اگر معامله بین کفار بود و یا کسیکه حق بر گردن وی است، کافر بود، شهادت کافر نیز جایز است. (ابوسعود)
فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ
شهادت زنان در تمامی امور جواز دارد چه مالی و چه غیر مالی به جز در اثبات حدود. (تاویلات اهل سنت)
این شهادت دو زن و یک مرد برای اموری غیر از حدود و قصاص است. (ابوسعود)
مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ
این نشان میدهد که بین مسلمانان افرادی هستند که مردم به شهادت آنان راضی هستند و همچنین بعضی دیگر را مردم رضایت ندارد و همچنین بین مسلمانان، عدل و غیر عدل وجود دارند. (تاویلات اهل سنت)
از کسانیکه عدالتشان را میدانید. (نسفی)
دلیل است بر اینکه غیر مرضی (از وی راضی نیستند) نیز شاهد است. (نسفی)
أَن تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ
این کلام دال بر این است که اگر شاهدی فراموش کرد دیگری به وی یادآوری کرد در اینصورت اگر یادش آمد، میتواند شهادت بدهد ولی اگر یادش نیامد، حق شهادت دادن ندارد. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا
اگر برای شاهد شدن خواسته شدند، امتناع نکنند. (تاویلات اهل سنت)
وقتی برای ادای شهادت خواسته شدند، امتناع نکنند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَسْأَمُوا أَن تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰ أَجَلِهِ
از نوشتن دین و حق و کتابت بخاطر زیادی از پا نایستید و تنبلی نکنید چه این دین کوچک وباشد ویا که بزرگ باشد. (ابوسعود)
نشان میدهد که در پارچه نیز میتوان عقد سلم انجام داد چراکه در اشیاء کیلی و وزنی کلمه ی کبیر و صغیر (بزرگ و کوچک) بکار نمیرود بلکه در اشیاء ذرعی (اشیاء ایکه به ذراع سنجیده میشوند) بکار میرود. (نسفی)
ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ
در نزد الله بر عدالت تر است. (تاویلات اهل سنت)
وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ
کمک کننده تر است بر اقامه ی شهادت و ثابت کننده تر است. (ابوسعود)
وَأَدْنَىٰ أَلَّا تَرْتَابُوا
به دفع گمان و شک نزدیکتر است همان شک و گمانی که باعث نفرت از هم میشود و باعث منازعه شده و باعث فسخ میشود. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً
از کتابت و رهن و غیر آن، تجارت حاضره را مستثنی داشت. (تاویلات اهل سنت)
تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا
دست به دست معامله میکنید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ
امر به شاهد گرفتن در معاملات نقدی از برای بیان آداب معامله است و همه ی این امور برای دفع وقوع تنازع است. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ
با اینکه میتوانید کسی دیگر را پیدا کنید با گفتن این را برای من بنویس و به فلان چیز شاهد باش، کاتب وشاهد را مشغول خود نکنید. (تاویلات اهل سنت)
وجه دیگر: کاتب با اضافه و یا کم کردن در نوشتن به صاحب حق ضرر نزند. (تاویلات اهل سنت)
همچنین شاهد با اضافه و کم کردن از حق به صاحب حق ضرر وارد نکند. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ
اگر ضرر زدید، پس خروج امر داشته اید. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
با پرهیز از نقصان و زیادت در حق و از ضرر زدن، از الله بترسید. (تاویلات اهل سنت)
وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ
به شما حکم و ادب و آنچه حلال است و آنچه حرام است را تعلیم میدهد. (تاویلات اهل سنت)
تعلیم میدهد شما را احکامی را که مصالح شما را تامین میکند. (ابوسعود)
شریعت دین خودش را برای شما تعلیم میدهد. (نسفی)
وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
برای وعید آمده است. (تاویلات اهل سنت)
چیزی از افعال شما بر وی مخفی نمیماند و بر آن اساس شما را جزا میدهد. (ابوسعود)
وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَىٰ سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ ۖ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ ۗ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ ۚ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ ﴿283﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و اگر در سفر بودید و اسباب نوشتن متن مبایعه نامه را نیافتید، پس میتوانید در برابر دین، رهن قبض شده داشته باشید، اگر بعض شما بر بعض دیگر اعتماد دارد و بدون کتابت و رهن، از وی طلبکار شدید، پس آنکس که در این معامله امانتدار شده بود، امانتش را به درستی ادا کند، و در ادای امانت از الله پروا کند و درست انجام دهد، و شما شاهدان ویا شما بدهکاران، انچه شاهد بودید را و آنچه بر علیه خود اقرار کردید را کتمان نکنید، چه هرکس کتمان کند، قلب وی که اشرف اعضای وی است و عبارت از کل شخص است، گناهکار شده است و الله متعال به انچه انجام میدهید دانا است و بر ان اساس جزا خواهد داد پس فکر کتمان را از سر خود بیرون کنید.

مستندات
وَإِن كُنتُمْ عَلَىٰ سَفَرٍ
اگر مسافر بودید. (بحر العلوم)
وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ
کسی را پیدا نکردید که برایتان بنویسد. (بحر العلوم)
منظور این نیست که رهن فقط در سفر جواز داشته باشد چراکه رسول الله ص زره خود را در نزد یهودی به امانت گذاشته بودند در حالیکه سفری در کار نبود. (ابوسعود)
از ابن عباس که کتابا قرائت میکرد چنین معنی میدهد: کاتب و ورق پیدا نکردید. (بحر العلوم)
فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ
در اینصورت، گرو قبض کنید. (بحر العلوم)
رهنی لازم است که قبض شده باشد پس رهن بدون قبض نمیشود. (بحر العلوم)
رهن و گرو چیزی که حبس کرده میشود در برابر حق و میشود از طریق آن حق خود را گرفت. (مظهری)
رهن حق لازمی است که اگر یک درهم از حق طلبکار باقی باشد، رهن دهنده حق پس گرفتن رهن را ندارد. (مظهری)
فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا
اگر کسی حق بر گردن وی است، امانتدار است در وقت طلب، و برای همین کتابت نکردید و رهن نگرفتید، و طلبکار بدون رهن رضایت داد،.. (بحر العلوم)
در قرائتی به مجهول خوانده شده است یعنی اگر مردم وی را امانت دار بدانند. (ابوسعود)
فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ
پس آن مورد اعتماد بدهکار، از آنجا که مورد به وی اعتماد شد و از وی رهن خواسته نشد، پس امانتی که دستش است را به صاحبش برگرداند و ادا کند. (بحر العلوم)
وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ
از الله بترسد و حق طلبکار را منع نکند. (بحر العلوم)
در رعایت حقوق امانت داری، از الله بترسد. (ابوسعود)
وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ
کسیکه شاهد چیزی باشد پس بر وجه درستش آن را ادا کند، و کتمان نکند. (بحر العلوم)
و شما ای بدهکاران شهادتی که بر علیه خود در وقت معامله داشتید را کتمان نکنید. (ابوسعود)
وَمَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ
کسیکه شهادت را کتمان کند، قلب وی فاجر است. (بحر العلوم)
اسناد گناهکار بودن به قلب برای این است که کتمان شهادت، فعل قلب است. (ابوسعود)
گویا که گفته است: گناه در وی تمکین یافته است. (ابوسعود)
از ابن عباس بزرگترین گناهان کبیره، شرک به الله است که از بهشت محروم میکند و شهادت دروغین و کتمان شهادت است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ
کتمان شهادت و ادای شهادت شما را میداند. (بحر العلوم)
این وعید برای شاهدان است که شهادت را کتمان نکنند. (بحر العلوم)
بر اساس عملتان جزا میدهد خیر باشد خیر و شر باشد شر است. (ابوسعود)
لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ۖ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿284﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

هرآنچه در آسمانها و زمین است، برای الله مملوک هستند و مخلوق وی تعالی هستند. و اگر شما آنچه در دل دارید را آشکار کنید و کاری یا سخنی بگویید و مردم را از آن با خبر کنید، و یا اینکه آن را از مردم خفی نگهدارید، پس الله متعال هر دوی آنها را مورد محاسبه قرار خواهد داد، پس الله متعال هرکس را که خواست، آمرزش کند و هرکس را که خواست عذاب دهد، و کسی را حق سوال نیست چراکه همه ملک الله متعال هستند. و الله متعال بر همه چیز من جمله محاسبه و جزای اعمال و غفران و عذاب، قادر است.

مستندات
لِّلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
آنچه در آسمان و زمین از مخلوقات است همه بنده ی وی تعالی هستند و الله متعال خالق و رازق آنهاست و حکمش بر آنها نافذ است. (بحر العلوم)
معنی آیه این است که غیر وی تعالی را عبادت نکنید چراکه وی تعالی است که مسیح و فرشتگان و بتها را همه را خلق کرده است. (بحر العلوم)
گفته میشود در هر چیزی که در آسمانها و زمین است، دلیلی بر پروردگار بودن وی تعالی و یگانه بودن وی تعالی است. (بحر العلوم)
وَإِن تُبْدُوا مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ
اگر آنچه در قلبهایتان هست را آشکار کنید و یا که مخفی بدارید، بر اساس آن به شما جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
اگر با قول و یا فعل آن را به مردم آشکار کنید و یا اینکه به مردم به فعل و قول آشکار نکنید. (ابوسعود)
بعضی گفته اند: اگر شما شهادت را کتمان کنید و یا که شهادت دهید، الله متعال بر آن اساس شما را جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
کلبی: اگر آنچه در قلبهایتان از گناه دارید را چه آشکار کنید و چه مخفی الله متعال بر آن اساس شما را جزا خواهد داد و کلبی ادامه داد: وقتی این آیه نازل شد، این امر بر مسلمانان سخت آمد و پیش رسول الله ص رفتند و عرض کردند که بر دلمان، فکر گناه میگذرد ولی عمل نمیکنیم و بعضی را عملی میکنیم، حال وضعیت ما چگونه خواهد بود؟ پس الله متعال ( لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها ) را نازل کرد که از اولی سبکتر است.(بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: رحمتم بر غضبم سبقت دارد. (بحر العلوم)
سفیان: به من چنین رسیده است که انبیاء بر قوم خود این آیه را قرائت میکردند و امت آنها جواب میدادند که ما نمیتوانیم و طاقتش را نداریم و الله متعال آنان را به مواخذه، عذاب میداد و وقتی رسول الله ص این را بر امتش خواندند، امتش قبول کردند و الله متعال آنان را به ترک این حکم معاقبه کرد و لایکلف الله نفسا الا وسعها را نازل کرد. (بحر العلوم)
حسن: این برای وقتی است که در قلبش عزم انجام گناه را دارد . همچنین کسیکه قصد آن را میکند نه آنچه بر قلب عارض میشود و گذر میکند. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد: اگر آنچه در دل دارید را آشکار کنید ویا که مخفی کرده اید ولی عزم خود را جزم کرده اید که انجام دهید نه بر آنچه که حدیث نفس است و تصمیم به انجام نگرفته اید. (تاویلات اهل سنت)
در روایت آمده است: کسیکه آهنگ انجام کار خیری کند بر وی فلان اجر است و کسیکه آهنگ کار بدی را کند بر وی نیز فلان است. (تاویلات اهل سنت)
از حضرت عائشه: بنده ای بر عمل به گناه همت کند ولی به عمل نرسد، مورد معاقبه قرار میگیرد و آن رسیدن غم و غصه در دنیا است. (نسفی)
يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ
در روز قیامت، شما را بخاطر آن، مورد محاسبه قرار خواهد داد. (ابوسعود)
فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ
پس به فضل خود میآمرزد هرکس را که آمرزش وی را خواست. (ابوسعود)
وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ
و هرکس را که خواست به عدالت خود، عذاب میدهد. (ابوسعود)
واجب بودن عذاب را به صراحت نفی کرده است. (بیضاوی)
بر حسب آنچه مشیئت وی تعالی تقاضا میکند، آن مشیئتی که بر حکمت و مصلحت بنا شده است. (ابوسعود)
تقدیم مغفرت بر تعذیب برای نشان دادن سبقت رحمت بر غضب وی تعالی است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
الله متعال که بر همه ی اشیاء قدرت دارد، پس بر محسابه و مغفرت و تعذیب نیز قادر است. (ابوسعود)
در نتیجه بر زنده کردن شما و محاسبه شما نیز قادر است. (بیضاوی)
نکته : فکر گناه چه حکمی دارد؟
ذهن انسان ذهنی فعال است که امور مختلفی بر آن عارض میشود و از ذهن وی میگذرد و مسلمان از آنجا که خود را در برابر مسائل مسؤول میداند، در مورد افکار خود نیز بی ملاحظه و بی دغدغه نمیگذرد و مسلمانان در مورد اعمالی که در شرع اسلام گناه محسوب میشوند، از خطور فکر گناه نیز حساس میشود برای همین برای یک فرد مسلمان این سوال پیش میآید که فکر به گناه چه حکمی دارد و آیا با فکر به گناه نیز مورد مواخذه قرار خواهد گرفت؟ و برای یافتن جواب این سوال به متون اسلامی مراجعه میشود و با توجه به روایات مختلف سعی بر این است که جواب کاملی بگیریم که مطلب پیش رو به این بحث خوداهد پرداخت:
63 - عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: ((إن الله [تعالى] تجاوز عن أمتي ما وسوست به صدورها، ما لم تعلم به أو تتكلم)). متفق عليه. شرح المشكاة للطيبي الكاشف عن حقائق السنن (2/ 516)
رسول الله ص: همانا الله تعالی از امت من آنچه درون خود وی را به وسوسه میاندازد، مادامیکه عمل نکند و یا سخن نگوید، عفو کرده است.
و طیبی در شرح این روایت چنین میآورد:
دو نوع وسوسه داریم یکی ضروری و دیگری اختیاری.
وسوسه ی ضروری که انسان نمیتواند آن را دفع کند و خود بخود به فکر خطور میکند از تمامی امتهای ادیان الهی، عفو و بخشش است زیرا الله تعالی آنچه را که در وسع بنده نباشد تکلیف نمیکند.
وسوسه ی اختیاری یعنی آن وسوسه ای که شخص قصد انجام دارد و با فکر به آن لذت میبرد همانند اینکه دوست داشتن زنی بر ذهن وی خطور میکند و همیشه در ذهن میپروراند و هدفش رسیدن به آن است و دیگر گناهان.
و این نوع وسوسه را الله تعالی به فضل خود و برای تکریم و تشریف رسول الله ص از امت محمدی عفو کرده است و آخرین آیه ی سوره مبارکه بقره ناظر بر این است که میفرماید: پروردگارا بار مکن ما را گرانی چنانکه بار کردی آن را بر آنان که پیش از ما بودند.
و اما عقائد فاسدی که در ذهن هستند از زمره ی وسوسه نیستند بلکه بر آن مواخده خواهند شد.
نووی از مازنی روایت کند که اگر کسی گناهی را در ذهن خود پرورش دهد و عزم انجام آن را داشته باشد، بر وی گناه نوشته خواهد شد و شیخ مازنی بین همّ و عزم تفاوت قائل شده است وروایات عفو امور ذهنی را تاویل به هم کرده و عزم را گناه میشمارد و اکثر فقهاء و محدثین خلاف قول شیخ مازنی داشته و آن روایات را تاویل نکرده بر ظاهر آن حکم میکنند.
قاضی عیاض گوید: عامه ی سلف صالح و اهل علم از فقها و محدثان، قائل هستند بر آنچه قاضی ابوبکر میگوید و به احادیثی که دال بر مواخده هستند، استناد میکنند و البته چنین گویند که آنچه به ذهن میرسد گناهی غیر از آنچه که عزم و قصد میکند است و خود عزم و اصرار است که گناه خواهد بود و وقتی به عمل برسد گناهی دیگر خواهد بود پس اگر قبل عمل ترک کند برای وی ثواب ترک نوشته خواهد شد.
و آنچه عفو است خواطری است که در ذهن جای نمیگیرد و با قصد و عزم همراه نمیشود.
شرح الطيبي على مشكاة المصابيح المسمى بـ (الكاشف عن حقائق السنن) مؤلف: شرف الدين الحسين بن عبد الله الطيبي ،743هـ ،محقق: دکتر عبد الحميد هنداوي ناشر: مكتبة نزار مصطفى الباز (مكة مكرمة - رياض)
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ ۚ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ ۚ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ﴿285﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

رسول الله ص به آنچه بر وی نازل شده است باور و تصدیق دارد و همینطور مومنان نیز ایمان دارد و هر یک از اینها، ایمان دارند که الله متعال هست و فرشتگان وی تعالی هستند و کتب فرستاده است و رسولان فرستاده است و به تمامی رسولان ایمان دارند و اینطور نیست که به برخی ایمان داریم و برخی دیگر را کفر ورزیم بلکه سخن ما این است، حکمت را شنیدیم و اطاعت کردیم و تسلیم تو هستیم، مسالت ما این است که ما را مورد آمرزش ویژه ی خود قرار دهی، چراکه بازگشت همه چیز و امر همه چیز به تو است.

مستندات
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ
از ابن عباس: وقتی آیه ی : وإن تبدوا ما في أنفسكم أو تخفوه يحاسبكم به الله، بر قلب صحابه چیزی (نگرانی )وارد کرد طوری که چیز دیگر چنین نبود، و پیش رسول الله ص آمدند و این مطلب را گفتند، و این آیه نازل شد و وقتی گفتند: رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا، الله متعال فرمودند: انجام دادم، گفتند: ربنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا، الله متعال فرمود: انجام دادم، ربنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ، الله متعال فرمود: انجام دادم. (خازن و سنن ترمذی)
از مجاهد و حسن: این آیه در شب معراج نازل شده است و همچنین از ابن عباس نیز چنین روایت شده است. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: تمام قرآن بر رسول الله ص نازل شده بود الا این آیه که در شب معراج ایشان آن را شنیدند. (بحر العلوم)
در شب معراج وقتی رسول الله ص از آسمانها عبور کردندو به مکانی رسیدند که جبرئیل گفت: من تا بحال از اینجا به بالا نرفته ام و وقتی وار شدند به جایی که الله میخواست که حضرت رسول الله ص باشد، رسول الله ص فرمودند: التَّحِيَّاتُ لله وَالصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ؛ الله متعال جواب دادند: السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ الله وَبَرَكَاتُهُ ؛ رسول الله ص خواستند که امتشان نیز از این تحیت سهمی داشته باشند وبرای همین فرمودند: السَّلامُ عَلَيْنَا، وَعَلَى عِبَادِ الله الصَّالِحِينَ؛ و جبرئیل و کل اهل آسمانها گفتند: أَشْهَدُ أَنْ لا إله إلا الله، وَأَشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ؛ و رسول الله ص برای اینکه امت ایشان در این فضیلت شریک شوند، فرمودند: وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ؛ یعنی میگویند: به تمامی انبیاء ایمان داریم و به هیچ کفر نمیورزیم و فرق نمیگذاریم آنچنانکه یهود و نصاری کرده اند. بعد الله متعال سوال کرد: امت تو در مورد آیه ی من چه کرده اند؟ یعنی آیه ی : وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ؛ رسول الله ص جواب دادند که آنان، وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ، یعنی اطاعت کردیم و مفغرتت را خواهانیم و بازگشت به سوی توست. الله متعال در آن هنگام فرمودند: لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها، یعنی به قدر طاقت وی تکلیف میکنیم. (بحر العلوم)
لا یکلف الله نفسا الا وسعها را گفته میشود که بدان معنی است که الله متعال کسی را که بر ایستاده خواندن نما قادر نباشد تکلیف نمیکند که ایستاده بخواند. (بحر العلوم)
وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا
یعنی قولت را شنیدیم از امرت اطاعت کردیم. (خازن)
یعنی قول پرودگارمان را شنیدیم و از وی تعالی اطاعت کردیم در آنچه بر ما لازم گردانده است از فرائض و از این طریق برای الله بندگی کردیم و در آنچه امر میکند و در آنچه نهی میکند، تسلیم امر وی تعالی هستیم. (خازن)
لَها مَا كَسَبَتْ: بر وی است آنچه از خیر کسب کرده است. (بحر العلوم)
وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ و بر وی است آنچه از شر کسب کرده است. (بحر العلوم)
در این وقت جبرئیل گفت: درخواست کن که عطا خواهد شد و رسول الله ص فرمودند: ربنا لا تؤاخذنآ إن نَّسِينَا، یعنی آنچه را که ندانسته انجام داده ایم . أَخْطَأْنا یعنی به عمد انجام داده ایم. و گفته میشود که به معنی اگر از روی فراموشی ویا خطا انجام داده ایم.جبرئیل گفت این خواسته ات عطا شد و خطا و نسیان را از امتت بخشیده شد حال درخواستی دیگر بگو: رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً یعنی ثقل و سنگینی، كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا و آن اینکه بر آنان بخاطر ظلمشان، طیبات بر آنان حرام شد و وقتی شب گناهی انجام میدادند صبح میدیدند که بر در خانه ی آنها نوشته شده است و نمازشان پنجاه وقت بوده است و برای این امت تخفیف داده شد و به پنج وقت تقلیل یافت. رسول الله ص فرمودند: رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ یعنی عملی را بر ما تکلیف نکن که ما نتوانیم انجام دهیم و باعث بشود مورد عذاب باشیم. و یا آنچه که بر ما سخت میآید را تکلیف نکن چراکه اگر به پنجاه وقت مکلف میشدند توانایی آن را داشتند ولی سخت میآمد و مشقت میشد و مدوامت بر ان را نمیتوانستند. وَاعْفُ عَنَّا همه ی آنچه بوده است را از ما عفو کن. وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا و در گذر از ما، ما را از دچار مسخ شدن عفو بفرما. و از خسف شدن ما را مورد غفران خود قرار ده و از مورد سنگ باران قرار گرفتن رحم کن، چراکه امتهای گذشته بعضی از آنها مورد مسخ و بعض دیگر مورد خسف و بعض دیگر سنگ باران شده بودند. بعد فرمودند: أَنْتَ مَوْلانا یعنی تو سرپرست ما و حافظ ما هستی. فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ. و دعای رسول الله ص مستجاب شد. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: چنین نیست چراکه کل این سوره مدنی است و معراج مکی است. (بحر العلوم)
كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ
وقتی برای رسول الله ص از سرگذشت پیامبران بیان شد و عظمت الله متعال در آیه ی قبلی بیان شد، آورده است که رسول الله ص به تمامی آنچه در مورد انبیاء بیان شده است ایمان دارد و تصدیق میکند و همچنین مومنین نیز چنین هستند الله و رسولان و فرشتگان و کتب آسمانی را تصدیق میکنند. (بحر العلوم)
معنی ایمان به الله این است که یکی و یگانه است و شریک ندارد همانند ندارد به تمامی اسماء و صفات وی تعالی ایمان داشته باشی و اینکه زنده است و عالم به تمام امور است. ایمان به فرشتگان یعنی اینکه به وجود آنها ایمان داشته باشی و آنان را معصوم بدانی و آن واسطه ی بین الله و انبیاء هستند. ایمان به کتب یعنی اینکه ایمان داشته باشی که همه ی کتب آمده از نزد الله، وحی وی تعالی بوده که به رسولانش فرستاده است و حق هستند و بدون شک از نزد الله آمده اند و قرآن تحریف نشده است و تبدیل نشده است و اینکه قرآن مشتمل بر محکم و متشابه است و محکم از متشابه قابل تشخییص است. ایمان به رسل اینکه ایمان داشته باشیم به اینکه آنان پیام رسانان الهی بر مردم هستند و امین بر وحی هستند و معصوم هستند و آنان افضل خلائق هستند و بعضی از رسولان بر بعض دیگرشان، برتری و فضیلت دارند. (خازن)
در این سوره داستان انبیاء و کلام حکماء و احکام نماز و خمس و زکات و روزه،حج و طلاق بیان شد، آخر سوره را اینگونه خاتمه میدهد که رسول و مومنان به همه ی اینها ایمان دارند. (خازن)
معنی آمن الرسول: یعنی اینکه محمد تصدیق دارد بر اینکه این قرآن و هرآنچه در آن است از نزد الله متعال، نازل شده است. (خازن)
و همچنین هر یک از مومنان نیز تصدیق دارند. (خازن)
لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ
از مومنان خبر داده است که آنان میگویند: بین هیچ یک از رسولان به ایمان آوردن تفاوت قائل نیستیم. (بحر العلوم)
یعنی به تمام رسولان و انبیاء ایمان داریم نه مثل یهود و مسیحیان که به بعضی از آنها ایمان میآورند و بعض دیگر را کفر میورزند. (خازن)
وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا
یعنی قبول کردیم آنچه را که شنیدیم چراکه به کسیکه میشنود و قبول نمیکند اصم (کر)گفته میشود چراکه از شنیدن نفعی نبرده است. (بحر العلوم)
غُفْرَانَكَ رَبَّنَا
بیامرز ما را آمرزیدنی. (بحر العلوم)
وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ
یعنی ما به زنده شدن پس از مرگ اقرار داریم. (بحر العلوم)
پروردگارا ما را بیامرز آن آمرزیدنت را در حق ما روا کن. (خازن)
مرجع و معاد ما تو هستی ای پروردگار ما پس ما را بیامرز. (خازن)
جبرئیل به رسول الله ص گفت: الله تو را و امتت را ستوده است پس الان از الله متعال درخواست کن تا اجابت شود و رسول الله ص به تلقین الله متعال فرمودند: غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. (خازن)
لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ ۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ ۖ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ۚ أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ﴿286﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال به نفس چیزی که تکلیف نمیکند مگر آنچه که طاقتش را دارد، منتها همین تکلیف در طاقت نیز آسان و سخت دارد، و نفع و ضرر عمل نفس بر خودش برمیگردد. ای پروردگار ما، به آنچه از روی فراموشی انجام داده ایم و به آنچه از روی خطا انجام داده ایم ما را مواخذه نکن. ای پروردگار ما، بر ما چیزی تحمیل نکن مثل انچه را که بر کسان قبل از ما، تحمیل کرده ای. ای پروردگار ما، آنچه را ما تحملش را نداریم بر ما بار نکن. از ما ببخش و بیامرز و بپوشان رحم کن. تو صاحب امر ما هستی، پس ما را بر غلبه بر کسانیکه تو را انکار میکنند و یا غیر تو را عبادت میکنند، یاری کن.

مستندات
لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا
تکلیف نمیکند مگر آسان آن را و بیشتر از طاقتش تکلیف نمیکند. (خازن)
لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ
آنچه از خیر انجام داده است خیر و ثوابش برای خود نفس است و آنچه از شر انجام داده است عذابش بر خود نفس است. (خازن)
گفته شده است: یعنی الله متعال بخاطر گناه کسی دیگری را مجازات نمیکند. (خازن)
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا
آموزش دعا برای بندگانش است که چگونه دعا کنند. (خازن)
یعنی ما را عذاب نده بخاطر... (خازن)
گفته شده است: بنی اسرائیل اگر چیزی از آنچه بدان مامور بوده اند را فراموش میکردند، برای آنان عقوبتشان را تعجیل کرده و آنچه بر انان حلال بود از خوردنی و اشامیدنی را حرام بر حسب گناه انجام شده، حرام گردانده میشد پس الله متعال از مومنان میخواهد که درخواست بخشش کنند تا مورد مواخذه قرار نگیرند. (خازن)
رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا
عهد و میثاق سنگینی بر نگذار که ما از انجام آن عاجز شویم و بخاطرش عذاب ببینیم، آنچنانکه بر یهود نهادی و انان انجام ندادند و مورد عذاب قرار گرفتند. (خازن)
آنچنانکه بر یهود سخت گرفتی، بر ما سخت نگیر. (خازن)
آمده است: اصر، گناهی است که برای آن توبه نیست پس مومنان خواستند که آنان را از چنین گناهانی معصوم بدارد. (خازن)
رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ
بر ما چیزی تکلیف نکن که ما نتوانیم از سنگینی آن را انجام دهیم. (خازن)
تکلیف مالا یطاق دو نوع است: الف: به آنچه در قدرت بنده نیست مامور گردد مثل تکلیف به دیدن نابینا و به ناتوان از راه رفتن که بدود و این از نوعی است که الله متعال هیچگاه تکلیف نمیکند. ب: تکلیف آنچه در قدرت بنده است ولی انجام آن همراه با مشقت بسیار است همچنانکه در اول اسلام نماز شب فرض بود. این همان تکلیفی است که مومنان از الله درخواست دارند که مورد تکلیف قرار نگیرند. (خازن)
از این آیه کسانیکه تکلیف مالایطاق را جایز میدانند استدلال کرده اند و گفته اند اگر این نوع تکلیف ممکن نبود، درخواست عفو از ان بی معنی بود. (خازن)
گفته اند: در مورد حدیث نفس و وسوسه ما را مکلف ندار. (خازن)
ویا از تکلیف هیجان شهوت و تیز شهوت شدن، باز دار. (خازن)
گفته اند: از به میمون و خوک تبدیل شدن محفوظ بدار. (خازن)
گفته اند: از شادی دشمن بر آنچه بر ما میرسد، محفوظ بدار.(خازن)
گفته اند: از جدایی و قطع صله ی رحم محفوظ بدار. (خازن)
وَاعْفُ عَنَّا
از گناهانمان در گذر و آن را محو کن. (خازن)
وَاغْفِرْ لَنَا
گناهانمان را بپوش و رسوایمان نکن. (خازن)
وَارْحَمْنَا
با رحمت خود ما را بپوشان تا ما از عذابت نجات یابیم چراکه کسی جز آنکس که رحم کنی نجات نخواهد یافت. (خازن)
گفته اند: ما با طاعت تو نه به عمل میرسیم و نه ترک معصیت میکنیم بلکه همه به رحمت توست. (خازن)
گفته اند: عفو یعنی بخشش از عذاب گناه و غفران پوشیده داشتن و بی آبرو نکردن است. (خازن)
أَنتَ مَوْلَانَا
تو حافظ و یاور و ولی و صاحب امر ما هستی. (خازن)
فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
بر منکرین تو و منکرین یگانگی تو ما را یاری ده. (خازن)
رسول الله ص: دو آیه اخر بقره را کسی در شب بخواند برای وی کفایت میکند.یعنی از شر چیزهاییکه میترسد محفوظ میشود و بعضی گفته اند، بجای شب زنده داری کفایت میکند. (خازن)
از ابن عباس: روزی جبرییل نزد رسول الله ص نشسته بود که از آسمان صدایی شنید و به بالا نگاه کرد و دید که دری باز شده است و جبرییل گفت این دری است که تا بحال باز نشده است و فرشته ای از آن نزول کرد و سلام داد و گفت: بشارت باد که تو را دو نور داده شد که به نبی قبل تو داده نشده است یعنی فاتحه و آخر سوره ی بقره، حرفی از آن نخوانی مگر اینکه به تو داده خواهد شد. (خازن)
یعنی آن فرشته برای بیان ثواب این دو نازل شده است و نزول وحی آنها توسط جبرئیل بوده است. (قرطبی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
آلِ عِمْرَان
الم ﴿1﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الم: معنی و هدف از این کلمات را فقط الله میداند.

مستندات
الف، لام، ميم.
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ﴿2﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله آن چیزی است که الهی نیست جز وی تعالی که تنها وی تعالی مستحق عبادت است و الهی غیر وی تعالی وجود ندارد، و الله متعال، زنده ای است که فنا بر وی راه ندارد و برپادارنده ی همه چیز است و کسی است که از وی چیزی مخفی نمیماند و تمام امور به دست وی است.

مستندات
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
مفسران گفته اند این آیه در مورد نمایندگانی که از نجران آمده بودند نازل شده است و این وفد شصت نفر بودند که بر رسول الله ص وارد شدند و در مسجد رسول الله ص نماز خود را خواندند و رسول الله ص به صحابه گفتند بگذارید نمازشان را بخوانند. رسول الله ص به آنها فرمودند که اسلام بیاورید. گفتند: ما قبل تو اسلام آورده ایم. رسول الله ص فرمودند: دروغ میگویید چراکه برای الله فرزند قائل شدید و صلیب را عبادت کردید و خوک خوردید. گفت (یکی از آنها): اگر عیسی فرزند الله نباشد پس پدر وی چه کسی است؟ و همه در مورد حضرت عیسی به مجادله پرداختند. رسول الله ص: مگر نمیدانید که فرزندی نیست مگر اینکه به پدرش شباهت دارد؟ گفتند: بلی. رسول الله ص: آیا نمیدانید که پرودگار ما چگونه عیسی را در رحم مادرش، شکل داد در حالیکه پرودگار ما نه میخورد و نه مینوشد؟ گفتند: آری. رسول الله ص: مگر نمیدانید که الله همه چیز را حفظ میکند و روزی میدهد؟ گفتند: بلی. رسول الله ص: حال آیا عیسی چیزی از این امور که گفتم را میتواند و مالکیت بر این امور دارد؟ گفتند: خیر. رسول الله ص: آیا نمیدانید که بر الله چیزی در زمین و آسمان مخفی نمیماند؟ گفتند: همینطور است. رسول الله ص: آیا عیسی چیزی را غیر آنچه به وی علمش داده شده است را میداند؟ گفتند: خیر. رسول الله ص: پس چگونه عیسی اله میشود؟ همه ساکت شدند. و الله متعال اول سوره ی آل عمران را نازل کرد که حدود هشتاد و خورده ای آیه است. آن مسیحیان گفتند: ای محمد مگر تو گمان نمیکنی که عیسی کلمه الله و روحی از وی است؟ رسول الله ص: بلی همینطور است. بعد این عده بغیر از انکار و جحود کار دیگری انجام ندادند و الله متعال در رد این افراد نازل کرد: الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ، یعنی اگر منازعه ی شما در مورد شناخت الله باشد پس الله الهی است که غیر وی الهی نیست پس شما چگونه برای وی تعالی، اثبات فرزند میکنید؟ (خازن)
الهی در وجود نیست مگر الله متعال. (نسفی)
تنها الله متعال مستحق بندگی است. (ابوسعود)
الْحَيُّ
حی که صفت الله است بدین معنا است که وی تعالی باقی و دائم است که مرگ بر وی صحیح نباشد. (خازن)
زنده ای که ابتدا ندارد. (بحر العلوم)
از ابن عباس: زنده قبل هر زنده ای و زنده بعد هر زنده ای. (بحر العلوم)
زنده به ذات خود است و دیگر زندگان به زنده به غیر هستند. (تاویلات اهل سنت)
الْقَيُّومُ
قیوم یعنی با ذات خود برپا است و تدبیر خلائق را دارد و مصالح آنان را در آنچه که بدان نیاز دارند در زندگی و معادشان لازم دارند را تدبیر میکند. (خازن)
قائم بر هر نفس بر طبق آنچه آن نفس کسب میکند. (بحر العلوم)
گفته میشود: الحی القیوم، اسم اعظم است. (بحر العلوم)
گفته میشود: وقتی حضرت عیسی میخواست که مرده ای را زنده کند: همین دو اسم را میآورد. آصف پسر برخیا وقتی عرش بلقیس را خواست بیاورد به این دو اسم دعا کرده است.(بحر العلوم)
گفته شده است: این دعای اهل دریا وقتی از ترس غرق شدن داشتند این دو اسم را آورده و دعا میکرده اند. (بحر العلوم)
قیوم یعنی حافظ. (تاویلات اهل سنت)
در رد ادعای مسیحیان آمده است به این صورت که الله زنده و قیوم است ولی طبق ادعای مسیحیان حضرت عیسی کشته شده است پس چطور میشود که ی فرزند الله باشد و خود الله باشد. (نیسابوری)
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ ﴿3﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله حی و قیوم است که بر تو کتاب که قرآن باشد و مستحق کتاب نامیده شدن است را، نازل کرده است و همین قرآن مشتمل بر حق است و همراه حق است و این کتاب، تصدیق کننده ی کتب قبل خودش نیز هست و الله است که تورات و انجیل را نازل کرده است.

مستندات
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ
یعنی قرآن را. (قرطبی)
بِالْحَقِّ
به راستی نازل کرده است. (قرطبی)
به همراه حجت غالب نازل کرده است. (قرطبی)
حق را آورده است. (قرطبی)
قرآن، بخش بخش نازل شده است وبرای همین در نزول قرآن از باب تنزیل استفاده میشود که به معنی یکی بعد دیگری معنی میدهد و تورات و انجیل به یکباره نازل شده اند برای همین در مورد این دو از باب انزال استفاده شده است. (قرطبی)
متلبس به حق است و متلبس به دینی که نزد الله حق است، نازل شده است. (مظهری)
مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ
یعنی از کتب نازل شده قبل خودش. (قرطبی)
یعنی تصدیق کننده ی کتب قبل خودش است در مورد توحید و پیشگویی ها و اخبار و بعضی از احکام شرعی. (خازن)
وقتی تصدیق کننده ی تمام کتب قبل خودش است پس حقش این است که تمامی کسانیکه به کتب قبل وی ایمان دارند به این کتاب نیز ایمان داشته باشند. (مظهری)
وَأَنزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ
تورات به معنی روشنی و نور است. (قرطبی)
انجیل افعیل از نجل است که به معنی اصل میباشد. (قرطبی)
انجیل کتاب حضرت عیسی است و گاهی آمده است که قرآن را انجیل نامیده شده است آنجا که در قصه ی مناجات حضرت موسی امده است: پروردگارا اقوامی را میبینم که انجیلهای آنان در سینه هایشان است، آن ملت را امت من قرار ده. الله متعال میفرماید: آنان امت محمد هستند. (قرطبی)
تورات و انجیل اسامی غیر عربی هستند و اولی عبرانی و دومی سریانی هستند و به اشتقاق آوردن آن دو از ریشه ی عربی، بیهوده است. (ابوسعود)
مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ ۗ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ ﴿4﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و فرقان را نیز نازل کرده است و این کتب هدایت کننده ی مردم هستند که فصل کننده ی بین حق و باطل است و آن کتابی که چنین صفتی تا بحال در خود حفظ کرده است، قرآن است و بقیه تحریف شده اند والا آنان نیز اگر کتاب منزل باشند، چنین صفتی دارند. قطعا کسانیکه آیات الله را کفر میورزند، برای آنان عذابی بس سخت است.

مستندات
مِن قَبْلُ
قبل نزول قرآن. (قرطبی)
قبل قرآن نازل کرده شده اند تا مردم برای ایمان به قرآن اماده باشند. (مظهری)
هُدًى لِّلنَّاسِ
هدایت است برای مردم متقی. (قرطبی)
یعنی این سه کتاب؛ قرآن و تورات و انجیل؛ برای مردم هدایت هستند. (خازن)
هدایت است برای تمامی انسانها و منسوخ شدن بعضی از احکام کتب گذشته همانند نسخ بعضی از ایات قرآن است پس این آیه نشان میدهد که شریعت قبل از اسلام برای ما نیز حجت است چراکه شریعت رسول ما نیز هست. (مظهری)
وَأَنزَلَ الْفُرْقَانَ
یعنی قرآن. (قرطبی)
یعنی کتب آسمانی را نیز نازل کرده است یعنی بعد ذکر سه کتاب با آوردن فرقان نشان میدهد که کتب دیگری غیر از این سه نیز نازل شده اند. (مظهری)
یعنی جداکننده ی بین حق و باطل. (خازن)
ذکر قران را بعد تورات و انجیل دوباره آورد تا بیان کند که قرآن فصل کننده ی اختلاف یهود و مسیحیان در شان حضرت عیسی است. (خازن)
گفته شده: منظور از قرقان هر سه کتاب است که همه ی انها هدایت کننده ی مردم هستند و بین حلال و حرام را و حق و باطل را جداکننده هستند. (خازن)
کلمه ی انزل نشان میدهد که قرآن انزال داشته است یعنی به آسمان دنیا یکباره نازل شده است و بعد آن در طول بیست و سه سال بر رسول الله ص بخش بخش نازل شده است. (مظهری)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ
کسانیکه به کتب نازل شده کفر میورزند... (خازن)
گفته شده است: منظور نمایندگان نجران هستند که به محمد و قرآن کفر ورزیده اند. (خازن)
خصوص سبب نزول یک آیه باعث نمیشود که آیه عمومیت نداشته باشد پس هرکس را که چیزی از آیات الهی را انکار کند، مشمول همین آیه است. (خازن)
این آیه اعلام میدارد که مستحق چنین عذابی شدن، لازم نیست کفر کامل به همه چیز دین باشد بلکه به بعضی کفر ورزیدن، در مستحق عذاب شدن کفایت میکند. (ابوسعود)
منظور آیه، از کفار اهل کتاب هستند که بقیه ی کفار به طریق اولی داخل هستند. (ابوسعود)
کسیکه قرآن را انکار کند، بالتبع سائر کتب را نیز تکذیب کرده است چراکه قرآن تصدیق کننده ی کتب قبل خودش است. (ابوسعود)
لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ
عذابی که اندازه ی آن در مقیاس نمیگنجد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ
غالب است و مغلوب نمیشود. (خازن)
ذُو انتِقَامٍ
صاحب انتقام است از کسانیکه به وی کفر ورزند. (خازن)
انتقام یعنی مبالغه در عذاب دادن. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَىٰ عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ ﴿5﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا الله تعالی، بر ایشان هیچ چیزی در زمین و آسمان، مخفی نمیماند.

مستندات
برای بیان فراخ بودن علم و احاطه ی الله متعال است بر همه چیز در عالم احاطه دارد من جمله آنچه که از افراد صادر میشود از کفر و فسق چه عیان باشد و چه نهان همه را آگاه است. (ابوسعود)
از کل عالم به زمین و آسمان، عبارت آورد برای اینکه بشر علمش از این دو فراتر نمیرود و دیگر اینکه هدف بیان این است که الله بر اعمال بندگانش احاطه دارد. (مظهری)
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ ۚ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿6﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا الله متعال شما انسانها را در رحم مادرانتان به هرشکل و رنگی که خواست و به هر نوعی که خواست و چه کامل باشید یا ناقص همه را الله متعال شکل میدهد و غیر از الله متعال الهی نیست و الله متعال است که در برابر دشمن همیشه غالب است و در کارهایش با مدبر و حکیم است.

مستندات
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ
از آنجا که عالم بودن الله تعالی دلیل عقلی میطلبید الله متعال بیان میدارد که در تاریکی های رحم است که با این بنیه ی عجیب و ترکیب غریب از اعضای مختلفه در شکل و رنگ و طبیعت و صفت، بعض آن استخوان باشد، بعض دیگر رگ است و بعضی دیگر گوشت، و بعد این موارد را در یکجا جمع کرده است، دلیل بر عالم بودن الله متعال است. (نیسابوری)
شما را به اشکال و رنگهای مختلف و اجناس مرد و زن، به تصویر میکشد بر طبق آنچه خودش خواسته است. (مظهری)
عیسی از جمله کسانی بود که در رحم مادرش صورت پیدا کرده است و مسیحیان این را منکر نبودند در نتیجه کسی که چنین چگونه میشود که اله باشد؟ (الدر المنثور)
لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
از آنجا که کسی علم اینچنینی ندارد وکسی نمیتواند مثل الله متعال انجام دهد در نتیجه غیر از الله، الهی نیست. (بیضاوی)
الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
در انتقام گرفتن غالب است و در امور خود حکیم است. (الدر المنثور)
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ۖ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ ۗ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ ۗ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ ﴿7﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اوست که بر تو کتاب قرآن را نازل کرده است که از این قرآن مقداری محکم هستند که معنای آن برای بشر قابل درک است و این آیات، اصل کتاب هستند که بقیه ی آیات باید بر آن عرضه شوند و آن آیات آن را تایید کنند و دیگر آیات هستند که متشابه هستند، و کسانیکه قلب بیمار دارند و دنبال حقیقت نیستند و دنبال فریب مردم هستند، پس آیات متشابه را دنبال میکنند و برای توجیه گمراهی خود آن را تاویل میکنند در حالیکه تاویل حقیقی آن را غیر از الله کسی نمیداند. و راسخان در علم بخاطر یقینی که پیدا کرده اند، میگویند که همه ی آیات از نزد الله هستند و به آن باور داریم، و این را جز افراد دارای عقل، نمیدانند. نکته: در هر علمی کسی واقعا در آن علم به تبحر رسیده باشد و با دید یقینی خود به قرآن نظر بیاندازد، قطعا ایمان خواهد آورد و این در طول تاریخ کم نبوده است. نکته: حتی کسانیکه برای کشف حقیقت هستی رفته و دانش کسب کرده اند، در آخر به ایمان رسیده اند.

مستندات
هُوَ الَّذِي أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ
بعد بیان اختصاص ربوبیت به الله متعال و بیان اینکه همه در غلبه ی الله متعال هستند، در این ایه کشف شبهه ی مسیحیان نمایندگان نجران را کرده بیان میکند که آیات قرآن دو نوع هستند... (ابوسعود)
منظور از کتاب ، قرآن است. (نسفی)
مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ
الله است که کتابی بر تو فروفرستاده است که منقسم به محکم و متشابه است. (ابوسعود)
آیاتی که ناسخ هستند و هیچگاه منسوخ نمیشوند. (بحر العلوم)
هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ
که این آیات اصل در قرآن هستند و عمده هستند که بقیه ی آیات بر آنها عرض کرده میشوند. (ابوسعود)
منظور از کتاب، تمام کتاب است. (ابوسعود)
با وجود اینکه آیات محکم بسیار هستند، ام را مفرد آورد برای رساندن این مطلب که هر یک از این آیات، اصل هستند. (ابوسعود)
عبارات آن به گونه ای است که بر هرکس که عالم به لغت عربی باشد، منظور از آن بر وی مخفی نمیماند ممکن است که طوری باشد که نیازی به تامل نداشته باشد از قبیل: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ وقوله تعالى وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وقوله تعالى لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، و یا بعد طلب و تامل معلوم میشود بدون اینکه به بیان شارع نیاز پیدا کند از قبیل: السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ، که بعد تامل معلوم میشود که جیب بر نیز از مشمول این آیه است. (مظهری)
وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ
محتمل معانی متشابهی هستند که بعضی از معانی آن از بعض دیگر قابل تمیز نیستند که کدام منظور است و امر آن مگر با نظر دقیق و تامل انیق مشخص نمیشود. (ابوسعود)
از آنجا که شان امور متشابه این است که عقل نمیتواند آنها را از هم تشخیص دهد، به هر چیزی که عقل نمیتواند کشف کند، متشابه گفته میشود. (ابوسعود)
منظور از متشابهات آن مسائلی است که فقط الله معنای حقیقی آن را میداند از قبیل مدت بقای دنیا و وقت قیام قیامت و خواص اعداد است ویا اموری که دلایل قطعی اذعان دارند که ظاهر آن آیه مراد نیست و مقصود آیه نیز بیان نشده است. (ابوسعود)
آیاتی هستند که بر شنونده ی عالم به لغت معنی آن معلوم نمیشود مگر با ورود بیان از طرف شارع حال اگر این بیان بر آن وارد شد مثل صلاة و زکاة و ربا، آن را مجمل گویند اگر وارد نشد و بیانی نیامد، مثل حروف مطقعه در قرآن از قبیل الم حم طسم و يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ والرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى، آن متشابه هستند. (مظهری)
از ابن عباس: محکمات این آیات هستند؛ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ، تا سه آیه بعد آن و دیگری وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إلا إياه، تا سه آیه بعد آن، (تفسیر ابن ابی حاتم)
از ابن عباس و ابن مسعود و قتاده و سدی : آیات ناسخ، محکم هستند و آیات منسوخ، متشابه هستند. (خازن)
گفته شده است: آنچه در آن حلال و حرام آمده است، محکم بوده و بقیه متشابهات هستند که یکدیگر را تصدیق میکنند و به همدیگر شبیه هستند. (خازن)
گفته اند: محکم آن است که فقط به یک وجه تاویل پذیر است و متشابه آن است که احتمال تاویلهای بیشتر را دارد. (خازن)
عده ای از یهود پیش رسول الله ص آمدند و از ایشان پرسیدند: به ما خبر رسیده است که بر تو الم نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی همینطور است. گفتند اگر این گفته حق باشد مدت امت تو هفتاد و یک سال خواهد بود. آیا غیر این نیز نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی، المص، گفتند: این بیشتر از آن است و میشود، صد شصت و یک، آیا غیر این نیز نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی؛ الر. گفتند: این بیشتر از آن است و دویست و سی ویک سال میشود. آیا غیر این نیز هست؟ رسول الله ص: بلی؛ المرا. این از آن نیز بیشتر است و دویست و هفتاد و یک میشود. امر این امت بر ما مختلط شد و نمیدانیم که آیا بیشترین را بگیریم و یا کمترین را و ما به این ایمان نداریم. این آیه در شان این افراد نازل شده است. (خازن)
گفته شده است: محکم آیاتی هستند که الفاظ آن تکرار نشده اند و متشابه، آیاتی هستند، الفاظ آنها تکرار شده اند. (خازن)
آمده است: محکم، امر و نهی و وعده و وعید هستند و متشابه قصه ها و امثال هستند. (خازن)
محکم آن است که با عقل میتوان آن را درک کرد و متشابه آن است که بدون سمع، نتوان درک کرد.(تاویلات اهل سنت)
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ
کسانیکه میل از حق دارند به سوی اهوای باطل. (ابوسعود)
زیغ یعنی میل از راه درست به یک سمت. (ابوسعود)
اینکه قلبهای آنها زیغ دارد بیان این مطلب است که اینان راه درست کجی دارند و بر شر و فساد، پافشاری دارند. (ابوسعود)
کسانیکه در قلبشان، انحراف از حق است. (خازن)
زیغ یعنی شک. (خازن)
فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ
از محکمات روی گردانی میکنند و خود را به ظاهر آیات متشابه، میچسبانند و یا به تاویل فاسد میپردازند نه برای یافتن حق بعد اینکه دانستند که از نزد الله متعال است. (ابوسعود)
ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ
هدف آنان این است که با تشکیک و تلبیس و خلط و مطرح کردن آیات متشابه مقابل آیات محکم مردم را دینشان دچار فتنه کنند. (ابوسعود)
در طلب شرک و کفر اینکار را میکنند. (خازن)
طلب شبهات میکنند تا تابعین خود را فریب دهند. (خازن)
برای میان به هم زنی آن را طلب میکنند. (خازن)
وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ
و هدف دیگرشان این است که بر حسب هوای خود تاویل کنند درحالیکه اینان اهل تاویل نیستند. (ابوسعود)
اصل تاویل: مرجع و مصیر، است. (خازن) یعنی جای برگشت.
گفته شده است که این افراد کفار هستند که از رسول الله ص خواستند که چه زمانی زنده خواهند شد و چگونه خواهد بود. (خازن)
یعنی طلب تفسیر متشابه و دانستن معنی آن است. (خازن)
کسیکه متشابه را بر مخالف محکم تاویل میکنند، در قلب آنها انحراف است. در نتیجه منظور از متشابه، آن است که باید به محکم رجوع داده شود. (احکام القرآن جصاص)
وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ
این در حالی است که تاویل آن مخصوص الله متعال است. (ابوسعود)
انقضای این امت را کسی غیر از الله نمیداند، چراکه انقضای آن به قیام قیامت است. (خازن)
در ما یعلم تاویله الا الله، وقف کردن واجب است و این قول اکثر مفسرین است و همچنین قول ابن مسعود و در روایتی از ابن عباس و قول ابی بن کعب و عائشه و اکثر تابعین، است. (خازن)
از ابن عباس: تفسیر قرآن به چهار وجه است: الف: تفسیری که کسی را جهل به آن، جایز نیست. ب: تفسیری که عرب زبانان آن را میدانند. ج: تفسیری که علما آن را میدانند. د: تفسیری که غیر از الله متعال آن را نمیداند. (خازن)
وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ
میگویند که این متشابهات از نزد الله متعال هستند و عدم ذکر ایمان آنان به محکمات برای است که ایمان آنان به آیات محکم آشکار است. (ابوسعود)
ویا منظور ایمان به کل کتاب است. (ابوسعود)
کسانیکه در علم خود به اتقان رسیده اند و در آن شک ندارند. (خازن)
ابن عباس: راسخ بودن علم آنان بخاطر ایمان آنان است. (خازن)
عمر بن عبدالعزیز: علم راسخین به این رسید که گفتند: دانستیم که همه از نزد الله متعال هستند. (خازن)
از ابن عباس: من از جمله ی کسانی هستم که تاویل آن را میدانند. (خازن)
از مجاهد نیز چنین روایت شده است. (خازن)
وجه این روایت این است که در الا الله، وقف نمیکنند و راسخون را جز دانندگان تاویل قرآن میدانند. (خازن)
در منظور از راسخان در علم چه کسانی هستند دو قول است: الف: مومنان اهل کتاب هستند مثل عبدالله ابن سلام و اصحاب وی و دلیلش این آیه است؛ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ. ب: علمای عامل به علمشان هستند. (خازن)
از انس بن مالک در این مورد سوال شد و ایشان جواب دادند: عالم عامل به علمشان و تبعیت کننده از علمشان هستند. (خازن)
گفته اند: راسخ کسی است که چهار صفت در وی باشد: الف: بین خود و الله متعال، تقوی داشته باشد و ب: تواضع بین مردم و ج: زهد در برابر دنیا و د: مجاهده ی با نفس داشته باشد. (خازن)
كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا
هر یک از این آیات، از نزد پروردگارمان است. (ابوسعود)
ویا هر یک از متشابه و محکم. (ابوسعود)
به حقیت آنچه که الله متعال مراد داشته است ایمان داریم. (ابوسعود)
وظیفه ی ما در مقابل آیات متشابه ایمان آوردن به آن است و معرفت آن را به الله متعال بسپاریم و در مقابل محکم این است که بدان ایمان آورده و به آن عمل کنیم. (خازن)
وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
حق پند را نمیگیرند مگر کسانیکه عقلشان از میل به کجی ها، خالص باشد. (ابوسعود)
از آنچه در قرآن است کسی پند نمیگیرد مگر صاحبان عقل. (خازن)
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً ۚ إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ ﴿8﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

راسخان گویند و یا آنچه شایسته ی مومن است اینکه بگوید: پروردگارا، قلبهای ما را از راه حق نگردان، بعد اینکه به نور ایمان و اسلام، هدایت کردی، و از نزد خود به ما رحمت ده تا بر راه درست باشیم. قطعا تو بسیار بخشنده هستی به هر درخواستی که از تو شود.

مستندات
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا
ادامه ی قول راسخان است. (ابوسعود)
ویا اینکه الله متعال توصیه میکند که این را بگویید. (نسفی)
قلوب ما را از طریق حق به سوی طلب تاویل متشابه نگردان آن تاویلی که تو بدان رضایت نداری. (ابوسعود)
قلبهای ما را از هدایت برنگردان. (بحر العلوم)
گفته شده است: ما را به بلایایی دچار نکن که باعث شوند ما از راه راست برگردیم. (ابوسعود)
قلبهای ما را از حق نگردان آنچنانکه قلب طالبان زیغ را دچار کرده ای. (مظهری)
آموزش این مساله است که وقتی به آیه ی متشابه برخوردید، دعایتان این باشد. (مظهری)
بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا
بعد اینکه ما را به راه حق آوردی. (ابوسعود)
وقتی تاویل صحیح را به ما عطا کردی. (ابوسعود)
بعد اینکه به ایمان به هردو قسم از قرآن، توفیق دادی. (ابوسعود)
بعد اینکه ما را با اسلام محترم داشتی و احترام کردی. (بحر العلوم)
بعد اینکه به عمل به محکم و تسلیم به متشابه، هدایت کردی. (نسفی)
وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً
از پیش خود به ما رحمتی واسع عطا کن که با آن به تو نزدیک شده و در نزد تو به فوز برسیم. (ابوسعود)
بر ما بهشت عطا فرما. (تاویلات اهل سنت)
ابوبکر اصم: رحمت یعنی فراخی در دنیا و پاداش در آخرت است. (تاویلات اهل سنت)
ما را بر هدایت ثابت بدار. (بحر العلوم)
بر ما آنچه را عطا کن که باعث شود که مستحق رحمتت شویم. (تاویلات اهل سنت)
آمرزش گناهان را عطا بفرما. (بیضاوی)
إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ
علت درخواست ما این است که تو قطعا بخشنده ای. (ابوسعود)
این دلالت دارد بر اینکه هدایت و ضلالت از الله است و هدایت، فضلی است که الله در حق ما روا میدارد. (ابوسعود)
بسیار عطا کننده هستی. (نسفی)
عطا کننده و تثبیت کننده ی مومنان هستی. (بحر العلوم)
دلیل بر این استکه هدایت و گمراهی دست الله متعال است و اگر هدایت کند، این از فضل الهی است و چیزی بر وی تعالی واجب نیست.(بیضاوی)
رسول الله ص: قلب بنی ادم بین دو انگشت از انگشتان الله متعال است و منظور از دو انگشت دو خواننده و باعث شونده ی خیر وشر هستند، پس اچنانکه وقتی چیزی بین دو انگشت انسان باشد، آنچیزی به هر طرف که انسان آن را به واسطه ی انگشتانش میچرخاند، این نیز میچرخد. (کبیر رازی)
رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ ﴿9﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پروردگار، قطعا تو جمع میکنی مردم را برای روزی که در آمدن شکی. قطعا الله متعال در وعده ای که داده است، خلف وعده نمیکند.

مستندات
رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ
یعنی این دعای ما که در آیه ی قبل گذشت، برای آنچه که به دنیا تعلق دارد نیست بلکه هدف ما چیزی است که به آخرت مربوط است. (نیسابوری)
یاقرار به ایمان به زنده شدن پس از مرگ است. (تاویلات اهل سنت)
برای حساب روزی که و یا جزای روزیکه. (ابوسعود)
تو جمع میکنی مردم را برای روزی که شکی در آن نیست و آن روز همان قیامت است که بر اساس اعمالشان به آنها آنچنانکه وعده داده است، جزا خواهد داد. (جلالین)
لَّا رَيْبَ فِيهِ
در وقوع آن و هرآنچه که در آن رخ میدهد از حشر و نشر و حساب، شکی نیست. (ابوسعود)
هدف راسخان از این سخن بیان نیاز کامل انان به رحمت الهی است و اینکه هدف والای انها همین است و تاکید بر این مطلب است که آنان در این موارد یقین دارند و مطمئن هستند. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
این مورد خاص، قیامت و زنده شدن پس از مرگ است. (تاویلات اهل سنت)
خلف وعده نمیکند در همه چیز، که بر خلقش وارد میشود از خیر و شر و شادی و غم و تاسف. (تاویلات اهل سنت)
خلف در وعده ی پستی و رذالتی است که با الوهیت الله متعال منافی است ولی خلف وعید (تهدید به مجازات)، نزد ما جزو ممکنات است در نتیجه جواز دارد که با اینکه توبه نکرده باشد، الله متعال وی را مورد آمرزش قرار دهد. (مظهری)
میگویند: همه چیز بر آنها نوشته شده است و بر خلاف آنچه بر آنها نوشته شده است، نخواهد شد و این بدین خاطر است که بر آنچه از مصیبت بر انها وارد میشود ناراحت و و بی تابی نکنند و بر انچه از شادی به آنها میرسد، خوشحالی نکنند.(تاویلات اهل سنت)
گفته شده است که این عبارت از الله متعال است در تایید سخن راسخان. (نیسابوری)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ ﴿10﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانیکه کفر ورزیده اند، نزد الله متعال، این اموالی که جمع کرده اند و آن اولادی که دارند، هیچ نفعی برای آنان ندارد و چیزی را از آنها در وقت نزول عذاب دنیوی و اخروی، دفع نمیکند و آنها سوخت جهنم و یا آتش زنه ی آن هستند.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا
عام در حق تمای کفار است. (بیضاوی)
و یا منظور وفد نجران هستند. (بیضاوی)
و بعضی گفته اند یهود منظور است و یا مشرکان عرب. (بیضاوی)
لَن تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُم مِّنَ اللَّهِ شَيْئًا
از رحمت الهی و یا از طاعتش و یا از عذابش. (بیضاوی)
کثرت اموالشان، چیزی را دفع نمیکند.(بحر العلوم)
نه در دنیا که وقتی عذاب رسید از سختی و مرض و چه در آخرت وقتی عذاب فرومیریزد. (بحر العلوم)
گفته میشود: هر مالی که در راه طاعت الله متعال خرج نشود در قیامت حسرت است. (بحر العلوم)
ذکر اموال و اولاد از این جهت است که اکثر مردم بخاطر اموال و اولادشان وارد آتش میشوند پس الله متعال یادآوری میکند که اینها در آخرت نفعی ندارند پس عمر خود را بخاطر مال و فرزند، تلف نکنند و دیگر اینکه ذکر کفار این جهت است که مومنان از آن عبرت بگیرند. (بحر العلوم)
نفعی نمیرسانند و چیزی را دفع نمیکنند. (نسفی)
کلبی: من الله یعنی عندالله، یعنی نزد الله این چیزها چیزی دفع نمیکنند. (بغوی)
آن اموالی که برای جلب منفعت و برای دفع مضرت، خرجش میکردند. (ابوسعود)
و آن اولادی که از آنها در حوادث و مشکلات کمک میگرفتند. (ابوسعود)
وَأُولَٰئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ
هیزمان آتش هستند. (بیضاوی)
آنان باعث برافروختگی جهنم هستند یعنی وقتی آتش در حال خاموش شدن باشد با این کفار، آتش را شعله ور میکنند (بحر العلوم)
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ۚ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ ۗ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿11﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

مثل عادت و شان آل فرعون و کفار قبل آنها که آیات و نشانه های الهی را دروغ شمردند پس الله متعال آنان را بخاطر گناهشان، مواخذه کرد. و این مواخذه از این قرار است که الله متعال، عذابش سخت است.

مستندات
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ
دأب: عملی در حد خستگی و رنج است و بعد به معنی شأن و حال استعمال شده است. (ابوسعود)
یعنی به کفار نفعی نمیرساند همانند آل فرعون که برایشان نفعی و دفعی نداشت. (ابوسعود)
مثل عادت آل فرعون و قبل آنها به تکذیب انبیاء و گرفتن الله آنان را. (ابوسعود)
وَالَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ
امتهای کافر قبل آل فرعون. (ابوسعود)
مثل عاد و ثمود و لوط. (مظهری)
که مفسد و مسرف و مفرط بوده اند. (الفواتح الالهیه) یعنی تباه کننده ی اسراف کار افراط کننده بودند.
كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا
دأب و عادت آن این بود که آیات الله را تکذیب میکردند. (ابوسعود)
یعنی دأبا اینان مثل آل فرعون و امثال آنان است که نشانه های الله متعال را تکذیب میکنند. (ابوسعود)
آیاتی را که دال بر یگانگی الله متعال بود که بر رسولانی که ما انان را نایب قرار دادیم، نازل کرده بودیم را تکذیب کردند. (الفواتح الالهیه)
فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ
پس الله متعال آنان را گرفت و مورد عذاب قرار داد. (ابوسعود)
بِذُنُوبِهِمْ
باء سببه: به سبب گناه تکذیب که داشتند. (ابوسعود)
باء ملابسه: بخاطر گناهان دیگری که غیر از تکذیب داشتند. (ابوسعود)
ذنب: در اصل به معنی پی چیزی شدن و دنبال کردن، جریمه و گناه را دنب گفته میشود از این جهت که عذاب ان گناه بر فاعلش، میرسد و پی وی میآید. (ابوسعود)
بخاطر گناهانشان در دنیا ریشه کنشان کرد و در اخرت نیز به آتش جهنم سوزاند. (الفواتح الالهیه)
وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ
تکمله و تمام کننده ی کلام قبل است. (ابوسعود)
عذابش سخت است. (مظهری)
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَىٰ جَهَنَّمَ ۚ وَبِئْسَ الْمِهَادُ ﴿12﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو به کسانیکه از اهل مکه و یهود که کفر ورزیده اند: زود است که مغلوب خواهید شد و بعد این شکست، مرجع شما و مکان رفتن شما در آخرت، جهنم است و این جهنم چه بد فراش و مکان قراری است.

مستندات
قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُوا
از ابن عباس: یهود مکه وقتی که پیروزی رسول الله ص بر مشرکین را در روز بدر دیدند، گفتند: والله که این همان نبی است که در تورات و صفاتش امده است و قصد کردند که اسلام بیاورند، بعضی از آنها گفتند: عجله نکنید تا یک جنگ دیگر ببینیم و وقتی در احد مسلمانان شکست خوردند، شک کردند و بین یهود و رسول الله ص پیمان صلح تا مدتی بود و آن را نقض کردند و کعب پسر اشرف همراه شصت نفر به سوی مکه رفت و بر جنگ با رسول الله ص جمع شدند، پس این آیه نازل شد. (ابوسعود)
از سعید بن جبیر و ابن عباس و عکرمه: وقتی در جنگ بدر، قریش را شکست دادند به مدینه برگشته و یهود را جمع کرده و انان را بر حذر داشت که مثل همان که بر سر قریش آمد، بر سر انها نیز خواهد آمد. یهود گفتند: اینکه بر یک قومی که علمی در جنگ ندارند پیروز شده ای تو را مغرور نکند چراکه اگر ما با تو جنگ کنیم خواهی دانست که ما هستیم. این آیه نازل شد. (ابوسعود)
ضحاک: وقتی اهل مکه در روز احد پیروز شدند، اظهار خوشحالی کردند و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
پس به اهل مکه بگو:... (بحر العلوم)
این در حق کفاری است که در علم الله متعال ابدا ایمان نخواهند آورد. (تاویلات اهل سنت)
سَتُغْلَبُونَ
به آنها بگو عن قریب، در دنیا مغلوب خواهید شد، و الله متعال وعده اش را عملی کرد و طایفه ی قریظه کشته شدند و طایفه ی بنی نضیر تبعید شدند و خیبر فتح شد و بر بقیه جزیه زده شد. (ابوسعود)
بعد این یعنی احد، مغلوب خواهید شد. (بحر العلوم)
وَتُحْشَرُونَ إِلَىٰ جَهَنَّمَ
در آخرت. (ابوسعود)
یعنی مغلوب شده و بعد کشته شدن به جهنم محشور خواهید شد. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ الْمِهَادُ
چه بد بستری است این جهنم. (ابوسعود)
چه بد است آنچه که برای خود آماده کرده اند. (ابوسعود)
قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا ۖ فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَىٰ كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ ۚ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ ۗ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ ﴿13﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا در برخورد دو گروه، نشانه ای بزرگ است بر حقانیت اسلام، گروهی در راه الله متعال جنگ میکند و دیگری کافری است که شما مومنان را دو برابر خود میبینند و این دیدن با چشم بوده است، و الله متعال هرکه را خواهد بدون سبب نیز یاری میکند، و در این یاری رساندن الله متعال برای کسانی که چشم دیدن دارند و دل روشن، عبرتی بزرگ است.

مستندات
قَدْ كَانَ لَكُمْ
خطاب به مشرکان قریش است. (نسفی)
خطاب به یهود است. (بیضاوی)
گفته اند: خطاب به مومنان است. (بیضاوی)
آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا
والله ای مغرور شدگان به کثرت عدد و وفور وسائل، نشانه ای بزرگ است در تایید گفته ی من در اینکه مغلوب خواهید شد. (ابوسعود)
در دو گروهی که با هم روبرو شدند، در روز بدر. (نسفی)
چراکه آن گروهی که مغلوب شد، قبل جنگ به زیادی عدد خودش میبالید و مغرور شده بود. (ابوسعود)
با هم در روز بدر به جنگ ملاقات کردند. (ابوسعود)
فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
که مومنان هستند. (نسفی)
وَأُخْرَىٰ كَافِرَةٌ
و گروهی دیگر کافر هستند. (نسفی)
يَرَوْنَهُم مِّثْلَيْهِمْ
مشرکان، مسلمانان را دوبرابر خود میدیدند. (نسفی)
ویا مشرکان، مسلمانان را دوبرابر از آنچه بودند، میدیدند یعنی ششصد و بیست و خورده ای شخص. (نسفی)
الله متعال انان را چنین نشان داد تا از ترس در دل مشرکان بیافتد و از جنگ با مسلمانان ابا کنند. (نسفی)
ویا اینکه مومنان، مشرکان را دو برابر خود دیدند و این درحالی بود که مشرکان سه برابر آنان بودند و از این جهت اینگونه نشان داد تا مسلمانان بر پیروزی خودکه الله متعال وعده داده بود، یقین پیدا کنند. (بیضاوی)
یعنی همه ی آنها چنین میدیدند. (ابوسعود)
از سعد بن اوس: مردی از مسلمانان در آن جنگ اسیر شد و مشرکان پرسیدند: چند نفر بودید؟ مرد مسلمان جواب داد: ما سیصد و ده و خورده ای بودیم. گفتند: ما شما را دو برابر خود یا دوبرابر آنچه میگویی، میدیدیم. (ابوسعود)
اصحاب بدر، سیصد و سیزده نفر بودند که هفتاد و هفت نفر از مهاجرین که رایه و پرچم رسول الله ص و مهاجران به دست حضرت علی بود و از انصار دویست و سی و شش نفر بودند و رایه ی آنها به دست سعد بن عباده بوده است. (ابوسعود)
ابن مسعود: وقتی به مشرکان نگاه کردیم آنان را دوبرابر خود دیدیم و وقتی دوباره نگاه کردیم دیدیم که از ما یک نفر نیز اضافه تر نیستند بعد که نگاه کردیم آنان را تعدادی اندک دیدیم و ابن مسعود گوید: به نفر کنارم گفتم تعداد آنان هفتاد نفر است و وی جواب داد صد نفری هستند و یکی از مشرکان را که اسیر گرفتیم پرسیدیم چند نفر بودند، وی جواب داد: هزار نفر بودیم. (ابوسعود)
رَأْيَ الْعَيْنِ
یعنی دیدنی آشکار که در آن لبسی و خلطی نبوده است. (نسفی)
وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَن يَشَاءُ
الله متعال هرکه را خواهد یاری میدهد همانند یاری رساندن به اصحاب بدر با زیاد کردن تعداد آنان در چشم دشمن. (نسفی)
الله متعال تقویت میکند هرکه را که تقویتش را خواهد بدون اینکه اسباب عادی را دخالت دهد، همانند تایید این گروه. (ابوسعود)
از رسول الله ص روایت شده است: مشتی از خاک را گرفته و به طرف مشرکان پرتاب کردند و فرمودند: روی ها زشت گردیدند و چشمهای انان بسته شد و شکست خوردند و این خود یک آیه است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: ابوجهل اینگونه گفت: هر یک از این دو گروه دینش بر حق بود و صله ی رحم را بهتر رعایت میکرد، غلبه و پیروزی را برای آن گروه قرار ده و گروه مقابل را شکست مغلوب بگردان. این نیز آیه و نشانه است. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ
در این تکثیر عدد،. (نسفی)
در این تقلیل و تکثیر و یا در این پیروزی کم بر زیاد صاحب سلاح،... (بیضاوی)
لَعِبْرَةً
موعظه ای است... (نسفی)
لِّأُولِي الْأَبْصَارِ
برای صاحبان بصیرت. (نسفی)
برای کسانیکه آنها را دیده بودند. (بیضاوی)
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ۗ ذَٰلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ ﴿14﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

زینت داده شد، دوست داشتن آنچه را که مورد میل نفس است از زنان و فرزندان و اموال بسیار از طلا و نقره را و همینطور اسبان زیبا و فربه را و حیوانات اهلی از شتر و گاو و گوسفند را و زراعت را، این انواع مورد میل نفس همگی، چیزهایی هستند برای لذت در دنیا و بعد تمام میشوند و آنچه نزد الله است، خوب و نیک مکان برگشت است و این چیزی است که بر آن باید رغبت کرد و تلاش کرد.

مستندات
زُيِّنَ لِلنَّاسِ
کلام جدیدی است که برای بیان حقیر بودن سهم و حظهای دنیوی با تمام انواعش و دعوت مردم به ترک آن و رغبت آنان را به انچه که نزد الله است، جلب کند، آمده است و این در پی بیان این مطلب است که کفار را این اموال، سودی نمیرساند، آن اموالی که باعث غرور آنان شده بود. (ابوسعود)
زین ضد شین (زشتی و عیب) است، یعنی چیزی که دارای خوبی و زیبایی که مستحق مدح و تعریف و دوست داشته شدن است. (مظهری)
زینت دهنده الله متعال است که برای امتحان بنده زینت داده است. (جلالین)
ویا شیطان زینت دهنده است. (جلالین)
نیک نشان داده شده و محبوب گردانده شده است. (بحر العلوم)
حُبُّ الشَّهَوَاتِ
شهوت: مشتاق شدن نفس به آنچه که میخواهد است. (ابوسعود)
منظور چیزهایی است که مورد شهوت انسان هستند و شهوات نامیدنشان برای مبالغه است. (بیضاوی)
مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ
تفسیر شهوات است. (ابوسعود)
گفته شده است من بیانیه است یعنی جنس شهوات از این امور است. (ابوسعود)
زنان را قبل پسران آورد برای اینکه در بحث شهوت، زنان، اصل و آشکارتر هستند. (ابوسعود)
اینکه دختران را نیاورد چراکه دوست داشتن دختران خود، برای همه صدق نمیکند. (ابوسعود)
منظور از بنین، دختر و پسر است. (بحر العلوم)
وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ
قناطیر جمع قنطار یعنی مال بسیار را گویند، گفته شده است که به صد هزار دینار گفته میشود و بعضی گفته اند به پری پوست گاو نر است و گفته شده است به هفتاد هزار مثقال و یا به چهل هزار مثقال گفته میشود و به صد رطل و یا به هزار و دویست مثقال و دوهزار دینار و صد من و صد رطل نیز گفته اند و به صد مثاقل و صد درهم نیز گفته اند و گفته اند که خون بها است یعنی دیه است. (ابوسعود)
مقنطره به در اینجا برای تاکید است. (ابوسعود)
گفته شده مقنطره یعنی محکم و محفوظ شده و بعضی نیز گفته اند به معنی زیاد و روی هم انباشته شده و یا به معنی دفن شده است و یا مسکوک و منقوش معنی میدهد. (ابوسعود)
مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ
بیان جنس قنطار و یا حال است. (ابوسعود)
وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ
و اسبان نشان دار. (ابوسعود)
مسومه یعنی حیواناتی که برای چریدن رها شده اند. (ابوسعود)
و یا اسبان زیبا و کامل الخلقه. (ابوسعود)
وَالْأَنْعَامِ
یعنی شتر و گاو و گوسفند. (ابوسعود)
امام ابوحنیفه بر حیوانات وحشی نیز اطلاق میشود. (مظهری)
وَالْحَرْثِ
و زراعت. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ
آن اشیایی که شمردیم،... (ابوسعود)
مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا
یعنی چیزهایی هستند که در دنیا به مدتی اندک از آن بهره برده میشود و بعد فانی میشوند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ
حسن مرجع نزد الله متعال است. (ابوسعود)
جای بازگشت نیکی که گویا خود نیکی است. (مظهری)
که همان بهشت باشد و به این باید که رغبت کرده شود نه به چیزی غیر از این. (جلالین)
آن بهشتی که باقی است و فانی نیست. (بحر العلوم)
قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَٰلِكُمْ ۚ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ ﴿15﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو ای محمد، آیا به شما خبر دهم که چه چیزی از آنچه برای شما محبوب داشته شده است، بهتر است؟ برای کسانی که از الله متعال با عمل به اوامر و اجتناب از نواهی وی تعالی، تقوا پیشه کرده اند، باغهایی آماده شده است که از زیر درختان آن، نهرها جاری هستند و وقتی وارد آن شوند، جاودانه در ان خواهند بود و در ان برای انها زوجهای پاک از آنچه باعث نفرت انسان میشود، مهیا است و نعمت بزرگ آن اینکه رضایت الله متعال در ان است که ابدی بخاطر این نعمت، در نعمت و لذت خواهند بود. و الله متعال خود به اعمال و احوال بندگانش بیناس و بر ان اساس جزا خواهد داد. نکته: این ایه میگوید که اولا تقوی برای کسب رضایت الله متعال باید باشد و از لذتهای دنیوی دوری کرده شود و هرچه این صفت بیشتر شود، تقوی خالصتر خواهد بود ودیگر اینکه تقوی به ادعا نیست و لزومی ندارد که به بندگانش با تقوی بودن خود را ثابت کنیم چراکه الله متعال خودش میبیند که چه کسانی با تقوی هستند.

مستندات
قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْرٍ مِّن ذَٰلِكُمْ
هدف تثبیت و تقریر این مطلب است که آنچه نزد الله متعال است از لذات دنیوی، بهتر است. (بیضاوی)
از آنچه که گذشت. (نسفی)
آیا به شما خبر دهم ان چیزی را که از آنچه ذکر کردیم، بهتر است؟ (ابوسعود)
لِلَّذِينَ اتَّقَوْا
منظور از تقوی، بریدن از همه چیز و روی گردانی از همه چیز بغیر از الله متعال است. (ابوسعود)
مربوط کردن حصول جنت به این صفت به جهت تشویق و ترغیب به به آن یعنی تقوی است. (ابوسعود)
عِندَ رَبِّهِمْ
نزد پروردگار بودن نشان از علو درجات بهشت دارد. (ابوسعود)
جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
اگر منظور از جنات را درختان بگیریم پس از زیر آن روان شدن نهرها، منظورش آشکار است. (ابوسعود)
و اگر منظور زمین بهشت و درختان باشد منظور از زیر آن روان بودن، آن چیزی است که در ظاهر دیده میشود، است. (ابوسعود)
خَالِدِينَ فِيهَا
جاودان در آن بودن، حالی است که برای متقین، مقدر شده است. (ابوسعود)
وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ
یعنی زوجهایی که از آنچه از زنان بد دانسته میشود از قبیل موارد جسمی و طبیعی، مبرا هستند. (ابوسعود)
وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ
رضایتی از الله متعال که در اندازه نیاید،... (ابوسعود)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
الله متعال به اعمال انان بینا است و بر ان اساس پاداش میدهد و بر آنچه لایقش است عذاب میدهد. (ابوسعود)
ویا به احوال متقیان، بینا است و برای همین این امور را برای آنان آماده کرده است. (ابوسعود)
اشاره به این دارد این متقیان هستند که مستحق بنده ی الله متعال، نامیده شدن هستند. (ابوسعود)
در این آیه به نعمتهای الله متعال در آخرت آگاهی داد و بیان داشت که کمترین آن لذتهای دنیوی و بهترین آن رضوان الله متعال است و بین این دو نعمتهای بهشتی هستند. (بیضاوی)
الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ﴿16﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

صفت کسانیکه مستحق این درجات والا هستند این است که میگویند: پروردگارا ما به آنچه در دین لازم است، ایمان اورده ایم پس گناهان ما را بیامرز و ما را از آتش، دور بدار. نکته: این آیه نشان میدهد که اصل ایمان، تصدیق به قلب و اقرار به زبان است.

مستندات
کسانی که با زبان خود، بر طبق آنچه در دلشان است در وقت مناجات خود با الله متعال و در وقت عرض نیاز به الله متعال میگویند: پروردگارا بعد اینکه ما به تو و به رسولانت و به کتابهایت ایمان آوردیم و این به توفیقت بوده است، با لطف خود گناهانمان را که ما بر ان بوده ایم را بیامرز، و به فضلت و جودت، از عذابی که برای افراد دور شده از جاده ی توحید، آماده شده است، ما را محفوظ بدار. (الفواتح الالهیه)
صفت متقین است. (بیضاوی)
ویا صفت عباد. (بیضاوی)
ترتیب طلب مغفرت بر مجرد ایمان نشان دهنده ی این مطلب است که برای استحقاق آمرزش و یا استعداد آمرزش داشتن، ایمان کافی است. (بیضاوی)
جواب سوال مقدر است انگار سوال شده است که چه کسانی این درجات والا را نائل میشوند؟ جواب میدهد: آنان کسانی هستند... (ابوسعود)
الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ ﴿17﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه صبر کننده هستند بر انجام عبادات خصوصا فرائض و از گناه کردن صبر میکنند وبه طرف آن نمیروند و نفس را از گناه، منع میکنند، و کسانیکه راستگو هستند در قول وفعلشان و در اظهار ایمان و از صدق دل ایمان دارند، و کسانیکه بر عبادات مداومت میورزند و فروتن هستند، و به یگانگی الله متعال و آنچه لازمه ی دین است اعتراف و اقرار دارند، با انجام این همه عبادت در سحرگاهان نیز به طلب آمرزش مشغولند.

مستندات
الصَّابِرِينَ
صبر کنندگان بر عبادت و از گناهان و در زمان سختی و بلا. (نیسابوری)
صبر بازداشت نفس از هرآنچه که بدان میل دارد. (تاویلات اهل سنت)
وَالصَّادِقِينَ
راستگو در قول و فعل به اینکه قبل تمام یک کار از آن منصرف نشوند و در نیت به اینکه عزم خود بر کارهای خیر را عملی کنند. (نیسابوری)
راستگو در تمامی امور از اقوال و احوال و ادعا و شهادات. (مظهری)
راستترین راستها، همان کلمه ی شهادت است. (مظهری)
وَالْقَانِتِينَ
برپادارندگان طاعات و مداومت ورزان به آن. (نیسابوری)
قانت: مطیع، و یا خاضع، و یا خاشع، و بعضی گفته اند به معنی اقرار کننده است. (تاویلات اهل سنت)
وَالْمُنفِقِينَ
انفاق کنندگان انچه را که برایشان میسر است بر افرادی که برایشان انفاق میسر است با داشتن شروط و مصارف ان چه انفاق واجبی باشد و چه انفاق مستحبی. (نیسابوری)
انفاق کنندگان در جهت نیل رضایت الله متعال. (مظهری)
کسانیکه حق و حقوقی که بر یکدیگر دارند را ادا میکنند از حق صله ی رحم و خویشاوندی. (تاویلات اهل سنت)
وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ
یعنی در سحر. (نیسابوری)
سحر قبل طلوع فجر صادق است. (نیسابوری)
تخصیص سحر برای دعا برای این است که این افراد قبلش شب زنده داری میکنند و بعد به این وقت که میرسد، شروع به استغفار و دعا میکنند. این رفتار شبانه ی آنان است و ان صفات برای روزشان است. (نیسابوری)
مجاهد وقتادة والكلبي: یعنی نماز خوانان در وقت سحر. (ابوسعود)
از زید بن اسلم: کسانیکه نماز صبح را به جماعت میخوانند. (ابوسعود)
حسن: نماز را تا سحر ادامه دادند و در سحر طلب آمرزش کردند. (ابوسعود)
یعنی این اشخاص با اینکه ظاهرا و باطنا، بر طاعت و عبادت هستند باز به تقصیر خود اعتراف دارند و طلب آمرزش دارند. (مظهری)
اصل استغفار و طلب آمرزش این است که از گناهی که انجام داده است طلب آمرزش کند و قلبش از انجام ان نادم باشد و عزیمت بر این دارد که دیگر آن را ابدا تکرار نکند و فقط گفتن استغفرالله بدون ندامت نیست. (تاویلات اهل سنت)
استغفار در اصل حقیقت این است که به اسباب ان باشد و فقط گفتن مرا بیامرز نیست. (تاویلات اهل سنت)
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ ۚ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿18﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله گواهی میدهد و حکم میکند به اینکه الهی غیر وی تعالی نیست، و همینطور فرشتگان نیز به آن اقرار دارند و گواهی میدهند و همینطور صاحبان علم نیز گواهی میدهند که الله متعال یگانه است، و اینکه الله متعال به عدل رفتار میکند و احکامش نیز بر عدل استوار هستند، الهی غیر الله متعال نیست و این الله است که غالب بر همه چیز است و بر اساس حکمتش عمل میکند. نکته: با توجه به اینکه اولوا العلم یعنی صاحبان علم را انبیاء و علمای حقانی گفته شده است و همه ی معانی به این بر میگردند و در اینجا بر شهادت دادن نگرفته اند بلکه بر اقرار و ایمان آنها معنی کرده اند، حال اگر ما بگوییم که صاحبان علم بر یگانگی الله متعال گواهی میدهند، میتوانیم بگوییم که تمامی دانشمندان بر یگانگی الله متعال با علم خود گواهی میدهند، چه اینکه خودشان اقرار کنند و چه اینکه اقرار نکنند چراکه تمامی علوم و یافته های علمی گواه بر یگانگی الله متعال هستند، چه صاحبان آن اقرار کنند و چه اقرار نکنند. والله اعلم.

مستندات
در فضیلت این آیه امده است: رسول الله ص فرموده اند: دارنده ی این آیه را آورده میشود و الله متعال میفرماید: برای این بنده ی من نزد من عهدی است و من بر وفای به عهد خود اولی هستم، یان بنده ام را به بهشت وارد کنید. (بیضاوی)
از سعید بن جبیر: در دور و بر کعبه، سیصد و شصت بت بودند وقتی این آیه نازل شد، همه ی آن بتان به رو به سجده افتادند. (ابوسعود)
گفته شده: در حق مسیحیان نجران آمده است. (ابوسعود)
کلبی: دو حبر از احبار شام به مدینه آمدند وقتی مدینه را دیدند، یکی از آنها گفت: این شهر چه شباهتی به آنچه در مورد شهر نبی آخرزمان، دارد وقتی وارد شهر شدند و از روی صفات رسول الله ص، ایشان را شناختند و گفتند: تو محمد هستی؟رسول الله ص جواب دادند: آری. بعد گفتند: و تو احمد هستی؟ رسول الله ص جواب دادند: آری. گفتند ما از تو چیزی میپرسیم اگر آن را جواب دادی به تو ایمان اورده و تصدیقت میکنیم. پس گفتند: بزرگترین شهادت که در کتاب الله است چیست؟ و این آیه نازل شد و آن دو مسلمان شدند. (ابوسعود)
این آیه دلیل بر فضیلت اصول دین است و شرافت اهلش را میرساند. (بیضاوی)
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
الله متعال خودش گواهی میدهد که غیر از وی تعالی، الهی نیست. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال یگانگی خود با نصب دلائل بر توحید و با نازل کردن، آیاتی که ناطق به توحید هستند. (بیضاوی)
الله متعال فرمود و یا حکم کرد به اینکه الهی غیر خودش نیست. (نسفی)
وَالْمَلَائِكَةُ
فرشتگان به اقرار به یگانگی. (بیضاوی)
بر طبق آنچه از قدرت عظیم الله متعال دیده اند. (نسفی)
وَأُولُو الْعِلْمِ
با ایمان آوردن به آن و با استدلال برای اثبات توحید. (بیضاوی)
یعنی انبیاء و علماء. (نسفی)
گفته اند: منظور مهاجران و انصار هستند. (ابوسعود)
گفته شده: منظور ایمان آورندگان از اهل کتاب هستند مثل عبدالله بن سلام و امثال ایشان. (ابوسعود)
بعضی نیز گفته اند: جمیع علمای مومنان که وحدانیت الله متعال را با دلائل قاطع شناخته اند. (ابوسعود)
قَائِمًا بِالْقِسْطِ
در حالیکه الله متعال برپادارنده ی حم و قسمتش بر اساس عدل است. (بیضاوی)
ویا تنها برپادارنده ی عدل است. (بیضاوی)
حافظ و متولی به قسط است. (تاویلات اهل سنت)
لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
تکرار برای تاکید و اینکه این توحید است که باید به آن اعتنا شود و باید به این حکم کرده شود، بعد اینکه اقامه ی حجت شد. (بیضاوی)
الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
غالبی که هیچ بر وی غالب نشود و حکیمی که هیچگاه از عدل عدول نکند. (نسفی)
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ ۗ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ۗ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ ﴿19﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا دین مورد رضایت الله دین اسلام است و دینی غیر از دین اسلام، دین الله نیست، و کسانی را که قبل شما به آنها کتاب داده شده بود، در مورد الله و دین و محمد اختلاف نکردند مگر بعد اینکه علم برای آنان آمده بود، و این اختلاف آنان بخاطر حسادت و دشمنی بود که بینشان پدید آمده بود. و کسیکه آیات الهی را انکار کند و کفر بورزد، پس بداند که قطعا الله متعال، زود محاسبه کننده است. نکته: این آیه همچنانکه گمراهی اهل کتاب را بیان میدارد و میگوید که آنان معذر نیستند چراکه این اختلاف بعد بیان بوده است و اگر طالب حق بودند، هیچ جهلی نبود ولی از روی دشمنی و حسادت بود که کفر ورزیده اند، پس برای ما مسلمانان نیز هشدار است که به ما کتاب و احکام داده شده است پس جای اختلاف نیست و اگر اختلافی در حد دشمنی باشد، قطعا از روی حق نبوده بلکه از روی حسادت و کینه خواهد بود پس میطلبد که محقق دین در تحقیق خود جانب حق باشد و از کینه و دشمنی به دور تا به نتیجه ی درست برسد. نکته: بنابر قرائت، به فتح همزه ی ان، اسلام تفسیر ایمان خواهد بود که نشان میدهد که اسلام و ایمان یکی هستند.

مستندات
إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ
کلبی: در حق یهود و نصاری نازل شده است که اسلام را ترک کردند. (خازن)
دینی مورد رضایت الله نیست مگر دین اسلام. (ابوسعود)
اسلام همان دین توحید و مسلح شدن به شریعت شریفه است. (ابوسعود)
از قتاده: آن شهادت لا اله الا الله و اقرار به آنچه که رسولان آورده اند، است. (مظهری)
اسلام همان است که رسول الله ص بیان فرموده اند: ان تشهد ان لا اله الا الله وان محمدا رسول الله وتقيم الصلاة وتؤتى الزكوة وتصوم رمضان وتحج البيت ان استطعت اليه سبيلا. اسلام این استکه گواهی دهی که الهی غیر الله نیست و محمد فرستاده ی اوست و اینکه نماز را با ارکان و شرایطش برپاداری و زکات بدهی و رمضان را روزه بگیری و بیت الله را حج کنی اگر توانایی و استطاعت مالی داشته باشی. (مظهری)
بعد منسوخ شدن ادیان دیگر، در این زمان شریعت محمدی، دین مورد رضایت الله متعال است. (مظهری)
رسول الله ص: اگر حضرت موسی زنده بود، برای وی چیزی روا نبود جز اینکه از من تبعیت کند. (مظهری)
کسائی به فتح أن قرائت کرده است یعنی و شهادت میدهند به اینکه دین مورد رضایت، نزد الله متعال، دین اسلام است. (بحر العلوم)
وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ
در شان یهود و مسیحیان نازل شده است اسلامی را که محمد ص آورده بود را ترک کردند و نبوت ایشان را انکار کردند. (ابوسعود)
اینکه آنان را با موصول و صلهی آن که به معنی آنانکه به آنها کتاب داده شده بود، نام میبرد برای بیان این مطلب است که کار انان بسیار زشت است چراکه پیش آنها دلائلی بود که انکار را زائل میکرد. (ابوسعود)
در حق پیامبری محمد ص و در حقیت اسلام اختلاف نکردند مگر... (مظهری)
در این دین اختلاف نکردند مگر... (بحر العلوم)
إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ
در حالی از احوال و در وقتی از اوقات آنان اختلاف نکردند مگر بعد اینکه دانستند که آنچه محمد ص آورده است حق است و راه گریزی از آن نیست ویا مگر بعد روشن شدن امر و بعد اینکه قادر بودند بر کسب علم با دلائل روشن. (ابوسعود)
مگر بعد اینکه دانستند دین مرضی نزد الله متعال همین اسلام است. (مظهری)
بعد اینکه بیان امر محمد، برای آنان آمده بود. (بحر العلوم)
و این ترک نبود مگر بعد اینکه در کتبشان صفات و چگونگی احوال رسول الله ص، برای آنها بیان شده بود. (خازن)
نصاری (مسیحیان) با هم در حق حضرت عیسی اختلاف نکردند و ادعای الوهیت عیسی نکردند مگر بعد اینکه برای آنان علم آمده بود که الله یگانه است و عیسی بنده و رسولش است. (خازن)
بَغْيًا بَيْنَهُمْ
این بخاطر حسادتی بود که بین آنها بود و برای طلب ریاست بوده است نه اینکه شبهه و خفائی در امر رسول الله ص داشته باشند. (ابوسعود)
در شان مسیحیان نجران نازل شد یعنی اهل انجیل در حق حضرت عیسی اختلاف نکردند و بعضی گفتند عیسی پسر الله است مگر بعد اینکه برایشان علم امد که میگفت: الله یگانه است و عیسی بنده و رسولش است و اینکار بخاطر مخالفت با یهود بود که نبوت حضرت عیسیر را انکار کردند و به مادر ایشان تهمت زدند و این بعد این بود که در تورات آمده بود که حضرت عیسی بنده و رسولش است. (مظهری)
گفته میشود: اهل کتاب را مسلمین گفته میشد و وقتی حضرت عیسی آمد و اصحاب خود را مسلمین، خطاب کرد، یهودیان حسادت کرده و اسم خود را به یهودی، تغییر دادند و اما مسیحیان را از این اسم، بولس (پولس یکی از حواریون مسیح)، آنان را نصاری نامید. (بحر العلوم)
وَمَن يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ
کسیکه به این آیات ناطقه که میگوید: غیر از اسلام دینی نزد الله قبول نیست و به مقتضای آن عمل نکند. (ابوسعود)
فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
یعنی به زودی کسیکه ایمان نیاورد را عذاب خواهد داد. (ابوسعود)
یعنی حساب الله متعال خیلی زود میآید. (ابوسعود)
ویا حسابش را خیلی زود تمام میکند. (ابوسعود)
سریع المجازات است. (بحر العلوم)
سریع شناساننده ی عمل عمل کنندگان به خودشان است، چراکه به تمامم اعمال عالم بوده و نیازی به ثبت و یادآوری ندارد. (بحر العلوم)
گفته میشود: همه ی خلائق را در یک زمان انجام میدهد طوری که هرکس گمان میکند که فقط خودش مورد محاسبه است. (بحر العلوم)
فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ ۗ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ ۚ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا ۖ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ ﴿20﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اگر اهل کتاب با تو در مورد اینکه اسلام این دین توحید است مجادله کردند، به مجادله ادامه نده و بگو که من تمام وجود خودم را و روی خودم را که اشرف اعضای من است، خالص و ناب برای الله قرار دادم و کسانیکه از من تبعیت کردند نیز چنین کرده اند و به اهل کتاب یهود و مسیحیان و کسانیکه کتابی ندارند بگو: آیا همانند من اسلام آورده اید؟ یعنی اسلام بیاورید. در نتیجه اگر چنین اسلام آوردند، قطعا به راه راست هدایت شده اند و اگر از این اسلام روی بگردانند، بر تو ای محمد این روی گردانی آنان ضرری نمیرساند چراکه وظیفه ی تو، فقط رساندن پیغام به طور آشکار است، و الله متعال به هر دو طرف بینا است و بر آن اساس جزا خواهد داد.

مستندات
فَإِنْ حَاجُّوكَ
اگر با تو به حجت آوری و دلیل اوری کردند. (بیضاوی)
اگر با تو دشمنی و مخاصمه کردند، بعد اینکه برای آنان حجت خود را بیان کردی. (بیضاوی)
اگر در مورد اینکه اسلام دین الله است و بس با تو مجادله کردند. (نسفی)
جمهور بر این نظر هستند که منظور هیات نمایندگان نجران هستند. (نسفی)
فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ
بگو که من خودم را و تمام خودم را برای الله خالص گردانده ام و در آن کسی را شریک وی تعالی قرار نمیدهم و این همان دین استواری است که حجت بر حقانیت آن برپا و آیات و پیامبران بر آن دعوت کننده هستند. (بیضاوی)
یعنی دین من، همان دین توحید است و چیز نوپیدایی نیاورده ام تا در مورد آن با من بحث کنید. (نسفی)
وقتی الله تعالی دانست که ایمان نمیآورند و حجت را قبول نمیکنند، امر کرد تا اقامه ی حجت را ترک کند. (تاویلات اهل سنت)
امر دین خودم را و عملم را به الله سپردم. و همچنین کسانیکه از من تبعیت کردند نیز چنین کردند. (تاویلات اهل سنت)
وَمَنِ اتَّبَعَنِ
یعنی من و تابعان من، اسلام آورده ایم. (نسفی)
وَقُل لِّلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ
منظور از اوتوا الکتاب، یهود و مسیحیان هستند. (ابوسعود)
امیین کسانیکه که کتابی ندارند به مشرکان عرب. (بیضاوی)
أَأَسْلَمْتُمْ
آیا اسلام آورده اید، همچنانکه من اسلام آورده ام و این وقتی بود که حجت را برای شما آشکار کردم و یا اینکه بر کفر خود هستید؟ (بیضاوی)
با تبعیت از من همچنانکه مومنان انجام دادند. (ابوسعود)
یعنی ایمان بیاورید. (نسفی)
فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوا
اگر مثل اسلام آوردن شما، اسلام آوردند و مسلمان شدند. (ابوسعود)
در اینجا مانند اسلام من را ذکر نکرد تا نشان دهد که به دینی از غیر این دین یعنی دین محمدی، اسم اسلام اطلاق نمیشود. (ابوسعود)
به خودشان نفع رسانده اند چراکه خود را از گمراهی خارج کرده اند. (بیضاوی)
راه درست را یافته اند. (نسفی)
وَّإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ
اگر از اسلام و تبعیت از تو روی گرداندند. (ابوسعود)
به تو ضرری نمیرسانند چراکه وظیفه ی تو، رساندن پیام بود که آن را انجام دادی. (بیضاوی)
روایت شده است: وقتی این آیه را بر اهل کتاب قرائت کردند، گفتند: اسلام آورده ایم و وقتی رسول الله ص فرمودند: به یهود: آیا گواهی میدهید که عیسی کلمه ی الله و رسول و بنده اش است؟ یهود گفتند: معاذالله (پناه برخدا) و به مسیحیان فرمودند: آیا گواهی میدهید که عیسی کلمةالله و بنده و رسولش است؟ آنان نیز جواب دادند: معاذالله. و این فرموده ی الله متعال است که فرمود و ان تولوا... (ابوسعود)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
به تمام احوال بندگانش، دانا است. (ابوسعود)
وعد و وعید است. (بیضاوی)
پس به بندگانش بر اسلام آوردن و بر کفر ورزیدن، جزا دهد. (نسفی)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ﴿21﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه نشانه ها و آیات الهی را که در آن بر حقانیت اسلام و بعثت محمد، وجود دارد را انکار میکنند و انبیاء را کشته و یا قصد کشتن دارند و همچنین کسانی را که از مردم به عدالت امر میکنند را میکشند پس آنان را به عذاب دردناک بشارت ده.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ
یعنی کسانیکه قرآن و محمد را انکار میکنند. (بحر العلوم)
هر نوع آیه را کفر میورزند پس کسانیکه هر یک از آیه های دال بر حقانیت اسلام را انکار میکنند، در این آیه داخل هستند. (ابوسعود)
کسانی را که آیات مربوط به بعثت محمد و صفات ایشان که در کتبشان آمده است را انکار میکنند. (تاویلات اهل سنت)
وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ
پدرانشان را که انبیاء را کشته بودند، دوست دارند و به این کار پدرانشان، رضایت دارند. (بحر العلوم)
کسانیکه قصد کشتن آنان را دارند. (تاویلات اهل سنت)
اهل کتاب هستند که به کشتن انبیاء توسط پردانشان راضی هستند. (نسفی)
بغیر حق تاکید ناحق بودن این قتل است چراکه قتل انبیاء چیزی جز غیر حق نیست. (نسفی)
بغیر حق قید این مطلب است که در نزد خود اهل کتاب نیز کشتن انبیاء، ناحق بوده است. (ابوسعود)
به صیغه ی مضارع آوردن نشان از این دارد که اینان اگر عصمت الله نبود، قصد کشتن رسول الله ص نیز داشته اند. (ابوسعود)
وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ
یعنی کسانی را که به عدل امر میکردند را میکشتند و آن افرادی از بنی اسرائیل بودند که آنان را به معروف امر میکردند و اینان، آنها را میکشتند. (بحر العلوم)
ابی عبید روایت کند: از رسول الله ص در مورد اینکه چه کسی شدیدترین عذاب را در روز قیامت میبیند؟ رسول الله ص فرمودند: کسیکه پیامبری را بکشد و یا کسی را که امر به معروف و نهی از منکر میکند را کشته است بعد این آیه را تلاوت کردند. (ابوسعود)
در قرائت حمزه، یقاتلون آمده است یعنی جنگ میکنند. (نسفی)
روایت شده استکه در یک زمان در اول روز، بنی اسرائیل چهل و سه نبی را کشتند و عده ای از آنان، این قاتلان را امر به معروف و نهی از منکر کردند و آنان را در آخر آن روز نیز کشتند. (نسفی)
قسط یعنی عدل. (نسفی)
آمده است که روزی هزار نبی را کشتند و این ثابت نیست و اگر ثابت باشد بدین معنا است که نبی و یارانش را کشتند. (تاویلات اهل سنت)
فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ
به عذابی دردآور. (بحر العلوم)
کسانیکه کفر میورزند را به عذابی دردآور، بشارت ده. (نسفی)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ ﴿22﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آنان که بر صفت کفر به ایات هستند و انبیاء و امرکنندگان به عدل را میکشند و قصد کشتن دارند، اعمال خیرشان در دنیا باطل است و به حساب نمیآید و در آخرت نیز ثواب و پاداشی برای آن اعمال برایشان نیست.

مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
طبق نظر سیبویه ورود فاء بر خبر ممنوع است و برای همین آیه اولئک خبر برای ان الذین یکفرون است. (بیضاوی)
بطلان عمل آنان در دنیا این است که کار خیری انجام نداده اند و بطلان آن در آخرت اینکه ثوابی برای اعمالشان نیست. (درج الدرر فی تفسیر الای و السور جرجانی)
اعمالی که قبل بعثت رسول الله ص انجام داده بودند با کفر به رسول الله ص باطل شده است و یا اینکه کارهای خیری از قبیل صله ی رحم و صدقه ی آنان باطل شده است. (تاویلات اهل سنت)
بطلان عمل در دنیا وآخرت اینکه در دنیا قبول کرده نمیشود و در آخرت برای آن پاداشی نیست. (خازن)
ثواب حسنات آنان باطل شده است پس پاداشی برای آنان در دنیا و آخرت نیست. (بحر العلوم)
یعنی اعمال آنان ضایع گردید و برای آنان در دنیا خواری و لعنت است و در آخرت عذاب است. (نسفی)
وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ
یاورانی که مانع عذاب آنان شود نیست. (خازن)
مانعینی که آنان را از آتش مانع شود نیست. (بحر العلوم)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَىٰ كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ ﴿23﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آیا نمیبینی کسانی را که به آنان سهمی از کتاب الهی داده شده است بعد اینان را به کتاب الله که تورات است یا قران خوانده میشود تا بین آنان حکم کند، ؟ آنان روی برمیگردانند و عادت این اشخاص این است که از حق رویگردانی کرده و از باطل تبعیت کنند. سمحذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ وَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ ٢٤ سجى این از آن است که می‌گویند آتش دوزخ جز چند روز اندکشمار به ما نمی‌رسد، و برساخته‌هایشان آنان را در دینشان فریفته کرده است‌. ذٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ آن جزا برای آنان از این جهت بود که آنان گفتند.... (بحر العلوم) مقاتل گوید: به عذاب دردناک آنان را بشارت ده بخاطر اینکه گفتند: ما را آتش درنخواهد گرفت مگر ایامی معدود. (بحر العلوم) آنان میگفتند ما را به مقدار چهل روز فقط عذاب خواهد بود. (بحر العلوم) و یا میگفتند باندازه ی روزهای دنیا ما را عذاب خواهد بود. (بحر العلوم) اندازه ی همان چهل روز که پدرانشان گوساله را عبادت کردند. (العز بن عبدالسلام) یا هفت روز. (العز بن عبدالسلام) یا ایامی چند که عذاب تمام میشود. (العز بن عبدالسلام) یعنی آن روی گردانی و نپذیرفتن برای این است که آنان برای خود عذاب را آسان جلوه دادند و طمع در خارج شدن از عذاب داشته اند بعد چند روز شمرده شده در آن خواهند بود. (نسفی) ما را با انجام گناه، آتش در نخواهد گرفت مگر مقدار... (ابوسعود) سمحوَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ سجى غرور یعنی طمع داشتن از شیی که چیزی از آن حاصل نمیشود. (بغوی) افتراء یعنی دروغ از خود درست کردن. (بغوی) بخشش الله با تاخیر در عذاب، آنان را دچار غفلت کرد. (بحر العلوم) و همینطور آنان را دروغ بر بستن بر الله دچار فریب کرد و آن این بود که میگفتند که ما فرزندان الله و دوستان وی تعالی هستیم. (بحر العلوم) میگفتند که الله به یعقوب وعده داده است که فقط به اندازه ی گشادن قسم و قسم راست کردن آنان را عذاب خواهد داد. (بیضاوی) یعنی فقط به اندازه ای عذاب دهد که الله متعال، به فرموده اش که عذاب خواهد، عمل کرده باشد. و یا اینکه میگفتند که پدرانشان، انبیاء هستند و آنان شفاعت خواهند کرد. (بیضاوی) این روی گردانی انان از حکم کتاب الله برای این بود که آنان میگفتند و اعتقاد پیدا کرده بودند که با انجام گناه و عمل نکردن به کتاب الله اگر به آتش وارد شوند،گذرا خواهد و بعد ایامی چند از آتش بیرون آورده خواهند شد و آنچه را که بر الله به دروغ نسبت میداده اند، آنان را فریفته است و دچار توهم کرده است. نکته: اول به دروغ چیزهای به الله نسبت میداده اند از قبیل اینکه ما فرزندان و دوستان الله هستیم و یا ما فقط اندازه ی چهل روز عبادت گوساله مورد عذاب قرار خواهیم گرفت، بعد این دروغ را باورشان شد و دچار فریب شدند پس معلوم میشود اول از دروغ بستن و فقط در کلام بوده بعد باورشان شده است. نکته: آنچه انسان مسلمان باید به یاد داشته باشد، این است که شیطان ما را به اموری امیدوار میکند تا از این طریق ما خود را از عذاب در امان بینیم و به کارهای خلاف شرع مشغول شویم برای همین است که ایمان بین ترس و امید است نه ناامیدی ایمان است و نه خود را در امان دیدن از عذاب الهی.

مستندات
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ
أَلَمْ تَرَ إِلَى مگر نمیبینی به دو منظور آورده میشود یکی اینکه آنچه انجام شده است کار بزرگی است و دیگری اینکه برای آگاه کردن مخاطب است از کاری که انجام شده است در هر صورت در این آیه مومنان را از اینکه از انجام آنچه اهل کتاب انجام داده اند، بر حذر باشند و دوری کنند. (تاویلات اهل سنت)
کسانیکه سهم ناچیزی از کتاب به آنان داده شده است چراکه نه از بطون کتاب به آنان داده شده است و نه ایمان به تمام کتاب. (مظهری)
يُدْعَوْنَ إِلَىٰ كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ
منظور از کتاب تورات است چراکه وقتی رسول الله ص به یهود فرمود که به من ایمان بیاورید و کبر نورزید، آنان گفتند ما از تو بر هدایت تر هستیم و الله بعد موسی پیامبری نفرستاده است و رسول الله ص فرمود پس تورات بین من و شما قضاوت کند و آنان از ترس اینکه دروغشان آشکار شود، از اینکار ابا ورزیدند. (تاویلات اهل سنت)
منظور از کتاب، قرآن است یعنی به قرآن خوانده شدند چراکه قران تصدیق کننده ی کتب قبل خودش است و یهود از آن نیز ابا ورزیدند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است که در مورد سنگسار کردن زانی اختلاف کردند و رسول الله ص آنان به حکم تورات فراخواند ولی ابا کردند. (ابوسعود با تصرف)
منظور از اختلاف ایمان آوردن بعضی از آنان از قبیل عبدالله بن سلام و دیگران است و دشمنی بعضی دیگر از انان. (ابوسعود)
رسول الله ص به مدرسه ای از یهودیان رفتند و یهود را به ایمان دعوت کرد و آنان گفتند که بر چه دینی هستی و رسول الله ص فرمودند بر دین ابراهیم و یهود گفتند که ابراهیم یهودی بوده است و رسول الله ص فرمودند: تورات بین من و شما حکم میکند و آنان امتناع کردند و این ایه نازل گشت. (بیضاوی)
از یهود خیبر زن و مردی زنا کردند و در کتاب آنان، حکمش رجم بود و یهود رجم انان را بخاطر مقامی که بین آنان داشتند، بد دانستند و امر آنان را به رسول الله ص شکایت بردند به این امید که در دین محمد رخصتی باشد و رسول الله ص به رجم حکم کردند پس نعمان بن اوفی و بحری بن عمرو، به رسول الله ص گفتند: بر آنها رجم نیست ورسول الله ص فرمود: بین من و شما، تورات قضات کند و آنان گفتند سخن با انصاف گفتی. رسول الله فرمود: چه کسی عالمترین شما به تورات است؟ گفتند: مردی تک چشم است که در فدک زندگی میکند که اسمش ابن صوریا است. رسول الله ص فرمودند: بله و بعد به ابن صوریا گفت که تو عامترین یهود هستی؟ ابن صوریا گفت: چنین میپندارند. رسول الله ص آن موضعی را که در آن رجم نوشته شده بود را آورد و به ابن صوریا گفت بخوان و ابن صوریا وقتی به موضعی که حکم رجم بود، رسید کف دستش را روی آن گذاشت و بعد آن را خواند و حضرت ابن سلام گفت: یا رسول الله از آن موضع عبور کرد و پا شد و دست ابن صوریا را برداشت و بر رسول الله و یهود خواند و رسول الله حکم را بر آن دو اجرا کرد و یهود غضبناک شدند و منصرف شده و رفتند و این آیه نازل شد. (مظهری)
ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٌ مِّنْهُمْ وَهُم مُّعْرِضُونَ
از مجلس روی بر میگردانند در حالیکه قلبهایشان نیز روی گردان است. (ابوسعود)
یا اینکه اینان قومی هستند که عادتشان روی گردانی از حق و اصرار بر باطل است. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۖ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ ﴿24﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این روی گردانی انان از حکم کتاب الله برای این بود که آنان میگفتند و اعتقاد پیدا کرده بودند که با انجام گناه و عمل نکردن به کتاب الله اگر به آتش وارد شوند،گذرا خواهد و بعد ایامی چند از آتش بیرون آورده خواهند شد و آنچه را که بر الله به دروغ نسبت میداده اند، آنان را فریفته است و دچار توهم کرده است. نکته: اول به دروغ چیزهای به الله نسبت میداده اند از قبیل اینکه ما فرزندان و دوستان الله هستیم و یا ما فقط اندازه ی چهل روز عبادت گوساله مورد عذاب قرار خواهیم گرفت، بعد این دروغ را باورشان شد و دچار فریب شدند پس معلوم میشود اول از دروغ بستن و فقط در کلام بوده بعد باورشان شده است. نکته: آنچه انسان مسلمان باید به یاد داشته باشد، این است که شیطان ما را به اموری امیدوار میکند تا از این طریق ما خود را از عذاب در امان بینیم و به کارهای خلاف شرع مشغول شویم برای همین است که ایمان بین ترس و امید است نه ناامیدی ایمان است و نه خود را در امان دیدن از عذاب الهی.

مستندات
ذٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ
آن جزا برای آنان از این جهت بود که آنان گفتند.... (بحر العلوم)
مقاتل گوید: به عذاب دردناک آنان را بشارت ده بخاطر اینکه گفتند: ما را آتش درنخواهد گرفت مگر ایامی معدود. (بحر العلوم)
آنان میگفتند ما را به مقدار چهل روز فقط عذاب خواهد بود. (بحر العلوم)
و یا میگفتند باندازه ی روزهای دنیا ما را عذاب خواهد بود. (بحر العلوم)
اندازه ی همان چهل روز که پدرانشان گوساله را عبادت کردند. (العز بن عبدالسلام)
یا هفت روز. (العز بن عبدالسلام)
یا ایامی چند که عذاب تمام میشود. (العز بن عبدالسلام)
یعنی آن روی گردانی و نپذیرفتن برای این است که آنان برای خود عذاب را آسان جلوه دادند و طمع در خارج شدن از عذاب داشته اند بعد چند روز شمرده شده در آن خواهند بود. (نسفی)
ما را با انجام گناه، آتش در نخواهد گرفت مگر مقدار... (ابوسعود)
سمحوَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ سجى
غرور یعنی طمع داشتن از شیی که چیزی از آن حاصل نمیشود. (بغوی)
افتراء یعنی دروغ از خود درست کردن. (بغوی)
بخشش الله با تاخیر در عذاب، آنان را دچار غفلت کرد. (بحر العلوم)
و همینطور آنان را دروغ بر بستن بر الله دچار فریب کرد و آن این بود که میگفتند که ما فرزندان الله و دوستان وی تعالی هستیم. (بحر العلوم)
میگفتند که الله به یعقوب وعده داده است که فقط به اندازه ی گشادن قسم و قسم راست کردن آنان را عذاب خواهد داد. (بیضاوی) یعنی فقط به اندازه ای عذاب دهد که الله متعال، به فرموده اش که عذاب خواهد، عمل کرده باشد.
و یا اینکه میگفتند که پدرانشان، انبیاء هستند و آنان شفاعت خواهند کرد. (بیضاوی)
فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ﴿25﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس چه خواهند کرد و چه حیله ای دارند برای روزی که در وقوع آن شکی نیست یعنی روز قیامت آن روزی که در آن هر نفسی را جزای عمل خیر و شرش تماما داده خواهد شد و هیچ یک از اینها با کم شدن ثواب یا زیاد شدن، عذاب مورد ظلم قرار نخواهند گرفت. نکته: قید اخیر که مورد ظلم قرار نخواهند گرفت نشان میدهد که الله به انصاف رفتار خواهد کرد آن هم در روزی که پادشاه و مالکی غیر وی تعالی نیست و همه چیز در دست وی تعالی است باز به ما یادآوری میکند فکر نکنید که عملی ضایع خواهد شد پس با اطمینان خاطر ایمان آورده و عمل کنید که مکافات تمام کرده خواهد شد.

مستندات
فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَّا رَيْبَ فِيهِ
در رد قول و ابطال آنچه آنان را دچار فریب و غرور کرده بود است یعنی یعنی حالشان چگونه خواهد بود جزای آنان در روزی که در وقوع آن شکی نیست. (ابوسعود)
آمده است: اولین پرچم کفر که در روز قیامت بالا آورده میشود، پرچم یهود است و الله متعال انان را در مقابل شهود، بی آبرو میکند و بعد امر میکند تا به جهنم انداخته شوند. (ابوسعود)
به طریق سوال مطرح کردن نشان دهنده ی بزرگ بودن انچه در انتظار آنان است، میباشد. (بیضاوی)
چه حیله و چه عملی خواهند داشت در روزی که در آمدن شکی نیست. (بحر العلوم)
در آن روزی که شکی در آن نیست، چه خواهند کرد؟. (بغوی)
وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ
جزای عمل هر نفسی را بدون نقص داده میشود. (ابوسعود)
در این آیه دلالت است بر اینکه مومن تا ابد در آتش نمیماند چراکه ادای جزای ایمان و کارهای وی در جهنم نخواهد بود و قبل دخول به جهنم نیز نیست پس در نتیجه بعد خلاصی از جهنم خواهد بود. (ابوسعود)
وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
و تمامی مردم هیچ مورد ظلم قرار نمیگیرند به اینکه عذابی بیشتر از جزایش داده شود و یا از ثواب عمل کسی کم کرده شود. (ابوسعود)
قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ ۖ بِيَدِكَ الْخَيْرُ ۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿26﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو یا الله برای ما خیر اراده فرما، هرکه را خواهی هر نوع پادشاهی و مالکیت عطا میکنی و هرکه را خواهی از وی پادشاهی را میگیری و هرکه را خواهی با توفیق و نصرت، عزت میدهی و هرکه را خواهی با عدم توفیق و با خذلان، ذلیل میگردانی خیر تماما در دستان توست و تو بر همه چیز خودت قادر هستی و کسی دیگر تا تو اراده نکنی برچیزی قادر نیست.

مستندات
قُلِ اللَّهُمَّ
ابن عباس در روایت ابی صالح از وی: این آیه زمانی نازل شد که رسول الله ص مکه را فتح کرد و رییس منافقان یعنی عبدالله ابن ابی گفت: محمد، در فکر پادشاهی بر فارس و روم است و چه بعید است آنچه محمد آرزو دارد، این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در روایتی نیز آمده است: رسول الله ص از الله متعال پادشاهی فارس و روم را برای امتش درخواست داد و الله متعال برای چگونگی دعا این آیه را نازل کرد. (بحر العلوم)
در جنگ خندق (احزاب) رسول الله ص امر به حفر خندق کردند و در وقت حفر به صخره ای رسیدند و صحابه از برداشتن آن عاجز گشتند و رسول الله ص کلنگ را گرفتند و بر صخره زدند و نوری از آن صخره برخواست و سلمان به رسول الله ص، گفت: امر عجیبی دیدم، رسول الله ص فرمود: آیا دیدی؟ سلمان گفت: بله. رسول الله ص فرمودند: با آن نور، قصر روم را دیدم و ضربه ای دیگر زدند و فرمودند: با نور این ضربه نیز قصر فارس را دیدم و ادامه دادند: زود باشد که برای امت من، پادشاهی روم و فارس، مسخر خواهد شد. منافقان گفتند: محمد بر نفس خود، اطمینان ندارد که در امنیت باشد و خندق حفر میکند، چگونه است که برای امتش پادشاهی روم و فارس را میخواهد. این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: مشرکین مکه گفتند: اهل فارس و روم روی حریر و دیبا میخوابند اگر محمد پیامبر میبود، چرا روی حصیر میخوابد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
اصل اللهم در لغت یا الله برای ما قصد رحمت فرما بوده وبعد استعمال آن زیاد شد و به یک کلمه تبدیلش کردند. (بحرالعلوم)
مَالِكَ الْمُلْكِ
ای صاحب بندگان و هرچه آنان مالکش هستند. (بغوی)
ای مالک آسمانها و زمین. (بغوی)
تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاءُ
به محمد و تابعان وی عطا میکنی. (بحر العلوم)
ضحاک: به هرکه خواهد اسلام عطا میکند. (بحر العلوم)
منظور از مُلک (پادشاهی) مال و بردگان داشتن است و معنی دیگر پادشاهی یعنی غلبه از نظر دینی است. (بحر العلوم)
به عرب پادشاهی میدهی. (بغوی)
مجاهد و سعید ابن جبیر: پادشاهی پیامبری. (بغوی)
الله متعال پادشاهی را به انبیاء داد و بندگانش را مطیع آنان گرداند و از جباران گرفت. (بغوی)
وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ
از فارس و روم پادشاهی را بر میداری. (بحر العلوم)
یعنی از ابوجهل و بزرگان قریش. (بغوی)
منظور از ملک، قناعت است و یا ملک قیام و به عبادت شب را برپاداشتن است. (نسفی)
وَتُعِزُّ مَن تَشَاءُ
عزت میدهی مسلمانان را. (بحر العلوم)
ضحاک: هرکه را خواهد با اسلام عزت میدهد. (بحر العلوم)
عزت میدهد محمد و اصحابش را وقتی که ده هزار نفر شده و فاتحانه بر مکه وارد میشود و خوار میگرداند ابوجهل و یارانش را طوری که سرشان را بریده و به چاه قلیب انداخته شدند. (بغوی)
هرکه را خواهد با ایمان و هدایت عزت میبخشد و هرکه را خواهد با کفر و گمراهی خوار میگرداند. (بغوی)
هرکه را خواهد با قناعت و رضا به تقدیر، عزت میدهد وهرکه را خواهد با حرص و طمع خوار میگرداند. (بغوی)
وَتُذِلُّ مَن تَشَاءُ
خوار میگردانی اهل شرک و طغیان را. (بحر العلوم)
هرکه را خواهد به شرک، خوار میگرداند. (بحر العلوم)
هرکه را خواهد با توفیق عبادت و طاعت عزت بخشد و هرکه را خواهد با گناه و معصیت، ذلیل گرداند. (بغوی)
عزت در دنیا و در آخرت هرکه را خواهی میدهی با نصرت و هرکه را خواهی خوار میگردانی در دنیا و آخرت به روی گردانی و خذلان. (بیضاوی)
بِيَدِكَ الْخَيْرُ
یعنی نصرت و غنیمت و عزت. (بحر العلوم)
خیر و شر هردو در دستان توست. (بغوی)
هرچند خیر و شر هر دو از الله است ولی برای رعایت ادب فقط خیر را ذکر میکند انچنانکه در دعا گفته نمیشود ای خالق سگها و مگسها مرا بیامرز، هرچند که این گفته حق است. (تفسیر القران العظیم سخاوی)
إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
من جمله بر خوار کردن و عزت دادن. (بحر العلوم)
کسی غیر تو بر چیزی قادر نیست مگر بر آنچه تو برایش مقدر کرده ای. (نسفی)
از حضرت علی از رسول الله ص: فاتحه الکتاب و آیة الکرسی و دو آیه از آل عمران ؛ {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} و {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ}تا {وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} بر عرش معلق هستند و بین آنها و الله حجابی نیست و آنان گفتند: آیا ما را به زمین میفرستی؟ و به کسانی میفرستی که عصیان میورزند؟ الله متعال جواب داد: شما را کسی بعد هر نماز نخواند مگر اینکه جایگاهش را بهشت قرار دهم بر آنچه که لایقش بوده است والا در حظیرة القدس (نام مکانی در بهشت) ساکن گردانم والا به نظر مکنونه (پنهان شده) ام به وی نظر بیاندازم در هر روز هفتاد بار والا هفتاد حاجت از وی برآورده کنم که کمترین آنها آمرزش است و الا از دشمن در پناهش دارم و بر وی چیره اش گردانم. (کنز العمال)
رسول الله ص به معاذ ابن جبل فرمودند: آیا به تو دعائی بیاموزم که اگر بدهی به اندازه ی کوه صبر هم داشته باشی ادا خواهد شد؟ پس این دعا را بخوان: اللهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ، وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ، وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ، وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكِ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ، وتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ، وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ، وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ، وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ رَحْمَنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَرَحِيمَهُمَا، تُعْطِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُمَا، وتَمْنَعُ مَنْ تَشَاءُ، ارْحَمْنِي رَحْمَةً تُغْنِيني بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ. (المعجم الکبیر للطبرانی)
تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ ۖ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ ۖ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿27﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

شب را در روز داخل کرده و از شب کاسته به روز میافزایی و روز را داخل در شب کرده و از روز کاسته به شب میافزایی، و زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون میآوری و مومن را از کافر متولد میکنی و کافر را از مومن متولد میکنی و هرکه خواهی بدون اینکه کسی از تو حساب بخواهد عطا میکنی و هر که را خواهی میبخشی نه بخاطر زحمتش و آنکه را عطا میکنی، خلق را یارای شمارش آن نیست. نکته: اگر به زندگی انسان دقیق نگاه کنیم هرچند عده ای فکر کنند که بخاطر زحمت خود چیزی به دست میآورند ولی با دقت متوجه خواهد شد که افرادی مثل وی بلکه بیشتر از وی تلاش میکنند و بیشتر از وی میفهمند ولی در سختی هستند و چه بسا کسانیکه اگر پیش وی بروی و چیزی از زندگی و کسب درآمد متوجه نیستند ولی میبینی که فراخ روزی است و این نشان میدهد که دهنده ی روزی کسی دیگر است و ما فقط در ظاهر فکر میکنیم با تلاش به دست میآوریم.

مستندات
تُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَتُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِۖ
کلبی: یعنی آنچه از شب کاسته میشود به روز اضافه کرده میشود تا اینکه روز به پانزده ساعت میرسد و این طولانیترین روزها است و شب به نه ساعت میرسد واین کوتاهترین شب هاست و بالعکس. (بحر العلوم)
در هر صورت روز را در شب داخل کرده و شب را در روز داخل میکند و شب و روز بسته به فصول و بسته به جغرافیای هر مکان، تفاوت دارد و زمان به دست الله متعال است. (المنیر زحیلی)
گفته شده است: شب را برداشته میشود و روز را آورده میشود تا روز قیامت چنین است. (بحر العلوم)
ایلاج یعنی داخل کردن چیزی در چیز دیگر را گویند. (ابوسعود)
وَتُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَتُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّۖ
نافع وحمزة والكسائي وعاصم در رواية حفص، میت را به تشدید یاء قرائت کرده اند و بقیه ی قراء بدون تشدید قرائت کرده اند و دو لغت هستند و معنای آنها یکی است.(بحر العلوم)
با بوجود اوردن حیوانات از مواد آن و میراندن آنان. (بیضاوی)
کلبی: یعنی تخم پرنده را که مرده است از پرنده بیرون میآورد و پرنده را که زنده است از تخم که مرده است بیرون میآورد. (بحر العلوم)
نطفه ی مرده را از حیوان زنده بیرون میآورد و حیوان زنده را از نطفه بیرون میآورد. (بحر العلوم)
و دانه را از گیاه و گیاه را از دانه .... (بحر العلوم)
حسن بصری: انسان مومن را از انسان کافر بیرون میآورد و همچنین بالعکس. (بحر العلوم)
روایت شده است که رسول الله ص وقتی به منزل خود وارد شدند زنی با هیئی نیکو دیدند و فرمودند: این زن کیست؟ جواب دادند یکی از خاله های شما. پرسیدند: چه کسی است؟ جواب دادند: سُبْحَانَ الَّذِي يُخْرِجُ الحَيَّ مِنَ المَيِّتِ، چراکه زنی صالح بود و پدرش کافر بود. (بحر العلوم)
وَتَرۡزُقُ مَن تَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ
هرکه را خواهد بدون حساب دهد انگار که بیان میدارد که بر سر الله متعال کسی نیست که وی را در مورد عطایش مورد حساب قرار دهد. (بحر العلوم)
بدون تنگی عطا میکند و به فراخی عطا میکند. (بحر العلوم)
بی حد عطا میکند. (بحر العلوم)
حساب و عدد و مقدار آن را خلق نمیدانند هرچند که نزد الله متعال معلوم است و نشان میدهد الله که بر آن کارهای خارق العاده قادر است، بر عطای بی حد نیز قادر است. (ابوسعود)
وقتی عطا کرد دیگر پی آن را نمیگیرد و پس دادن را نمیخواهد. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر اعمالشان به آنان نمیبخشد بلکه از روی تفضل عطا میکند. (تاویلات اهل سنت)
هرکه را خواهی بدون خستگی وی ، به وی عطا میکنی. (المنیر زحیلی)
لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ۖ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً ۗ وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ۗ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ ﴿28﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

مومنان، کفار را برای خود ولی که یاور هم باشند و دوست حقیقی باشند، نمیگیرند و نباید هم بگیرند یعنی غیر از مومنان دوست حقیقی نمیگیرند، کسیکه آنچه نباید دوست بگیرند را انجام دهد، این گرفتن و دوستی در دین الله جایی ندارد و یا کسیکه چنین کند برای وی نزد الله شانی نیست مگر اینکه بین کفار بوده و از شر آنان در امان نباشید که در اینصورت اظهار دوستی اشکال ندارد ولی در حالتی که قلبا علیه آنان بوده و قلبا فقط مومنان را دوست بگیرند. و الله متعال شما را از خود بر حذر میدارد یعنی اگر از اوامر و نواهی وی سرپیچی کنید با الله طرف هستید. و بازگشت به سوی اوست. نکته: دوستی با کفار همچنانکه فخر رازی گفته است چند قسم است پس هرچه باشد دوست حقیقی و رضا به کفر کافر انسان را از دین خارج میکند. نکته: وقتی چاره ای جز بازگشت به الله نیست و الله از خودش بر حذر میدارد نشان میدهد که چاره ای جز فرمانبرداری از الله متعال در ام و نهی وی تعالی نیست.

مستندات
در روایت ابی صالح از ابن عباس: در شان منافقین نازل شده است که در ظاهر اظهار ایمان میکردند و در خفا با یهود به کمک و یاری دوستی و تولی میکردند و خبر مسلمانان را به آنها میرساندند و امید این داشتند که یهود بر رسول الله ص و یارانش، چیره شوند. (بحر العلوم)
مقاتل: در مورد حاطب بن أبي بلتعة و غیر آنها نازل شده است که اظهار دوستی با کفار مکه میکردند، و الله متعال آنان را از این عمل نهی فرمود. (بحر العلوم)
عده ای از یهود پیش مسلمانان امدند و هدفشان شبهه افکنی در دین بود و رِفَاعَةُ بْنُ الْمُنْذِرِ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُبَيْرٍ، وَسَعِيدُ بْنُ خَيْثَمَةَ به آن عده از مسلمانان که پیش یهود بودند گفتند: با آنان دوستی نکنید و بر حذر باشید که شما را دینتان به فتنه نیاندازد، این آیه نازل شد. (کبیر رازی)
در شان عباده بن صامت نازل شده است که همپیمانانی از یهود داشت و در جنگ احزاب به رسول الله ص گفت: ای پیامبر خدا، همراه من پانصد نفر از یهود هستند، نظر من بر این است که انان با من در جنگ باشند. این آیه نازل شد.(کبیر رازی)
سمحلَّا يَتَّخِذِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ
نهی به لفظ غائب است. (بحر العلوم)
یعنی انان را در کمک کردن و یاری، دوست نگیرید. (بحر العلوم)
از موالات با کفار بخاطر خویشاوندی و یا دوستی، نهی شدند. (ابوسعود)
تا دوستی و دشمنی مسلمانان با کسی نباشد مگر بخاطر الله متعال. (ابوسعود)
از کفار برای شما دوست نخواهد شد هرچند که دوست بگیرید. (تاویلات اهل سنت)
اگر گفته شود: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ، این صفت کفار است. جواب داده میشود: این آیه ایجاب کفر در تحریم موالات با کفار نمیکند. (کبیر رازی)
دوستی مومن با کفار به سه دسته تقسیم میشود: الف: به کفر وی راضی باشد و بخاطر کفرش با وی دوستی میکند پس این شخص کافر خواهد بود. ب: معاشرت نیکو داشتن با آنان و این مورد غیر ممنوع است. ج: این قسم تقریبا حد وسط بین دو قسم اول خواهد بود بدین معنا که به سوی آنان میل دارد و به آنان کمک میکند و یاری میرساند بخاطر خویشاوندی یا دوستی که با هم دارند و این با اعتقاد به باطل بودن دین کفار باشد، این مورد موجب کفر نبوده بلکه ممنوع شرعی است چراکه موالات به این طریق ممکن است منجر دوست داشتن دین کفار شود و به دین وی راضی شود و این باعث خروج وی از اسلام خواهد شد. (کبیر رازی)
اینکه آنان را به دوستی اختصاص داده و بر اسرار مومنان به آنان خبر داده و پیروزی کفار را دوست بدارد، از این امر نهی شده اند. (تفسر القران العظیم سخاوی)
مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ
بغیر از مومنان حالا استقلالا باشد یعنی از مومنان موالات نکرده و با کفار موالات کنند ویا مشترکا با مومنان و با کفار موالات کنند. (ابوسعود)
اشاره است به این مطلب که موالات با مومنان مورد عنایت است و موالات با مومنان فراخ است و نیازی به موالات با کفار نیست. (ابوسعود)
یعنی غیر از مومنان، موالات کند. (کبیر رازی)
وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَلَيۡسَ مِنَ ٱللَّهِ فِي شَيۡءٍ
اگر چنین کنند در ولایت الله چیزی نیستند. (بحر العلوم)
یعنی از ولایت الله منسلخ شده است. (کبیر رازی)
شانی برای وی در نزد الله نیست. (تاج التفاسیر میرغی)
إِلَّآ أَن تَتَّقُواْ مِنۡهُمۡ تُقَىٰةٗۗ
بعد الله متعال استثنایی قرار داد چه بسا که عده ای از مسلمانان در دست کفار گرفتار باشند. (بحر العلوم)
یعنی با زبان کفار را با زبان راضی کرده و در دل مطمئن به ایمان باشند و در اینکار بر آنان گناهی نیست.(بحر العلوم)
موالات با کفار چه ظاهری و چه باطنی درست نیست مگر در زمانی که از آنان بترسید. (ابوسعود)
با اظهار موالات و اطمینان به دشمن دانستن انان خواهد بود. (ابوسعود)
مگر اینکه بین شما و کفار خویشاوندی باشد که در اینصورت صله ی رحم بجای آورید بدون اینکه در دین آنان را ولی و دوست بگیرید. (تاویلات اهل سنت)
از حسن: روزی دو نفر از اصحاب رسول الله توسط مسیلمه کذاب دستگیر شدند و مسیلمه به یکی از آنها گفت: آیا شهادت میدهی که محمد، رسول الله ص ؟ جواب داد: بله بله بله و مسیلمه ادامه داد: شهادت میدهی که من نیز رسول الله ص هستم؟ صحابی جواب داد: بلی. و مسیلمه وی را آزاد کرد و از صحابی دیگر نیز چنین پرسید و صحابی در جواب اینکه محمد رسول الله ص است، جواب بله داد و وقتی در مورد مسیلمه پرسیدند، جواب داد من گوشهایم سه بار این را گفت و مسیمله وی را کشت. این خبر به رسول الله ص رسید و رسول الله ص فرمودند: اما اولی بر یقین خود ثابت ماند و بر آن کشته شد پس شهادت گواریش باد و اما دومی رخصت الله را قبول کرد و بر وی تبعاتی نیست. (نیسابوری)
وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفۡسَهُۥۗ
از عذابش شما را بر حذر میدارد تا از اقدام به دوستی بدون ضرورت نکنید. (بحر العلوم)
گفته میشود اگر وعید و تهدید، مبهم باشد، شدید خواهد بود. (بحر العلوم)
وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ
بازگشت شما در آخرت به سوی الله است پس بر طبق اعمالتان جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ ۗ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿29﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو اگر شما دوستی با کفار را مخفی بدارید و یا آن را بین خودتان آشکار کنید و یا آشکارا با جنگ با رسولش به دوستی با کفار بپردازید، الله متعال هردو حالت شما را میداند و بر آن اساس مجازات خواهد کرد و الله متعال آنچه در آسمانها و زمین است را میداند و درون و برون شما را دانستن سهل است و بر همه چیز قادر است و عذاب دادن شما برای وی چیزی نیست.

مستندات
قُلْ إِن تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ
اگر مخفی کنید آنچه در ضمیر شماست من جمله موالات با کفار. (ابوسعود)
صدر (سینه) را ذکر میکند منظور قلب است چراکه سینه ظرف قلب است. (خازن)
أَوْ تُبْدُوهُ
یا اینکه بین خودتان آشکار کنیدش. (ابوسعود)
اگر دشمنی با رسول الله ص را چه در سینه نگهدارید و چه با جنگ با رسول الله ص آن را آشکار کنید، الله آن را برای شما ذخیره میکند ویادش میماند و بر ان اساس شما را جزا خواهد داد. (خازن)
يَعْلَمْهُ اللَّهُ
الله متعال میداند و بر آن اساس جزایتان خواهد داد. (ابوسعود)
تمام آنچه مخفی یا آشکار میکنید را الله متعال میداند. (تاویلات اهل سنت)
نشان میدهد که در قلبهای آنان چیزی بوده است. (تاویلات اهل سنت)
پس شما را در دنیا به اسیر شدن و کشته شدنتان، مجازات میکند و در آخرت به عذاب شدید مجازات خواهد کرد. (بغوی)
وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
ذکر عام بعد خاص برای تاکید جمله ی قبلش است و برای تقریر آن است. (ابوسعود)
وقتی الله متعال آنچه در آسمانها و زمین است را میداند، چگونه حال شما از موالات با کفار و میلتان به آنها، بر وی تعالی مخفی بماند؟. (خازن)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
پس بر عذاب شما به عذابی که بیشتر از آن ممکن نیست، قادر است اگر از آنچه نهی شدید دست نکشید. (ابوسعود)
اسم الله را بجای ضمیر ذکر کرده است تا نشان دهد که تهدید خیلی شدید است. (ابوسعود)
آیه بیان وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ، یعنی شما را از خودش بر حذر میدارد کسیکه به علم ذاتی بر همه چیز احاطه دارد و دارای قدرت ذاتی است که همه را بر میگیرد. (بیضاوی)
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا ۗ وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ۗ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ ﴿30﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یاد آورید و بترسید از روزی که هر شخص مکلف، آنچه که انجام داده بود از خیر وشر را حاضر کرده شده مییابد و در آن روز آرزو میکند که بین شخص و اعمالش مدت و یا مکان دوری میبود و آن را نمیدید، و الله متعال شما را از خود بر حذر میدارد و در کنار این، الله متعال به بندگانش بسیار مهربان است پس اعمال خیر انجام دهید تا الله متعال شما را مورد مرحمت قرار دهد. نکته: رافت الله باعث نشود که گناه کنید و انجام گناه باعث ناامیدی شما نیز نشود و توبه کنید.

مستندات
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ
به یاد آرید روزی را که هر نفسی پیدا میکند...(بغوی)
بترسید از روزی که هر نفسی پیدا میکند... (بغوی)
هر نفس مکلفی خواهد یافت. (ابوسعود)
مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ
و چیزی از آن کم کرده نشده است. (بغوی)
هرآنچه که انجام داده اند از خیر و شر حاضر کرده شده مییابند. (بغوی)
با دیدن اعمال خیرش خوشحال میشود. (بغوی)
یعنی در روز قیامت تمام اعمال خیر وشرش را حاضر مییابد. (نسفی)
تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا
دوست میداشت که بین نفس و آن بدی، امدی دور میبود. (بغوی)
یعنی هرکس که صحیفه ی اعمال خیر و شرش را و یا جزای اعمالش دید، آرزو میکند که بین وی و آن روز، زمانی طولانی میبود. (بیضاوی)
سدی: امدا بعیدا یعنی مکانی بعید. (بغوی)
مقاتل دوری مثل مشرق و مغرب میبود. (بغوی)
حسن: دوست میداشت که هیچگاه اعمالش را ملاقات نمیکرد. (بغوی)
گفته شده: ای کاش که ان عمل را انجام نمیداد. (بغوی)
ارزو میکند که بین وی و آن روز مسافتی دور میبود. (نسفی)
تا که نمیدید اعمالش بدش را و یا جزای اعمال بدش را و یا اهوال و ترس آن روز را نمیدید. (انوار القران ملا علی قاری)
وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ۗ
تکرار برای تاکید و یادآوری است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ
اشاره به این مطلب است که نهی و تحذیر الله متعال بخاطر مهربانی به آنها است و برای مراعات حال آنان است. (بیضاوی)
ویا منظور این استکه الله متعال صاحب عذاب دردناک و مغفرت و گذشت است پس از رحمتش امید باید داشت و از عذابش ترس باید داشت. (بیضاوی)
وقتی یحذرکم الله نفسه را گفت ترس بر مومنان چیره شد پس برای آنان با ذکر اینکه برای بندگانش رؤوف است، به آنان امنیت داد و عادت الله متعال است که در کنار ترساندن، امید را نیز ذکر میکند. (انوار القران ملا علی قاری)
رافت یعنی اشد رحمت. (تفسیر سخاوی)
و یا اینکه رافتش مانع عذاب آنان نخواهد بود یعنی این بر حذر داشت از خود با به یاد داشتن رافت خودش است. (ابوسعود)
قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿31﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو ای محمد به کسانی که ادعای دوستی با الله را دارند اگر الله را حقیقتا دوست دارید پس از من (محمد) پیروی کنید در اینصورت الله متعال از شما راضی شده و دوستتان خواهد داشت، و گناهان شما را میآمرزد و الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: هرکس ادعای محبت الله دارد، حقیقی بودن آن با میزان شرع معلوم میشود پس هر مدعی محب الله نیست مگر اینکه با پایبندی به شرع خودش را به الله ثابت کند که در اینصورت الله متعال نیز وی را دوست خواهد داشت. نکته: *قال رَسُولُ اللَّهِ : «إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلا يَقُولُ: مَنْ عَادَى لِي وَلِيّاً، فَقَدْ آذَانِي، وَمَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ، وَمَا يَزَالُ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ، فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ، كنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ، وَبَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ، وَيَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا، وَرِجْلَهُ الَّتِي يَمْشِي بِهَا. فَإِنْ سَأَلَنِي عَبْدِي، أعْطَيْتُهُ، وَإِنِ اسْتَعَاذَنِي، أَعَذْتُهُ، وَمَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ تَرَدُّدِي عَنْ نَفْسِ المُؤْمِنِ، يَكْرَهُ المَوْتَ وَأكْرَهُ مَسَاءَتَهُ». ( صحيح ابن حبان ج1ص202 - سنن الكبري للبيهقي ج5ص156) حديث قدسي: الله تعالي فرمود: هر كس ولي مرا دشمن بداند همانا مرا اذيت كرده است، بنده ی من به من نزديك نمي شود مانند آنچه كه نزديك شده است با اداي فرائض (تا فرايض را به جا نياورد به من نزديك نمي شود) و با اداي نوافل بنده به من نزديك و نزديكتر مي شود تا اينكه من او را دوست خود گيرم و وقتي دوست وي شدم پس من براي وي گوش و چشم، زبان و دست خواهم بود، پس اگر چيزي خواست به او عطاء كنم و اگر پناه خواست، پناه دهم. در انجام چيزي ترديد نكردم مانند ترديدي كه براي گرفتن جان مؤمن كردم. وي مرگ را ناخوش دارد و من هم ناخوشنودم از اذيت شدن وي.* اين حديث تكليف به شريعت را طوري مي نماياند كه اگر آن را انجام ندهيم به هيچ وجهي نمي توانيم به رضایت الله (جل جلاله) برسیم و با انجام دادن فرایض و اضافه کردن نوافل به آن و خواستن رضایت الله (جل جلاله) انسان را به دوستی با الله (جل جلاله) می رساند و نوافل همان عبادات و کارهایی است که پیامبر آنها را انجام می داده یا بر آنها دستور داده است. و این یعنی طریقت. یعنی کارهایی که پیامبر انجام داده. نکته: رضایت الله و مجذوب بودن سالک به الله نشانه اش این است که وقتی در فکرش گناهی خطور کند به یاد الله افتاده و از آن دوری میکند و وقتی قصد انجام کار خیر میکند، الله متعال یادش آمده و به آن اقدام میکند. نکته: در عبادت لذت بردن از عبادت برای بنده جزو مقامات نیست بلکه هدف سالک باید این باشد که رضایت الله در آن باشد نه اینکه بخاطر لذت از عبادت انجام دهد و خوشحالی از عبادت عرض عبادت است و رکن و جوهر عبادت مد نظر داشتن رضایت الله است و قطعا رضایت الله با عمل به شرع حاصل میگردد.

مستندات
قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي
وقتی رسول الله ص ، کعب بن اشرف و یارانش را به اسلام فراخواند، کعب گفت: ما فرزندان و دوستان الله هستیم، یعنی به مانند فرزندان الله هستیم و دوست داشتن ما بیشتر است پس الله متعال به پیامبر فرمود: قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي، اگر الله را دوست دارید از من تبعیت کنید که من رسول الله ص هستم و پیام الله را میرسانم. (بحر العلوم)
ابن عباس: رسول الله ص بر سر قریش وارد شد و قریش داشتند بر بتها سجده میکردند. رسول الله ص به آنها گفت که شما با دین ابراهیم و اسماعیل مخالفت کرده اید. قریش گفتند: عبادت ما این بتان را بخاطر محبتی است که به الله داریم و اینان را عبادت میکنیم تا ما را به الله نزدیک کنند. این آیه نازل شد. (خازن)
گفته شده است: وفد نجران (فرستادگان مسیحیان نجران) گفتند ما آنچه در حق عیسی میگوییم بخاطر محبتی است که به الله داریم. این آیه نازل شد. (خازن)
زجاج: اگر مقصود شما اطاعت از الله متعال است پس آنچه الله متعال فرموده را عمل کنید چراکه محبت داشتن الله و رسولش اطاعت از الله متعال است و رضایت الله متعال در اجرای اوامر وی تعالی است. (بحر العلوم)
از شریعت من و از سنت و طریقت من پیروی کنید. (بغوی)
پس دوست داشتن بنده، الله را این است که از اوامر الله متعال پیروی کند و اطاعت از الله را بر دیگر اشیاء، ترجیح دهد و حب از طرف الله این است که آنان را به نیکی یاد کرده و ثواب دهد و ببخشد. (بغوی)
محبت یعنی میل نفس به چیزی بخاطر کمالی که در آن چیز دیده است که باعث میشود به آنچه به آن چیز نزدیک میکند را انجام دهد پس بنده وقتی میبیند که کمال حق از آن الله متعال است و هرآنچه از کمال در خود و در دیگری میبیند از الله و برای الله و به سوی الله است، پس در اینصورت محبتش جز برای الله و در الله نخواهد بود و این امر میطلبد که بنده اراده ی اطاعت الله رغبت یافتن به آنچه به الله نزدیک میکند، کند. برای همین است که آیه، محبت را به اطاعت تفسیر میکند و محبت الله را مستلزم تبعیت از رسول در عبادت قرار داد و در حریص بودن بر اطاعت از رسول الله ص قرار داد. (بیضاوی)
يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ
محبت از طرف الله یعنی مورد عفو قراردادن وی تعالی و به رحمت نعمت دادن به آنها است. (بحر العلوم)
گفته میشود: محبت الله، عصمت و توفیق الله متعال است و محبت بنده، اطاعت از الله متعال است. (بحر العلوم)
از شما راضی میگردد. (ابوسعود)
وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ
یعنی هرکس را که الله آمرزید از عذاب رها شد. (خازن)
وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
الله میآمرزد کسی را که الله را دوست بدارد و آنان را به فضل و کرم خودش مورد مرحمت قرار میدهد. (خازن)
الله متعال آمرزنده ی کسی است که با اطاعت از الله و تبعیت از رسولش، اظهار محبت کرد. (بیضاوی)
غفور و رحیم است برای کسی که دوستی خود را به الله با طاعت الله متعال و تبعیت از رسول الله ص ثابت میکند. (ابوسعود)
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ ۖ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ ﴿32﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو که از الله و رسولش اطاعت کنید و اگر این را قبول نکنید الله متعال کافران را دوست ندارد یعنی شما با این حرکت کافر شده اید و الله متعال شما را نمیآمرزد و عذاب خواهد داد.

مستندات
وقتی آیه ی قبل نازل شد رئیس منافقین عبدالله بن ابی بن سلول به یارانش گفت: محمد میخواهد که طاعت خودش را مثل طاعت الله قرار دهد و به ما امر میکند که وی را دوست داشته باشیم آنچنانکه مسیحیان، عیسی را دوست دارند. این آیه نازل شد. (خازن)
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ
یعنی از الله و رسولش در تمامی اوامر و نواهی اطاعت کنید.(ابوسعود)
یعنی طاعت الله بسته با اطاعت از رسولش است و اطاعت از الله کامل نمیشود مگر اینکه همراه اطاعت از رسولش باشد. (خازن)
اطاعت از رسول گفت نه محمد اشاره به علت واجب الاطاعه بودن رسول الله ص بخاطر فرستاده ی الله بودن است نه بخاطر ذات ایشان. (ابوسعود)
گفته شده است: نشانه ی محبت الله، اطاعت از الله و رسولش است. (نسفی)
فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ
اگر از قبول طاعت الله و رسولش روی بگردانند. (نسفی)
یعنی اگر از اطاعت از الله و رسولش روی گردان شوید، الله از افعال آنان راضی نیست و آنان را نمیآمرزد. (خازن)
یعنی از آنان راضی نشده و بر آنان بغض میورزد. (ابوسعود)
یعنی محبت الله مخصوص مومنان است. (ابوسعود)
از ابی هریره: رسول الله ص فرمود: همه بهشتی هستند مگر کسیکه از رفتن به بهشت، امتناع کند. گفتند: چه کسی از بهشت رفتن امتناع میکند؟ رسول الله ص: هرکس از من اطاعت کرد به بهشت داخل شود و هرکس نافرمانی کرد، از بهشت رفتن امتناع کرده است. (خازن)
این مطلب را میرساند که تولی و روی گردانی از اطاعت الله و رسولش کفر است. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَىٰ آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ ﴿33﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله متعال آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را از بین مردم برگزید.

مستندات
برای بیان اینکه رسول الله ص از اهل بیت نبوت قدیمه است، این آیه را آورده است. (ابوسعود)
برای تشویق به اطاعت از رسول، مناقب انان را ذکر کرده است. (بیضاوی)
با این آیه بر افضل بودن انبیاء بر فرشتگان استدلال شده است. (بیضاوی)
ابن عباس: یهود گفتند که ما از فرزندان ابراهیم و اسحق و یعقوب هستیم و ما بر دین آنان هستیم، پس این آیه نازل شد. (بغوی)
یعنی الله آنان را با اسلام برگزید و شما بر غیر اسلام هستید (بغوی)
اصطفی اختیار کرد یعنی از صفوة به معنی خالص از هر چیز است. (بغوی)
الله متعال آدم ، اختیار کرد. (بحر العلوم)
آدم ابوالبشر و نوح شیخ المرسلین. (نسفی)
آدم یعنی پدر بشر. (بغوی)
و گفته اند: منظور از آل ابراهیم و آل عمران، خودشان هستند، مثل همان که در آیه ی 248 بقره آمده است: وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ [الْبَقَرَةِ: 248] که منظور خود مُوسَى وَهَارُونَ هستند. (بغوی)
دیگران گفته اند: آل ابراهیم: اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط (پسران و نوادگان یعقوب) و رسول الله ص نیز از آل ابراهیم هستند. (بغوی)
تخصیص به ذکر این پیامبران برای این است که گفته اند: تمامی انبیاء از نسل اینان هستند. (بغوی)
به اولاد و پدران ذریه اطلاق کرده میشود. (بغوی)
بعضی گفته اند: منظور دینش است یعنی دین اسلام را برگزید. (بحر العلوم)
گفته میشود حضرت آدم را به پنج چیز انتخاب کرد و برگزید: 1 به بهترین صورت خلقش کرد. 2 اسماء همه چیز را به وی آموخت. 3 فرشتگان را امر به سجده بر آدم کرد. 4 در جنت خود وی را اسکان داد. 5 پدر بشر قرار داد.
و نوح را به پنج چیز اختیار کرد: 1پدر بشر قرار داد چراکه کل بشر غرق شدند و ذریه ی وی باقی ماندند. 2 عمرش را طولانی گرداند. گفته میشود: خوشبخت کسی که عمرش طولانی و عملش نیک است. 3 دعایش بر مومنان و کفار مستجاب شد. 4 بر کشتی حملش کرد. 5 اولین کسی بود که شرائع دیگر را منسوخ گرداند قبل وی ازدواج با خاله و خواهر و عمه ها حرام نشده بود.
و ابراهیم را به پنج چیز برگزید: 1 ابراهیم را پدر انبیاء قرار داد. روایت شده است که از نسل وی تا حضرت محمد ص، هزار نبی مبعوث شده اند. 2 الله وی را خلیل خود گرفت. 3 از آتش وی را نجات داد. 4 وی را امام مردم قرار داد. 5 الله متعال را به پنج کلمه وی را مورد امتحان قرار داد و هر پنج مورد را کامل انجام داد.
آل عمران: مقاتل: منظور پدر موسی و هارون است. کلبی: منظور عمران پدر مریم است و وی از نسل سلیمان بوده است.
منظور آل موسی و هارون است که الله متعال انان را برگزید بر اینکه: 1- به قومش، من و سلوی داد. و این امر برای کسی از انبیاء نبوده است.
اگر منظور پدر مریم باشد: پس آل وی را به ولادت حضرت عیسی برگزید که بدون پدر زاده شد و این برای کسی دیگر رخ نداده است. (بحر العلوم)
عَلَى الْعَالَمِينَ
کلبی: منظور بر عالمیان زمان خودشان است. (بحر العلوم)
ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿34﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و اینان بعضی از بعض دیگر هستند در نسل و در دین و رسول الله ص نیز جزو انان است و الله متعال شنوای داناست. نکته: یعنی اینان فرقی با هم ندارند در نسل و در دین خود و دین همه ی آنان اسلام است که در آخر رسول الله ص آن را اظهار کرده است پس اگر کسی محبت به الله دارد راهی جز تبعیت از محمد رسول الله ص برای وی نیست و الله مدعی و راستگو را میداند و اقوال آنان را میشنود.

مستندات
ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ
نسلی بعد نسل دیگر. (بحر العلوم)
بعض انها بر دیدن بعض دیگر بودند. (بحر العلوم)
بعضی از آنان را بر بعض دیگر برگزید. (بغوی)
بعضی فرزند بعض دیگر بوده اند. (بغوی)
یعنی اینان از یک نسل هستند و منشعب از یکدیگر هستند. (بیضاوی)
بعض آنها بعض دیگر هستند در کمک و همیاری . (بغوی)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ
شنوای سخنان آنان است
عَلِيمٌ
به آنان و به دین آنان داناست. (بحر العلوم)
سمیع و دانا به مردم است و از بین آنان کسانی را در گفتار و کردار صادق هستند را برمیگزیند. (بیضاوی)
گفته میشود: والله سمیع علیم مربوط به آیه ی بعد است یعنی الله شنوا و دانای سخن زن عمران است. (بحر العلوم)
إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي ۖ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿35﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یاد آر ای محمد، وقتی را که زن عمران گفت یعنی دعا کرد: پروردگارا، قطعا من آنچه در شکم دارم را برای تو نذر کرده ام که محررش کنم، پس نذر من را بپذیر همانا که تو شنوای آنچه میگویم هستی و دانای به درون من و قصد من هستی.

مستندات
إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي
زجاج: الله برگزید آل عمران را وقتی که زن عمران گفت... و وقتی که فرشتگان به مریم گفتند:... (بحر العلوم)
منظور حنة مادر مریم است. (بحر العلوم)
وقتی حامله شد نذر کرد که اگر سالم بماند و بچه به دنیا بیاید آن را محرر خواهد کرد. (بحر العلوم)
مقاتل: محرر کسی که برای دنیا کاری انجام نمیدهد و ازدواج نمیکند و برای اعمال اخرت خود را فارغ میکند و همیشه در محراب بوده و عبادت الله میکند.(بحر العلوم)
کلبی: محرر یعنی خادم بیت المقدس بگرداند. (بحر العلوم)
و فقط پسران محرر میشدند و همسرش یعنی عمران گفت: اگر آنچه در شکمت است، دختر باشد چه خواهی کرد و حنة غمگین شد و گفت: يا رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ وأنت تعلم مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. (بحر العلوم)
به دعای من شنوا هستی و به نیت من و آنچه در شکمم هست، دانا هستی. (بحر العلوم)
گویند که عمران و زکریا با جناق بودند و زن عمران که حنه باشد نازا بود و به یائسگی رسید و از اهل بیت صالح بودند که دارای ارج و منزلت نزد الله بودند. روزی حنه زیر سایه ی درختی بود و پرنده ای را دید که به جوجه اش غذا میدهد و حنه هوس بچه کرد و از الله خواست که برایش بچه ای عطا کند و دعا کرد که اگر بچه ای به وی بدهد وی را خادم بیت المقدس خواهد کرد. (خازن)
فَتَقَبَّلْ مِنِّي
یعنی نذرم را از من قبول کن. (خازن)
تقبل یعنی قبول از روی رضا است. (خازن)
فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَىٰ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَىٰ ۖ وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ﴿36﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

وقتی که زن عمران، بچه اش را به دنیا آورد و دید که دختر است، از روی تحسر گفت: من بچه ی دختر به دنیا اوردم. الله بهتر میداند که چه بچه ای به دنیا آورده ای یا آورده است. دیگر اینکه آن بچه ی پسری که میخواست، به سان، این دختری که الله عطا کرده است نیست. زن عمران ادامه میدهد: من نامش را مریم نهادم، و این دختر و فرزندان وی را در پناه تو قرار میدهم تا از شر شیطان مطرود، در حفظ خودت بداری.

مستندات
فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنثَىٰ
وقتی به دنیا آورد، دید که دختر است. (بحر العلوم)
تانیث ضمیر وضعتها که راجع بر آنچه در شکمش است، بخاطر این استکه بچه اش دختر به دنیا امد و یا به جهت تاویل به نفس است. (بیضاوی)
گفت: پرودگارا، دختر به دنیا آوردم. (بحر العلوم)
از آنجا که امید داشت که بچه اش پسر باشد، و برای همین از روی تحسر این جمله را گفته است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ
در روایتی به ضم تاء یعنی الله بهتر میداند که من چه به دنیا آورده ام. (بحر العلوم)
و درروایتی به سکون تاء، در اینصورت فرموده ی الله متعال میشود: یعنی الله خودش میداند که زن عمران چه به دنیا آورده است. (بحر العلوم)
الله میداند و تو میدانی که الله برای این دختر چه علو شان و والامقامی برای وی در نظر گرفته است. (ابوسعود)
وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنثَىٰ
مرد مورد خدمت همانند زن نیست. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: این را الله متعال به رسول الله ص فرموده است. (بحر العلوم)
بعضی نیز گفته اند که این قول مادر حضرت مریم است: یعنی مرد مثل زن در خدمت نیست. (بحر العلوم)
منظور: آن بچه ی نرینه ای که خواسته ای بمانند دختری که الله به تو بخشیده، نیست. (بیضاوی)
وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ
بعد مادرش گفت: من اسمش را مریم یعنی خادم پرودگار، نام گذاری کردم. (بحر العلوم)
معنی مریم را عابده نیز گفته اند. (ابوسعود)
وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ
و من او را عصمت و حفظ تو قرارش میدهم. (بحر العلوم)
وَذُرِّيَّتَهَا
اگر فرزند و نسلی از وی بشود، آنان را نیز در عصمت و حفظ تو میگذارم. (بحر العلوم)
مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
از شیطان ملعون. (بحر العلوم)
از شیطان طرد شده. (بحر العلوم)
سنگسار شده. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: نوزادی زاده نمیشود مگر اینکه شیطان در وقت تولدش، نوزاد را سیخونک میزند و نوزاد از آن خاطر جیغ میکشد بغیر از مریم و پسرش. ابوهریره گوید: اگر خواستید این آیه را بخوانید. (بحر العلوم)
فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا ۖ كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا ۖ قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا ۖ قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ۖ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿37﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله متعال مریم را از مادرش، به نیکی قبول کرد و پرورش وی را به عهده گرفت و به بهترین وجه، پرورش داد. کفالت مریم به زکریا رسید، هربار که زکریا برای خبر گرفتن از حال مریم، به اتاق وی میرفت، میدید که غذا است در حالیکه کسی غیر از زکریا حق ورود به مریم را نداشت. زکریا گفت: این غذا از کجا برای تو آمده است؟ مریم جواب داد: این از نزد الله متعال میآید. قطعا الله متعال به هرکس که خواهد، بی حد و حساب و بدون اینکه مستحقش باشد، روزی میدهد.

مستندات
فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا
پروردگار مریم، مریم را بجای پسر قبول کرد و از نذر مادرش پذیرفت. (ابوسعود)
در اینکه پروردگار و مالک مریم، قبول کرد، گفت در این بیان تشریف حضرت مریم است که بر کسی پوشیده نیست. (ابوسعود)
قبول حسن گفتن از این جهت است که قبل حضرت مریم، هیچ دختر و زنی به خدمت بیت المقدس در نمیآمد و دیگر اینکه از بدو تولد به بیت المقدس بخشیده نمیشد. (ابوسعود)
و الله متعال، مریم را آنطور که شایسته است، رویاند یعنی تربیت کرد و مریم نیز چنین تربیت یافت. (ابوسعود)
یعنی مریم را و فرزندانش را از شیطان رجیم در پناه خود گرفت و دعای مادر را قبول کرد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی با وجود اینکه دختر است طوری پرورشش داد که صلاحیت خدمت بیت المقدس را دارا شد. (تاویلات اهل سنت)
انبتها...: یعنی برای شیطان بر مریم راهی نگذاشت. (تاویلات اهل سنت)
منظور این است که تربیت مریم را الله متعال خودش قبول کرد طوری که از کسی از مخلوقات چیزی نخورد بلکه با غذایی که الله متعال برایش میفرستاد، تربیت یافت. (تاویلات اهل سنت)
وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا
در آخر، زکریا کفیل و ضامن مهیا کردن مصالح مریم شد و بر تدبیر امور وی ضامن شد و این نه از طریق وحی بلکه بر طریقی که در آینده ذکر خواهد شد، ضامن و کفیل گردید. (ابوسعود)
یعنی با قرعه کشی و انداختن قلم به آب، انتخاب شد.
الله متعال، زکریا را کفیل وی گرداند. (تاویلات اهل سنت)
كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا
هربار که زکریا برای خبرگیری از حال وی به پیش مریم میرفت، پیش مریم غذایی مییافت که بر طبق عادت نباید میبود. (ابوسعود)
میگویند: غذای زمستان را در تابستان و غذای تابستان را در زمستان، در پیش مریم مییافت. (ابوسعود)
دیگر اینکه از هیچ پستانی شیر نخورده بود. (ابوسعود)
وقتی بر اتاق مخصوص برای مریم وارد میشد ویا بر مسجد و یا بر بلندترین مکان از مسجد. (بیضاوی)
قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا
وقتی زکریا چنین حالتی را دید،گفت: ای مریم، این غذا برای تو میآید؟ چراکه این غذا شبیه طعام دنیایی نیست، دیگر اینکه درها قفل هستند. (ابوسعود)
و این دلیل بر وجود کرامت است. (ابوسعود)
گفته اند: انبیاء مامور به اظهار معجزه هستند و اولیاء مامور به اخفای کرامت هستند. (نیسابوری)
هرچند مریم هنوز به سنی نرسیده بود که چنین مورد خطاب قرار گیرد ولی زکریا وقتی دید که مریم تایید شده از طرف الله متعال است، این سوال را مطرح کرد. (ابوسعود)
قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ
مریم جواب داد: از نزد الله است پس تعجب نکن و بعید ندان. (ابوسعود)
گفته شده است: حضرت مریم نیز در زمان نوزادی سخن گفته است. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
یعنی الله بی حد، میبخشد از بس که رزق زیاد میدهد. (ابوسعود)
یعنی بدون اینکه مستحقش باشی، رزوی میدهد. (ابوسعود)
روایت شده است که حضرت فاطمه دختر رسول الله، دو قرص نان و مقداری گوشت در طبقی به رسول الله ص هدیه داد و بعد رسول الله ص آن طبق را به حضرت فاطمه پس داده و فرمودند: بگیر. وقتی آن را باز کردند، دیدند که پر از نان و گوشت است و رسول الله فرمودند: انی لک هذا؟ حضرت فاطمه جواب داد: قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ، رسول الله ص فرمودند: الحمد لله که الله تو را شبیه سیده ی بینی اسرائیل، گرداند بعد حضرات علی و حسن و حسین را جمع کرده و خوردند و سیر شدند و از آن باقی ماند و آن را به همسایگان دادند. (ابوسعود)
از موضعی روزی میرساند که حسابش را نمیکنی. (تاویلات اهل سنت)
هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ ۖ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً ۖ إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ ﴿38﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

در این زمان بود که زکریا پرودگارش را دعا کرد، دعایش این بود: پروردگار من، از نزد خود و به عطای خود به من، فرزندی صالح و سالم عطا کن. قطعا تو شنوای دعایی، و هر دعایی شنیده شد، قبول شود.

مستندات
هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ
وقتی زکریا این واقعه را دید، امیدوار شد که بچه دار شود، و از موعد بچه نیز پیر شده بود و کلیددار قربانی بیت المقدس بود و از اینکه بعدش کسی نباشد که از وی از نسل وی بگیرد ناراحت بود و گفت: وقتی الله متعال چنین کاری انجام میدهد، برای من نیز بچه خواهد داد. (بحر العلوم)
قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِن لَّدُنكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً
از نزد خودت فرزندی که با تقوی و مهذب به من عطا کن. (بحر العلوم)
گفته میشود: یعنی با خلقت کامل، عطا کن. (بحر العلوم)
مسلمان مطیع عطا کن. (بحر العلوم)
ۖ إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ
یعنی اجابت کننده ی دعا هستی. (بحر العلوم)
شنونده و اجابت کننده ی دعا هستی. (خازن)
فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَىٰ مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ ﴿39﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

فرشتگان که جبرئیل نماینده ی آنها بود، زکریا را صدا صدا زدند در حالیکه زکریا، ایستاده بود و نماز میگذارد، گفتند: الله متعال تو را به فرزندی به نام یحیی بشارت میدهد که از تو خواهد، و یحیی تصدیق کننده ی نبوت و رسالت حضرت عیسی خواهد بود و بر قومش ریاست خواهد کرد و بزرگوار خواهد بود و پیامبر خواهد بود و کسی خواهد بود که دنبال زنان نبوده و میلی به آنان ندارد و از جمله ی صالحان خواهد بود. نکته: بین نبی و من الصالحین عطف نیامده است تا آن را نیز یک صفتی دیگر بدانیم بلکه آنچه به نظر میرسد قرآن کریم در اینجا دنبال جواب اهل کتاب را دادن است: 1 حصور میگوید بر هر اساس که معنا شود، از انجا که کل اهل کتاب، تمامی انبیاء را یا زانی میدانند یا زنا زاده، در اینجا با دو قید جواب انها را میدهد الف: اینکه یحیی نه زانی است چراکه حصور است، و دیگر اینکه زنا زاده نیست چراکه از قومی با آبرو و صالح است. من الصالحین گفتن مانند این است که بگوییم من القریش یا من آل فلان، یعنی یحیی از قومی بوده است که صالح بوده اند. والله اعلم.

مستندات
فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ
ندا دهنده جبرئیل بوده است. (ابوسعود)
زجاج گوید: ندا از این جنس یعنی از جنس فرشتگان آمد. (ابوسعود)
گفته شده: از آنجا که جبرئیل رئیس این فرشتگان بود، به صیغه ی جمع آورده است. (ابوسعود)
و گفته اند: هر رئیسی، برای خودش اتباعی دارد پس از این جهت به جمع آورده است. (ابوسعود)
آمدن فاء در فناداه، نشان از این دارد که محض دعا کردن، دعایش اجابت شده است. (ابوسعود)
وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ
در حالیکه ایستاده به نماز بود. (ابوسعود)
در مسجد بود ویا در اتاق مریم بود. (ابوسعود)
أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَىٰ
ندا دادند بر اینکه الله متعال تو را بشارت به یحیی میدهد. (ابوسعود)
یحیی اسم غیر عربی است. (ابوسعود)
از ابن عباس روایت شده است: یحیی نامیده شدن بخاطر این است که با تولدش، مادرش از نازایی احیا شد. (ابوسعود)
قتاده: قلبش به ایمان زنده شد. (ابوسعود)
یحیی نامیده شد بخاطر اینکه دین را و اخلاق فاضله را و مروت را زنده کرد. (تاویلات اهل سنت)
اصل در این موارد که اسم شخص است راه سالمتر این است که در معنی آن توغل نشود. یحیی نامیده شد بخاطر اینکه دین را و اخلاق فاضله را و مروت را زنده کرد. (تاویلات اهل سنت)
در اینجا مضافی قبل یحیی باید مقدر باشد مثلا بشارت دادند به ولادت یحیی. (ابوسعود)
مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ
در حالیکه تصدیق کننده خواهد بود. (ابوسعود)
منظور از کلمه الله، که یحیی وی را تصدیق میکند، حضرت عیسی بن مریم است. (ابوسعود)
کلمه الله نامیده شدن ایشان برای این است که به فرمان کُن، به وجود آمده و بدون پدر متولد شده است. پس وجود حضرت عیسی به بدیعیات عالم امر، شبیه است. (ابوسعود)
گفته شده: یحیی اولین کسی بود که به کلمه الله بودن و روحی از الله بودن حضرت عیسی را تصدیق کرده است. (ابوسعود)
وَسَيِّدًا
رئیس قومش خواهد بود. (ابوسعود)
در شرف بر دیگران غلبه خواهد کرد. (ابوسعود)
و اینچنین نیز شد چراکه هیچگاه گناهی انجام نداده بود و قصد گناه نیز نکرده بود. (ابوسعود)
در علم و عبادت سید قومش است. (تاویلات اهل سنت)
منظور از سید در اینجا، حکیم یعنی با حکمت دانسته اند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده اس: سیدی که از پروردگارش اطاعت کند و بر وی عصیان نورزد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گقته اند: یعنی با اخلاق. (تاویلات اهل سنت)
سید در اینجا یعنی با تقوی. (تاویلات اهل سنت)
وَحَصُورًا
مبالغه کننده با وجود قدر بر انجام گناه، در نگاه داشت نفس از شهوات بود. (ابوسعود)
روایت شده است: در زمان کودکی ، وی را به به بازی دعوت کردند و یحیی جواب داد: برای بازی خلق نشده ام. (ابوسعود)
حصور کسیکه آب منی ندارد و شهوت ندارد. (تاویلات اهل سنت)
از زنان نگاه داشته شده و منع شده است. (تاویلات اهل سنت)
کسیکه به زنان میل ندارد. (تاویلات اهل سنت)
اگر آب نداشت و مردانگی نداشت این صفت مدح نمیبود چراکه کسی که عاجز از زنا است را به دوری از زنا مدح نمیشود بلکه کسی مورد مدح قرار میگیرد که با وجود قدرت از ان دوری کند. (تفسیر سخاوی)
وَنَبِيًّا
و پیامبر خواهد بود. (ابوسعود)
مِّنَ الصَّالِحِينَ
نشأت یافته ی دامان صالحان است. (ابوسعود)
و یا از مشهورین به صالح بودن است. (ابوسعود)
منظور از صالحین در اینجا ما فوق صلاحیت نبوت است و براین اساس است که حضرت سلیمان با وجود پیامبر بودن دعا میکند که از زمره ی صالحین قرارش دهند. (ابوسعود)
هرچند انبیاء، همه صالح هستند ولی از آنجا که انبیاء از جهتهای بسیار لایق این صفت میشوند، بعد ذکر نبی بودن، از صالحین بودن را نیز ذکر کرده میشود. (تاویلات اهل سنت)
و میتواند که دعای این مساله باشد که در آخرت از صالحان باشد. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ ۖ قَالَ كَذَٰلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ ﴿40﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

زکریا گفت: یا رب، این مساله چگونه به وقوع میپیوندد در حالیکه مرا پیری گرفته و ضعیف کرده است و همسرم نازا است، حال با چنین وضعیتی چگونه صاحب فرزند خواهم شد؟ جواب آمد: از این قبیل کارهای شگفت را الله متعال هرچه خواهد را انجام میدهد.

مستندات
قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ
بنا بر اینکه از عادت بدور است، گفت: چگونه مرا پسری خواهد بود؟ (تفسیر ملاعلی قاری)
ویا آن را خیلی بزرگ یافت، گفت:... (ملاعلی قاری)
و یا از روی تعجب از این امر گفت:... (ملاعلی قاری)
در حالیکه مرا بزرگی سن گرفتار کرده است وضعف بر من غلبه کرده است.(ملاعلی قاری)
زکریا در آن وقت، نودونه یا صد و بیست سال داشت. (ملاعلی قاری)
زن وی نیز هشتاد و نه سال داشت. (ملاعلی قاری)
عاقر: شنزاری که گیاهی نمیرویاند و به زن نازا اطلاق میشود. (تفسیر سخاوی)
آیا سواال زکریا بعد وعده ی الهی از روی شک بوده است؟ خیر. الف: بلکه در روایتی آمده است که شیطان به زکریا گفته است که آن وعده از شیطان بوده است. ب: سوال زکریا از کیفیت آن بوده است نه اینکه به اصل ماجرا، شک داشته باشد. (بغوی)
سوال زکریا از چگونگی آن بود یعنی آیا در همین حالت پیری خواهم بود و پسر به من داده خواهد شد یا اینکه جوان میشوم وپسر داده میشود؟ (تاویلات اهل سنت)
قَالَ كَذَٰلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ
الله گفت و یا فرشته گفت: الله متعال هرآنچه از عجائب را خواست انجام میدهد. (ملاعلی قاری)
همچنانکه بر پیر فرزند عطا میکند، بر هرچیز دیگر نیز قادر است. (ملاعلی قاری)
قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً ۖ قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا ۗ وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ ﴿41﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

وقتی زکریا این بشارت را شنید، دعا کرد تا برایش نشانه ای در حصول این امر برایش قرار دهد و الله متعال فرمود: نشانه اش اینکه سه روز زبانت به جز برای ذکر الله و نماز،نچرخد مگر اینکه به طریق آهسته با کسی سخن بگویی و یا به اشاره، و در این مدت پرودگارت را زیاد یاد کن و در اول روز و بعد از ظهر نیز به تسبیح الله متعال مشغول باش.

مستندات
قَالَ رَبِّ اجْعَل لِّي آيَةً
شاید که متوجه نشده باشد که این بشارت از فرشته بوده و یا وسوسه ی شیطانی است، از همین جهت نشانه ای خواست تا بداند که این رحمانی است نه شیطانی. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: سوال از اینکه چه وقتی علوق صورت میگیرد است. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا
بعضی گفته اند بخاطر همین سوالش سه روز زبانش گرفت و نتوانست صحبت کند و این قول اشتباه است چراکه از صحبت کردن با مردم منع شد نه از صحبت کردن. (تاویلات اهل سنت)
سه روز زبان از سخن بند آمده و به جز برای ذکر و تسبیح نچرخید تا خالص برای الله باشد گویا که میگوید نشانه اینکه تا سه روز جز شکر چیزی نگویی. (ابوسعود)
یا اینکه جواب از جنس سوال است و ان اینکه وقتی در مورد بچه اوردن در این سن سوال کرد زبانش بند آمد تا نشانه ای باشد برای درست بودن بشارت. (تاویلات اهل سنت)
بهترین جواب آن است که بر طبق سوال باشد و در اینجا زکریا برای شکرگزاری پرسید که چه وقت یا چگونه خواهد بود؟ جوابش این شد که به جز شکر زبانش به چیز دیگر نچرخید. (بیضاوی)
مگر به رمز یعنی به اشاره با لبان است. (تاویلات اهل سنت)
منظور این است که سه روز روزه بگیر و آنان در وقت روزه صحبت نمیکردند. (مظهری)
و یا اشاره با سر ویا با حرکت دادن لبان بوده است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز منظور اشاره به دست گفته ان. (تاویلات اهل سنت)
مگر به طریق ایحاء یعنی خفی و با صدای پایین. (درج الدرر جرجانی)
وَاذْكُر رَّبَّكَ كَثِيرًا
وقتی نشانه ی بچه آوردن ظاهر شد از برای شکر گزاری، الله را زیاد یاد کن. (مظهری)
در این ایام سه روز، زیاد یاد کن. (بیضاوی)
اینکه امر به ذکر را به قید کثرت مقید کرد نشان میدهد که امر مقتضی تکرار نیست. (بیضاوی)
وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ
یعنی از بعد زوال نماز بخوان تا پاسی از شب، منظور ظهر و مغرب و عشاء است. (مظهری)
و از نماز صبح تا وقت ضحی (چاشت). (مظهری)
عشی یعنی از وقت زوال تا غروب. (نسفی)
عشی از عصر تا عشا، ویا از ظهر تا عشا. (درج الدرر جرجانی)
ابکار یعنی زمان را بکرة قرار دادن یعنی روز را و آن اول روز است. (درج الدرر جرجانی)
در روز و شب به تسبیح مشغول باش. (بحر العلوم)
وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ ﴿42﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یادآور زمانی را که فرشتگان به مریم گفتند: ای مریم همانا لله متعال تو را برگزید و توفیق عبادت داد و تو را از ناشایستی ها پاک داشت و تو را بر زنان عالم، برگزید.

مستندات
وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ
گوینده جبرئیل است. (بحر العلوم)
اگر روایتی در این مورد باشد که جبرئیل بوده است درست است والا کسی نمیتواند بر جبرئیل بودن و تعیین ان فرشته حکم کند. (تاویلات اهل سنت)
مریم پیامبر نبوده است پس این گفتار فرشتگان به چه طریق بوده است؟ الف: کرامت برای مریم بوده است. ب: به طریق الهام و القای به قلب مریم بوده است آنچنانکه برای مادر موسی رخ داده است. (کبیر رازی)
آنچه قبل این برای مریم ذکر شده بود از بابت تربیت جسمی بوده است و الان خطاب برای یادآوری احکامی دیگر است و این از باب تربیت روحانی است. (ابوسعود)
يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ
ای مریم الله تو را به اسلام اختیار کرد. (بحر العلوم)
این اصطفای اول دلالت دارد بر برگزیده بودن مریم در اول عمر خودش که برای خدمت به بیت المقدس قبول شد درحالیکه برای زنی قبل وی نبوده است و آمدن روزیش از بهشت. و مساله ی دیگر اینکه سخن فرشتگان را شفاها شنید و این برای کسی غیر وی از زنان رخ نداده است.(کبیر رازی)
هردو برگزیدگی را یکی بدانیم نیز از مناسبت به دور نیست چراکه یاداوری این مطلب است که قبل بشارت نیز حضرت مریم از خلق بریده وبه الله مشغول بوده و بر عبادت بوده و مستعد افاضه ی روح بر خود بوده است. (ابوسعود)
وَطَهَّرَكِ
از گناهان و فاحشه تو را پاک داشت. (بحر العلوم)
گفته میشود از خون حیض ونفاس پاک داشت. (بحر العلوم)
تطهیر از کفر و شرک و معصیت است همچنانکه در حق زنان پیامبر ص آمده است. (کبیر رازی)
از دست زدن مردان، وی را پاک داشته است. (کبیر رازی)
از عادات زشت و اخلاق مذموم وی را پاک داشته است. (کبیر رازی)
از تهمت یهود و افترای آنان تو را پاک داشته است. (کبیر رازی)
وَاصْطَفَاكِ عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ
و تو از زنان عالم برگزید تا عیسی را بدون پدر به دنیا بیاوری. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: بر زنان عالم زمان خودت، تو را فضیلت و برتری داد. (بحر العلوم)
برگزیدن دوم اینکه حضرت عیسی را بدون پدر به وی داد و عیسی در نوزادی سخن گفته و مریم را تبرئه کرد و وی و عیسی را نشانه و آیتی برای عالمیان قرار داد. (کبیر رازی)
از ابن عباس: رسول الله ص چهار خط کشیدند و فرمودند: میدانید این چهار خط چیست؟ صحابه گفتند: الله و رسولش میدانند. فرمودند: برترین زنان بهشت چهار هستند: مریم بنت عمران و آسیه زن فرعون و خدیجه و فاطمه بنت محمد. (تاویلات اهل سنت)
يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ ﴿43﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای مریم به عبادت الله با خضوع و خشوع ادامه بده و سجده کن و رکوع کن همراه رکوع کنندگان و از زمره ی نمازگزاران باش.

مستندات
يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ
ای مریم به طاعت پرودگارت، مشغول شو. (ملاعلی قاری)
به آنچه رضایت الله است، بپاخیز. (ملاعلی قاری)
ویا اینکه در نماز قیامت را طولانی کن. (ابوسعود)
وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ
امر به نماز به جماعت شد باضافه اینکه ارکان آن را نیز یاداوری کرد، تا نشان بدهد که رعایت آنها واجب است و اینکه هر یک از این سجده و رکوع اصالت دارند. (ابوسعود)
اگر چگونه است که مریم را امر کرده میشود که همراه رکوع کنندگان رکوع کند؟ گفته شده است: اهل مسجد خویشاوندان نزدیک مریم بوده اند و محرم وی بوده اند. مگر نمیبینی که آنان بر سر کفالت مریم، با هم مخاصمه کرده اند و هریک خود را اولی به نگه داری وی نزد خود میدانست. (تاویلات اهل سنت)
منظور از همراه رکوع کنندگان رکوع کن این است که از جمله ی نمازگزاران باش نه از غیر نمازگزاران. (نسفی)
تقدیم سجده بر رکوع در ذکر: الف: چراکه در شریعت آنها چنین بوده است. ب: برای نشان دادن افضلیت سجده بر رکوع است. ج: نشان دهد که بدون رکوع نماز نمیشود. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ ۚ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ ﴿44﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این امور مذکور از امور غیبی بوده است که تو ای محمد، این امور را به طریق وحی، دانسته ای و تو که از این امور خبر میدهی، وقتی آنان قلمهای خود را انداختند تا مشخص شود که کفالت و حضانت مریم به چه کسی میرسد، و تو در وقتی که آنان در این مورد مناقشه میکردند و هریک ادعای حضانت میکرد، در بین آنان نبوده ای.

مستندات
ذَٰلِكَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ
این قصه ی حنه زن عمران و زکریا و یحیی و مریم، از جمله ی امور غیبی است که تو بر آن اطلاع نداشته ای مگر به وحی بوده است. (نسفی)
به وحی بودن این امور را گوش زد میکند تا منکران را مورد شماتت قرار دهد. (بیضاوی)
وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ
وقتی تیرهای خود را انداختند و یا وقتی چوب آتش گیره ی خود را انداختند. (نسفی)
ویا قلمهاییکه با آن تورات را مینوشتند را انداختند و این از جهت تبرک بوده است. (نسفی)
انداختن آنها برای قرعه کشی بوده است. (نسفی)
أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ
آنها را انداختند تا ببینند که چه کسی کفالت مریم را میگیرد. (نسفی)
وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ
و تو ای محمد نزد آنان نبودی در زمانی که با هم رقابت میکردند در اینکه چه کسی کفالت مریم را داشته باشد. (نسفی)
إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ ﴿45﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یاد آر ای محمد، وقتی که فرشتگان به مریم گفتند: الله متعال تو را بشارت میدهد به فرزندی که با کلمه ای از نزد الله، در تو خلق میشود، و اسمش مسیح یعنی عیسی پسر مریم، است، وی در دنیا دارای مقام و منزلت و آبرو خواهد بود و در آخرت نیز چنین خواهد بود و از مقربان درگاه الهی است.

مستندات
إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ
فرشتگان به مریم گفتند: ای مریم. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ
همانا الله تو را بشارت داده است به فرزندی که از تو متولد خواهد شد، بدون اینکه تو را شوهری باشد و نه آمیزشی و اسم آن پسر، عیسی است. (خازن)
بشارت میدهد یعنی چیزی که تو را خوشحال میکند. (بحر العلوم)
قتاده: بکلمه منه یعنی به کلمه ای از الله متعال یعنی به فعل کن، خلق میشود. انچنانکه که آنچه از قضا و قدر الهی چیزی صادر شده باشد، به آن قدر الله قضا الله اطلاق میشود. (خازن)
از آنجا که همه چیز با امر الله و به کلمه ی کن خلق میشوند، ولی وجه نسبت به حضرت عیسی این است که هرمخلوق دیگری غیر از حضرت عیسی، سبب ظاهری مثل ازدواج و آمیزش حاصل میشوند ولی حضرت عیسی، بدون پدر و مستقیم به امر الله متولد شده است. (خازن)
از این جهت که در نوزادی با مردم سخن گفت، کلمه منه گفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
عیسی در معرب ایشوع است. (ابوسعود)
ابن مریم (پسر مریم) به اشاره به این است که بدون پدر متولد خواهد شد. (ابوسعود)
مسیح کلمه ای مشتق است یا اینکه مجرد نامگذاری است؟
بعضی گفته اند: اسم عیسی در عبرانی مشیخا بوده و عرب آن را به مسیح، تبدیل کرده اند. (خازن)
اکثرا بر این هستند که مشتق است و وجه مسیح گفته شد چراکه به هر بیماری دست میزد، شفا مییافت. (خازن)
بعضی نیز گفته اند از این جهت که به برکت مسح یعنی مورد لمس قرار گرفته است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند وقتی متولد شد، روغن مالی شده بود. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: از آنجا که جبرئیل وی را با بال خود مسح کرد تا شیطان بر وی راهی نداشته باشد. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: از آنجا که در یک مکان مقیم نمیشد و همیشه در حال رفتن بود، مسیح گفته شده است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: کف پای ایشان صاف بوده و گودی کف پا نداشته است و به دجال نیز مسیح گفته میشود چراکه چشمان وی ممسوح است یعنی برداشته شده است.(خازن)
بعضی نیز گفته اند: مسیح یعنی صدیق راستگو از این جهت به حضرت عیسی گفته شد و از طرفی به کذاب دروغگو نیز اطلاق میشود وبرای همین به دجال مسیح گفته شده است. (خازن)
وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
بلند مرتبه و صاحب جاه و مقام در دنیا و آخرت، است؛ بلند مرتبه بودنش در دنیا از جهت نبوت و قدرت شفای کور مادرزاد داشتن و شفا دهنده ی برص و جذام بودن است و در آخرت اینکه نزد الله متعال، دارای جایگاه بلند و علو مرتبه است. (خازن)
وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ
یعنی نزد الله در روز قیامت، از مقربان است چراکه اهل جنت دارای منازل و درجات است و منازل و مراتبشان، از دیگر بهشتیان بالاتر است. (خازن)
گفته شده است: من المقربین گوش زد کردن علو مرتبه و به آسمان برده شدن وی است. (خازن)
مقرب یعنی نزدیک آورده شده، به الله از نظر درجه. (تاویلات اهل سنت) یعنی رتبه اش بالا است و از نزدیکان به الله متعال شده است.
وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ ﴿46﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و مسیح در دروان در گهواره بودنش با مردم همانند بزرگسالان که عقل و هوششان کامل است سخن میگوید و همچنین در دوران کهولت نیز مثل همان سخن خواهد گفت و از زمره ی نیکان است. نکته: حضرت مسیح مثل انسانهای دیگر، متولد شده و دروان کودکی و کهولت دارد تنها فرق ایشان با انسانهای دیگر این است که بدون اینکه پدری داشته باشد، متولد شده است. نکته: از نیکان است یعنی زنا زاده نیست و بلکه از نسل نیکان است.

مستندات
وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا
و با مردم سخن خواهد گفت، در دوران کودکی و بزرگسالی به کلام انبیاء بدون اینکه کلامش در دوره ای تفاوتی داشته باشد. (ابوسعود)
آمده است که حضرت عیسی در دوران جوانی به آسمان برده شده است و کهلا منظور بعد نزول به زمین است. (بیضاوی)
کهلا اشاره به این مطلب است که از دسترس دشمنانش دور است و تا سن کهولت خواهد رسید. (ملاعلی قاری)
وقتی دوران مختلفی از کودکی و کهل شدن، سخن گفته میشود، نشان میدهد که از الوهیت به دور است. (ابوسعود)
برای تبرئه ی مادرش سخن گفت و در وقتی که در گهواره بود نیز نبی بود و یا کلامش آمادگی برای نبوت بوده است. (العز بن عبدالسلام)
کهلا یعنی بردبار و حلیم است. (العز بن عبدالسلام)
کهل از نظر سن است، کهوله به سی چهار سال گفته میشود. و یا به سنی بالاتر از جوانی و پایینتر از پیری اطلاق میشود. (العز بن عبدالسلام)
یا در کودکی به کلام کهلان سخن میگوید. (العز بن عبدالسلام)
وَمِنَ الصَّالِحِينَ
درحالیکه از صالحان است. (ابوسعود)
سخن میگوید درحالیکه از نیکان است. (ابوسعود)
همراه اجدادش در بهشت خواهد بود. (بحر العلوم)
از زمره ی کسانیکه کامل در صلاح هستند که حق الله و حق مردم را ادا میکنند، خواهد بود. (ملاعلی قاری)
قَالَتْ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ ۖ قَالَ كَذَٰلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ۚ إِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ﴿47﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

مریم گفت: این فرزند که به من بشارت داده شده است، چگونه و از کجا خواهد آمد؟ در حالیکه مرا بشری، لمس نکرده بماند که آمیزشی صورت گرفته باشد، جبرئیل جواب داد: درست میگویی که لمسی صورت نگرفته است، ولی الله متعال وقتی چیزی را اراده کند، در لحطه ای خواهد شد، در زمانی مثل اینکه بگوید: شو، پس میشود.

مستندات
قَالَتْ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ
مریم گفت: از کجا مرا بچه میآید در حالیکه من با هیچ بشری آمیزش نداشته ام؟ (بحر العلوم)
مریم میدانست که تولد فرزند از امیزش با مرد حاصل میشود و میدانست که ازدواج نخواهد کرد و میدانست که با کسی آمیزش نخواهد داشت، این سوال را پرسید. (تاویلات اهل سنت)
سوال مریم این بود که وقتی هبه شدن فرزند به وی الهام شد، از چگونگی آن پرسید. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ كَذَٰلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ
جبرئیل گوید: همانطور است که میگویی و تو را بشری لمس نکرده است ولی الله متعال هرچه را خواهد، خلق میکند. (بحر العلوم)
إِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فَيَكُونُ
وقتی اراده ی خلق چیزی را کند، به آن (شو) میگوید و آن میشود. (بحر العلوم)
یعنی آنچنان میشود که الله میخواهد. (خازن)
وقتی اراده کرد این است که با صفت تکوین، آن هست کند و بر وی تعالی خلق و تکوین مخلوقات، سنگینی نمیکند و سخت نیست. (تاویلات اهل سنت)
اینکه میگوید: کن (شو) و میشود، منظور این نیستکه الله تعالی حروف کاف و نون را تلفظ کند بلکه خبر از سرعت شدن اراده ی الله است، یعنی در سریعترین حالت اراده ی الله تحقق مییابد و این نیست که وقت و زمانی داشته باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ ﴿48﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و بشارت باد که به وی الله متعال، نوشتن را آموزش میدهد و حکمت را و خصوصا کتاب های تورات و انجیل را آموزش میدهد.

مستندات
وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ
و به وی کتابت آموزش میدهد. (ابوسعود)
و یا کتب آسمانی را آموزش میدهد. (ابوسعود)
از خوش خطترین زمان خودش بوده است. (نسفی)
کتاب نبیین. (تاویلات اهل سنت)
وَالْحِكْمَةَ
یعنی علوم و تهذیب نفس آموزش میدهد. (ابوسعود)
بیان حلال و حرام به وی آموزش میدهد. (نسفی)
کتاب نوشتن است و حکمت به زبان بیان کردن. (نسفی)
فقه است ویا حکم بین مردم و یا سنت است و اصل حکمت به حقیقت و درستی رسیدن است. (تاویلات اهل سنت)
وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ
جدا ذکر کردن و نام بردن از این دو کتاب چراکه این دو دارای فضیلت و زیبایی و اناقتی بر غیر دارند. (ابوسعود)
این سخنان برای خوش کردن قلب مریم و دور کردن ترسی که بر وی وارد شده از اینکه از طرف قومش مورد ملامت قرار خواهد گرفت چراکه بدون پدر فرزندی خواهد آورد. (ابوسعود)
وَرَسُولًا إِلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ۖ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ ۖ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَىٰ بِإِذْنِ اللَّهِ ۖ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿49﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

حضرت عیسی به بنی اسرائیل فرستاده شده است و فرستاده شدن من این استکه برای شما شکل میدهم از گل، صورت پرنده ای را و بر آن میدمم و به امر الهی، پر میکشد و پرنده میشود و کور مادر زاد و کسیکه چشم ندارد را بینا میگردانم و پیس دار را درست میکنم و مردگان را زنده میگردانم و همه به امر و اذن الهی است و دیگر اینکه به آنچه میخورید و ذخیره میکنید نیز خبر دهم. و در کارهاییکه انجام میدهم، نشانه ای بر درسی ادعای نبوت من است و رسول بودن من ثابت است. اگر شما ایمان آورنده هستید، دیگر راهی برای انکار نمانده است.

مستندات
وَرَسُولًا إِلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ
و وی را به بنی اسرائیل مبعوث خواهم کرد. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه برای بنی اسرائیل معلم است، فرستاده میشود. (ملاعلی قاری)
رسول به بنی اسرائیل گفتن از دو جهت است یکی اینکه وی مبعوث به بنی اسرائیل بوده است و دیگر اینکه بنی اسرائیل ادعا میکردند که برای آنها نیست پس در رد ادعای بنی اسرائیل امده است. (بیضاوی)
حضرت عیسی سراسر نشانه و آیتی از آیات الهی بود که بدون پدر زاده شد و در نوزادی سخن گفت و به بندگی اقرار کرد و شفا بخش بود و از مسائل پوشیده خبر میداد و در آخر نیز به آسمان برده شد. و تمام معجزات حضرت عیسی، حسی بود و هرکس آن را متوجه میشد ولی معجزات محمد رسول الله ص، حسی و عقلی بوده است. حسی مانند شق قمر و سخن گوسفند مسموم و طی مسافت زیاد در یک لحظه و معجزات بیشمار دیگر و معجزه ی عقلی ایشان همین قرآن است. (تاویلات اهل سنت)
أَنِّي قَدْ جِئْتُكُم بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ
من نشانه ای را برای اثبات صدق رسول بودنم آورده ام. (تاویلات اهل سنت)
با معجزه ای آشکار آمده ام علامتی درخشان آمده ام. (ملاعلی قاری)
أَنِّي أَخْلُقُ لَكُم مِّنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ
تفسیر نشانه ای که گفت است. (تاویلات اهل سنت)
برای شما صورت و هیئت پرنده ای درست میکنم. (ملاعلی قاری)
و در آن هیئت میدمم و فوت میکنم. (ملاعلی قاری)
به امر الله و به آسان کردن الله متعال. (ملاعلی قاری)
تخلیق حقیقی خاص الله متعال است و در اینجا مجاز است، مثل همان که در آخر میگوید که حرام را حلال میگردانم درحالیکه کسی غیر از الله متعال نمیتواند چیزی را حلال یا حرام بگرداند. (تاویلات اهل سنت)
خلق یعنی از عدم چیزی را به وجود آوردن و این برای غیر از الله مقدور نیست. (تاویلات اهل سنت)
من با دستان خودم، برای شما ظاهر میکنم که الله متعال چگونه از گِل، پرنده ای خلق میکند. (تاویلات اهل سنت)
آیات انبیاء: آن چیزی است که بر خلاف عادت به دست رسول پدیدار میشود تا نشانه ای باشد برای راستگویی در رسالت آنها. (تاویلات اهل سنت)
گویند: بنی اسرائیل از روی عیب جویی و قصد خوار کردن حضرت عیسی گفتند: اگر راست میگویی برای ما پرنده ای خلق کن که روح داشته باشد و حضرت عیسی خفاشی درست کرد و در آن دمید و آن پرنده پرواز کرد رفت. دمیدن از حضرت عیسی است و خلق از الله متعال. (بحر العلوم)
وقتی این را دیدند، گفتند که تو ساحر هستی. (بحر العلوم)
وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَىٰ بِإِذْنِ اللَّهِ
و مانند این دو بیماری که پزشکان از آن عاجز هستند. (ملاعلی قاری)
و مردگان حقیقی و حکمی را زنده میکنم. (ملاعلی قاری)
و این همه به امر و اذن الهی است و تکرار باذن الله از برای دفع توهم الوهیت حضرت عیسی است. (ملاعلی قاری)
وقتی حضرت عیسی این نشانه ها را آورد، و با وجود اینکه در بین آنان حکیمان و طبیبان و صاحب بصیرتان بودند ولی کسی ادعای هماوردی نکرد، نشان میدهد که نشانه ی صدق حضرت عیسی بوده است و انکار آنان از روی عناد و تکبر بوده است. (تاویلات اهل سنت)
باذن الله یعنی به امر الهی. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: به مشیت الهی است. (تاویلات اهل سنت)
معنی اکمه: کسی که روز میبیند ولی شب نمیبیند. (تاویلات اهل سنت) شب کور.
از ابن عباس: کوری که چشم ندارد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: اکمه: کور مادر زاد. (تاویلات اهل سنت)
ابرص. [ اَ رَ ] (عربی صفت، اسم) آنکه به برص مبتلا باشد. برص دار. پیس. ↑۵۵ پیسه. پیس اندام. پیست. اَبقع. اَسلع. مؤنث: بَرْصاء. ج، بُرْص. (دهخدا)
گفته شده است: چهار نفر را زنده کرده است یکی چند روز از مرگش گذشته بود و دیگری دختر عاشر (کسیکه مالیات جمع میکند)و دیگری فرزند پیرزنی بود و آخری پسر نوح که بر وی چهارهزار سال گذشته بود. (بحر العلوم)
وَأُنَبِّئُكُم بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ
خبر دادن از آنچه میخورند و آنچه ذخیره میکنند ممکن است که به طریق منجمی نیز دانسته شود، پس چطور این را نشانه ی نبوت قرار داده شده است؟
جواب: الف: این نشانه در کنار نشانه های دیگر است و تکمله است. ب: قومش میدانستند که حضرت عیسی پیش کسی برای تعلیم نجوم نرفته است پس وقتی خبر میدهد همه میدانند که از منجمی نیست. (تاویلات اهل سنت)
از انچه در حال خوردید خبر میدهم و از آنچه برای آینه ذخیره میکنید خبرمیدهم. (ملاعلی قاری)
سدی: حضرت عیسی با کودکان بازی میکرد و حضرت به کودکان خبر میداد که والدین آنها چه چیزی پنهان کرده اند و وقتی به خانه رفته و گریه کردند، والدین انها گفتند که با این جادوگر بازی نکنید و وقتی حضرت عیسی به خانه ی آنها رفت و سراغ بچه ها را گرفت، گفتند کسی در خانه نیست و حضرت گفت: پس چه کسی در خانه است؟ گفتند: خوک ها هستند، حضرت گفت پس حتما خوک هستند. بعد دیدند که خوک شده اند. (نیسابوری)
گفته اند: خبر از غیب دادن بعد نزول مائده بوده است که از ذخیره کردن آن نهی شده بودند و قومش خیانت کرده و ذخیره میکردند و حضرت عیسی نیز خبر میداد. (نیسابوری)
خبر از آنچه خوردند و ذخیره کردند بخاطر درخواست قومش بوده است. (بحر العلوم)
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
در این مذکورات، نشانه است، اگر تصدیق کردید که من رسول الله به سوی شما هستم. (تاویلات اهل سنت)
در این نشانه ای است در رسول بودن من اگر شما به ارسال کننده ایمان داشته باشید. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر شما به آیات ایمان دارید که آیات برای شناساندن چیزی هستند که از جهت آن آورده شده اند. (تاویلات اهل سنت)
در این نشانه ای بزرگ است بر راستی ادعای رسالت، اگر که قصد ایمان دارید. (ملاعلی قاری)
برای پیامبر هر قومی معجزه ای عطا میشود که از نوع آنچه میشناسند مثلا در زمان حضرت موسی سحر باب شده بود پس معجزه ی ایشان نیز با شکست دادن جادوگران همراه شد و در زمان حضرت عیسی پزشکی پیشرفت کرده بود و معجزه ایشان از نوعی بود که در این رشته، پزشکان عاجز بودند و در زمان رسول الله ص نیز فصاحت و سخنوری پیشرفت کرده بود و این بود که معجزه ی بزرگ رسول الله ص، قرآن شد. (بحر العلوم)
وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ ۚ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ ﴿50﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و آمده ام در حالیکه موافق به آنچه در دستم از تورات هستم و دیگر اینکه آمده ام تا بعضی از آنچه بر شما حرام شده بود را بر شما حلال بگردانم و این به امر الله است، و من با حجت از نزد الله متعال آمده ام پس از الله پروا داشته باشید و پروای از الله یعنی اینکه از من اطاعت کنید. نکته: هرکس ادعای تقوی کند، وقتی درست است که بر آنچه رسول میفرماید، موافق باشد و خلاف شرع نباشد.

مستندات
وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ
بر شما آمده ام در حالیکه تصدیق کننده هستم یعنی انجیل که بر من نازل شده است تصدیق کننده ی تورات است یعنی موافق تورات است. (بحر العلوم)
وجه این قول این است که هر یک از انبیاء، انبیای قبل خود را تصدیق و بر راستی آنها گواهی میدهند. (خازن)
قتاده: آنچه عیسی آورده است از شریعت موسی آسانتر بوده است. (خازن)
وهب بن منبه: آنچه بر بنی اسرائیل بخاطر خیانتهای آنان حرام گردیده بود، را حلال گرداند.(خازن)
بعضی دیگر گفته اند: حضرت عیسی خیلی از احکام تورات را برداشت و منسوخ اعلام کرد و این به امر الله بوده است و ناسخ و منسوخ حق است. (خازن)
وَلِأُحِلَّ لَكُم بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ
چیزهایی مانند پیه و چربی حیوانات و گوشت شتر را بر شما حلال میگردانم و اما مردار و خوک تا ابد حرام است. (بحر العلوم)
این مساله دلالت بر این دارد که شریعت عیسی، ناسخ شریعت موسی بوده است و این به تصدیق تورات خللی وارد نمیکند همچنانکه نسخ بعضی از آیات قرآن با بعض دیگر، خللی به آن وارد نمیکند چراکه نسخ در حقیقت تخصیص وبیان در وقت مقررش است. (بیضاوی)
وَجِئْتُكُم بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ
یعنی من چیزی را بر شما بدون برهان و دلیل حلال نگردانیده ام پس بر شما حق است که از من تبعیت کنید چراکه با برهان آمده ام وطیبات (پاکیزه ها) را بر شما حلال گردانیده ام. (بحر العلوم)
من حجت واضحی بر مدعای خود آورده ام. (خازن)
فَاتَّقُوا اللَّهَ
در آنچه که نهی میکند و امر میکند، از الله پروا داشته باشید. (بحر العلوم)
در مخالفت با من و تکذیب من از الله متعال پروا کنید. (نسفی)
وَأَطِيعُونِ
از من اطاعت کنید در آنچه که من نهی و امر میکنم. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ ۗ هَٰذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ ﴿51﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا الله است که پرودگار و خالق و رازق من و شماست پس وی را یگانه بدانید و بر طبق آن عمل کنید و بدانید که این راهی است که کژی در آن نیست و راست شما را به بهشت میبرد.

مستندات
إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ
این حق صریحی است که تمام انبیا بر ان اجماع دارند، است پس این خود نشانه ای بر صدق من است که از جمله انبیا هستم. (ابوسعود)
و من بر شما نشانه ای آورده ام که پروردگار من و شما الله متعال است. (بیضاوی)
و تکمیل قوت نظری در اعتقاد رسیدن به توحید الهی است. (بیضاوی)
وقتی این را دانستید وی تعالی را عبادت کنید چراکه تکمیل قوت علمی عمل به آن است و آن اطاعت از فرامین الله متعال است. (بیضاوی)
اقرار به بندگی خودش است و نفی ربوبیت از خودش است بر خلاف پندار مسیحیان، پس الله را عبادت کنید نه مرا. (نسفی)
الله خالق و رازق من و شماست پس وی را عبادت کنید یعنی یگانه بدانیدش و شرک نورزید. (بحر العلوم)
هَٰذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ
و تقریر میکند که جمع بین امرین یعنی اعتقاد توحید و عمل به مقتضای آن، راهی است که به مستقیم بودن آن گواهی داده شده است. همچنانکه رسول الله ص میفرمایند: بگو ایمان آورده ام بعد بر آن استقامت بورز. (بیضاوی)
این راهی است که صاحبش را به نعمت دائمی میرساند. (نسفی)
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَىٰ مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ ۖ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ ﴿52﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

وقتی حضرت عیسی به یقین رسید که کفر میورزند، گفت: چه کسی مرا یاری رسان است به سوی الله وچه کسی دین الله را و نبی الله را یاری رسان است، در حالیکه الله نیز یاری رسان است، حواریون که از خواص حضرت عیسی بودند، گفتند: ما یاری رسان نبی الله و دین الله هستیم ما الله ایمان آورده ایم و تو نیز شاهد ما باش که اسلام آورده ایم.

مستندات
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَىٰ مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنصَارِي إِلَى اللَّهِ
وقتی کفر آنان به الله را دانست. (بحر العلوم)
وقتی از آنان کلمه ی کفر شنید. (بحر العلوم)
مقاتل: وقتی از بنی اسرائیل کفر را مشاهده کرد. (بحر العلوم)
وقتی حضرت عیسی قصد آنان مبنی بر قتلش را متوجه شد گفت: چه کسی است که مرا همراه الله مرا یاری کند؟ (بحر العلوم)
قتبی: الی در اینجا به معنی مع (همراه) است. (بحر العلوم)
گفت: چه کسی مرا یاری کننده است درحالیکه التجا و پناه برنده بر الله است؟ (بیضاوی)
و یا درحالیکه به سوی الله میرود. (بیضاوی)
چه کسانی هستند که خود را در راه کمک به من به الله اضافه میکنند. (بیضاوی)
قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنصَارُ اللَّهِ
کلبی: حواریون عیسی، دوستان پاک عیسی بوده اند و تعداد آنها دوازده نفر بوده است. (بحر العلوم)
حواری نامیده شدنشان بخاطر خلوص نیت و پاک بودنشان بوده است. (بیضاوی)
گفته شده است: پادشاهانی بوده اند که لباس سفید میپویشیدند و عیسی از آنان کمک خواست. (بیضاوی)
مقاتل: حواریون، قصار بوده اند، که عسیی بر انان گذر کرد و گفت: من انصاری الی الله، و آنان گفتند: ما انصار الله هستیم. (بحر العلوم)
گفته میشود: بر آنان گذر کرد درحالیکه مشغول شستن لباس بودند. حضرت عیسی گفت: چه کار میکنید؟ گفتند: لباسها را پاک میکنیم. عیسی گفت: آیا شما را بر آنچه از این نیز سودمنتر است، راهنمایی کنم؟ گفتند: آری. گفت: پس بیایید تا خود را از شر شیطان نجات دهیم و با وی بیعت کردند. (بحر العلوم)
از ابن عباس: حواریون نامیده شدن آنان بخاطر لباس سفید پوشیدنشان بوده است و صیاد بوده اند. (بحر العلوم)
درخواست حضرت عیسی برای تمیز مومن و کافر بوده است. (العز بن عبدالسلام)
و یا برای اقامه ی حجت است. (العز بن عبدالسلام)
یا درخواست کمک تا مانع قتلش شوند. (العز بن عبدالسلام)
رسول الله ص فرمودند: ابن زبیر پسر عمه ی من و حواری من است یعنی دوست خالص من است. (بحر العلوم)
انصار الله یعنی انصار دین الله هستیم. (بحر العلوم)
آمَنَّا بِاللَّهِ
توحید الله را تصدیق کرده ایم و راست دانسته ایم. (بحر العلوم)
وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
تو نیز گواه باش که ما مسلمان هستیم. (بحر العلوم)
در روز قیامت که انبیاء بر امت خود شهادت و گواهی میدهند تو نیز بر ما شاهد باش. (بیضاوی)
در این آیه دلیل است بر اینکه ایمان و اسلام یکی هستند. (نسفی)
رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ ﴿53﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پروردگارا! ایمان آوردیم به آنچه نازل کرده ای و از رسولت پیروی کردیم پس ما را از جمله گواهان در ایمان و در قیامت قرار ده.

مستندات
رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنزَلْتَ
بعد اینکه حال خود را برای رسول الله عیسی بیان کردند و حال تضرع به الله کرده و این برای مبالغه در بیان حالشان است. (ابوسعود)
وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ
در هرآنچه که میاورد وترک میکند از امر دین مطیع وی شده ایم پس نشان میدهد که حتما یاریش خواهند کرد. (ابوسعود)
فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
پس ما را از زمره ی کسانیکه به یگانگیت شهادت داده اند قرار ده. (ابوسعود)
و یا همراه انبیاء که بر امتشان شهادت میدهند قرار ده. (ابوسعود)
و یا ما را از زمره ی امت محمد که بر همه ی امتها شاهد هستند، قرار ده. (ابوسعود)
ما را به شهود جلالت مشغول بگردان تا آنچه را که پذیرفته ایم را اجرا کنیم و مشقت را تحمل کنیم. (نیسابوری)
وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ ۖ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ ﴿54﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و آنانکه حضرت عیسی دانسته بود که کفر ورزیده اند، برای قتل حضرت عیسی، حیله کردند و الله نیز طبق رفتار آنان رفتار کرده و بر انان مشتبه شد که حضرت عیسی را کشته اند یا یار خودشان را و الله بر به عذاب گرفتن منکرانش، از طریقی که آنان غافل هستند، قادر است واگر کار این است که هرکس به غفلت دیگری کاری انجام دهد الله متعال به بهترین آنان است. نکته: استدراج اینکه کفار را در کفرشان با نعمت دادن فرو میبرد و بعد آنان را به عذاب میکشد که انتظارش را نداشتند.

مستندات
مکر کردند طوری که وی را تکذیب کرده و قصد کشتن وی را کردند. (تاویلات اهل سنت)
الله نیز جزای مکر آنان را میدهد. (تاویلات اهل سنت)
کسانیکه عیسی کفر آنان را فهمیده بود، حیله کرده و قصد کشتن وی را کردند. (ابوسعود)
و الله نیز با به آسمان بردن عیسی و القای همشکلی عیسی بر کسیکه قصد کشتنش را داشت، جواب مکرشان را داد. (ابوسعود)
در پنهان کردن امر عیسی و ابطال دینش مکر و حیله کردند و الله نیز با ظاهر کردن شریعت وی و بالابردن دینش، بر آنان مکر کرد و دشمنان وی را که یهود هستند، خوار کرد. (نیسابوری)
از ابن عباس: پادشاه بنی اسرائیل که قصد کشتن حضرت را داشت و جبرئیل به حضرت عیسی دستور داد که وارد خانه ای شود که روزنه ای داشت و از هما ن روزنه حضرت عیسی را برد و پادشاه کسی را به داخل فرستاد تا وی را بکشد و وقتی آن شخص بیرون آمد و خواست خبر دهد که عیس در خانه نیست، بر آنان چنین نمایان شد که عیسی است پس وی را کشتند و به دار آویختند. (ابوسعود)
الله متعال مکرش قویتر است و کسی را که خواهد که عذاب دهد را طوری عذاب میدهد که انتظارش را ندارد. (نیسابوری)
گفته اند: مکر به معنی گفت است یعنی گفتند و گفتارشان شرک بود و الله نیز گفت و گفتارش توحید بود. (تاویلات اهل سنت)
مکر به غفلت گرفتن است و الله به غفلت منکران را به حق میگیرد و آنان به باطل میگیرند. (تاویلات اهل سنت)
اگر منظور از مکر ، حیله کردن برای شر رسیدن به کسی باشد در حق الله متعال محال است پس کلمه از متشابهات است و باید چنین تاویل شود که جزای مکر را دادن، مکر نامیده میشود. (نیسابوری)
و یا اینکه الله متعال با آنان به مثابه ی مکر کننده عمل کرد طوری که در گمراهی فرو رفتند و آنان را به استدراج، میگیرد. (نیسابوری)
اگر معنی مکر تدبیر محکم و کامل باشد، متشابه نبوده و در حق الله متعال ممتنع نخواهد بود. (نیسابوری)
إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَىٰ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۖ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ ﴿55﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یاد آر وقتی را که الله متعال به عیسی گفت که تورا کامل روح و جسدت را میگیرم و به آسمان که مقر فرشتگان است میبرم و از شر کفار و از علائق دنیوی و از گناه و شرک پاکت میکنم و کسانیکه به نبوتت ایمان آورده و غلو و افراط تفریط نکرده اند، را بر کفار برتری و غلبه میدهم چه به قدرت باشد و چه به قدرت استدلال و بعد مرجع و بازگشت همه ی شما مسلمانان و کفار به الله متعال است و بین شما در امور اختلافی دینی حکم خواهم کرد و بیان خواهم کرد که چه کسی برحق و چه کسی بر باطل است.

مستندات
إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَىٰ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ
من کامل وفا کننده به اجلت هستم یعنی آنها نمیتوانند تورا بکشند تا وقتی که وقت مرگت برسد. (ابوسعود)
ویا معنی متوفیک از زمین تو را بر میدارم. (ابوسعود)
ویا معنی آن، تو را در وقت خواب به آسمان میبریم. (ابوسعود)
ویا منظور بعد اینکه از آسمان نازل شدی، تو را میمیرانم. (ابوسعود)
یا تو را از شهواتی که مانع عروج است میمیرانم. (ابوسعود)
اصل و صحیح این است که حضرت عیسی نمرده و به آسمان برده شد و به زمین نزول خواهد کرد. (ابوسعود)
تو وفات خواهی یافت نه اینکه کشته شوی. (نسفی)
در حدیث ثابت است که امده است: به زمین فرود خواهد آمد و دجال را خواهد کشت. (کبیر رازی)
معنی توفی یعنی تمام و کمال گرفتن و متوفیک در حق حضرت عیسی این است که جسد و روح وی را کامل به آسمان برده است در رد گمان اینکه ممکن بود فکر کنند که منظور روح عیسی را به آسمان برده باشد. (کبیر رازی)
تقدیم و تاخیر در لفظ حکمی را افاده نمیکند چه کلماتی که در ذکر مقدم هستند ولی در حکم موخر هستند. (تاویلات اهل سنت)
وَرَافِعُكَ إِلَيَّ
توفی و کامل بردن میتواند که به میراندن باشد و یا با به آسمان بردن باشد پس متوفیک و رافعک که گفت یعنی با به آسمان بردن تو را کامل گرفته ایم. (کبیر رازی)
منظور از به سوی خود بلند میکنم، از برای تشریف مضاف یعنی از برای شرافت دادن به حضرت عیسی است نه اثبات مکان برای الله متعال چراکه اگر چنین باشد واجب است که اهل شام به الله نزدیکتر باشند چراکه حضرت ابراهیم میگوید: إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ و همچنین کفار نیز باید به الله نزدیک باشند چراکه الله متعال میفرماید: ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ پس آنچه مشبهه فکر میکنند که در مکان است، خیال و اوهام است واصل این است که وقتی خاصی را بر الله در لفظ اضافه کرده میشود منظور تعظیم آن خاص است مثلا بیت الله و ناقة الله. اگر الله متعال مضاف واقع شود و مضاف الیه جمع باشد، مقصود تعظیم الله متعال است مثل رب العالمین و له ملک السموات و الارض. (تاویلات اهل سنت)
توضیح: در قول حضرت ابراهیم امده است: به سوی پرودگارم میروم، در حالیکه به شام میرفت پس اگر دارای مکان میبود این آیه نشان میدهد که اهل شام به الله نزدیکتر هستند. همینطور در آیه ثم الی مرجعکم، خطاب به کفار است یعنی برگشت شما به سوی من است پس کفار باید به الله نزدیک باشند.
تو را به آسمانم و مقر فرشتگان میبرم. (نسفی)
وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا
تو را وقتی که در بین کفار هستی، از اذیت کفار پاک میگردانم. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: از کفر و گناه پاکت میکنم. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده : از آنچه در حق تو گفته شده است، پاک میکنم. (تاویلات اهل سنت)
وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ
منظور فوق کفار بودن تابعان عیسی به غلبه و قهر و قتل است. (تاویلات اهل سنت)
ویا منظور به حجت. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد در آخرت در منزلت و درجه باشد. (تاویلات اهل سنت)
و احتمال دارد منظور با کشتار کفار زمین را توسط تو پاک خواهیم کرد چراکه در روایات آمده است که نزول کرده و کفار را همه را میکشد و کافری باقی نمیماند. این است تطهیر وی و اینکه تابعانش فایق خواهند بود. (تاویلات اهل سنت)
منظو ر تابعان وی در توحید و تصدیق نبوت وی است. (خازن)
تابعان حضرت عیسی کسانی هستند که به نبوت وی ایمان آورده اند از مسلمانان و از مسیحیان که چنین ایمان داشته باشند. (بیضاوی)
بعضی نیز گفته اند منظور همین مسیحیان هستند که ادعای محبت دارند را بر همین یهود، برتری و غلبه میدهد. (خازن)
تا به الان شنیده نشده است که یهود بر مسیحیان غلبه کرده باشند و شنیده نشده است که یهود پادشاهی و دولتی نبوده است. (بیضاوی)
ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ
تخصیص رجوع در اینجا در حالیکه همه وقت مرجع به سوی الله است، اینکه در روز قیامت کسی منکر این قضیه نیست. (تاویلات اهل سنت)
فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ
بین شما حکم میکنم که کدام یک بر حق بوده و کدام یک بر باطل بوده اید. (تاویلات اهل سنت)
ویا جزای اعمالتان را به قدر عملتان میدهم. (تاویلات اهل سنت)
ویا هر یک از شما را بر طبق عملتان جزا میدهم. (تاویلات اهل سنت)
در آنچه که از امر دین اختلاف داشتید حکم خواهد کرد. (بیضاوی)
فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ ﴿56﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

تفصیل حکم من بین مومنان و کفار این است: اما کسانی را که کفر ورزیده و حقیقت را پنهان کرده پس آنان را من (الله متعال) در دنیا و آخرت عذاب خواهم داد و در وقت عذاب من، برای انان یاوری که مانع عذاب شود نیست.

مستندات
تفسیر حکم در آیه ی قبل و تفصیل آن است. (بیضاوی)
از حال هردو گروه مومن و کافر خبر میدهد. (بحر العلوم)
فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
و اما کسانیکه نبوت عیسی را انکار کردند و با دین وی مخالفت کرده و در حق وی باطل گویی کردند از یهود و مسیحیان در دنیا به قتل و جزیه و ذلت جزا دهم و در آخرت نیز به آتش عذابشان دهم. (خازن)
کفار را در دنیا به قتل و جزیه و در آخرت با آتش، جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ
و کفار را منع کننده ای که مانع عذاب آنها شود نیست. (بحر العلوم)
آنان را خلاص کننده ای از عذاب الهی در دنیا و اخرت نیست. (ابوسعود)
وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ ﴿57﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و اما کسانیکه به نبوت عیسی ایمان اورده و به الله کفر نورزیده اند و عمل صالح و عمل بر طبق شرع انجام داده اند را خودم پاداششان را کامل ادا خواهم کرد. و الله ظالمان را دوست نمیدارد. نکته: عذاب دنیوی در قتل و جزیه خلاصه نمیشود چراکه برای تمامی کفار وعده ی عذاب داده است پس انواع عذاب از عذاب قبر وقبل آن و مشکلات روانی و روحی و جسمی را شامل میشود و در مقابل به مومنان وعده ی توفیه ی جزا میدهد یعنی این نیست که شما در دنیا بدی و ناگواری نبینید بلکه مهم و اول و آخر این است که بر طبق عملتان جزای وافی خواهید برد.

مستندات
وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
مقاتل: منظور امت محمدی هستند. (بحر العلوم)
فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ
یعنی ثواب اعمالشان را خواهد داد. (بحر العلوم)
پاداش آنان را تمام و کمال خواهم داد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ
به دین کفار راضی نیست. (بحر العلوم)
یعنی آنان را دشمن میدارد. (ابوسعود)
ظالمین گفتن نشان از این دارد که کفر ظلم است. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ ﴿58﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آنچه که بر تو از امر زکریا و عیسی و مریم ، بود، برای تو از آیات و نشانه های نبوت و از لوح محفوظ بر تو خوانده ایم.

مستندات
آنچه تا الان برای تو از شان عیسی بود، از نشانه ها و محکماتی که خللی بر آن وارد نمیشود است، (ابوسعود)
در حالیکه نشانه های واضح بر نبوتت هستند. چراکه از امور غیبی هستند که جز به وحی امکان دانستن آن نیست. (ملاعلی قاری)
ذکر حکیم یعنی مشتمل بر حکمت است. (ابوسعود)
منظور از آیات و ذکر حکیم، قرآن است. (ابوسعود)
بعضی نیز لوح محفوظ دانسته اند. (ابوسعود)
ذکر حکیم یعنی هرکس به آن نظر بیافکند و تفکر کند، حکیم گردد. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ ۖ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ﴿59﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

همانا مثال عیسی که بدون پدر خلق شده است مثل خلق ادم است که هر دو از شگفتی ها هستند، خلق آدم این بود که از خاک خلق شده است و این خلق با گفتن کن (شو) بوده و آدم هست شده است. نکته: اگر خلق عیسی جای تعجب دارد، خلق آدم از آن عجیبتر است، و این پیامی به طبیعیون است که اگر از شنیدن این خبر تعجب میکنید و علمتان به ان نمیرسد، باید که خلقت آدم را به یاد آورید چراکه ما آن را بدون پدر و مادر خلق کرده ایم و از خاک هم خلق کرده ایم و اینکه علمتان نمیرسد مشکل شماست. و شما در همان گفتن مرغ اول به وجود امده است یا تخم مرغ، بمانید و این سوال برای شما طبیعیون است که علم کمی دارید ونظریه ها پر از اشکال و سوالات بی جواب است.

مستندات
إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ
در شان وفد نجران نازل شد که ادعا کردند که رسول الله ص حضرت عیسی را بدگویی میکند. رسول الله ص فرمودند: چطور؟ گفتند: تو وی را بنده ی الله میخوانی. رسول الله فرمود: بله وی بنده ی الله و رسولش است. انها در غضب شده گفتند: آیا دیده ای که کسی بدون پدر متولد شده باشد؟ و این آیه در جواب آنان نازل شد. (بغوی)
شان عیسی در غریب و شگفت بودن مثل شان آدم است. (نسفی)
خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ
جسد آدم را از گل قرار داد و این در حالی بود که نه پدری بود و نه مادری، پس حال ادم شگفتتر از حال عیسی است. (نسفی)
ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ
بعد وی را بشر قرار داد و آدم نیز بشر گشت. (نسفی)
منظور خلق کرد بعد کن گفت، این استکه اول خلق کرد بعد به شما خبر داد که من با کن گفتن خلقش کرده ام. (بغوی)
یعنی کسیکه خلق آدم را که بدون پدر و مادر است قبول کند ولی خلق عیسی را بدون پدر قبول نکند از صحت به دور است و جایی ندارد. (ابوسعود)
بعضی از علما گفته اند: توسط رومیان اسیر شده است و وی به آنان گفته است: چرا عیسی را غبادت میکنید؟ گفتند زیرا بدون پدر خلق شده است. عالم جواب داد: پس آدم اولیتر به عبادت است چراکه نه پدر دارد و نه مادر. گفتند: مردگان را زنده میکرده است. گفت: پس حزقیل اولی به الوهیت است چراکه عیسی چهار نفر را زنده کرده است و حزقیل هشت هزار نفر را زنده کرده است. گفتند: کور مادر زاد را شفا میداد. گفت: جرجیس اولیتر است چراکه پخته شد و سوزانده شد و سالم بیرون آمد. (نسفی)
الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ﴿60﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

حق در مورد شأن عیسی همان است که پروردگارت گفته است پس تو ای مخاطب، در این مورد از جمله ی شک کنندگان نباش.

مستندات
حق همان است از قصه ی عیسی برایت گفته ایم، پس در این مورد از کسانیکه در شک هستند نباش. (ابوسعود)
خطاب به هرکسی که صلاحیت خطاب دارد است و خاص رسول الله ص نیست. (ابوسعود)
هرکس که در مورد حضرت عیسی چیزی میگوید بداند که حق ان است که پروردگار محمد گفته است. (تاویلات اهل سنت)
عادت بزرگان این است که بزرگ و افضل قوم را مورد خطاب قرار دهند پس در اینجا نیز رسول الله ص مورد خطاب است و منظور همه ی مخاطبان هستند. (تاویلات اهل سنت)
دیگر اینکه معصوم بودن مانع مورد امر و نهی بودن نیست بلکه ان را تقریر میکنند. (تاویلات اهل سنت)
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ ﴿61﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اگر مسیحیان بعد اینکه حق برای تو آشکار شد و به یقین رسیدی و دانستی ، قصد مجادله با تو را در این مورد و یا در مورد اینکه حق با چه کسی است، داشته باشند، بگو بیایید و عزم خودتان را جزم کنید و فرزندان و زنان خانوده اتان را و منسوبان به خودتان را فرا بخوانید و جمع کنید بعد بیاییم و مباهله کنیم پس لعنت را بر کسی که دروغگو است، قرار دهیم و بخواهیم که دروغگو را لعنت کند.

مستندات
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ
اگر کسی از مسیحیان با تو در مورد عیسی، مجادله کرد. (مظهری)
اگر در مورد حق، مجادله کرد. (مظهری)
مِن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ
بعد اینکه علم به اینکه عیسی بنده و رسول خدا است. (مظهری)
فَقُلْ تَعَالَوْا
پس تو ای محمد، بگو: نزدیک بیاید. (مظهری)
بگو: تامل کنید و به من توجه کنید. (مظهری)
پس بگو ای کسانیکه در حق عیسی افراط کرده وی را پسر الله میپندارید، بیایید. (فواتح الالهیه)
یعنی با رای و نظر خود بیایید. (مظهری)
نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ
هر یک از ما و شما خودش را و عزیزترین خانواده اش را فرا بخواند و پیش خود بیاورد تا هرچه بر سر دروغگو میآید بر سر عزیزانش نیز بیاید. (مظهری)
تقدیم ابناء و نساء بر انفس از این جهت است که شخص از خانواده ی خود و عزیزان خود، دفاع میکند و از جان خود مایه میگذارد پس اولویت در ابناء و نساء است. (مظهری)
دیگر اینکه اصل در دعا این است که فراخوان دهنده با فراخوانده شده، مغایرت داشته باشد و نفس خود، مغایرت معنوی دارد و ابناء و نساء مغایرت حقیقی دارند برای همین آنها را تقدیم کرده است. (مظهری)
مسلم روایت کند: رسول الله ص حضرات علی و فاطمه و حسن و حسین را جمع کرده و فرمودند: الله هؤلاء اهل بیتی: بار الها اینان اهل بیت من هستند. (مظهری)
ثُمَّ نَبْتَهِلْ
از باب افتعال بجای باب تفاعل استفاده کرده است چراکه مقصود این است که لعنت را بر خودش بگرداند اگر دروغگو باشد و اگر طرف مقابل دروغگو باشد، به طرف مقابل لعنت بگرداند پس جلب شر به خود زودتر از رساندن آن به دیگران، میرسد، نتیجه اینکه هدف کسب لعنت است. (مظهری)
بهلة: به فتح و ضم باء: معنای اصلی آن ترک است. و در لعنت بدین معنا است که رحمت را ترک گفته و مورد لعنت در دنیا و آخرت قرار بگیرد واین یعنی وقوع عذاب چراکه رحمت است که مانع عذاب است.(مظهری)
آوردن ثم، برای بیان این مطلب است که عاقل در لعنت عجله نکرده و بر تراخی و مهلت، فرامیخواند. (مظهری)
فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ
پس لعنت را بر کاذب قرار میدهیم، با کلمه ی فاء آوردن از این جهت است که لعنت از مباهله، بدون فاصله میآید. (مظهری)
وقتی این آیه را رسول الله ص بر وفد نجران، قرائت کردند، وفد نجران گفتند: اجازه بده فکر کنیم و فردا خواهیم آمد، بعد آنها تنها خودشان ماندند و به عاقب شخصی که صاحب نظرشان بود گفتند: ای عبدالمسیح چه نظری داری؟ عاقب گفت: والله که دانستید که محمد نبی و مرسل است و قومی با نبی و مرسلی ملاعنه نکرده است که بزرگشان زندگی کرده و کوچکشان بزرگ شده باشد. اگر چنین کاری بکنید، قطعا هلاک خواهید شد. اگر تصمیم گرفتید که اینکار را انجام دهید پس با یک وداع کرده و بقیه به بلاد خود برگردند. بعد پیش رسول الله ص آمدند و رسول الله ص نیز حسین و حسن و فاطمه و علی را گرفته آمده بودند و رسول الله ص فرمودند: وقتی من دعا کردم شما آمین بگویید. اسقف نجران گفت: من صورتهایی را میبینم که اگر از الله بخواهند، کوهی را جابجا کنند، جابجا خواهد شد، پس مباهله نکنید که هلاک خواهید شد و بر روی زمین هیچ مسیحیی نخواهد ماند. گفتند: ای ابو القاسم، به این نتیجه رسیدیم که مباهله نکنیم و تو بر دین خودت باشی و ما هم بر دین خومان باشیم. رسول الله ص فرمودند: اگر مباهله نمیکنید، مسلمان شوید تا برای شما آن باشد که برای مسلمانان است بر شما باشد آنچه بر مسلمان است. آنان از این ابا کردند. رسول الله ص فرمود: من از شما دفاع خواهم کرد پس من با شما جنگ خواهم کرد. گفتند: ما را یارای جنگ با عرب نیست و ما با تو مصالحه میکنیم که با ما وارد جنگ نشوی و ما را نترسانی و از دینمان برنگردانی و ما نیز به تو هر سال دو هزار حله که هزار آن در ماه صفر و هزار دیگر در ماه رجب به تو میپردازیم.
رسول الله ص نیز قبول کردند و فرمودند: قسم به آنکه جانم در دستان اوست، عذاب بر اهل نجران آمده ی فرود شده بود و اگر ملاعنه میکردند، همه ی اینها به خوک و میمون تبدیل میشدند و دره ی آنان پر از آتش میشد و اهل نجران بالکل مستاصل و ریشه کن میشدند حتی پرندگان آن نیز همینطور میشد. (مظهری)
حله: بردهای یمانی باشد یا غیر آن و لایکون حلة الامن ثوبین او ثوب له بطانة و سلاخ. ج، حُلَل، حِلال. جامه نو. پوشاکی که همه بدن را بپوشاند. لباس و پوشاک خواه از کمر بپائین را بپوشاند ویا همهٔ تن را و جامه و رخت و قبا. (دهخدا)
جواب ادعای اینکه حضرت علی همانند خود رسول الله ص است پس وی به جانشینی ایشان مستحق و تعیین شده است: یعنی ادعا میکنند که انفسنا نفس ما منظورش حضرت علی است پس حضرت علی خود رسول الله ص است. نعوذ بالله.
الف: کلمه ی انفس جمع است پس بر فرض نفس بودن حضرت علی در این آیه، نفس رسول الله یک نفس و نفس حضرت علی نفسی دیگر است. البته این ادعا باطل بودنش آشکار است.
ب: چرا حضرت علی در اینجا به عموم مجاز، جزو ابناءنا نباشد؟ چراکه به داماد در عرف ابن اطلاق میشود.
ج: مراد از انفسنا کسانیکه از نظر نسبی به ما مربوط میشوند باشد مثل آیه ی هشتاد و چهار سوره ی بقره: وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنفُسَكُم مِّن دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ، شاهد مساله لا تخرجون انفسکم که طبق ادعا معنی آن چنین میشود: شما خودتان را از دیارتان اخراج نکنید پس معنایی باطل است ولی منظور در اینجا افرادی که از نسب خودتان هستند را اخراج نکنید است. و همچنین در آیه 85 در ادامه ی آیه ی قبل نیز آمده است تقتلون انفسکم یعنی خودتان را میکشید؟ خیر بلکه هم نسبان خود را میکشید است. و در آیه ی 12 سوره ی نور نیز آمده است: ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَيْرًا معنی آیه این است چراکه به نفس خود (ام المومنین) گمان خیر نکردید؟ است. و در آیه ای دیگر نیز آمده است: آیه ی 11 حجرات: وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ یعنی از خودتان عیب جویی نکنید ، پس انفسنا گفتن هیچگاه طلب مساوات نمیکند.
د: به اتفاق فریقین حضرت علی با رسول الله ص در تمام صفات مساوی نیستند و این قطعی است پس این نیز مساوات را ثابت نمیکند.
ه: اگر بر فرض چنین بود در زمان رسول الله ص نیز باید چنین میبود، که مخالف ما چنین ادعایی ندارد.
آنچه این آیه میرساند این است که این بزرگوران یعنی حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین عزیزترین برای رسول الله ص بوده اند. (مظهری)
إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ ۚ وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ إِلَّا اللَّهُ ۚ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿62﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آنچه ما برای تو ای محمد از امر عیسی گفته ایم، حق همین است و حق این است که هیج الهی غیر الله متعال وجود ندارد، و گفته ی مسیحیان، دروغی بیش نیست و الله متعال است که بر هر چیزی قادر و غالب است و بر هر حکمی تدبیری دارد و در این امور یگانه است پس در الوهیت به قطع یقین، یگانه است و شراکتی با کسی ندارد.

مستندات
إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ
آنچه از قصه ی عیسی گفته ایم، حق این است و غیر ان از دروغهای مسیحیان بر حق نیستند. (ابوسعود)
این خبر حق است. (تاویلات اهل سنت)
وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ إِلَّا اللَّهُ
تصریح در رد ادعای مسیحیان است. که ادعای تثلیث یعنی سه گانگی الله را دارند. (ابوسعود)
وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
الله بر همه ی مقدورات قادر است و به تمامی معلومات احاطه دارد و کسی با وی در قدرت و حکمت، شریک نیست چه برسد به اینکه در الوهیت با وی تعالی شراکت کند. (ابوسعود)
عزیز در انتقام گرفتن است و حکیم در تدبیر احکام. (نسفی)
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ ﴿63﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اگر آنان از این دلائل واضح رویگردان شدند و حقائق را نپذیرفتند، از انان روی بگردان چراکه الله متعال به تبهکاران، دانا است و آنان را جزا بر طبق عملشان خواهد داد.

مستندات
فَإِن تَوَلَّوْا
اگر از آنچه برای تو توصیف کرده ایم به اینکه الله یگانه است و واجب است که اله، عزیز و غالب و قادر مقدورات باشد و عالم به عاقبتها باشد و عیسی چنین نیست پس بدان که اعراض و رویگردانی آنها جز به عناد و گردنکشی نیست پس سخنت را با انان قطع کن و امر آنها را به الله بسپار چراکه ... (کبیر رازی)
فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ
بر قلبهای آنها اطلاع دارد و میداند که غرض فاسدی دارند و الله بر مجازات آنان قادر است. (کبیر رازی)
بجای الله بر آنان علیم است، فرمود: بر مفسدین عالم است برای نشان دادن این است که هرکس از توحید رویگردان شود و دلائل واضحه را گردن ننهد، فساد کننده است که باعث فساد دین میشود و بعد آن باعث فساد نفس شده و باعث فساد کل عالَم میشود. (بیضاوی)
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ ۚ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ ﴿64﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای محمد به اهل کتاب بگو: بیایید به چیزی که در آن همه ی ما برابر هستیم و در آن چیزی به طرفی میلی نیست و عدالت محض است و آن اینکه بجای اینکه یکی عزیر را عبادت کند و دیگری عیسی را، بیاییم و غیر الله را عبادت نکنیم و به وی تعالی شریکی قائل نشویم و بعضی از خودمان را بعنوان ارباب نگیریم که حلال و حرام را دستش گرفته و هرآنچه میخواهد، حکم میکند، را ارباب نگیریم اگر از این مساله ای که گفته ام رویگردان شوید، اعتراف کنید و بدانید که ما مومنان اسلام، مسلمان واقعی و مخلص واقعی الله هستیم. نکته: در این موارد ذکر شده کمال بی طرفی است و در آن هیچ امتیازی به کسی داده نشده است و الله را یگانه گرفتن این نفع را دارد که همه ی یهودیان و مسیحیان و مسلمانان به آن اعتراف دارند و این الله فقط برای یک قوم خاص نیست تا بگوییم که با اینکار طرف کسی را خواهد گرفت و از طرف دیگر میگوید که یکدیگر را بین خومان ارباب نگیریم پس در اینجا نیز رسول الله ص از انان نمیخواهد که خودش را ارباب گرفته شود و در آخر اینکه اگر به این مساله گردن نمینهید پس خود مجبور به اعتراف هستید که ما مسلمانان، مخلص خدا هستیم.

مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ
وقتی وفد نجران به مدینه آمدند با یهود جمع شدند و هر یک از آنها ادعا میکرد که ابراهیم از آنان بوده است و وقتی رسول الله ص فرمود که ابراهیم نه یهودی بوده و نه مسیحی بلکه حنیف مسلم بوده است، آنان گفتند: تو میخواهی که ما تو را مثل عزیر و عیسی بعنوان رب بگیریم و این آیه در رد آنان آمده است. (خازن)
مخاطب این قول اهل کتاب یعنی مسیحیان و یهودیان هستند. (ابوسعود)
مخاطب وفد نجران است. (ابوسعود)
مخاطب یهود مدینه هستند. (ابوسعود)
کلمه ای که در آن رسولان و کتب اسمانی، در آن هیچ اختلافی ندارند. (ابوسعود)
به کلمه ی عدلی بین ما و شما بیایید. (بحر العلوم)
به چیزی که در آن هیچ میلی به هیچ گروهی نیست، بیایید. (خازن)
منظور از کلمه، لا اله الا الله است. (بحر العلوم)
و این کلمه ی کلمه ی اخلاص است. (بحر العلوم)
به کلمه ای بیایید که باعث میشود که ما و شما با هم برابر باشیم و خون شما همانند خون ما شود و اموالتان مثل اموال ما شود. (بحر العلوم)
أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ
آن کلمه که در آن بین انبیا و کتب اختلافی نیست، این است: در عبادت یگانه داشتن و اخلاص عمل برای وی است. (ابوسعود)
غیر الله را یگانه ندانیم. (بحر العلوم)
وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا
چیزی از مخلوقاتش را به وی شریک نگیریم. (بحر العلوم)
غیر وی تعالی را در چیزی با وی شریک ندانیم. (ابوسعود)
وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ
چراکه اینان عیسی را بعنوان رب و پرودگار گرفته بودند. (بحر العلوم)
گفته میشود: از یکدیگر در معصیت اطاعت نکنیم. همانطور که در سوره ی توبه آمده است که آنان احبار و رهبان را ارباب گرفتند. یعنی در معصیت از آنان اطاعت کردند. همچنانکه مسیحیان عیسی را سوم خدایان گفتند. (بحر العلوم)
با گفتن اینکه عزیر پسر الله است و عیسی پسر الله است، و با از احبار (علمای دین و فقهای یهود)، در آنچه که بدعت آوری کرده اند در امر حلال و حرام، یکدیگر را ارباب نگیریم چراکه آنان نیز مثل ما بشر هستند.(ابوسعود)
فَإِن تَوَلَّوْا
اگر از توحید رویگردانی کردند. (بحر العلوم)
فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
پس ای مسلمانان به آنان بگویید که گواه باشید که ما در عبادت الله و یگانه دانستند الله متعال، مخلص هستیم. (بحر العلوم)
پس حجت بر علیه شما قائم شده است پس اعتراف کنید که ما مسلمان بوده و شما نیستید. (ابوسعود)
اعتراف کنید که کافر هستید. چراکه اینان چیزهایی هستند که رسولان بر آن اتفاق نظر داشته و تمامی کتب این را میگویند(بحر العلوم)
اگر از اطاعت الله و توحید و صرف عبادت به الله رویگردانیدید. (تاویلات اهل سنت)
اگر از مباهله و ملاعنه روی گردانیدید. (تاویلات اهل سنت)
اگر از قبول جمع شدن ما و شما بر آنچه بین ما مشترک است رویگردانیدید. (تاویلات اهل سنت)
به چگونگی احتجاج و استدلال توجه کنید: اول احوال حضرت عیسی را بیان میدارد و بیان میکند که عیسی چگونه خلق شده و احوالش چگونه بوده است که نشان میدهد که عیسی خدا نبوده بلکه مخلوق است و بعد مردم را به توحید میخواند وقتی عناد آنان اشکار میشود به مباهله میخواند وقتی از مباهله سر باز میزنند، و کمی گردن مینهند، بر آنچه اسلام میگوید، در اینجاست که به آنچه بین انبیا و کتب متفق و یکی است دعوت میکند و وقتی میبیند که به این نیز گردن نمینهند، از آنان میخواهد که اعتراف کنند، که مومنان به محمد، مسلمان هستند و اهل کتاب مسلمان نیستند. (ابوسعود)
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿65﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای اهل کتاب یعنی مسیحیان و یهودیان، چگونه شما در حق ابراهیم با هم مجادله کرده و هر یک ادعا دارید که ابراهیم بر دین شما بوده و یهودی و مسیحی بوده است؟ در حالیکه تورات و انجیل بعد ابراهیم نازل شده اند و مسیحیت و یهودیت بعد اینها پیدا شده اند، آیا بر گفتار خود، تفکر نمیکنید؟ نکته: وجه رد ادعای اینان این است که در خود تورات و انجیل از قصه ی ابراهیم و سرگذشت وی آمده است حال وقتی ابراهیم قبلا گذشته است و بعد تورات و انجیل نازل شده اند و مسیحیت و یهودیت بعد تورات و انجیل پیدا شده اند، چگونه میتوان ادعا کرد که ابراهیم یهودی یا مسیحی بوده باشد.

مستندات
عده ای از یهود گمان میکردند که ابراهیم از آنان است و عده ای از مسیحیان نیز گمان میکردند که ابراهیم از آنان است و با رسول الله ص در این مورد مجادله میکردند پس به آنان گفته شد که یهودیت بعد نزول تورات آمده است و نصرانیت بعد انجیل به وجود آمده است و بین ابراهیم و موسی هزار سال فاصله بوده است یعنی ابراهیم قبل موسی به هزار سال بوده است و بین وی و عیسی دو هزار سال بوده است پس چگونه میشود که ابراهیم از دینی میشود که بعد وی به وجود آمده است؟ (نسفی)
چرا دین و شریعت ابراهیم مجادله میکنید. (ابوسعود)
وقتی مهاجرین مسلمان مثل جعفر طیار به حبشه رفته بودند این بحث بین مسیحیان مطرح بوده است و در جواب آنان این آیه نازل شده است. (بحر العلوم)
چرا در مورد دین ابراهیم با هم مجادله میکنید در حالیکه تورات و انجیل بعد ابراهیم نازل شده اند.(بحر العلوم)
زجاج: این آیه آشکارترین دلیل بر علیه یهود و مسیحیان است چراکه در آن اسم یهود و نصرانی و هیچ یک از ادیان نیست ولی اسلام در تمامی کتب اسمانی موجود است. (بحر العلوم)
أَفَلَا تَعْقِلُونَ
ایا فکر نمیکنید، تا در مواردی محالی مثل این مسائل با هم مجادله نکنید؟ (نسفی)
آیا شما را ذهن انسانی نیست تا بوسیله ی آن در آنچه میگویید تاملی داشته باشی؟. (بحر العلوم)
به باطل بودن گفتارتان تفکر نمیکنید؟ (ابوسعود)
هَا أَنْتُمْ هَٰؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ ۚ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿66﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای شما اهل کتاب، در مورد آنچه بدان علم دارید، مجادله میکنید و عناد میورزید حال چگونه است که در مورد چیزی که بدان علم ندارید باز مجادله میکنید، و این الله است که حقیقت امر را میداند و شما نمیدانید.

مستندات
هَا أَنتُمْ هَٰؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُم بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُم بِهِ عِلْمٌ
هان ای شما! یعنی ای جماعت یهود و مسیحی، شما با یکدیگر در مورد اموری مثل عیسی و موسی که کتابتان آمده است مجادله میکنید و ادعا دارید که این دو بر دین شما بوده اند و این درحالی است که تورات و انجیل بر شما نازل شده است حال چرا در مورد چیزی که کتاب شما نیست مجادله میکنید یعنی در کتب شما که نیامده است ابراهیم بر دین شما بوده است. (خازن)
شما در مورد آنچه که علم آن نزد شما است و در کتب شما موجود است، از صفت محمد، مجادله میکنید حال در مورد آنچه در کتب شما نیست چرا مجادله میکنید؟ (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
الله میداند که ابراهیم بر چه دینی بوده است و شما آن را نمیدانید. (خازن)
یعنی شما به آن جهل دارید. (خازن)
الله میداند که ابراهیم بر دین اسلام بوده است و شما نمیدانید. (بحر العلوم)
الله آنچه را که در مورد آن بحث میکنید را میداند و شما محل نزاع را نمیدانید. (ابوسعود)
مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَٰكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴿67﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ابراهیم نه یهودی بود و نه مسیحی بلکه از ادیان شرکی به دین مستقیم مائل بود و بر تمامی انبیاء ایمان داشت و مخلص برای الله بود و از مشرکان نبود.

مستندات
مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا
تصریح به آنچه در برهان آورده است کرده و میگوید: که نه یهودی بود نه مسیحی. (بیضاوی)
وَلَٰكِن كَانَ حَنِيفًا
از عقاید کج مبرا بود. (بیضاوی)
یعنی حاجّ بود یعنی حج کننده بود. (ابن ابی حاتم)
متبع بود یعنی پیشوا و مقتدی بود. (ابن ابی حاتم)
حنیف یعنی مستقیم. (ابن ابی حاتم)
حنیف: کسیکه به تمامی انبیاء و رسولان از اولشان تا آخرشان ایمان دارد. (ابن ابی حاتم)
حنیف کسیکه حج بجای میآورد و الله را یگانه میداند و ختنه میکند و قربانی میکند و رو به کعبه میخواند. (بغوی)
مُّسْلِمًا
فرمانبردار الله بود. (بیضاوی)
یعنی مخلص بود. (بحر العلوم)
وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
تعریض در حق مسیحیان و یهودیان است که آنان مشرک هستند، چراکه یکی عزیر را شریک قرار میدهد و دیگر عیسی را و همچنین رد ادعای مشرکان است که آنان بر دین ابراهیم هستند. (بیضاوی)
إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَٰذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا ۗ وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ ﴿68﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانی احق و اولی به از امت ابراهیم و بر دین ابراهیم بودن، هستند که از وی تبعیت کرده و این پیامبر که از وی در اکثر احکام شرعی اصلی از وی تبعیت میکند و کسانیکه به این پیامبر ایمان آورده اند، هستند و اینان از نزدیکان ابراهیم هستند و الله ناصر و یاور و حافظ مومنان است که بر آنان در مقابل استدلال دشمنان حمایت کرده و دلیل به آنها میآموزد.

مستندات
إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَٰذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا
به حقترین مردم بر اینکه در دین ابراهیم باشند، کسانی هستند که از وی تبعیت کردند و به وی اقتدا کرده و ایمان آوردند، هستند و این نبی یعنی محمد بر طریقه و دین وی است، و همچنین کسانیکه به محمد ایمان آورده اند یعنی اصحاب محمد ص ، هستند. (بحر العلوم)
نزدیکترین و خاصترین مردم به ابراهیم کسانی هستند که امت وی بودند و این پیامبر چراکه در اکثر شرائع با وی موافق است. (بیضاوی)
النبی را به نصب عطف بر ضمیر اتبعوه قرائت کرده اند که معنی آن چنین میشود و کسانی از این پیامبر تبعیت کرده اند. (بیضاوی)
به کسر نیز قرائت شده است و در اینجا عطف بر ابراهیم خواهد بود و معنی ان چنین میشود: اولی ترین مردم به ابراهیم و این پیامبر، کسانی هستند که از وی تبعیت کرده اند و به وی ایمان اورده اند. (بیضاوی)
از نظر عقلی نیز کسی به دیگری اولی خواهد بود که از وی تبعیت میکند. (تاویلات اهل سنت)
وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ
الله ولی مومنان است با کمک و نصرت دادن. (بحر العلوم)
مومنان را یاری میرساند و بخاطر ایمانشان پاداش نیک میدهد. (بیضاوی)
وقتی مومنان را نصرت میدهد، قطعا دلالت دارد بر اینکه پیامبر ص را نیز نصرت میدهد. (ابوسعود)
ولی یعنی حافظ یعنی ناصر و گفته اند یعنی الله اولی به مومنان است. (تاویلات اهل سنت)
الله ولی مومنان است چراکه سفه دشمنان انها را در مورد ابراهیم از آنان دفع کرد و حق را آشکار کرد. (تاویلات اهل سنت)
وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ ﴿69﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

عده ای از اهل کتاب که در اینجا یهود هستند، تمنا و اراده دارند تا که شما را از اسلام منصرف کنند و بر کفر داخل کنند و این درحالی است که این عمل آنها چیزی جز گمراهی بیشتر برای خودشان ندارد چراکه با بحث با دیگران در کفر خود بیشتر فرو میروند و از اینکه وبالش بر خودشان برمیگردد غافل هستند و متوجه نیستند. نکته: هرچه انسان در مورد چیزی با دیگران بحث و جدل کند هرچند نظرش باطل باشد باز بخاطر رسوخ جدل در همان نظر خود مستحکمتر میشود پس اگر نظرش بر باطل بود قصد خودش که دیگران را گمراه کند، خودش بیشتر فرو میرود.

مستندات
وَدَّت طَّائِفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ
در شان معاذ بن جبل، وحذيفة بن اليمان، وعمار بن ياسر، نازل شده است که یهود خواستند آنها را بر یهود بخوانند، پس این آیه نازل شد. (خازن)
خواستند که شما را از دینتان گمراه کرده و به کفر ببرند. (خازن)
از اهل کتاب عده ای اراده و تمنی کردند تا که شما را از دین اسلام منصرف کنند. (بحر العلوم)
وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ
و وبال این قصد به خودشان بر میگردد. (بحر العلوم)
و گفته شده: آنان کسی را گمراه نکنند مگر آنان که مثل خودشان باشد را گمراه میکنند. (بحر العلوم)
آنان خودشان را گمراه میکنند چراکه مومنان سخن انان را قبول نمیکنند. (خازن)
وَمَا يَشْعُرُونَ
مقاتل: و نمیدانند که خودشان را دارند گمراه میکنند. (بحر العلوم)
کلبی: نمیدانند که الله متعال پیامبرش را بر گمراه بودن آنان، آگاه میگرداند و مطلع میسازد. (بحر العلوم)
و آنان نمیدانند که وبال این اقدام بر خودشان است و باعث زیاد شدن عذابشان میشود. (خازن)
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ﴿70﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای اهل کتاب چرا به نشانه های الله که دال بر نبوت محمد است و این نشانه در کتبتان و در صفات رسول الله ص برای شما قابل مشاهده و خودتان دارید میبینید که این رسول بر حق است پس حال چرا کفر میورزید؟

مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ
ای اهل کتاب چرا به آنچه که تورات و انجیل بدان سخن گفته است و بر نبوت محمد دلالت دارد، انکار میورزید. (ابوسعود)
چراکه به قرآن کفر میورزید. (ابوسعود)
کفر آنان به کتبشان اینکه بر طبق آنچه که کتب آنها گفته است به محمد ایمان نمیآورند. (نسفی)
گفته شده: چرا به آیه رجم کفر میورزید. (بحر العلوم)
چرا به قرآن کفر میورزید در حالیکه قبل آمدنش از امر آن خبر میدادید؟ (بحر العلوم)
وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ
در حالیکه خود گواه هستید که این آیات، آیات الهی هستند. (ابوسعود)
درحالیکه در تورات و انجیل صفات آن را مشاهده میکنید. (ابوسعود)
و یا با معجزه ها میدانید که این حق است. (ابوسعود)
وقتی با مسلمانان و عوام خود هستید انکار میکنید و کفر میورزید و وقتی در خلوت با دوستان خالص خود هستید به آن اعتراف میکنید. (مفاتیح الغیب کبیر رازی)
در حالیکه شما آن ایات را مشاهده میکنید و میدانید که اینان نشانه ها هستند و بعد کبر ورزیده و عناد میکنید و ایمان نمیآورید. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه میدانید در تورات و انجیل از بعثت محمد امده است و صفت رسول الله ص را میدانید و حق بودن وی را نیز میدانید ولی از وی تبعیت نمیکنید. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: چرا به دین الله کفر میورزید درحالیکه به دلالت خلقت و شهادت کتب خودتان میدانید که دین الله و توحیدش حق است. (تاویلات اهل سنت)
در این آیه دلیل است بر اینکه هتک ستر و افشاء آنچه را که کتمان میکنند درست است اگر مشتمل بر برحذر داشتن دیگران از این چنین افراد بوده و بخاطر ترغیب در خیر باشد. (تاویلات اهل سنت)
دیگر اینکه این ایه اثبات نبوت رسول الله ص است چراکه اگر طبق گفته ی این آیه نبود، آنان اعتراض میکردند که چگونه میگویی که ما کتمان میکنیم و ما کجا کتمان حق کرده ایم. (تاویلات اهل سنت)
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿71﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای اهل کتاب چرا حق و باطل را مشتبه میسازید و آن دو را در هم میآمیزید؟ و حق را کتمان میکنید در حالیکه میدانید کدام حق است و کدام باطل.

مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ
ای اهل کتاب چرا ایمان و کفر را خلط میکنید؟ چراکه به بعضی ایمان آورده و به بعض دیگر کفر میورزند. (بحر العلوم)
با تحریف حق و نشان دادن باطل بجای آن. (بیضاوی)
ویا با کوتاهی در تمیز قائل شدن بین حق و باطل. (بیضاوی)
ایمان به موسی و عیسی را با کفر به محمد خلط میکنید. (نسفی)
با خواندن به اسلام در اول روز و کفر در آخر آن تا مردم را به شک بیاندازند. (العز بن عبدالسلام)
وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ
و بعثت محمد ص را کتمان میکنید. (بحر العلوم)
وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ
در حالیکه خودتان میدانید که این حق است و آن در تورات موجود است. (بحر العلوم)
وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ﴿72﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

عده ای از اهل کتاب گفتند: به آنچه که بر مومنان به محمد نازل شده است، ایمان بیاورید یعنی اظهار ایمان کنید و در آخر کفر بورزید تا بدین وسیله باشد که مومنان مسلمان را از دینشان برگردانید. نکته: اهل کتاب که دیده بودند آنچه محمد آورده است حق است و انکار کلی آن باعث بی آبرو شدن و رسوا شدن آنها خواهد شد هم در بین عرب و هم در بین عوام آنها چراکه ادعایی داشت مطرح میکرد که شباهت بسیاری به آنچه از احکام آنان بود، داشت پس ترفندی اندشیدند و ترفندشان اظهار ایمان و بعد کفر بود تا بقیه به شک بیافتند.

مستندات
بعضی گفته اند: منظور از نهار روز نیست بلکه امر محمد است یعنی به اول امر محمد که رو به قبله ی ما نماز میخواند را ایمان بیاورید و آخر امر وی را که به کعبه رو کرد را کفر بورزید. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: اهل کتاب گفتند که در بدو امر به محمد ایمان بیاورید تا عرب بر دین وی داخل شوند و در آخر امر به وی کفر بورزید و در این زمان از شما خواهند پرسید که چه شده است؟ و در اینجاست که میگوییم اول صفت وی را بر صفت پیامبری که در تورات آمده است یافتیم و فکر کردیم که وی واقعا پیامبر است ولی بعدا برای ما آشکار شد که چنین نبوده است و برای همین به وی کافر شدیم و بدین سان عرب نیز بر وی کافر خواهند شد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: رئیسان یهود به عوام خود گفتند که در اول روز به محمد ایمان بیاورید یعنی در نماز صبح و بعد در نماز عصر کفر بورزید و بگویید رو به بیت المقدس خواندتان درست بود و بعد اینکه آن را تبدیل کردید بعد حق چیزی جز گمراهی نیست تا بدین سان بقیه نیز به وی کفر بورزند. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دیگر: منظور این است که ظاهرا به محمد ایمان بیاورید ولی نه ایمان حقیقی چراکه در ادامه میآید: وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، که منظور این است که ایمانتان حقیقی نباشد مگر اینکه در آن تبعیت از دین شما باشد. (تاویلات اهل سنت)
اظهار ایمان کنید به قرانی که بر مسلمانان نازل میشود بعد اظهار کفر کنید تا نشان دهید که ایمانتان بدون تامل بوده و وقتی تامل کردید متوجه شدید که رای اولتان درست نبوده و برگشته اید تا باشد که مومنان از ایمان به وی برگردند. (ابوسعود)
وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَىٰ هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَىٰ أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ ۗ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿73﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

یهود در ادامه ی قول خود چنین میگویند: از ایمان خود به کسی جز کسانیکه از دین شما تبعیت میکنند و از خودتان هستند، نگویید. با کسی جز کسانیکه تابع دین شما هستند، در مورد تصدیق و اقرار به حقانیت محمد ، سخن نگویید. این ترفند در روز ایمان اوردن و کفر در آخر آن را با کسی جز گروه خودتان مطرح نکنید. ؛الله متعال جوابشان را میدهد: قطعا هدایت دست الله متعال است اینکه شما هر ترفندی بکار گیرید، مانع ایمان ایمان اورندگان نشود؛ ادامه ی قول یهود: آنچه که باید مخفی کرد این است که کسی غیر از شما را مثل آنچه به شما داده شده است، داده شود. و اینکه مسلمانان علیه شما در نزد الله متعال استدلال کنند را مخفی دارید و به کسی نگویید. و یا از حقانیت اسلام و محمد سخن نگویید که مثل آنچه به شما داده شده را به کسی غیر شما داده شود چراکه در قیامت علیه شما استفاده خواهد شد. بگو که فضل الله به دست الله است که به هرکه خواهد عطا میکند و دست شما نیست. و الله متعال رحمتش واسع و دانا به امور است.

مستندات
وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَن تَبِعَ دِينَكُمْ
ولاتؤمنوا متعلق به ان یؤتی احد مثل ما...، است و ما بین آنها جملات اعتراضی یعنی ایمانتان را به اینکه مانند آنچه را که به شما داده است از نبوت را به دیگران نیز داده خواهد شد را به کسی از غیر همکیشان خود، آشکار نکنید. یعنی تصدیق شما مبنی بر اینکه بر مسلمانان مثل شما کتاب داده شده است را اظهار نکنید که باعث ثبات آنها خواهد شد و به مشرکین اظهار نکنید که باعث ایمان آنان خواهد شد. (نسفی)
ویا مربوط به آیه ی قبل است یعنی این اظهار ایمان را فقط نزد کسانی که قبلا از دین شما تبعیت میکردند اظهار کنید و بعد کفر بورزید چراکه برگشت اینان مورد انتظار تر از بقیه است. (نسفی)
تصدیق نکنید مگر آنچه که موافق دینتان باشد، یعنی از چیزی تبعیت نکنید مگر اینکه بر دین یهودیت شما باشد. (بغوی)
تصدیق قلبی خود را به کسی غیر از اهل دینتان اظهار نکنید. (بیضاوی)
قُلْ إِنَّ الْهُدَىٰ هُدَى اللَّهِ
هدایت همان هدایت الله است هرکه را خواهد ایمان دهد و بر ایمان ثابت میدارد و کید و حیله ی شما راه بجایی نمیبرد. (نسفی)
أَن يُؤْتَىٰ أَحَدٌ مِّثْلَ مَا أُوتِيتُمْ
مجاهد: ایمان نداشته باشیدکه به کسی غیر شما همانند آنچه به شما داده شده است از قبیل حکمت و علم و من و سلوی و فلق بحر و غیر آن. (بغوی)
الف: به دبرتم محذوف که معنی آن چنین میشود: این کار را تدبیر کرده اید و گفته اید تا کسی را همانند انچه به شما داده شده است را داده شود.
ب: متعلق به لاتؤمنوا است که معنی آن چنین میشود: اظهار ایمان به این نکنید که کسی غیر شما را مثل آنچه به شما داده شده است را داده شود مگر پیش کسانیکه از گروه خودتان باشد و آن را افشا نکنید.
ج: ما را نافیه خوانده شود که معنی چنین میشود: ایمان نیاورید مگر به کسی که از شما دین شما تبعیت میکند و به آنها بگویید که به کسی همانند آنچه شما داده شده است، داده نخواهد شد. (ابوسعود)
أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِندَ رَبِّكُمْ
اینکار را تدبیر کرده اید تا کسی بر شما نزد الله محاجه نداشته باشد. (ابوسعود)
و ایمان نداشته باشید که مسلمانان بر شما در روز قیامت بر شما احتجاج واستدلال به حق خواهند داشت ویا در نزد الله بر شما غلبه خواهند داشت. (نسفی)
به غیر همکیشان خود نگویید که بعدا در نزد الله حجت شما درهم خواهد شکست. (بیضاوی)
تصدیق نکنید که کسی غیر از شما بر شما نزد الله، با حجت غلبه کند چراکه دین شما بر حق است و اصح است. (بغوی)
گفته شده است: یهود به زیردستان خود گفتند که به کسی غیر از همکیشان خود ایمان نیاورید تا آنچه به شما داده شده است را به کسی دیگر همانندش را داده نشود. دیگر اینکه تا بر علیه شما نزد الله احتجاج نکنند و نگویند که شما حق را شناخته بودید. (بغوی)
قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ
هدایت و توفیق به دست الله است که به هرکه خواهد عطا میکند. (نسفی)
وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
رحمتش واسع است و دانا به مصلحت امور. (نسفی)
يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ ﴿74﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و این الله متعال است که رحمتش را که از جمله ی آن اسلام و قرآن است را به هرکه خواهد به فضل خود عنایت میکند و دست دیگری نیست و الله متعال صاحب تفضل و منت بر کسانی است که توفیق اسلام یافته اند. نکته: رد قول یهود بر این اساس است که آنان سعی داشتند که نبوت را در خود نگه دارند و به غیر ندهد و فکر میکردند با ترفند و حیله میشود به این مساله نیل پیدا کرد و الله متعال برای انان توضیح میدهد که دست آنان نیست بلکه الله متعال به هرکه خواهد عنایت میکند و صاحب این فضل است.

مستندات
رحمت در اینجا نبوت و رسالت است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: دین است که همان اسلام باشد. (خازن)
و منظور قرآن نیز گفته اند. (خازن)
به هرکس از خلق که خواست عنایت میکند و در این دلیل است بر اینکه نبوت به جز به فضل و اختصاص دادن، حاصل نمیشود و به استحقاق نیست. (خازن)
وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
الله متعال صاحب منت بزرگ بر کسی است که وی را الله متعال به اسلام آوردن اختصاص داده است. (بحر العلوم)
با دلیل واضح قول و ادعای یهود را رد میکند. (بیضاوی)
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿75﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

از بین اهل کتاب کسانی هستند که هرمقدار از اموال پیش وی به امانت بگذاری حتی اگر به قنطار هم برسد، امانت را ادا میکنند و از بین آنان کسانی نیز هستند که کارشان خیانت در امانت است هرچند که آن مال کم باشد و به اندازه ی دینار هم باشد آن را به تو بر نمیگردانند مگر اینکه بر سر وی باشی و اقامه ی حجت کنی. سبب این خیانت انان این است که ادعای دارند که بر قبال خیانتی که بر علیه غیر اهل کتاب، انجام میدهند بر انان گناهی نیست و با این ادعا بر الله دروغ میبندند و خودشان نیز میدانند که چنین حکمی در کتب انان نیست. نکته: متاسفانه هر از گاهی از فرقه های اسلامی همین رفتار شنیده میشود که بر غیر فرقه ی خود انواع خیانت را حلال میدانند و قطعا کسانیکه چنین میکنند مشمول این آیه هستند.

مستندات
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ شروع در بیان خیانت اهل کتاب در اموال است بعد اینکه خیانت آنان را دین بیان کرد. (ابوسعود)
بیان میدارد که اهل کتاب در مورد امانت داری دو گروه هستند: یکی امانتدار است و هر مقدار که در نزد وی به امانت بگذاری، امانت را به نیکی ادا میکنند مثل عبدالله بن سلام که قریش نزد وی هزار و دویست اوقیه از طلا، به امانت گذاشتند و وی آن را به قریش پس داد و ادای امانت کرد. (ابوسعود)
اوقیه را گفته اند معادل چهل درهم است و در کتب لغت هفت و یا هفت و نیم مثقال نیز گفته اند.
وَمِنْهُم مَّنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَّا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ
بعضی نیز خیانت کار هستند هرچند که مال قلیلی نزد وی به امانت گذارده شود مثل فنحاص بن عازوراء که فردی قریشی نزد وی یک دینار به امانت گذاشت و آن اهل کتاب آن را انکار کرد. (ابوسعود)
گفته اند: امانتداران، مسیحیان هستند چراکه غالب در بین آنان امانتداری است و خیانتکاران یهود هستند که در کم نیز خیانت میکنند و غالب در آنان خیانت کار بودن است. (ابوسعود)
إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا
در هیچ یک از احوال امانت را ادا نمیکنند و یا هیچگاه ادا نمیکنند مگر اینکه مدام بر سر وی حاضر باشید و بر گرفتن حقت اصرار بورزی و اقامه ی شاهد کنی. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ
آن عدم ادای امانت برای این است که آنان ادعا دارند که در مورد کاری که در حق غیر اهل کتاب انجام میدهیم، مواخذه و عتابی نیست. (ابوسعود)
کلبی: یهود ادعا داشتند که اموال همه برای ما بوده است و آنچه که دست عرب است برای ما بوده است پس آنان به ما ظلم کرده و از ما غصب کرده اند پس اگر از آنان چیزی بگیریم، بر ما گناهی نیست . (بغوی)
وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
با ادعای خود، آنان به الله دروغ نسبت میدهند. (ابوسعود)
وَهُمْ يَعْلَمُونَ
در حالیکه خودشان میدانند که بر الله دروغ میبندند و افترا میکنند. (ابوسعود)
زیرا آنان ظلم بر مخالفین خود را حلال دانسته و ادعا داشتند که در تورات برای آنان حرمتی قائل نشده است. (ابوسعود)
گفته شده است که یهود با بعضی از قریش مضاربه داشتند و وقتی قریشیان مسلمان شدند، قریش اموال خود را خواستند و یهود جواب دادند: حقتان از گردن ما ساقط شده است چراکه شما دینتان را ترک کرده اید و گمان میکردند که در کتبشان چنین آمده است. (ابوسعود)
وقتی این آیه نازل شد رسول الله ص فرمودند: به الله قسم که آنان دروغ میگویند چراکه چیزی از جاهلیت نیست مگر اینکه زیر پا نهاده ام مگر امانت که باید به نیک و شر، ادا کرده شود. (ابوسعود)
بَلَىٰ مَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِ وَاتَّقَىٰ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ ﴿76﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بله کسیکه به عهدی که با الله بسته است و از آنچه الله متعال نهی کرده اجتناب کند و از نافرمانی پروا داشته باشد، پس قطعا الله متعال پروا کنندگان و تقوی پیشگان را دوست دارد. نکته: وقتی الله میگوید دوست دارد یعنی بر وی بهشت است و رحمت بر وی است و کسی را که الله متعال بگوید دوست ندارد به معنی عذاب میدهد است.

مستندات
گفته شده است: در شان عبدالله ابن سلام و امثال وی از مسلمانان اهل کتاب نازل شده است. (نسفی)
بَلَىٰ
اثبات آنچه آنان از خود نفی کرده بودند است یعنی بله بر آنها در این عملشان سبیل یعنی گناه است. (بیضاوی)
مَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِ
کسی که به عهدی که الله از آنان بر ادای امانت گرفته است و آن صفت نبی ص است. (بحر العلوم)
وَاتَّقَىٰ
مقاتل: و از حرامهای الله دوری کند. (بحر العلوم)
و از ظلم به مردم پروا کند. (بحر العلوم)
فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ
کسانی را که از نقض عهد، پروا کنندگان هستند، الله دوست دارد. (بحر العلوم)
وضع المتقین بجای ضمیر، نشان از این دارد که ملاک امر به تقوی است و تقوی، وفا را و غیر آن از انجام واجبات و اجتناب از نواهی را شامل است. (بیضاوی)
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَٰئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿77﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانیکه بجای عهد و پیمان الله متعال و قسمی که میخورند، بهایی ناچیز میگیرند، این چنین افراد را در آخرت سهمی از نعمهای آخرت نیست و الله متعال از آنان غضبناک بوده و سخنی نخواهد گفت و به آنان نظر رحمت نخواهد داشت و آنان را توفیق پاک شدن از گناه را نخواهد داد و عذری از آنان نخواهد پذیرفت و تبرئه نخواهد کرد و آنچه برای انان در آخرت هست اینکه برای آنان عذابی دردناک خواهد بود.

مستندات
گفته شده است: در حق ابی رافع و لبابه بن ابی الحقیق و حیی بن اخطب نازل شده است که تورات را تحریف کردند و صفت رسول الله ص را در تورات بیان شده بود را تحریف کردند و در قبال آن رشوه گرفتند. (ابوسعود)
آمده است: در حق اشعث نازل شده است که بین وی و کسی دیگر نزاعی بر سر چاهی صورت گرفت و وقتی برای حکم پیش رسول الله ص رفتند و رسول الله فرمود: دو شاهد بیاور والا طرف قسم بخورد و اشعث گفت در این صورت بدون مبالات قسم خواهد خورد. رسول الله ص فرمودند: هرکس قسم خورد و با آن مالی را که برای وی نیست از آن خود کند، الله متعال را ملاقات کند در حالیکه الله متعال غضبناک است. (ابوسعود)
و آمده است: در حق مردی نازل شد که کالایی را خریده بود و قسم خورد که آن را به چیزی خریده است که به آن نخریده بود. (ابوسعود)
از ابن عباس: در شان عبدان بن اشوع و امرئ القیس بن عابس نازل شد وقتی بین آنان دعوایی رخ داد و یکی از آنان خواست که به دروغ قسم بخورد. (بحر العلوم)
گفته میشود: در شان عده ای از یهود نازل شده است که برای مسلمان شدن به مدینه آمده بودند و کعب بن اشرف آنان را دید و گفت: آیا شما نبی بودن این شخص را میدانید؟ گفتند: آری میدانیم. کعب گفت: خودتان را از مال بسیار محروم کردید چراکه من قصد داشتم به شما هدایایی بفرستم . آن عده گفتند: بگذار مشورت کنیم و بعد گفتند: این آن کسی نیست که صفتش را یافته بودیم و کعب از آنان اقرار گرفت و نوشته گرفت و قسم داد و بعد برای هر یک از انان هشت ذراع کرباس و پنج صاع جو فرستاد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ
تبدیل میکنند و میگیرند. (ابوسعود)
بِعَهْدِ اللَّهِ
یعنی بدل آنچه که عهده کرده بودند از ایمان به محمد و وفای به امانات. (ابوسعود)
عهد الله همان امر و نهی الله است. (تاویلات اهل سنت)
وَأَيْمَانِهِمْ
و بدل آنچه که قسم خورده بودند از اینکه به وی ایمان خواهند آورد و وی را یاری خواهند کرد. (ابوسعود)
همان قسم دروغی را که یاد کردند و گفتند که صفت و نعت محمد در تورات نیست و این از ترس این بود که مافعی که دارند را از دست بدهند. (تاویلات اهل سنت)
ثَمَنًا قَلِيلًا
یعنی حطام دنیا و خرده های دنیا را. (ابوسعود)
أُولَٰئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ
آن کسانیکه موصوف به چنین صفات قبیح هستند، را نصیبی در آخرت نیست یعنی از نعمتهای آخرت سهمی برای آنان نیست. (ابوسعود)
وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ
یعنی الله متعال با آنان چیزی که باعث خوشحالی آنان شود را نمگوید. (ابوسعود)
و یا اصلا با آنان سخن نمیگوید. (ابوسعود)
از آیات و کلمات الله استفاده و نفع نمیبرند. (ابوسعود)
کنایه از شدت غضب الله است. (ابوسعود)
فرشتگان که تحیت و سلام الله را به مومنان میرسانند محروم میشوند. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال با مومنان به مانند آنچه که با موسی سخن گفته بود سخن خواهد گفت ولی با این افراد سخن نخواهد گفت. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
کنایه از خوار شمردن آنان است. (ابوسعود)
نظر رحمت به آنان نخواهد داشت. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يُزَكِّيهِمْ
آنان را ثنا نگوید. (ابوسعود)
آنان را از چرک گناه پاک نمیکند. (ابوسعود)
برای خیرات آنان، ثوابی اختصاص نمیدهد. (تاویلات اهل سنت)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
بخاطر گناهانی که انجام داده اند. (ابوسعود)
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿78﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

از بین اهل کتاب کسانی هستند که زبان خود را به آنچه تحریف کرده اند، میگردانند تا شما گمان کنید آنچه اینان تحریف کرده اند از کتاب یعنی تورات است و ادعا میکنند که این از نزد الله متعال است درحالیکه از نزد الله متعال نیست و بر الله دروغ میبندند درحالیکه خودشان میدانند که از نزد الله نیست. نکته: مطالب تحریف شده و من در آوردی را طوری به عوام میخواندند که عوام با شیندن آن گمان میکردند که اینان تورات را میخوانند و این تحریف کنندگان به صراحت و وقاحت هرچه تمام میگفتند که انچه خواندیم از کتاب الله است.

مستندات
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا
گروهی از یهود. (بحر العلوم)
گروهی از اهل کتاب که همان کعب بن اشرف و مالک بن صیف و حیی بن اخطب هستند. (بغوی)
ضحاک از ابن عباس: اهل کتاب مسیحی و یهودی هستند که کتاب الله را تحریف کرده و آنچه از کتاب الله نیست را به آن اضافه کردند. (بغوی)
يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْكِتَابِ
زبان خود را به کتاب تحریف میکنند. یعنی نعت محمد را تغییر میدهند. (بحر العلوم)
در تلاوت تغییر میدهند و خلاف آنچه در تورات است را قرائت میکنند. (بحر العلوم)
تاویلش را تحریف میکنند بر خلاف آنچه هست تاویل میکنند. (بحر العلوم)
زبان خود را به تغییر و تحریف میل میدهند و میچرخانند. (بغوی)
زبان خود را به قرائت تورات از منزل به محرف میچرخانند. (بیضاوی)
و یا به همانند کتاب الله میچرخانند. (بیضاوی)
زبان خود را از کتاب منزل به تحریف شده بر میگردانند. (نسفی)
لی الشیئ: ظاهر چیزی را باطن ان گرداندن و باطن آن را ظاهر آن گرداندن و لی عنق (گردن) یعنی فتل و کج کردن و اصل لی چیزی را که راست است را به کجی گرداندن و التواء یعنی انحراف و انعطاف. (التیسیر ابی حفص نسفی)
لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ
تا گمان کنید که از تورات است درحالیکه از تورات نیست بلکه نوشته ی خودشان است و تاویل خودشان است. (بحر العلوم)
تا شما گمان کنید آنچه که تحریف کرده اند از کتاب نازل شده از نزد الله است. (بغوی)
زبان خود را به قرائت شبیه کتاب میچرخانند تا شما گمان کنید که از کتاب الله است. (نسفی)
آنچه که تحریف کرده بودند از صفت رسول الله ص را با تعظیم و احترام میخواندند تا شما گمان کنید که از کتاب نازل شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ
آنان به صراحت آن تحریف شده را میگویند که از نزد الله است و در این امر به کنایه و تعریض نیز سخن نمیگویند. (ابوسعود)
وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ
ولی از نزد الله نیست. (بحر العلوم)
وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ
در حالیکه خودشان میدانند که دروغ میگویند. (بحر العلوم)
مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَٰكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ ﴿79﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و بشریرا که الله متعال به وی کتاب داده است و حکمت و حکم و علم قضاوت عطا کرده است و پیامبری به وی داده، سزاوار وی نیست که بگوید: برای من عبادت کننده باشید نه الله، بلکه آنچه میگوید این است: ربانی باشید یعنی عالم با عمل باشید و در طاعت الله متعال سخت کوش باشید و فقیه باشید به سبب اینکه شما تعلیم دهندگان کتاب هستید و کتاب را درس میگیرید و به مردم تدریس میکنید. نکته: کسیکه از الله کتاب و حکمت و علم و شناخت الله متعال و جایگاه الله متعال را دریافت کرده و لطف الله شامل حال وی شده است، نمیتواند ادعای برابری با الله متعال را داشته باشد چراکه این ادعا بر فرض مثال یافت شود بر خلاف کتاب داشتن و حکمت داشتن و پیامبر بودن است.

مستندات
در سبب نزول این آیه گفته اند: ابورافع قرظی و سید نجرانی به رسول الله ص گفتند: میخواهی که ما تو را عبادت کنیم و پروردگار بگیریمت؟ رسول الله ص جواب دادند: پناه بر الله، از اینکه غیر الله کسی مورد پرستش قرار گیرد و از اینکه ما کسی را به عبادت غیر الله امر کنیم. الله نه برای این منظور مبعوث کرده و نه به این امر کرده است. و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
گفته اند: مسلمانان گفتند که یا رسول الله ما به تو همانند سلام به دیگران سلام میدهیم پس اجازه بده تا بر تو سجده کنیم؟ رسول الله ص: کسی را غیر از الله شایسته نیست که بر وی سجده کرده شود پس پیامبرتان را احترام کنید و حق را به اهلش معرفی کنید. (ابوسعود)
مَا كَانَ لِبَشَرٍ
از این کلام معلوم میشود که آنان دین خود را که در آن عبادت غیر الله باشد را به دروغ به انبیای خود اضافه میکردند. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال در اینجا خبر میدهد که این الله است که کتاب و حکم و نبوت را به انبیاء عطا میکند. (تاویلات اهل سنت)
دیگر اینکه در آیه دلیل بر عصمت انبیاء از کفر است. (تاویلات اهل سنت)
بیان دروغ بر بستن اهل کتاب بر انبیاء است طوری که وفد نجران ادعا کردند که عیسی آنان را به عبادت خودش دستور داده است. (ابوسعود)
دروغ شمردن و رد پرستندگان حضرت عیسی است. (بیضاوی)
أَن يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ
به وی کتابی داده شود که ناطق به حق است و آمر به توحید و ناهی از شرک است. (ابوسعود)
یعنی تورات و انجیل داده شود. (بحر العلوم)
وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ
و به وی فهم و علم یا حکمت که همان سنت و نبوت است داده شود. (ابوسعود)
حکم یعنی فهم داده شود. (بحر العلوم)
نبوة: منظور حضرت عیسی است. (بحر العلوم)
ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِّي مِن دُونِ اللَّهِ
بعد آن بشر که الله متعال وی را این همه شرافت عطا کرده است، و حق را برای وی شناسانده است و بر شئون والای خود آگاه کرده است، عبادت کنندگان بر من باشید در حالیکه عبادت را از الله به من میرسانید چه اینکه عبادت الله را کنار گذاشته و به وی مشغول شوند وچه اینکه همراه الله وی را نیز مورد عبادت قرار دهد. (ابوسعود)
بعد برای وی جایز نیست که بگوید: برای من بنده باشید نه برای الله متعال. (بحر العلوم)
وَلَٰكِن كُونُوا رَبَّانِيِّينَ
گفته شده: عبادت کننده ی الله باشید همراه کسانیکه به شما کتاب تعلیم داده اند و با آنچه که میخوانید. (تاویلات اهل سنت)
بلکه به آنان میگوید: عابدان الله متعال باشید. (بحر العلوم)
یعنی عالم فقیه باشید. (بحر العلوم)
ربانیون یعنی عالمان حکیم و حکیمان عالم و علمای فقهاء که همه یکی هستند. (تاویلات اهل سنت)
ربانی کامل در علم و عمل که تمسک شدید به طاعت الله دارد و بر دین وی ثابت است. (ابوسعود)
بِمَا كُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ
به سبب مداومتی که در تعلیم و قرائت داشته اید. (ابوسعود)
عامل به آموخته های خود باشید. (بحر العلوم)
وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُونَ
و به آنچه قرائت میکنید، عامل باشید. (بحر العلوم)
به سبب اینکه شما تعلیم دهنده ی کتاب هستید و درس خوان آن هستید. (بیضاوی)
چراکه فائده ی تعلیم و تعلم، شناخت خیر و حق در اعتقاد و عمل است. (بیضاوی)
تدرسون به معنی درس دهندگان کتاب به دیگران نیز میتواند باشد. (بیضاوی)
وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا ۗ أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ﴿80﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و دیگر اینکه این بشر که به وی کتاب و حکم و نبوت داده شده است شما را به عبادت فرشتگان و انبیاء نیز امر نمیکند، آیا این بشر شما را بعد اینکه اسلام آوردید به کفر امر کند؟ هرگز چنین نبوده و نخواهد بود. نکته: وقتی رسول الله ص رسالتشان را شروع کردند و از عبادت غیر الله نهی کردند و در مقابل آنان مشرکان از اهل کتاب و بت پرستان بودند که در کنار عبادت الله متعال، عبادت دیگری را نیز داشتند گمان میکردند که هدف محمد این است که خودش مورد عبادت قرار گیرد و این همان مثل کافر همه را به کیش خود پندارد، را تداعی میکند.

مستندات
و بشری که الله متعال به وی نبوت داده و وی را برای دعوت به عبادت الله منسوب کرده و به ترک شریک برای الله مقرر کرده است، شایسته ی وی نیست که شما را به عبادت فرشتگان دعوت کند. (نسفی)
بنا بر قول به زائد نبودن لا در لایامرکم: بر بشری که الله وی را نبی قرار داده است نمیسزد که به عبادت خودش دعوت کند و از عبادت فرشتگان و انبیاء نهی کند. در جواب کسانیکه رسول الله ص آنها را از عبادت فرشتگان و انبیاء نهی میکرد و آنان میگفتند: آیا قصد داری که تو را عبادت کنیم. (کبیر رازی)
در قرائت ابن مسعود لن یامرکم آمده است یعنی موکدا به عبادت فرشتگان و انبیاء دعوت نخواهد کرد. (کبیر رازی)
أَيَأْمُرُكُم بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ
آیا شما را به کفر امر کند بعد اینکه مسلمان شدید. (نسفی)
مسلمین خطاب کردن نشان میدهد که آیه در حق مسلمانان نازل شده است و آنان کسانی بودند که از رسول الله ص درخواست سجده بر ایشان کرده بودند. (نسفی)
آیا بعد اینکه در اصل خلقت بر اسلام متولد شده اید شما را به کفر امر میکند؟ هرگز چنین نیست. (تاویلات اهل سنت)
ویا شما را بعد اینکه به اسلام دعوتتان کرد و بعضی از شما دعوت را قبول کردند، به کفر امر میکند؟ (تاویلات اهل سنت)
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ ۚ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَىٰ ذَٰلِكُمْ إِصْرِي ۖ قَالُوا أَقْرَرْنَا ۚ قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ ﴿81﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و به یاد آر زمانی را که از انبیاء، عهد و پیمان مخصوص آنان اخذ گردید و یکی از مواد عهد این بود که وقتی به شما کتاب و حکمت و بیان حلال و حرام عطا شد، بعد رسولی بیاید که تصدیق کننده ی آن صفاتی باشد که نزد به شما اعلام شده است، شما باید به وی ایمان بیاورید و وی را یاری کنید. بعد الله متعال بر این پیمان امضا میگیرد و میفرماید: آیا به این پیمان اقرار دارید و بر آن عهد من را گرفته اید؟ انبیاء گفتند: اقرار کردیم و الله متعال نیز میفرماید که پس گواه باشید که من نیز از جمله ی گواهان این پیمان هستم. نکته: رسول الله ص نبی و رسول آخر زمان است و علامات آخر زمان، مدت آن نامعلوم است و مشخص نیست و تا وقتی نیاید کسی را به آن علم نیست پس آمدن رسول الله ص نیز زمانش مشخص نبوده است و انگار از هر پیامبری بر ان عهد گرفته میشد. نکته: صفات رسول الله ص و نشانه های آمدن رسول الله ص برای انبیاء و بالتبع برای قوم آنها به وضوح بیان شده بود و حتی قبل امدن رسول الله ص، یهود ادعا میکردند که وی را یاری خواهند کرد و دیگر اینکه به رسول الله ص توسل میکردند.

مستندات
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُم مِّن كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ
مخاطب رسول الله ص است یعنی میگوید: بیاد آر وقتی را که الله متعال از انبیاء عهد گرفت. (ابوسعود)
اخذ میثاق از انبیا این است که اگر بر فرض نبیی دیگر آمد آن نبی را تصدیق کنند. (تاویلات اهل سنت)
میثاق نبیین این است که همدیگر را تصدیق کنند و کتاب و رسالت الله متعال را به امت خود برسانند و آنان نیز این وظیفه را انجام دادند و بعد از امت خود عهد گرفتند مبنی بر اینکه به محمد ایمان آورده و تصدیق کنند و وی را یاری کنند. (تاویلات اهل سنت)
اخذ میثاق آنان اینکه رسالت خودرا به مردم رسانده و به الله متعال فرابخوانند. (تاویلات اهل سنت)
کسائی: منظور اخذ میثاق از کسانی است که بین آنان انبیاء بوده اند یعنی منظور بنی اسرائیل هستند و هرجا ذکر میثاق از اهل کتاب آمده باشد منظور بنی اسرائیل هستند. (تاویلات اهل سنت)
وقتی از انبیاء چنین عهدی گرفته میشود به امت این انباء بطریق اولی عهد است. (ابوسعود)
وقتی از صلب آدم، فرزندان وی را خارج کرد و عهد گرفت که کسانیکه اول میآیند به بعد خود برسانند و کسانیکه بعدا میآیند گذشتگان را تصدیق کنند. (بحر العلوم)
منظور از حکمت، بیان حلال و حرام است. (بحر العلوم)
عهد انبیاء این است که نبیی مبعوث نمیشد مگر اینکه به طریق وحی به وی محمد و صفاتش را بیان میشد و از وی عهد گرفته میشد که آن را برای قومش بیان کنند و از قومشان عهد بگیرند که آن را بیان کنند و کتمان نکنند. (بحر العلوم)
ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ
منظور این است که از قوم خود میثاق و عهد بگیرند که به محمد ایمان اورده و وی را یاری کنند. (تاویلات اهل سنت)
کتاب نزد شما را تصدیق کننده باشد. (نسفی)
قطعا ویرا تصدیق کنید و یاری رسان وی باشید. (نسفی)
امر به تصدیق وی و یاری وی از این خاطر است که به شما کتاب داده شده است. (نسفی)
قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَىٰ ذَٰلِكُمْ إِصْرِي
الله متعال به انبیاء فرمود: آیا اقرار کردید و عهد من را گرفتید. (تاویلات اهل سنت)
اصر یعنی عهد. (تاویلات اهل سنت)
قَالُوا أَقْرَرْنَا
به عهد اقرار کردیم و به وی ایمان خواهیم آورد و وی را یاری خواهیم کرد. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُم مِّنَ الشَّاهِدِينَ
الله متعال: من نیز بر اقرار شما بر محمد، گواه هستم. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: گواه باشید که من از شما عهد گرفته ام و من نیز بر شما گواه هستم که شما اقرار کرده اید. (تاویلات اهل سنت)
بعضی از شما بر بعض دیگر گواه باشید. (ابوسعود)
و یا خطاب به فرشتگان است. (ابوسعود)
فَمَنْ تَوَلَّىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ ﴿82﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس کسیکه بعد این عهد که در آن انبیاء بوده اند و عهد و پیمان انبیاء است، رویگردانی کند و بر طبق عهد عمل نکند، آنان فاسقان خارج از فرمان الله و خارج از ایمان هستند.

مستندات
فَمَن تَوَلَّىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ
از ایمان به وی اعراض کند. (بحر العلوم)
از بیان بعد اینکه اقرار کرد و عهد و پیمان بست، روی گردانی کند. (بحر العلوم)
فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
آنان نقض کننده ی عهد هستند. (بحر العلوم)
آنان عاصیان هستند. (بحر العلوم)
آنان خارجان از ایمان هستند. (بغوی)
اصل فسق، خروج از طاعت و فرمان را گویند. (بحر العلوم)
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ ﴿83﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آیا دینی غیر از دین الله متعال جستجو میکنید و مطلبید در حالیکه آنچه در آسمانها و زمین است، برای الله متعال گردن نهاده اند و این گردن نهادن بعضی به اختیار مخلوق بوده و بعضی نیز به طریق اکراه صورت گرفته است و اینکه بازگشت همه به الله متعال است. نکته: چه اختیاری و چه اجباری روزی همه ی انچه در آسمانها و زمین هستند بر الله متعال گردن مینهند و فرق بین اختیاری و اجباری این است که اگر از اختیار گردن نهند پاداش نیک گیرند و کسانیکه به اجبار و اکراه وادار به تسلیم شوند پاداش نیکی در انتظار آنان نیست پس توصیه میشود که به الله متعال ایمان آورده و از دین وی پیروی کرده شود.

مستندات
از ابن عباس: اهل کتاب یهود و مسیحی، در مورد دین ابراهیم اختلاف کردند و هر یک ادعا داشتند که اولی به دین ابراهیم هستند و رسول الله ص فرمودند که هر دو فرقه از دین ابراهیم دور هستند و اهل کتاب گفتند: ما به حکم تو راضی نخواهیم شد و دین تو را نخواهیم گرفت و این آیه نازل شد. (نیسابوری)
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ
آیا آنان روی گردانی میکنند و در نتیجه ی آن دینی غیر از دین الله طلب میکنند؟ (ابوسعود)
به خطاب نیز قرائت شده است: یعنی به آنان بگو که آیا رویگردانی میکنید... (ابوسعود)
وَلَهُ أَسْلَمَ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا
در حالیکه با توجه به حجت و تفکر، به اختیار تسلیم وی شده اند و با شمشیر و آنچه که باعث میشود به اجبار وارد اسلام شوند مثل بالای آنها کوه گرفتن و به زور قبولاندن و با غرق کردن و در شرف مرگ قرار دادن، به الله متعال اسلام اورده اند. (ابوسعود)
ویا عده ای از آسمانیان و زمینیان مثل فرشتگان و مومنین به اختیار مسلمان شده اند و عده ای دیگر مسخر شده و مغلوب شده اند مثل کفار چراکه آنان از آنچه بر آنان مقدر شده است نمیتوانند امتناع کنند. (ابوسعود)
مومنان صالح در آنچه که مربوط به دین است اختیاری گردن مینهند و بر آنچه از تقدیر از درد و مشکلات بر آنها عارض میشود به اکراه گردن مینهند چراکه نمیتواند مانع آن شوند و اما کفار به دین الله، به زور شمشیر و یا در وقت مرگ و یا در وقت نزول عذاب به اکراه گردن مینهند. (نیسابوری)
از حسن: اختیاری گردن نهادن یعنی طوعا برای اهل آسمانها است و کرها و اجبارا برای اهل زمین است. گویم که این سخن از این جهت است که آنچه از قشر سفلی یعنی پائین هستند طبعشان رو به پایین است پس وادار کردن وی به انچه مخالف طبعش است، اکراه حساب میشود. (نیسابوری)
و در زبان صوفیه این است که کسیکه جمال الله متعال را مشاهده کند به اختیار گردن نهد و کسیکه جلال الله متعال را مشاهده کند به اکراه گردن نهد. (نیسابوری)
وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ
آنچه در آسمانها و زمین است به وی برمیگردند. (ابوسعود)
تهدید و وعید است. (ابوسعود)
پس بر اعمالتان جزا دهد. (نسفی)
قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ﴿84﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای محمد به آنان راه خود را مشخص کن و بگو: ما مسلمانان به الله متعال یگانه ایمان آورده ایم و همچنین به آنچه که بر ما نازل میشود از قرآن و بر آنچه که بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و بر یعقوب و فرزندان وی نازل شده است نیز ایمان آورده ایم و به آنچه به موسی و عیسی داده شده است نیز ایمان آورده ایم و به آنچه که به انبیاء همه ی آنها از کتاب و معجزه داده شده است ایمان آورده ایم و در ایمان آوردن و در تصدیق کردن بین آنها هیچ تفاوتی قائل نیستیم و به همه ی آنها ایمان داریم. نکته: خط مشی اسلام همین است که حقیقت را میپذیرد و به همه ی انبیاء که نبوت آنها ثابت شده است و به دست آنان معجزه ها صورت گرفته است ایمان آورده میشود و از تناقض در ایمان بدور است. بر عکس ادیان دیگر که به عده ای خاص از انبیاء ایمان میآورند و به بقیه هرچند که معجزه بیاورند و اثبات کنند ایمان نمیآورند.

مستندات
رسول الله ص را مورد خطاب قرار داده است و منظور امت ایشان میباشد یعنی به مومنان بگو: اگر اهل کتاب ایمان نمیآورند پس به آنان بگویید: به الله ایمان آورده ایم و به آنچه بر ما نازل ...... .(بحر العلوم)
به رسول الله امر کرده است که از طرف خودش و مومنان بگوید برای همین قل را مفرد آورده و آمنا را جمع آورده است. (نسفی)
و یا اینکه بخاطر نشان دادن عزت نفس خودش همانند پادشاهان به جمع سخن بگوید. (نسفی)
ملل و ادیان و اضطراب آنان در ایمان آوردن را بیان کرده و بعد رسولش را امر میکند تا این را بگوید:....
در اینجا انزل به علی و در بقره به الی متعدی شده است برای بیان این معنی است که انزال و نزول که از بالا بر رسول الله ص نازل میشود دو جهت دارد یکی از بالا امدن که در اینجا این معنی لحاظ شده است و در بقره الی که معنی به رسول الله ص بودن و منتهی شدن وحی به رسول الله ص است. (نسفی)
ایمان به الله را اول ذکر کرد چراکه اصل ایمان به انبیاء است و بعد ایمان به آنچه بر رسول الله ص نازل شده است را ذکر کرده چراکه دیگر تحریف کرده اند و راهی برای شناخت انها نیست مگر از طریق قرآن بعد انبیائی را که اهل کتاب بر وجود آنها اعتراف دارند ولی در نبوت آنها اختلاف دارند. (کبیر رازی)
واجب بودن ایمان به تمام انبیاء 1 نشان دهنده ی این است که رسول الله ص تصدیق کننده ی همه ی انبیاء است و این شرط در عهد از انبیاء بوده است. 2 آگاه کردن بر این مطلب که اهل کتاب متناقض گویی میکنند چراکه آنان به کسی که معجزه دارد را تصدیق میکنند پس این میطلبد که به همه ی انبیاء ایمان بیاورند در نتیجه تصدیق بعض و تکذیب بعض متناقض میشود. (کبیر رازی)
وَمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا
یعنی به قرآن و انزال ان بر مومنان به واسطه ی تبلیغ آن به مومنان است. (ابوسعود)
یا وقتی به یکی از یک جماعت نازل شود به مانند این است که بر همه ی آنها نازل شده است. (ابوسعود)
وَمَا أُنزِلَ عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ
از صحفی که بر اینها نازل شده است. (ابوسعود)
وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ
آنچه به موسی و عیسی داده شده است از تورات و انجیل و معجزات دیگر که به دست آنان آشکار شده است. (ابوسعود)
وَالنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ
و آنچه بر دیگر انبیاء داده شده است از انبیای مذکور و غیر مذکور. (ابوسعود)
لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ
مثل یهود و مسیحیان که در ایمان آوردن بین انبیاء فرق قائل میشوند، ما مثل آنان نیستیم و فرقی در ایمان به آنها قائل نمیشویم. (نسفی)
به تصدیق و تکذیب بین انبیاء فرقی قائل نمیشویم. (بیضاوی)
وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ
موحد و مخلص هستیم و در عبادت خود برای الله متعال شریکی قائل نمیشویم. (نسفی)
وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴿85﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسیکه غیر از دین اسلام که دین توحید و عدم شرک است و فرمانبرداری از الله متعال است، را بعنوان دین طلب کند، مورد قبول نیست و در آخرت نیز از زیان کشان است. نکته: از حضرت ادم تا قیامت یک دین است و آن دین اسلام است که در هر زمانی برای خودش پیامبری داشته است و آخرین آنها محمد رسول الله ص است که غیر آن مردود است. نکته: اینکه میفرماید از زیان کشان است بیان این مطلب است که ممکن است بگوید که خوب دینی که من میگیرم را الله قبول نکند، چه میشود؟ و دین خودم را خواهم داشت پس الله متعال بیان میکند که این عمل چیزی جز زیان در آخرت ندارد و این نیست که اختیاری باشد و فوقش بگوید بهشتش را نخواستم. چراکه اگر بهشت را قبول نکنی، منزلت جهنم است.

مستندات
وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا
کلبی : در شأن مرثد بن أبي مرثد، وطُعْمَة بن أَبَيْرق، ومقيس بن صبابة، والحارث بن سُوَيد نازل شده است که ده نفر بوده اند. (بحر العلوم)
مقاتل: دوازده نفر بوده اند. (بحر العلوم)
کسانی بودند که مرتد شده از مدینه رفته و به کفار پیوسته بودند. (بغوی)
ضحاک: یعنی از جمیع خلائق از اهل ادیان، دینی غیر از اسلام قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
دین مورد قبول نزد الله متعال، دین اسلام است غیر آن مردود هستند چراکه دین صحیح آن است که الله به آن امر کند و بدان راضی شود و بر آن پاداش دهد. (خازن)
این آیه نشان میدهد که ایمان و اسلام یکی است چراکه اسلام مقبول است و نمیشود که گفت که ایمان مقبول نیست و در سوره حجرات که بین ایمان و اسلام فرق گذاشته است، وجه توفیق بین این دو ایه اینگونه است که در این آیه منظور اسلام مصطلح شرعی است که با ایمان یکی است و در حجرات منظور اسلام لغوی یعنی تسلیم شدن است. (رازی)
فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ
کسی غیر از دین اسلام را بعنوان دین بگیرد، از وی قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ
و در آخرت نیز جزو مغبونان یعنی زیان کشان خواهد بود چراکه جایگاه خود در بهشت را ترک کرده و منزل خود را در آتش اختیار کرده است. (بحر العلوم)
اینان در آخرت از کسانی هستند که در خسارت افتاده اند و آن خسارت از ثواب محروم شدن و عذاب را حاصل کردن است. (خازن)
عکرمه: وقتی این آیه نازل شد، یهود گفتند: ما نیز مسلم هستیم پس الله متعال به رسولش وحی کرد تا به آنان بگوید که برای الله بر مردم، حج بیت الله است، و یهود حج بجای نیاوردند. (خازن)
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ ۚ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿86﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

چگونه الله متعال قومی را توفیق هدایت دهد و به راه بهشت راهنمایی کند، در حالیکه آنان خود شهادت میدادند که رسول الله بر حق است و رسول الله ص نشانه های نبوت خودش را به آنان نشان داد و بعد این برهان، آنان کفر ورزیدند و این درحالی است که الله متعال ستمگران را هدایت نمیکند و توفیق نمیدهد. نکته: توفیق هدایت وقتی برای انسان حاصل میشود که خود خواهان آن باشد ولی کسیکه خودش دنبال هدایت شدن نباشد و بلکه به دنبال به کرسی نشاندن باطل خود باشد، الله نیز کمکی در توفیق یافتن وی نخواهد کرد چراکه خودش این را نخواسته است.

مستندات
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ
چگونه الله اینان را به حق هدایت کند. (ابوسعود)
بعضی گفته اند: این اشخاص همان ده نفر هستند که بعد اسلام مرتد شدند و به اهل مکه پیوستند. (ابوسعود)
بعضی نیز گفته اند: منظور یهود قریظه و بنی نضیر و کسانی که در دین اینان بوده اند که قبل بعثت رسول الله ص به ایشان ایمان آوردند و بعد بعثت کافر شدند. (ابوسعود)
چگونه به آنان رحم کرده و آنان را از عذاب نجات دهد در حالیکه ... (بحر العلوم)
چگونه آنان را بیامرزد در حالیکه .... (بحر العلوم)
وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ
در حالیکه خودشان شهادت داده بودند که رسول حق است وبعد اینکه معجزات و قرآن را دیده بودند. (نسفی)
دور دانستن آنان از هدایت است چراکه کسیکه بعد وضوح حق از آن کنار بکشد در گمراهی فرورفته و از هدایت دور خواهد بود. (ابوسعود)
و بعضی گفته اند: نفی و انکار هدایت از کسانیکه از دین برگشته اند است که مقتضای آن این است که از مرتد توبه اش قبول نشود. (ابوسعود)
معنی این آیه احتمال دارد اینگونه باشد:
الف: الله متعال کسانی را عناد میورزند و تکبر میورزند را هدایت نمیکند بلکه متواضعان را هدایت میکند.
ب: در علم الله متعال کسانی هستند که هدایت نمییابند پس الله متعال آنان را هدایت نخواهد کرد ولی کسانی را که در علم الله هدایت قبول میکنند را الله متعال هدایت خواهد کرد.
ج: وقتی بر کفرشان بمیرند آنان را به راه بهشت هدایت نمیکند.
د: وقتی گمراهی را انتخاب میکند آنان را هدایت نمیکند.
ه: از آن جهت که آنان گمراهی را اختیار کرده اند آنان را برای هدایت معونت و یاری نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
یعنی کسانی را که به خویشتن ظلم کرده اند با اخلال در فکر خودشان و وضع کفر بجای ایمان، را هدایت نمیکند، حال چگونه هدایت کند کسانی را که حق برایش آمده باشد و آن را شناخته باشد بعد روی گردان شود. (ابوسعود)
أُولَٰئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ﴿87﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آن کسانیکه بعد ایمان کفر ورزیدند با ان صفاتی که داشتند، بر آنان عذاب و لعنت الله و لعنت فرشتگان و لعنتهای مردم، ثابت است.

مستندات
یعنی کسانیکه بعد ایمان کفر ورزیدند، (خازن)
بر آنان سخط الله یعنی نارضایتی و ناخوشنودی وی تعالی است. (بحر العلوم)
بر آنان طرد شدگی و دور افتادن از رحمت الهی است وبر آنان خذلان است. (بحر العلوم)
گفته شده است: الله متعال آنان را به قول لعنت کند. (بحر العلوم)
وقتی کسی دیگری را لعنت کند و آن مورد لعن واقع شده، مستحق آن نباشد آن لعنت به کفار برمیگردد. (بحر العلوم)
گفته شده است: لعن مردم این استکه اگر از دین خودشان نباشد در دنیا لعنت میفرستند و اگر دین خودشان باشد، در آخرت آنان را لعنت خواهند کرد. (بحر العلوم)
لعنت الله یعنی عذاب الله. (تاویلات اهل سنت)
لعنت الله یعنی ناامیدی آنان از رحمت الله و بخشش وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت)
لعنت فرشتگان این است که وقتی اهل عذاب از انان تخفیف در عذاب را میخواهند، فرشتگان جواب میدهند که شما در آتش ماندگار هستید. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند که بر آنان دعای لعن میکنند. (تاویلات اهل سنت)
لعنت مومنان نیز همان جوابی است که در وقت درخواست اهل جهنم از اهل بهشت که به آنان از این نعمتها بدهند، مومنان جواب میدهند که این بر کفار حرام است. (تاویلات اهل سنت)
وجه لعن جمیع انسان ها این است که هرکس کسی را که بر باطل باشد و بر کفر باشد را لعنت میکند در حالیکه کفار خودشان نمیدانند که این بر باطل و این کافر خودشان هستند. (کبیر رازی)
خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ ﴿88﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این اشخاص در لعنت یعنی اثر لعنت که همان آتش و عذاب باشد، جاودان خواهند بود و برای انان تخفیف و کم کردن عذابی نیست و دیگر اینکه در اثنای این عذاب مهلتی و تاخیری نیز در کار نیست.

مستندات
خَالِدِينَ فِيهَا
جاودانه در لعنت هستند. (ابوسعود)
جاودانه در عذاب هستند. (ابوسعود)
در آتش هستند. (ابوسعود)
لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ
وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ
و به آنان مهلت داده نمیشود. (ابوسعود)
عذاب انان نه تخفیف داده میشود و نه تاخیری در عذاب انان است به اینکه یک وقت عذاب باشد و دیگر بار نباشد. (کبیر رازی)
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿89﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

مگر کسانی که توبه کنند یعنی از کفر و کار بد خود برگردند و خود و آنچه باعث فساد آن شده اند را اصلاح کنند پس قطعا الله امرزنده و مهربان است. توضیح: آنچه از عذاب و عدم بخشش برای کفار و مرتدان بوده و تخفیفی در حق انان در کار نبوده است، برای کسی است که بر کفر مرده باشد ولی کسانی که از کردار بد خود برگردند و عمل صالح انجام داده و واقعا وارد اسلام شود، الله متعال نیز صفت آمرزندگی و بخشندگی و مهربانی خود را به آنان عیان خواهد کرد.

مستندات
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ
بعد توبه را از آیه ی قبلی استثناء کرده و میفرماید: (بحر العلوم)
یعنی بعد مرتد شدن آنان و کفر شان. (خازن)
قضیه این است که وقتی حارث بن سوید به پیش کفار رفت از کرده ی خود پشیمان شد و به قومش پیام فرستاد که از رسول الله ص سوال کنند که آیا راهی برای توبه هست؟ و قوم وی چنین کردند و این آیه نازل شد و این پیغام را همراه برادرش و یک مرد دیگر فرستاد و به مدینه برگشت و توبه کرد و رسول الله ص توبه اش را قبول کرد و اسلامش نیک گشت. (خازن)
بعد آن کفر عظیم و ارتداد. (نسفی)
این آیه دال بر این مطلب است که توبه ی مرتد قبول کرده میشود. (تاویلات اهل سنت)
وَأَصْلَحُوا
یعنی به توبه ی خود عمل صالح افزودند. پس نشان میدهد که توبه ی تنها کافی نیست و بلکه عمل صالح نیز لازم است. (خازن)
اصلاح شوند بعد کفر. (بحر العلوم)
گفته میشود: کسانی را که به فساد کشیده اند را اصلاح کنند. (بحر العلوم)
گفته اند: باطن خود را با مراقبه به حق اصلاح کردند و ظاهر خود را با خلق اصلاح کردند با انجام طاعات. (خازن)
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ
آمرزنده است آنچه را که از آنان سر زده است از کفر. (بحر العلوم)
آمرزنده ی زشتیهای آنان در دنیا با پوشاندن آن است. (خازن)
غفور است با برداشتن عذاب از انان. (خازن)
رَّحِيمٌ
در آخرت با بخشیدن، مهربان است (خازن)
رحیم است به عطای ثواب به آنان. (خازن)
و بعد توبه کردن آنان، الله متعال مهربان است. (بحر العلوم)
کلبی و مقاتل: بعد نزول آیه که رخصت به توبه داده است، برادر حارث بن سوید به حارث نوشت: الله متعال بر شما توبه عرضه کرده است و حارث نیز توبه کرد و برگشت. (بحر العلوم)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ ﴿90﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانی که کفر ورزیدند و بعد آن بجای توبه بر کفر خود افزودند و بر کفر ماندند، از آنان توبه های در کفر آنان و توبه در وقت ناامیدی و توبه از گناه در وقت کفر انان و ایمان قبل بعثت محمد، از آنان قبول کرده نشود و کسانیکه کردار آنان چنین باشد، ثابتان بر گمراهی خود هستند.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا
وقتی خبر قبول توبه ی حارث ، به مرتدانیکه به مکه رفته بودند رسید، گفتند: پس ما در مکه میمانیم هرچند وقت که خواستیم و بعد اگر نظرمان عوض شد، بر خواهیم گشت پس در حق ما نیز همانند آنچه در حق حارث نازل شد، نازل خواهد شد. پس این آیه نازل شد و بیان داشت مادامیکه بر کفر باشند، توبه ی آنان قبول کرده نشود.(بحر العلوم)
منظور از زیادت کفر، بر کفر مردن آنان است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: کسانیکه به عیسی کفر ورزیدند و بعد با کفر به محمد، بر کفر خود افزودند. (تاویلات اهل سنت)
ازدیاد کفر منظور کسانی هستند که مرتد شده و به مکه رفتند و گفتند منتظر میمانیم تا بر محمد، حوادث روزگار فرا برسد و هلاک شود. (کبیر رازی)
منظور کسانی هستند که مرتد شدند وبعد گفتند بر میگردیم و اظهار ایمان میکنیم و راه نفاق را در پیش گرفتند. (کبیر رازی)
لَّن تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ
از آنان توبه ای که قبلا کرده بودند و بعد ترک توبه کرده بودند را، آن توبه را قبول کرده نشود. (تاویلات اهل سنت)
آن توبه ی زبانی آنان که با قلب نبوده است، توبه حساب نمیشود تا قبول کرده شود. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: منظور کسانی هستند که در علم الله توبه نمیکنند پس الله متعال اینجا خبر میدهد که توبه ی انان دیگر مقبول نیست. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: توبه ی در وقت مرگ از آنان قبول کرده نشود. (تاویلات اهل سنت)
مساله ای که در این آیه وجود دارد عدم قبول توبه است در حالیکه وقتی توبه بر اساس شرایط آن رخ دهد توبه پذیرفته میشود و برای همین مفسران در معنی این آیه اختلاف کرده اند. (کبیر رازی)
و مناسب این است که اگر بعد توبه کفر بورزند، آن توبه ی قبلی از آنان پذیرفته نیست. (کبیر رازی)
یعنی ایمان آنان به محمد که قبل بعثت ایشان، بوده است، از آنان قبول کرده نشود. (التیسیر ابی حفص)
ابوالعالیه: توبه ی از گناه آنان پذیرفته نشود ما دامیکه بر کفر باشند. (التیسیر ابی حفص)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ
ابن عباس: آنان قلبا بر گمراهی خود ثابتان هستند. (التیسیر ابی حفص)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَىٰ بِهِ ۗ أُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ ﴿91﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانیکه در زندگی خود کفر ورزیدند و بر کفر مردند، در آخرت از آنان فدیه ای قبول کرده نشود هرچند این فدیه باندازه ی کل زمین باشد، و بر این موصوفان، عذابی دردناک است و آنان را یاوری نیست تا که عذاب را از آنان بردارد ویا کم کند. نکته: با توجه اقوال مطرح شده در از تفاسیر دو نکته در مورد کفار است الف: هرچند دنیا کار خیر انجام دهند، در آخرت برای آنان سودی ندارد. ب: بر فرض محال در آخرت اموالی به اندازه ی کل دنیا طلا داشته باشند که محال است داشته باشند، از آنان پذیرفته نشود.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ
از ابن عباس: وقتی رسول الله ص، مکه را فتح کردند، یاران حارث بن سوید، وارد اسلام شدند و این آیه در حق کسانیکه از بین آنان بر کفر مرده بودند، نازل شد. (خازن)
این ایه در حق تمامی کسانیکه بر کفر مرده اند چه یهود و چه مسیحی و چه بت پرست، است. (خازن)
فَلَن يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِم مِّلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَىٰ بِهِ
کلبی: یعنی به وزن زمین هم طلا بدهند. (بحر العلوم)
یعنی به اندازه ای باشد که مشرق و مغرب زمین را پر کند. (خازن)
یعنی اگر به الله با فدیه دادن اندازه ی زمین از طلا به الله تقرب بجوید نیز از وی قبول کرده نشود. (خازن)
گفته اند: اگر کافر در دنیا تا این اندازه نیز انفاق کند، برای وی در آخرت سودی ندارد. (خازن)
اگر بخواهد با فدیه ی این اندازه خود را از عذاب نجات دهد، باز قبول کرده نشود. (خازن)
مقاتل: وقتی کافر در آخرت عذاب را میبیند ارزو میکند که ای کاش به اندازه ی زمین، طلا داشت تا آن را فدیه داده خود را از عذاب خلاص کند پس اگر آن را فدیه دهد نیز از وی قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
رسول الله ص: در آخرت به کافر گفته میشود: الله متعال به کمترین اهل جهنم از روی عذاب میفرماید: آیا حاضری که به اندازه ی زمین از طلا فدیه دهی تا از عذاب خلاص شوی؟ اهل جهنم جواب دهد: بله، فدیه خواهم داد. الله متعال میفرماید: من از تو در دنیا چیزی آسانتر از این از تو خواستم در حالیکه تو در پشت حضرت آدم بودی، و آن شرک نیاوردن بود ولی تو از هر چیزی به جز شرک، ابا ورزیدی. (خازن)
أُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
برای آن موصوفان به صفات شنیعه، عذابی دردناک است. (نسفی)
وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ
و برای آنان مانعانی از عذاب نیست. (خازن)
و آنان را یاوری برای دفع عذاب یا تخفیف عذاب نیست. (نسفی)
لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ۚ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ ﴿92﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به حقیقت نیکی و به جزای نیکی نخواهید رسید مگر اینکه از آنچه که دوست دارید، در راه الله متعال و برای کسب رضای الله، صدقه و انفاق کنید، و هرآنچه که انفاق میکنید را الله متعال به آن داناست. نکته: یاداوری دانایی الله متعال به انفاق ما نکته ای بس مهم را تذکر میدهد و آن اینکه خیلی از ما وقتی میخواهیم کار خیری انجام دهیم، عکس العملی که طرف نشان خواهد داد یادمان میآید و چه بسا بخاطر قدرنشناس دانستن طرف، از کمک به وی خودداری کنیم، درحالیکه اگر یادمان بیاید که الله میداند که ما برای کسب رضایت وی تعالی انجام میدهیم دیگر به عکس العمل طرف، نظر نخواهیم کرد و همین امر باعث میشود که اخلاق انفاق و کمک در جامعه فراگیر شود و چه دشمنی هاییکه به دوستی تبدیل خواهد شد.

مستندات
لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا
وقتی الله متعال در آیه ی قبل بیان داشت که انفاق کافر سودی برایشان ندارد، در این آیه طریقه ی انفاق را برای مومنان نشان میدهد تا بر آن اساس انفاق داشته باشند. (کبیر رازی)
و بیان داشت که وقتی از آنچه خودش دوست دارد انفاق کند از جمله ی ابرار خواهد بود و در آیه ای دیگر بیان میدارد که ابرار در بهشت هستند. (کبیر رازی)
به بر رسیدن دو معنی دارد: الف: اینکه جزو ابرار شوند و ب: اینکه به ثواب و بهشت برسند. (کبیر رازی)
بعضی بر را به تقوی و بعضی دیگر به طاعت بعضی دیگر به خیر تفسیر کرده اند. (بغوی)
ابن عباس: منظور از انفاق کردن، زکات است. (کبیر رازی)
حسن: هرآنچه مومن برای کسب رضای الله انفاق کند، جزو همین فرموده ی الله متعال است. (کبیر رازی)
واحدی از مجاهد و کلبی روایت کرده است که این آیه با آیه ی زکات منسوخ شده است و این قول به نهایت دور از صواب است چراکه انفاق از آنچه دوست داریم، هیچ منافاتی با زکات ندارد. (کبیر رازی)
به حقیقت بر (نیکی) نخواهید رسید مگر اینکه... (نسفی)
مِمَّا تُحِبُّونَ
منظور از مال انفاق کردن است. (کبیر رازی)
منظور هبه ندهد مگر هبه ای خوب و عالی باشد. (کبیر رازی)
منظور از آنچه بدان نیاز داری خیرات کنی. (کبیر رازی)
عطاء: به شرف دین و تقوی نخواهید رسید مگر اینکه صدقه دهید در حالیکه خودتان سالم و حریص بر مال هستید. (بغوی)
وَمَا تُنفِقُوا مِن شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ
یعنی هرچه انفاق کنید کم یا زیاد الله پاداش خواهد داد چراکه به انفاق شما داناست. (کبیر رازی)
یعنی الله متعال میداند که شما به چه جهت انفاق میکنید و باعث انفاق چه چیزی است را نیز میداند. (کبیر رازی)
الله میداند که چه چیزی را با وجود دوست داشتن آن انفاق میکنید و چه چیزی را با وجود کراهت از آن چیز انفاق میکنید را میداند وبر آن اساس جزایتان خواهد داد. (کبیر رازی)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود