0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَىٰ نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ ۗ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿93﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

تمامی خوردنی های مورد نزاع یهود بر آنان قبل اینکه تورات برآنها نازل شود حلال بود بغیر از آنچه یعقوب بر خود حرام کرده است. پس ای محمد به آنان بگو که تورات را بیاورید و آن را بخوانید، اگر در ادعای خودتان صادق هستید، تورات را خواهید خواند. نکته: در بحث احتجاجاتی که در قرآن با اهل کتاب آمده است نکته این است که در آن زمان اهل کتاب جوابی برای آن نداشتند و اگر از آنان کتاب درخواست میکرد، آنان از آن عاجز میشدند ولی اگر همین نکته را به اهل کتاب این زمان مطرح شود، کم نمیآورند و حتما تورات را خواهند آورد و خلاف ادعای قرآن را ثابت خواهند کرد و این چیزی را ثابت نمیکند مگر تحریف کتاب آنان را چراکه چگونه میشود که در وقت گرماگرم نزاع و در وقتی که توانایی انان بر رد محمد و کتابش داشتند اینکار را نکرده و نتوانستنتد که مباهله کنند و نتوانستند ادعای محمد وکتابش را رد کنند ولی امروز به راحتی و به صراحت قادر بر رد کردن هستند. آیا جای تعجب نیست که چنین چیزی رخ داده است؟

مستندات
كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِّبَنِي إِسْرَائِيلَ
انواع خوردنی ها برای بنی اسرائیل حلال بود. (ابوسعود)
تمامی خوردنی های مورد نزاع، برای بنی اسرائیل حلال بوده است. (نسفی)
ابن عباس: تمامی خوردنی ها بغیر از مردار و خون و خوک، بر آنان حلال بوده است. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَىٰ نَفْسِهِ
مگر آنچه یعقوب بر خود حرام گرداند. (ابوسعود)
و آن گوشت و شیر شتر بود. (ابوسعود)
در مورد حرام کردن آن به خود گفته اند: بیماری عرق النسا داشته است و نذر کرد اگر از آن شفا یابد، غذایی را که دوست دارد را بر خود تحریم کند و گوشت و شیر شتر را دوست داشته است. (ابوسعود)
از ضحاک: یعقوب نذر کرده بود که اگر الله متعال به وی دوازده فرزند عطا کند و به بیت المقدس سالم برسد، آخرین فرزند را قربانی کند و در راه رسیدن به بیت المقدس، فرشته ای از فرشتگان سر راه وی ایستاده و از یعقوب خواست تا با وی کشتی بگیرد و تا صبح ادامه داشت و در آخر فرشته پای یعقوب را فشرد و یعقوب دچار عرق النسا شد و فرشته گفت: من فرشته هستم و اگر میخواستم بر تو چیره میشدم ولی هدف این بود که تو دچار بیماری شوی تا فرزند
آخرت را ذبح نکنی، این راهی است که الله متعال سر راه تو قرار داده است تا از نذرت راه خروج بدون ذبح فرزند پیدا کنی و وقتی یعقوب به بیت المقدس رسید، خواست که فرزندش را ذبح کند و فرشته آمده و به وی یادآوری کرد که از نذرت رها شده ای. (بغوی)
بعضی نیز گفته اند: با توصیه ی پزشکان بوده است. (ابوسعود)
یهود ادعا داشتند که گوشت و شیر شتر را تورات بر انها حرام گردانیده است. (تاویلات اهل سنت)
کسانیکه اجتهاد پیامبر را جائز میدانند به این آیه استدلال کرده اند. (ابوسعود)
و مانعین اجتهاد پیامبر جواب داده اند که این کار با اذن الله متعال بوده است. (ابوسعود)
مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ
این حلالیت خوردنی ها قبل نزول تورات بوده است. (ابوسعود)
این تحریم یعقوب قبل انزال تورات بوده است. (ابوسعود)
وقتی تورات نازل شد، بخاطر ستمگری که بنی اسرائیل از خود نشان دادند، بعضی چیزها بر آنها حرام گردانیده شد. (ابوسعود)
وقتی الله متعال در قرآن به یهود بیان داشت که بعضی اشیاء بخاطر ظلم شما بر شما حرام گردانیده شده است، یهود ادعا کردند که این تحریم بخاطر خلاف ما نبوده است بلکه در زمان نوح و ابراهیم و انبیای بعد وی نیز حرام بوده است، این آیه در رد این ادعای واهی آنان بوده است. (ابوسعود)
برای غلبه بر یهود، که ادعا داشتند که نسخ در شریعت نیست و در رد طعن آنان بود که این محمد ادعا میکند که بر دین ابراهیم است در حالیکه گوشت شتر و شیر آن را حلال میداند، پس آیه بیان میدارد که در وقت حضرت ابراهیم حلال بوده است. (ابوسعود)
قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا
به پیامبر خود امر میکند که با آنان با کتاب خودشان استدلال کند و بیان کند که آنچه بر بنی اسرائیل حرام شده است بخاطر ظلم آنان بوده است و هر بار که گناهی انجام میدادند، بعضی از اشیاء طیب و حلال ، حرام میگشت و این برای عقوبت و تنبیه آنان بوده است. (ابوسعود)
و امر کرد تا تورات را بیرون اورده و آن را تلاوت کنند تا دروغ آنان آشکار گردد. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
اگر ادعای شما مبنی بر اینکه این تحریم از قدیم بوده است پس تورات را بیاورید تا مشخص شود. (ابوسعود)
روایت شده است که یهود نتوانستند تورات را بیاورند و از این جهت صدق نبی ص آشکار گشت و یهود خوار شدند و برگشتند. (ابوسعود)
و در این آیه دلیل است بر اینکه احکام دچار نسخ میشوند. (ابوسعود)
فَمَنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿94﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس کسیکه حکمی را به دروغ به الله نسبت دهد، بعد اینکه حقیقت آشکار شد، پس آن عده همان ظالمانی هستند که به خود و پیروان خود، ستم کرده اند.

مستندات
فَمَنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
کسیکه بر الله دروغ بربندد و گمان کند که این تحریم برای ابراهیم نیز بوده است. (نسفی)
مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ
بعد اینکه حجت قاطع آن را رد کرد و بر انان الزام کرده شد. (نسفی)
فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
اینان کسانی هستند که مکابره کرده و انصاف ندارند و به معجزات اعتنا نمیکنند. (نسفی)
اینان کسانی هستند که به خود ظلم کرده اند. (بحر العلوم)
اینان مستحقان عذاب هستند چراکه این کفر آنان ظلم به خودشان و ظلم به کسانیکه آنان باعث گمراهی انها شده اند، میباشد. (خازن)
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ ۗ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴿95﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای محمد بگو: الله راست گفت و شما ای یهود دروغ گفتید پس از دین ابراهیم که دین حق است تبعیت کنید و آن دین دینی غیر از دین محمد نیست و از ادیان دیگر به کنار است و از مشرکان نبوده است.

مستندات
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ
ای محمد بگو: الله در مورد آنچه از تحریم یعقوب فرموده است، الله راست گفته است و قول یهود باطل گشته است. (خازن)
بگو که الله راست گفته است که بقیه ی خوردنی های حرام شده بر یهود، برای آنان حلال بوده است و این ظلم یهود بود که باعث تحریم آنان شده است. (خازن)
بگو که الله راست گفته است که تحریم آن در تورات نیست. (بحر العلوم)
الله راست گفت وقتی که فرمود: ابراهیم نه یهودی بود و نه مسیحی. (بحر العلوم)
فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا
یعنی از آنچه محمد بدان شما را میخواند، تبعیت کنید. (خازن)
ملت ابراهیم که همان اسلام است و آن دین صحیحی که محمد و پیروانش بر آن هستند. (خازن)
از ملت ابراهیم که مخلص و مستقیم بود تبعیت کنید و از گوشت و شیر شتر تغذیه کنید همچنانکه ابراهیم چنین میکرد و چیزی را بر اساس هوای نفس خود، بر خود تحریم نکنید. (بحر العلوم)
وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
یعنی ابراهیم بر دین آنان نبوده است. (بحر العلوم)
یعنی در کنار الله چیز دیگری را اله نخوانده است و غیر از الله متعال را عبادت نکرده است. (کبیر رازی)
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ ﴿96﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا اولین خانه ای که برای مردم از برای عبادت مردم نهاده شد، آنی است که در مکه بنا شده است آن پر برکت است و آن هدایت برای عالمیان است.

مستندات
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ
بیان کفری دیگر از یهود است بعد اینکه حلال بودن بعضی از خوردنی ها را بیان کرد. (ابوسعود)
سبب نزول آیه این است که یهود به مومنان گفتند که چرا به سنگ طواف میکنید و به طرف آن نماز میگذارید و خودشان بیت المقدس را تعظیم میکردند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
کلبی: حضرت آدم کعبه را بنا کرده است و در زمان طوفان نوح به آسمان ششم موازی کعبه برده شد و هر روز هفتاد هزار فرشته بر ان داخل میشدند، فرشتگانی که قبلا یک بار نیز وارد نشده بودند.(بحر العلوم)
یهود به مسلمانان گفتند: بیت المقدس قبله ی ما از کعبه افضل است چراکه قدیمی تر است و محل مهاجرت انبیاء است و مومنان گفتند که کعبه افضل است و این آیه نازل شد. (بغوی)
وقتی یهود به مسلمانان گفتند که قبله ی ما قبل قبله ی شما است، این آیه نازل شد. (نسفی)
مقاتل: اولین مسجدی که برای مومنان وضع شد. (بحر العلوم)
در اینکه اولین مکان برای عبادت بودن، بالاتفاق است ولی آیا قبل آن نیز خانه هایی بوده اند یا خیر دو مذهب مخالف هم هستند. (العز بن عبدالسلام)
گفته میشود: اولین موضعی که خلق شد، موضع کعبه بوده است که بعنوان قبله برای مردم خلق شده است. (بحر العلوم)
گفته شده است که اول بار حضرت ابراهیم آن را بنا کرده است. (بیضاوی)
گفته شده است که قبل آدم نیز خانه ای در موضع آن بوده که به آن ضراح گفته میشده که فرشتگان به آن طواف میکردند و بعد هبوط آدم به طواف و حج آن مامور گشت. (بیضاوی)
بعضی گفته اند: منظور اولین بیت مشرف است نه اینکه اولین به زمان باشد. (بیضاوی)
اولین خانه ی مبارکی که برای مردم نهاده شد. (تاویلات اهل سنت)
اولین بقعه ایکه خلق شد موضع مکه بوده و از آنجا زمین گسترش یافته است. (تاویلات اهل سنت)
لَلَّذِي بِبَكَّةَ
کلبی: بکه نامیده شدن از بک به معنی ازدحام مردم است. (بحر العلوم)
زجاج: بکه همان موضع کعبه است و اطراف آن مکه است. (بحر العلوم)
قتبی: مکه و بکه به یک معنی هستند و باء و میم از همدیگر بدل میشوند. (بحر العلوم)
گفته میشود: بکه موضع مسجد و مکه شهر آن است. (بحر العلوم)
بکه است چراکه گردن ظالمان را میشکند و اگر ظلم میکردند بدون مهلت در هم کوبیده میشدند. (العز بن عبدالسلام)
مُبَارَكًا
آن برکت است و آمرزش است. (بحر العلوم)
چراکه قصد کنندگان آن ثواب میبرند. (العز بن عبدالسلام)
و یا بخاطر اینکه همه چیز حتی وحوش نیز در آن امنیت دارند. (العز بن عبدالسلام)
خیر کثیر است برای کسیکه حج و عمره بجای میآورد و در آن اعتکاف میکنند. (بیضاوی)
وَهُدًى لِّلْعَالَمِينَ
و قبله است برای کسانیکه به طرف آن نماز میگذارند. (بحر العلوم)
فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ ۖ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا ۗ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ۚ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ ﴿97﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

در این حرم و بیت الله، نشانه هایی واضح و آشکار است از جمله ی آنها اینکه مقام ابراهیم در آن است و هرکس به آن داخل شود، در امان است، و برای الله متعال بر گردن مردم، قصد و زیارت بیت الله است، کسیکه کفر ورزد، پس الله متعال از جمیع جهانیان و عالمیان، بی نیاز است. نکته: تنها فرق دین اسلام با دیگر ادیان در عبادات و مراسم همین حج است بخاطر همین است که فریضه ی حج از طرف دشمنان اسلام، مورد هجمه ی بسیار قرار میگیرد و شبهه افکنی ها میشود. نکته: همچنانکه در اسلام حرم مکه امن بوده است، در زمان جاهلیت نیز چنین بوده است. نکته: مکه چیزی دارد که مردم را به خودش جلب میکند والا جایی برای تفریح نیست و جای خوش آب و هوا نیست تا مردم برای تفریح یا خوشگذرانی به آنجا بروند.

مستندات
فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ
یعنی در آن علامات و نشانه هاست از قبیل حجر الاسود و حطیم. (بحر العلوم)
در آن نشانه های واضح است که بر کسی پوشیده نیست. (نسفی)
که اگر در آنها تامل کنند، هدایت خواهند یافت. (تاویلات اهل سنت)
مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ
از جمله ی آن آیات، مقام ابراهیم است. (بحر العلوم)
از مجاهد: مقام ابراهیم، جای پای ابراهیم است. (بحر العلوم)
وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا
کسیکه به حرم داخل شود، در امان است طوری که اگر در بیرون حرم، بر وی قتل واجب شده باشد از آن رانده نشود. (بحر العلوم)
کسی که جنایتی انجام دهد و بر حرم داخل شود به وی تعرض نشود ولی از آب و غذا و تجارت با وی امتناع کرده شود تا خودش مجبور به خروج از حرم شود. (نسفی)
منظور از امن، در امان بودن از آتش است چراکه رسول الله ص فرموده اند: کسیکه در یکی از دو حرم فوت کند در روز قیامت مبعوث شود در حالیکه از آتش در امان است. (نسفی)
رسول الله ص: کسیکه بر گرمای مکه یک لحظه صبر کند آتش جهنم از وی به اندازه ی دویست سال راه از وی دور شود. (نسفی)
وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ
حج به کسر حاء و فتح آن هردو به یک معنی هستند. (بحر العلوم)
مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا
سبیلا یعنی بلاغا به معنی رسیدن یعنی بر کسی که بر رسیدن به مکه استطاعت دارد. (بحر العلوم)
استطاعت عبارت از توشه ی راه و مرکب و تخلیه ی طریق است. (بحر العلوم)
برای الله بر گردن مردم، فریضه ی حج است. (بحر العلوم)
کسیکه توشه و مرکب داشته باشد، بدون صحت جسم، امکان رسیدن به بیت الله برای وی نخواهد بود برای همین است که رسول الله ص در وقت سوال از استطاعت سبیل فرمودند: منظور زاد وراحله است. و به صحت بدن اشاره ای نکردند. (ابوسعود)
وَمَن كَفَرَ
کسیکه حج را واجب و فرض نداند. (بحر العلوم)
و یا کسیکه به نعمت الله، کفران و ناسپاسی کند و بخاطر صحت جسم و فراخ روزی که به وی عطا شده است، حج بجای نیاورد. (نسفی)
رسول الله ص اهل ادیان را جمع کرد و فرمودند: الله متعال بر شما حج بیت الله را فرض گردانده است. پس به ایشان یک ملت ایمان آوردند و آنها همان مسلمانان هستند وبقیه کافر شدند و گفتند: ایمان نمیآوریم و به سوی ان نماز نمیگذاریم و حج نکنیم. پس این آیه نازل شد. (نسفی)
بجای گفتن اینکه کسکیه حج نکند، کسیکه کفر ورزد، آورده است تا موکد بودن وجوب حج را برساند و سخت گرفته شدن بر تارک حج را بیان کند. (ابوسعود)
فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ
الله از کسیکه حج انجام میدهد و از کسیکه حج انجام نمیدهد، بی نیاز است. (بحر العلوم)
از رسول الله ص در خطبه ی خودشان فرمودند: ای مردم الله متعال حج را بر کسی که استطاعت سبیل دارد، فرض گردانیده است پس اگر کسی آن را انجام ندهد پس اگر خواست یهودی یا نصرانی یا مجوسی بمیرد مگر کسیکه بیمار باشد و یا سلطان ظالم مانع وی شود. آگاه باشید برای تارک حج، از شفاعت من برای وی نصیبی نیست و بر حوض من نیز داخل نشود. (بحر العلوم)
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَىٰ مَا تَعْمَلُونَ ﴿98﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای محمد بگو: ای اهل کتاب، چرا به نشانه هاییکه الله متعال برای ایمان شما گذاشته است، کفر میورزید در حالیکه الله متعال شاهد اعمال شماست.

مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ
اهل کتاب یعنی یهود و مسیحیان. (ابوسعود)
با عنوان اهل کتاب مورد خطاب قرار گرفتن آنان برای نشان دادن زشتی حال آنان در کفر است چراکه با وجود موجب ایمان باز کفر ورزیده اند. (ابوسعود)
آیات الله منظور محمد و قرآن و براهین است. (تاویلات اهل سنت)
آیات سمعی و عقلی که بر صدق محمد دلالت دارند را کافر میشود؟ (بیضاوی)
سوال انکاری است چراکه هیچ سببی برای کفر آنان نیست. (ابوسعود)
وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَىٰ مَا تَعْمَلُونَ
سخنی برای وعید و تهدید است و به آنان از کردارشان خبر میدهد تا مواظب کردار خود باشند. (تاویلات اهل سنت)
درحالیکه الله بر اعمال شما شاهد است و بر اساس آن شما را جزا خواهد داد. (نسفی)
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿99﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای محمد به اهل کتاب بگو: چرا مانع ورود به دین الله میشوید و سعی میکنید کسانی را که ایمان اورده اند را منصرف کنید و دنبال عیب و ایراد در دین هستید تا از این طریق مردم را از دین منحرف کنید، در حالیکه خودتان گواه هستید که این دین حق است. و الله نیز از کردار شما غافل نیست و بر آن اساس شما را جزا خواهد داد. نکته: در امور دین هرکس به هر نیتی به آن نگاه کند، دنبال همان خواهد رفت و برای همین است که اکثر معاندین و مستشرقین با اینکه در دین مطالعه میکنند ولی هدایت نصیبشان نمیشود چراکه اینان دنبال حقیقت نیستند بلکه دنبال این هستند که شبهه پیدا کنند تا بتوانند از آن طریق عده ای را گمراه کنند و از دین منحرف کنند. در مقابل در بین مسلمانان نیز کسانی هستند که دنبال تحقیق نبوده بلکه تابع ایمان دیگران هستند پس این افراد هستند که در معرض اعراض از دین هستند چراکه دنبال حقیقت نیستند.

مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ
چرا مردم را از دین الله که اسلام است منصرف میکنید. (بحر العلوم)
چرا از حج منصرف میکنید. (بحر العلوم)
صد آنها از دین الله این بود که القای شبهه میکردند و مردم را به شک میانداختند و همچنین با انکار صفت محمد ص بوده است. (خازن)
آنان یهود بودند که بین اوس و خزرج، با یاداوری جنگهاییکه بین دو قبیله رخ داده بود، بین آنان فتنه انگیزی میکردند. (العز بن عبدالسلام)
مَنْ آمَنَ
کسانی را که ایمان آورندند را چرا منصرف میکنید. (خازن)
کسانی را که از روی تقلید ایمان آورده اند را منصرف میکنید، چراکه کسانی که از تعقل ایمان آورده اند، را کسی نمیتواند مانع شود. (تاویلات اهل سنت)
تَبْغُونَهَا عِوَجًا
ابوعبیده: عوج به کسر عین: انحراف در دین و قول و عمل را گفته میشود و به فتح به دیوار و شخص ایستاده که کج شده باشد،گفته میشود. (بغوی)
تغیّر و زیغ را، میطلبید. (بحر العلوم)
یعنی چرا در راه الله با القای شبهه بر ضعیفان ، کجی و میل از حق را ، میطلبید؟ (خازن)
دنبال این هستید که در دین کجی پیدا کرده یعنی طوری رفتار میکنید که انگار در دین کجی وجود دارد و از این طریق مردم را به شبهه میافکنید. (بیضاوی)
وَأَنتُمْ شُهَدَاءُ
درحالیکه خودتان شاهد هستید که در تورات چنین است. (بحر العلوم)
درحالیکه میدانید دینی غیر از اسلام مقبول نیست. (خازن)
درحالیکه معجزاتی که رسول بودن محمد را تایید میکند را مشاهده میکنید. (خازن)
درحالیکه میدانید که کسی قصد انحراف از دین اسلام نکند مگر اینکه گمراه و گمراه کننده باشد. (نسفی)
درحالیکه عقلاء هستید. (العز بن عبدالسلام)
وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
از کتمان صفات محمد، غافل نیست. (بحر العلوم)
از صد دینی که انجام میدهید غافل نیست و این سخن تهدید سختی است. (نسفی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ ﴿100﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید اگر شما از گروهی از اهل کتاب، اطاعت کنید، شما را بعد اینکه ایمان آوردید، از دینتان شما را برمیگردانند. نکته: ذکر فریق به معنی گروه از این جهت است که بین فرق آنها تفاوتی نیست و همه ی آنان دنبال گمراه کردن و برگرداندن شما از دینتان هستند پس امید داشتن اینکه فرقه ای از آنان در مقابل اسلام، با دیگری فرقی داشته و دوست باشند، امیدی باطل است.

مستندات
خطاب مومنان است بعد اینکه رفتار اهل کتاب را بیان داشت که آنان دنبال کژی و انحراف هستند در این آیه مومنان را از اطاعت از اهل کتاب بر حذر میدارد. (ابوسعود)
در اینکه منع از اطاعت را به فریق یعنی گروهی از اهل کتاب معلق کرد تا یاداوری کند که از مصاحبت آنان بالکل، دوری کرده شود. (ابوسعود)
سبب نزول ایه را چنین گفته اند: روزی مردانی از اوس و خزرج که مسلمان شده بودند با اتحاد تام با هم نشسته بودند و در این حین شاس بن قیس یهودی که دشمن سر سخت مسلمانان بود و حسادتش به منتهای خود رسیده بود از دیدن چنین اتحادی سخت ناراحت شد و به جوانی امر کرد تا بین آنان برود و واقعه ی یوم بعاث را برای آنان یادآوری کند روزی بود که این دو قبیله با هم جنگ کرده بودند و اوس پیروز شده بود و اشعار ان زمان را برای آنان سرود و بعد عده ای شروع به تفاخر کردند و با هم درگیر شدند و هر یک سلاح به دست گرفتند و از هردو طرف عده ی زیادی جمع شدند و آماده ی جنگ شده بودند که در این زمان رسول الله ص و یارانشان آمدند ورسول الله ص فرمودند: آیا به جاهلیت برگشته اید در حالیکه من بین شما هستم و شما را الله متعال به اسلام، مکرم ساخته است؟ پس هر دو طرف متوجه اشتباه خود شدند و از کرده ی خود پشیمان شده و با هم گردن کشی کردند و همدیگر را در آغوش گرفتند. (ابوسعود)
بعد اینکه اهل کتاب را به رسول الله ص دستور داد که مورد خطاب قرار داد، در این آیه مومنان را الله متعال مستقیما مورد خطاب قرار دادند تا بیان کند که مومنان هستند که مستحق این هستند که الله متعال آنان را مورد خطاب قرار دهد و با آنان سخن بگوید. (بیضاوی)
وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ ۗ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿101﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

چگونه است که کفر میورزید در حالیکه بین شما کتاب الله است که برای شما تلاوت میشود و در بین شما رسول الله ص است. و هرکس به الله پناه برد و در مواقع شبهه به وی تعالی التجا کند، قطعا وی را به راه راست، هدایت کرده شود. نکته: همینکه قصد انسان برای الله شود و برای رضای وی باشد، هرشبهه ای در این راه پیش بیاید، به راه راست و درست هدایت کرده خواهد شد.

مستندات
وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنتُمْ تُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ
اظهار تعجب از کفر آنان است در حالیکه انواع اسباب باعث ایمان در آنان جمع شده است که مانع برگشت به کفر هستند.(بیضاوی)
چگونه بر شما کفر راه یابد در حالیکه آیات که همان قرآن عاجز گر است توسط رسول الله تلاوت میشود و رسولش بین شما است و شما را موعظه میکند و شبهه ها را پاسخ داده از بین میبرد. (نسفی)
چگونه است که یگانگی الله متعال را انکار میکنید و رسول الله ص بودن محمد را کفر میورزید؟ (بحر العلوم)
در حالیکه بر شما قرآن که در آنان دلائل و معجزاتش هست، قرائت میشود. (بحر العلوم)
در حالیکه محمد همراهتان است. (بحر العلوم)
قتاده: در این آیه دو علم و نشانه بیان شده است یکی قرآن و دیگری نبی الله ص که یکی رفت و دیگری را برای رحمت و نعمت از طرف الله متعال باقی گذاشته است. (بغوی)
از زید بن ارقم: روزی در کنار آبی که اسمش را خم بود و بین مکه و مدینه قرار دادشت،رسول الله ص برای ما خطبه خواندند و چنین فرمودند: اما بعد ای مردم من نیز بشری هستم که نزدیک است که فرستاده ی الله برای من بیاید و من نیز وی را اجابت کنم و من پیش شما ثقلین (دو چیز نفیس) ترک خواهم کرد وبرای شما میگذارم اولین آن، کتاب الله است که در آن هدایت و نوز است پس به قرآن تمسک جویید و آن را محکم بگیرید. رسول الله ص ما را به قرآن تشویق و ترغیب کردند و بعد فرمودند: اهل بیتم که الله را برای شما در مورد آنان یادآوری میکنم. (خازن)
وَمَن يَعْتَصِم بِاللَّهِ
کسیکه به دین الله تمسک جوید. (بیضاوی)
کسیکه به کتاب الله تمسک جوید. (نسفی)
کسیکه برای الله امتناع کند و به دین و طاعت وی تمسک جوید. (خازن)
اصل عصمت، امتناع از وقوع در آفت است. (خازن)
در تمامی امور به دین الله التجا جوید و پناه ببرد. (بیضاوی)
تشویق به این مطلب است که برای دفع شر کفار و کید آنان به الله متعال التجا کنند. (نسفی)
فَقَدْ هُدِيَ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ
ضرورتا هدایت یافته است. (بیضاوی)
به دین حق آنان را ارشاد خواهد کرد. (نسفی)
به راه راستی که به بهشت ختم میشود، راه مییابد. (خازن)
کسی که در وقت القای شبهه به الله متعال التجا کند از آن شبهه نجات خواهد یافت. (نسفی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ﴿102﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانیکه ایمان اورده اید از الله متعال آنطور که شایسته است و در وسعتان است، پروا کنید، و نمیرید مگر اینکه مسلمان مخلص هستید. نکته: زمان مرگ زمانی اضطراب آور برای انسان است و ناخودآگاه تصمیم میگیرد و سخن میگوید پس لازم است که در وقت سلامتی قدر ایمان را دانسته از آن مواظبت کرده شود تا در وقتی که فکر درست کار نمیکند و بر اساس تصمیم ناخودآگاه، عمل میکند، بر طبق عادت بر ایمان بماند و اگر کسی در وقت سلامت قدر ایمان و عمل را نداند قطعا در وقت اضطرار و وارد شدن فشار بر وی عملی غیر اسلامی خواهد گرفت.

مستندات
الله متعال وقتی که مومنان از را از گمراه کردن اهل کتاب بر حذر داشت در این آیات به تمامی طاعات و خیرات امر کرد: 1: به ترس از الله متعال امر فرمود و بعد 2: به تمسک جستن به حبل الله امر کرد و بعد3: به یاداوری نعمتهای الله متعال امر کرد. چراکه فعل انسان دارای علت است بعضی از روی ترس و بعضی از روی رغبت و دوری از مواقع ترس مقدم است برای همین اول از تقوای الله گفت بعد به اعتصام به الله وبعد به یاد اوری نعمتش امر کرد. (کبیر رازی)
بعضی این آیه را منسوخ میدانند چراکه ابن عباس گوید: وقتی این آیه نازل شد بر مسلمانان این امر سخت آمد چراکه ادای حق تقوی این است که از الله اطاعت شود و یک چشم بهم زدنی از وی تعالی عصیان ورزیده نشود و شکر گذاری شود و کفران نشود و به یادش باید بود و هیچگاه فراموش نشود. این درحالی است که بندگان الله متعال را چنین طاقتی نیست. پس الله متعال آیه ی 16 سوره ی تغابن را نازل کردند که فرموده است: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ یعنی از الله متعال بر طبق استطاعت و توانایی خود بترسید و تقوی پیشه کنید. در صورت منسوخ شدن این ایه، فقط اول آیه منسوخ خواهد بود و آخر آن یعنی وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ منسوخ نیست(کبیر رازی)
جمهور محققین بر عدم نسخ این آیه قائل هستند و برای این ادعای خود چند دلیل ذکر کرده اند: الف: از معاذ رسول الله ص فرمودند: میدانی که حق الله بر بندگانش چیست؟ معاذ: الله و رسولش دانا هستند. رسول الله ص: حقش این است که پرستش شود و به وی تعالی شرک ورزیده نشود. چنین حقی منسوخ شدنی نیست. ب: حق تقاته یعنی اینکه آنچنان که مستحقش است، از وی تعالی ترسیده شود و این تقوی یعنی اینکه از معاصی دوری کرده شود و چنین معنایی منسوخ شدنی نیست چراکه نسخ گفتن بدین معنا خواهد بود که بعضی از گناهان مباح شوند. معنی آیه با معنی آیه تغابن یکی میشود یعنی هرکس به قدر استطاعتش از الله پروا کند، حق تقوی را ادا کرده است. (کبیر رازی)
اختلاف داشتن در منسوخ بودن یا نبودن با توجه به معنایی است که به آیه داده شده است بدینصورت که کسیکه قائل به نسخ است گفته است معنی آیه این است که الله متعال را آنچنانکه الله مستحق آن است، عبادت کرده شود و این معلوم است که از طاقت بشر بیرون است پس در نتیجه قائل به نسخ شده اند و کسانیکه محکم میدانند معنی آیه را گفته اند که منظور آنطور که در طاقت بشر است، تقوی رعایت شود پس معلوم است که بدین معنا باشد آیه محکم خواهد بود و آیه ی تغابن تفسیر این آیه خواهد بود. (خازن)
واجب و حق تقوی را ادا کنید و آن با ادای واجبات و دوری از معاصی است. (نسفی)
یعنی اینکه در راه تقوی از ملامت ملامت کننده ای پروا نداشته باشد. (نسفی)
و آن با بکار گرفتن تمام وسع خود برای انجام واجبات و اجتناب از حرام هاست. (بیضاوی)
به عدالت رفتار کند هرچند بر علیه خودش و فرزندش و یا پدرش هم باشد. (نسفی)
از انس: کسیکه حق تقوی را بجای نیاورده است تا اینکه زبانش را نگه دارد. (خازن)
منظور الله را عبادت کنید و شرک نورزید و کفر نورزید است. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ
وقتی مرگ بر شما میرسد شما در حالی غیر از اسلام نباشید. (نسفی)
یعنی بر اسلام باشید تا هر وقت مرگ سراغتان آمد بر اسلام بمیرید. (خازن)
بعضی چنین معنی کرده اند: نمیرید مگر اینکه در حالیکه مخلص باشید و سپارنده ی امور به الله متعال هستید و حسن ظن به الله داشته باشید. (خازن)
از امام اعظم ابوحنیفه: اکثر سلب ایمان در وقت مرگ رخ میدهد و آن اینگونه است که شیطان وی را در چیزی به طمع میاندازد و بعد میگوید: اگر ایمانت را بدهی، خواسته ات را برآورده خواهم کرد. (تاویلات اهل سنت)
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ﴿103﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و به ریسمان الهی که همان اسلام و قرآن و دین وی است همگی چنگ زنید و از آن تبعیت کنید و از آن فرقه فرقه نشوید، و نعمتهایی را که الله به شما ارزانی داشته است را به یاد آورید من جمله وقتی که در عصر جاهلیت، با هم دشمن بودید و الله توسط اسلام، الفت و اخوت برقرار کرد و در نتیجه ی این نعمت الله است که برادر گشتید و دیگر اینکه شما بر لبه ی آتش جهنم بودید که الله متعال با توفیق اسلام به شما، شما را از آن نجات داد. مثل همین بیان، الله متعال مسائل و دلائل دیگر را برای شما بیان خواهد کرد تا باشد که هدایت یابید و در شبهه نمانید. نکته: این آیه و آن هم فقط بخش و لاتفرقوا را فریاد زده میشود و نوع برخورد اکثر افراد در مورد آیات اینچنین است که نصف و نیمه آیه را خوانده برای خود دلیل میپندارند و بلکه باعث گمراهی آنان است. در این آیه نیز اول آیه میگوید به حبل الله که اسلام است و قرآن است و سنت است چنگ زده شود و از آن تفرقه نشود نه اینکه هر کس و هر نهادی هرچه خواست انجام دهد و بعد ندای ولاتفرقول سر دهد.

مستندات
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا
به اسبابی که الله متعال گذاشته است چنگ زنید. (طبری)
به سنت و راه عدایت تمسک جویید. (بحر العلوم)
یعنی به دین الله که به شما امر کرده است، تمسک جویید و به عهدی که الله متعال در کتاب خود از شما گرفته است از اینکه بین خودتان الفت داشته باشید و بر کلمه ی حق، متحد شوید و بر فرمان الهی تسلیم باشید. (طبری)
حبل وسیله ای که به واسطه ی آن به مطلوب و حاجت خود رسیده میشود. (طبری)
از عبد الله بن مسعود: حبل الله یعنی جماعت. (طبری)
از قتاده: حبل الله یعنی قرآن و آنچه از عهد و پیمان در آن است. (طبری)
از قتاده: یعنی عهد و فرمان الله. (طبری)
از ابو سعید خدری از رسول الله ص: کتاب الله همان حبل الله است که از آسمان به زمین کشیده شده است. (طبری)
از ابی العالیه: منظور، اخلاص توحید برای الله متعال است. (طبری)
ابن زید: حبل الله همان اسلام است. (طبری)
نصرت را از الله بخواهید نه از قبایل. (بحر العلوم)
یعنی آنچه بر شما مشتبه شد را بر کتاب الله عرضه کنید. (بحر العلوم)
حبل همان قرآن است چراکه رسول الله ص فرموده اند: قرآن حبل الله متین و محکم است که شگفتی هایش تمامی ندارد و از کثرت تکرار، کهنه نمیشود و کسیکه از قرآن بگوید، راست گوید و کسیکه به آن عمل کند، رشد و هدایت یابد و کسیکه به آن تمسک جوید، به راه راست هدایت شود. (نسفی)
وَلَا تَفَرَّقُوا
یعنی از دین الله و عهدی که الله متعال از شما در کتاب خود گرفته است مبنی بر اینکه بر طاعت الله متعال و بر فرمانبرداری از رسولش متحد باشید، و تفرقه نکنید، است. (طبری)
مثل یهود و نصاری، فرقه فرقه نشوید. (بحر العلوم)
به دشمنی و بغض با یکدیگر، بینتان تفرقه نباشد. (بحر العلوم)
ابی العالیه: یعنی بر مخلص بودن برای الله متعال، یکی باشید. (طبری)
رسول الله ص: بنی اسرائیل به هفتاد و یک فرقه شده و از هم متفرق شدند و امت من نیز به هفتاد و دو فرقه متفرق خواهد شد که همه ی آنها در آتش هستند بجز یک فرقه. گفتند: یا رسول الله ص آن یک فرقه کدام است؟ رسول الله ص دستانشان را جمع کردند و فرمودند: جماعت. واعتصموا بحبل الله جميعًا ولا تفرّقوا. (طبری)
از عبدالله بن مسعود: ای مردم بر شما فرمانبرداری و جماعت است که همان حبل الله است که به آن فرمان داده شده اید و آنچه در جماعت اموری باشد که شما کراهت بدانید، بهتر از آن چیزی است که در فرقت، مستحب میدانید. (طبری)
وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا
نعمتی را که الله متعال به شما ارزانی داشته است را بیاد داشته باشید که با اسلام بین شما الفت و اجماع، برقرار کرد. (طبری)
نعمتی را که الله به شما ارزانی داشته که همان اسلام است را حفظ کنید. (بحر العلوم)
نعمت الله را بیاد آورید که زمانی در شرک شما با هم دشمن بودید و همدیگر را میکشتید. (طبری)
از قتاده: شما قبل اسلام همدیگر را از روی تعصب میکشتید و قوی ضعیف را میبلعید پس اسلام آمد و بین شما الفت و اجتماع برقرار کرد. (طبری)
جنگ بین اوس و خزرج، با اینکه با هم برادر بودند، صد و بیست سال طول کشید و تا آمدن اسلام ادامه داشت. (طبری)
رسول الله ص هر سال در ایام حج، خود را به قبائلی که به حج میآمدند معرفی میکردند و به اسلام دعوت میکردند و در یک سال عده ای از انصار را دیدند و آنها را به اسلام فراخواندندو آنها برگشتند و در سال بعد تقریبا دوازده نفری شدند و با رسول الله ص بیعت کردند و در سال بعد آن به هفتاد تن رسیدند و گفتند یا رسول الله ص الان اگر به پیش ما بیایی میترسیم چراکه بین ما جنگ است و باشد که بخاطر شما بین ما صلح بر قرار شود و این بود که اسلام باعث صلح بین آنان شد و جنگ برطرف شد و این آیه نازل شد. (مختصرا از طبری)
از عکرمه: وقتی قضیه ی افک رخ داد، و رسول الله ص خطبه خواندند و از اینکه در مورد خانواده اش، عده ای ایشان را با سخنان ناشایست، آزار میرسانند و رئیس این شایعه پراکنان عبدالله ابن ابی سلول و عده ای از خزرج بودند، در این زمان دو قبیله ی اوس و خزرج باز مقابل هم شدند و آماده ی جنگ با هم شدند و این آیه نازل شد و رسول الله ص این آیه را برای آنان آنقدر تکرار کردند تا اینکه هر دو قبیله با هم آشتی کردند و به گریه زاری پرداختند. (طبری)
وَكُنتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا
و بودید شما ای مومنان از اوس و خزرج بر کنار حفره ای از آتش. (طبری)
منظور بر کفر بودن آنان است قبل اینکه الله متعال آنان را هدایت کند. (طبری)
یعنی شما بر لبه ی جهنم بودید تا اینکه الله شما را هدایت کرد. (طبری)
بین شما و افتادن در آتش فقط، مردنتان بر کفر مانده بود. (طبری)
و الله متعال شما را از آن با هدایتتان، نجات داد. (طبری)
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
ای مومنان همچنانکه حسادت و دشمنی یهود را برای شما بیان کردیم و همچنی وضیعتی که قبل اسلام بر ان بودید را و هدایت الله و نجات الله را برای شما بیان کردیم، حال نیز سائر دلایل و براهین خود را از زبان رسولش برای شما بیان خواهد کرد تا به راه درست هدایت یابید و گمراه نشوید. (طبری)
باشد که امیدوار و چشم انتظار هدایت باشید. (نسفی)
باشد که به راه درست و آنچه باعث ثواب میشود، هدایت شوید. (نسفی)
باشد که اراده ی ثبات بر هدایت شما کند و هدایتتان را بیشتر کند. (بیضاوی)
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ۚ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿104﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و از بین شما کسانی باشند که دیگران را به خیر دعوت میکنند من جمله به اوامر شرعی فرمان دهند و از منکرات شرعی، شما را بازدارند، و کسانیکه چنین کنند، این افراد هستند که نجات کامل خواهند یافت. نکته: در امر به معروف و نهی از منکر شرایطی من جمله است که باید رعایت شود و متاسفانه در این زمان عده ی زیادی از عوام و بلکه جهال هستند که از کسانی چیزی شینده و بدون فهم آن و بدون اینکه بدانند که آنچه میگویند معروف شرعی است یا منکر شرعی، شروع با ارشاد دیگران میکنند و این افراد همان هایی هستند که گمراه شده و گمراه کننده هستند.

مستندات
وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ
من در کلمه ی منکم، برای تبعیض است چراکه امر به معروف و نهی از منکر از فروض کفایه است. (بیضاوی)
دیگر اینکه هرکسی صلاحیت این عمل را ندارد و برای صلاحیت داشتن آن شرایطی هست که باید رعایت شود. (بیضاوی)
از جمله شروط امر به معروف و نهی از منکر علم به احکام است و علم به مراتب حسبه و کیفیت انجام آن و قدرت اجرای آن است. (بیضاوی)
جمیع امت را خطاب قرار داد و انجام آن توسط بعض را خواست تا نشان دهد که اگر کسی این امر را انجام ندهد، همه گناهکار میشوند و اگر بعضی انجام دهند از گردن همه ساقط میشود. (بیضاوی)
ویا من بیانی است یعنی امتی باشید که به خیر فرامیخواند. (بیضاوی)
دعای به خیر و فراخواندن به خیر شامل خیر دنیوی و اخروی میشود. (بیضاوی)
معروف آنچه که شرع و عقل آن را نیک میداند و منکر آنچه که شرع و عقل آن را بد میداند. (نسفی)
معروف آنچه موافق قرآن و سنت باشد و منکر آنچه مخالف این دو باشد. (نسفی)
معروف، یعنی آنچه طاعت است و منکر آنچه معصیت است. (نسفی)
دعای الی الخیر شامل تمامی تکالیف چه فعلی و چه ترکی باشد، است. (نسفی)
در امر به معروف از طرق آسان آن شروع شود بعد به درجات بعدی رفته شود. (نسفی)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
اینچنین افراد به نجات کامل، مخصوص هستند. (بیضاوی)
از رسول الله ص سوال شد که خیر مردم چه کسی است؟ فرمودند: کسیکه به معروف امر کننده تر است و و از منکر نهی کننده تر و از الله تقوا پیشه کننده تر و صله ی رحم را وصل کننده تر است. (بیضاوی)
رسول الله ص: کسیکه امر به معروف و نهی از منکر میکند، خلیفه ی الله و خلیفه ی رسول الله ص و خلیفه ی کتابش است. (نسفی)
از رسول الله ص: قسم به الله که جانم در دست وی است، باید که امر به معروف کنید و نهی از منکر کنید اگر چنین نکنید، الله متعال عذاب عمومی خواهد فرستاد و بعد شما دعا خواهید کرد ولی اجابت نخواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
از حضرت علی: بهترین جهاد، امر به معروف و نهی از منکر است. (نسفی)
امر به معروف به واجب و مستحب تقسیم میشود ولی نهی از منکر همگی واجب هستند چراکه جمیع آنچه شرع نهی کرده است، حرام میباشد. (بیضاوی)
حتی بر عاصی نیز واجب است که از منکری که خودش انجام میدهد نیز نهی کند چراکه هم انجام آن باید ترک شود و هم از ان نهی کرده شود و با ترک یکی از آن دو دیگری ساقط نمیشود. (بیضاوی)
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ ۚ وَأُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿105﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای مومنان شما مباشید همانند کسانیکه در دین اختلاف کردند بعد اینکه براهین واضح برای آنان آمد و این افراد کسانی هستند که برای آنان، عذابی بزرگ در آخرت است. نکته: اختلاف وقتی درست نیست که مبتنی بر دلیل نبوده بلکه بر تاویل باطل باشد و در مقابل ثوابت اسلام باشد.

مستندات
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ
ای مومنان شما همانند کسانی که تفرقه شدند، نباشید یعنی مثل اهل کتاب نباشید. (خازن)
در قول اکثر مفسرین، اهل کتاب، یهود و مسیحیان هستند. (خازن)
وَاخْتَلَفُوا
با تاویلات غیر عقلانی و کتمان آیات واضح و تحریف آنها، بخاطر مادیات دنیوی ناچیز. (ابوسعود)
اختلاف آنان در دین الله و امر و نهی وی تعالی بوده است. (خازن)
بعضی تفرقوا و اختلفوا را به یک معنا گرفته اند. (خازن)
گفته شده است: بخاطر دشمنی و تبعیت از هوای نفس در دین الله، اختلاف کردند و بهمین سبب فرقه فرقه شدند. (خازن)
ابن عباس: الله متعال مومنان را فرمان میدهد که با جماعت باشند و از افتراق نهی میفرماید و خبر داده است که سبب هلاک پیشینیان بخاطر جدال و ستیز در دین بوده است. (خازن)
بعضی گفته اند: اختلاف کنندگان مبتدعان این امت هستند. (خازن)
ابوامامه: آنان، حروریه هستند. (خازن)
رسول الله ص: هرکس از جماعت یک وجب دور شود، قطعا ربقه (رشته) ی اسلام را از گردنش برداشته است. (خازن)
رسول الله ص: هرکس که برای بودن در میانه ی بهشت خوشحال میشود، پس جماعت را لازم گیرد چراکه شیطان همراه شخص تنها است و از دو شخص دورتر از آن است. (خازن)
مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ
یعنی بعد اینکه بعد اینکه حجتهای آشکار برای آنان آمد و آنان نیز دانستند وبعد علم مخالفت کردند. (خازن)
یعنی کسانیکه بعد اینکه نشانه های بعثت محمد آشکار شد و راه بیان شد. (بحر العلوم)
به هر تقدیر اختلاف در اصول دین، منهی است نه فروع دین مگر اینکه اختلاف در فرعی باشد که مخالف نصوص آشکار و یا اجماع باشد. (ابوسعود)
وَأُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
و برای آن افرادی که اختلاف کردند و فرقه فرقه شدند،عذاب بزرگی در آخرت است. (خازن)
در این جمله، زجر مومنان از تفرق و اختلاف است. (خازن)
یعنی عذاب دائم ابدی برای آنان است. (بحر العلوم)
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ ۚ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ ﴿106﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

روی که در آن رویهای بسیار که همان روی مومنان است، سفید شود و رویهای کفار که بسیار خواهد بود، سیاه گردد و به سیاه رویان گفته شود: آیا شما بعد ایمانتان، کفر ورزیده اید؟ پس عذاب موصوف در ایه ی قبل را بچشید و این بخاطر کفرتان است.

مستندات
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ
منظور از سفیدی و سیاهی روی، آشکار شدن بشاشیت شادمانی و پریشانی از ترس است. (بیضاوی)
گفته شده است: اهل حق را در روز قیامت به سفیدی روی و صحیفه و روشنی پوست شناخته میشود و اهل باطل را از اضداد این صفات شناخته میشود. (بیضاوی)
گفته اند: این امر در وقت قرائت نامه ی اعمال خواهد بود که مومن با دیدن کارنامه ی خود خوشحال شده و رویش روشن میشود و منافق و کافر وقتی کارنامه ی خود را میبینند، ناراحت شده و کبود میشوند. (بحر العلوم)
و بعضی این امر در وقت میزان اعمال خواهد بود. (بحر العلوم)
و گفته اند: در روز قیامت، همه ی انسانها را فرمان داده میشود که به پیش معبود خود بروند و کفار وقتی به پیش معبود باطل خود میروند، ناراحت شده و روسیاه میشوند و مومنان و اهل کتاب و منافقان باقی میمانند و پروردگار به مومنان میگوید: پروردگار شما کسی؟ میگویند: الله است. پروردگار گوید: وقتی وی را ببینید میشناسیدش؟ میگویند: اگر تو بشناسانی، خواهیم شناخت، و پرودگار آنچنانکه الله میخواهد میبینند و به سجده میروند و رویشان مثل برف سفید میشود و منافقان و اهل کتاب بدون اینکه بتوانند سجده کننده، باقی میمانند و ناراحت شده و رویشان سیاه میشود. (بحر العلوم)
روزی که مومنان رو سفید و کفار روسیاه هستند. (مظهری)
رویهای بسیاری سفید شوند و رویهای بسیاری کبود. (ابوسعود)
از عطاء: روی مهاجران و انصار سفید و روی بنی قریظه و نضیر سیاه شود. (ابوسعود)
فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ
پس به سیاه رویان گفته شود: آیا کافر شده اید؟و سوال برای توبیخ و انکار این عمل آنان است. (بیضاوی)
آیا به قطعیات کافر شدید و در دین تفرقه انداختید و از تاویل متشابهات تبعیت کردید، بعد اینکه به نبی و کتاب الله ایمان آوردید. (مظهری)
منظور مرتدان هستند. (بیضاوی)
و یا اهل کتاب که قبل بعثت رسول الله ص ایمان آورده بودند و بعد بعثت کافر شدند. (بیضاوی)
منظور کفار هستند که در عهد میثاق ایمان آورده بودند. (جلالین)
و یا منظور منافقان هستند یعنی بعد اینکه ظاهرا ایمان آوردید، باطنا کفر ورزیدید. (نسفی)
تقسیم شدن انسانها به دو گروه نشان میدهد که مکلف، مومن است یا کافر و هیچ واسطه و قسم سومی نیست. (نیسابوری)
فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ
پس عذاب را بچشید. امر اهانت است. (بیضاوی)
بخاطر کفرتان و یا جزای کفرتان را بچشید. (بیضاوی)
وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿107﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و اما کسانی که روسفید شده اند، آنان در رحمت الهی که عبارت از بهشت و خوشی است، جاویدان خواهند ماند.

مستندات
فی رحمة الله، منظور در بهشت بودن است. (ابوسعود)
این آیه آگاه میکند که مومن هرچند طول عمرش را به عبادت بگذراند باید بداند که باز با رحمت الهی وارد بهشت خواهد شد. (ابوسعود)
و در آن جاویدان خواهند بود و از آن کوچ نکنند و نمیمیرند. (ابوسعود)
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ ۗ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ ﴿108﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آن آیات که از نعمت دادن مومنان و تعذیب کفار بیان شده است، قرآن است و نشانه های الله متعال هستند که همگی به حق هستند که بر تو تلاوت میکنیم و الله متعال دنبال ظلم به عالمیان نیست. نکته: بعد اینکه الله متعال از انواع کردار انسانها و جزا و مکافات آنها گفت حال بیان میدارد که همه ی اینها نه برای ظلم به خلق است و نه قصد آن را دارد. نکته: اکثرا ما انسانها بر طبق هوای خود یا کم دانشی انسان ها، فکر میکنیم که در فلان امر الله یا نهی ان بر ما سختگیری است و نبود بهتر بود، در اینجا الله متعال بیان میدارد که اراده ی هیچگونه ظلمی را ندارد، بلکه بسیار کارهایی است که انسان برای سالم ماندن علیرغم میل باطنی خود، مجبور است انجام دهد چراکه اگر انجام ندهد، هلاک خواهد شد.

مستندات
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ
آن قرآن، ما با فرستادن جبرئیل بر تو و قرائت وی، بر تو میخوانیم و جبرئیل به صدق آن را قرائت میکند. (بحر العلوم)
زجاج: انچه که بیان آن گذشت حجتهای الهی هستند، که ما به تو میشناسانیم. (بحر العلوم)
این آیات که در آن وعده و وعید است را به حق است و شبهه ای در ان نیست. (مظهری)
آن آیات مشتمل بر تنعیم ابرار و تعذیب کفار، آیات الله هستند، که بر تو تلاوت میکنیم در حالیکه حق هستند. (ابوسعود)
وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِّلْعَالَمِينَ
یعنی بدون گناه، عذاب نمیدهد. (بحر العلوم)
نه از ثواب کسی کم کند و نه بدون جرم بر کسی نیافزاید. (مظهری)
الله متعال بهیچ وجه و در هیچ زمان بر عالمیان، قصد و اراده ی ظلم ندارد. (ابوسعود)
در نوع بیان این مطلب، اشاره ای است به اینکه این کفار خودشان به خودشان ظلم میکنند. (ابوسعود)
ظلم یعنی وضع شیئ در غیر موضع خودش. (تاویلات اهل سنت)
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ﴿109﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و برای الله متعال است، تمامی انچه در آسمانها و زمین است و تمامی امور خلائق به الله متعال برمیگردند. نکته: وقتی همه ی مخلوقات، برای الله متعال باشد و بازگشت تمامی امور به خود الله متعال باشد، شائبه ی هیچ ظلمی نمیرود چراکه برای خودش است و به خودش برمیگردد.

مستندات
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
آنچه در آسمانها و زمین است، مالکیتشان و پادشاهی آنان از آن الله متعال است. (ملاعلی قاری)
بیان چرایی عدم اراده ی ظلم است و بیان قدرت انجام وعده است. (مظهری)
وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
و همه ی امور علم آنها و حکم آنها به الله متعال برمیگردند . (أنوار القرآن و أسرار الفرقان ملاعلی قاری)
امر هرکسی به سوی وی تعالی برمیگردد پس احتمال هیچگونه ظلمی نیست. (تاویلات اهل سنت)
در نتیجه هرکس را بر اساس وعده و وعیدی که داده بود، جزا خواهد داد. (مظهری)
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ۗ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ ۚ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ ﴿110﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

شما بودید بهترین امتی الله متعال برای مردم ظاهر کرده است، که صفت شما امر به معروف است و نهی از منکر و ایمان به الله متعال با تمام شرائط آن، و اگر اهل کتاب ایمان میآوردند، برای آنان بهتر بود و از بین اهل کتاب مومنانی هستند و اکثر آنان از حد گذرنده در کفر هستند. نکته: با توجه به روایات متعدد که در بالا نیز ذکر شد، خیر امت محمدی اصحاب رسول الله ص هستند چراکه صفت آنان همان است که در این ایه ذکر شده است وقطعا در هرزمانی اگر طبق این صفات مذکوره عمل شود، آنان نیز جزو خیر امت خواهند بود. نکته: امت محمد خیر امتها است چراکه امتهای گذشته در بین آنان انواع گناه هنوز وجود نداشت و هنوز بشر انواع گناه ها را پدید نیاورده بود و برای همین است که در داستان امتهای گذشته میبینیم که هر یک از آنها بخاطر جرمی که قبلا نبوده هلاک شده اند و صد البته آن جرم دیگر در اذهان بشر باقی مانده است وهر چه زمان از زندگی بشر میگذرد بر انواع گناهان افزوده میشود، تا اینکه به ما امت محمدی میرسد که برای اینکه از الله متعال اطاعت کنیم کارمان سخت میشود چراکه انواع گناه ها را به اذهان ما داده اند، حال اگر کسی بتواند با این هم شبهات و با این گناهان متنوع، باز فرمانبردار الله متعال بماند، قطعا خیر امتها خواهد بود. الله به توفیق هدایت عنایت کند آمین یا رب العالمین.

مستندات
كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ
مالک بن صیف و وهب بن یهودای یهودی به ابن مسعود و ابی بن کعب و معاذ بن جبل و سالم مولی ابی حذیفه گفتند که دین ما بهتر است و ما از شما برتر هستیم، و این آیه نازل شد. (بغوی)
از سعید بن جبیر از ابن عباس: منظور کسانی هستند که همراه رسول الله ص به مدینه هجرت کردند. (بغوی)
جویبر از ضحاک: منظور اصحاب رسول الله ص هستند که راویان داعیانی هستند که الله متعال امر کرده است تا از آنان اطاعت کرده شود. (بغوی)
از عمر بن خطاب: این برای اول ما (مسلمانان) است نه اخر ما. (بغوی)
از رسول الله ص: خیر القرون، قرن من است بعد کسانیکه بعد آن میآیند و بعد کسانیکه بعد آنها میآیند. عمران راوی حدیث گوید: نمیدانم بعد گفتن خیر القرون بعدی، دو بار یا سه بار بعد آنان بعد بعد انان گفته است و رسول الله ص ادامه دادند: بعد شما قومی خواهند امد که خیانت میکنند و امانتداری ندارند و شاهد میشوند و شهادت نمیدهند و نذر میکنند و وفا نمیکنند و در بین آنان چاقی ظاهر گردد. (بغوی)
الله متعال امتی بهتر از امت محمد، برای مردم، ظاهر نکرده است. (بغوی)
کلبی: الله متعال خبر میدهد که بهترین دین نزد الله متعال، دین اهل اسلام است و آنان وفاکننده معرفی میکند. (بحر العلوم)
یعنی شما بهترین از اهل ادیان شدید طوری که به اهل دین خود و دیگر ادیان که با شما مخالطه میکنند، ظلم نمیکنید، برای همین بهترین مردم برای مردم شدید. (بحر العلوم)
بهترین امتی هستید که برای مردم و دیگران آمده اید چراکه با کفار میجنگید تا مسلمان شوند و در صورت اسلام آوردن نفع آن به دیگران میرسد. (بحر العلوم)
شما در نزد الله متعال در لوح محفوظ خیر امت بودید. (بحر العلوم)
گفته میشود که خطاب به صحابه ی رسول الله ص است که شما بهترین و خیر این امت هستید. (بحر العلوم)
همچنانکه رسول الله ص فرموده اند: خیر قرون، قرن اصحاب من است. (بحر العلوم)
در علم الله متعال خیر امت بودید. (نسفی)
یا شما در بین امتهای قبل خودتان بعنوان خیر امت، مذکور بودید. (نسفی)
اخرجت یعنی ظاهر کرده است. (نسفی)
تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ
بعد این امت را توصیف میکند و میفرماید: شما به توحید و اسلام امر میکنید و از شرک نهی میکنید و یگانگی الله متعال را تصدیق میکنید وبر آن ثبات میورزید. (بحر العلوم)
زجاج: تومنون بالله یعنی به نبوت محمد اقرار دارید چراکه کسیکه به محمد کفر بورزد، الله متعال را یگانه ندانسته است چراکه آیات معجزه را از پیش خود محمد میپندارد. (بحر العلوم)
خیر بودن آنان برای مردم را بیان میکند که دارای این صفات هستید. (نسفی)
به ایمان و اطاعت از رسول الله ص امر میکنید و از کفر و هرآنچه محظور شرعی است، نهی میکنید و بر ایمان مداومت میورزید. (نسفی)
وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَّهُم
اگر یهود و مسیحیان ایمان میاوردند، برای آنان از بودن بر دین خود، بهتر بود. (بحر العلوم)
اگر به محمد ایمان میآوردند. (نسفی)
برای آنان خیر میبود چراکه امتناع آنان از ایمان بخاطر حب ریاست و تابع کردن عوام بوده است و اگر ایمان میآوردند این را برای آنان خیر میبود چراکه الله متعال وعده ی دو اجر به آنان داده است. (نسفی)
مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ
از بین آنان مومنان هستند مثل عبدالله بن سلام و یارانش و کسانیکه از اهل کتاب ایمان آورده اند و کسانی نیز ایمان نمیآورند مثل کعب بن اشرف و یارانش. (بحر العلوم)
اکثر آنان سرکش در کفر هستند. (نسفی)
لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى ۖ وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ ﴿111﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کفار اهل کتاب به شما ضرری نخواهند رساند جز ضرری در حد آزار و اذیت نه قتل و اسیر کردن، و اگر با شما جنگ کنند چه له شما و چه علیه شما، کارشان این است که شکست خورده برگردند و بعد این قضیه نیز باری آنان یاوری و مانعی نخواهد بود.

مستندات
لَن يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى
اهل کتاب شما را نمیتوانند آزاری جز آزار کم مثل طعن و تهدید، به شما برسانند. (بیضاوی)
از آنان ضرری جز ضرر زبانی به شما نرسد. (بحر العلوم)
وَإِن يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ
اگر با شما جنگ کنند نیز نمیتوانند به شما ضرر قتل اسیر کردن، برسانند بلکه منهزم میشوند. (بیضاوی)
اگر شما را در جنگ یاری کنند برای شما سودی نخواهند رساند بلکه برگشته و شکست خواهند خورد. (بحر العلوم)
یعنی اگر بر علیه شما باشند ضرری نخواهند توانست رساندن و اگر با شما باشند نیز نفعی نخواهند رساند. (بحر العلوم)
ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ
بعد کسی آنان را علیه شما یاری نخواهد کرد. (بیضاوی)
و یا کسی بأس و قدرت شما را از آنها دفع نخواهد کرد. (بیضاوی)
این آیه از اخبار غیب بود که حقیقت حال چنین شد و قریظه و نضیر و بنی قینقاع و یهود خیبر، آنچه آیه بیان کرده بود بر سرشان آمد. (بیضاوی)
آیه در صدد تثبیت کسانی است که از اهل کتاب ایمان اورده بودند و از طرف دیگران مورد توبیخ و تهدید قرار میگرفتند و بشارت است برای آنان به اینکه از آنان انتقام خواهند گرفت و غلبه برای مومنان خواهد بود و عاقبت امر آنان چیزی جز خسران و ذلت نیست. (ابوسعود)
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ۚ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ ﴿112﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بر یهود زمان رسول الله ص و یا در هر زمانی، در هرکجا که باشند،خواری نوشته شد مگر اینکه به عهدی که الله متعال در قرآن بیان داشته است پایبند و باشند ویا با مومنان عهدی از قبیل امان داشته باشند و بر آنان مسکنت و نیاز نوشته است و این حکم بر علیه آنان بخاطر کفر آنان به نشانه های الله متعال است و بخاطر این است که پیشینیان انان انبیاء را کشته اند و خودشان بناحق بودن آن را میدانند و این کفر و کشتار انبیاء بخاطر نافرمانی آنان از احکام الهی است و بخاطر تعدی آنان از حدود است.

مستندات
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ
بر یهود، خواری مقدر شده است، و این خواری بخاطر سلب عصمت از خون و اموال و خانواده ی آنهاست. (مظهری)
بر آنان خواری تمسک به باطل مقدر شده است. (ابوسعود)
بخاطر کفرشان دچار خواری بین مسلمانان شدند در حالیکه قبل آن دارای شرف و احترام بودند. (تاویلات اهل سنت)
أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِّنَ اللَّهِ
هرکجا که یافت شوند. (ابوسعود)
مگر اینکه به حبل مقرر از طرف الله، که همان قرآن و یا دین اسلام که حاکم است، تمسک جویند که حکم میکند به عدم تعرض به کفار مستامن و اهل ذمه است. (مظهری)
وَحَبْلٍ مِّنَ النَّاسِ
و مگر اینکه عهدی از طرف مومنان باشد که امان دهند و یا قبول اهل ذمه شدن آنها بعد مقرر کردن جزیه بر آنها. (مظهری)
مقاتل: منظور از ناس (مردم) فقط رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت)
وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ
آنان مستوجب و مستحق عذاب پروردگار شده اند. (مظهری)
وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ
و مسکنت بر آنان احاطه یافته است. (مظهری)
یعنی بر انان بخل و حرص، مقدر شده است چراکه بخیل هیچگاه اموالش را خرج نمیکند و همیشه در هیئت مساکین است و حریص دائما به دنبال جمع کردن اموال است و همیشه خسته و ملول است. (مظهری)
الله متعال تمام نیازهای آنان را در آنچه رو به فنا است قرار داد و آن دنیای فانی است که نه منفعتی دارد و بقایی دارد و بعد نیاز انها را در آنچه که جهل است قرار داد. (تاویلات اهل سنت)
با اینکه الله متعال به آنان اموال دنیوی بدهد و بر آنها زندگی فراخ گرداند ولی در دل آنها ترس فقر نهاده است و برای همین مسکین هستند. (تاویلات اهل سنت)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ
این مستوجب غضب الله شدن و مسکینیت بر انان نوشته شدن بخاطر کفر آنان و قتل انبیاء بدون اینکه چنین حقی داشته باشند است و این را خودشان میدانند که در این کار ظالم شده اند. (مظهری)
وَيَقْتُلُونَ الْأَنبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ
و خودشان بنا حق بودن این قتل را میدانند. (ابوسعود)
بخاطر این است که آنان آیاتی را که الله متعال در وصف محمد رسول الله ص آورده است را انکار کردند و آن را تحریف کردند. (ابوسعود)
پیشنیان آنها انبیاء را کشتند و یهود زمان رسول الله ص از این کرده ی ابای خود راضی هستند. (تاویلات اهل سنت)
و یا اینکه آنان قصد کشتن رسول الله ص را نمودند که این به مثابه ی کشتن انبیاء است. (تاویلات اهل سنت)
ملامت آنان بخاطر کرده ی ابای آنان است پس سو عمل ابای آنان را که همان قتل انبیا است را بیان میدارد چراکه اینان به همان ابای خود اقتدا میکنند تا بدانند که ابای آنها و هرکس از آنان تبعیت کند، سفیه است. (تاویلات اهل سنت)
ویا اینکه آنان اتباع محمد را کشتند و این به معنی کشتن محمد است. (تاویلات اهل سنت)
ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوا
این کفر و قتل از روی عمد بوده و گردنکشی بوده و نه اینکه از روی خطا باشد. (مظهری)
وَّكَانُوا يَعْتَدُونَ
و بخاطر تعدی از حدود الله است. (مظهری)
اصرار بر گناهان صغیره باعث ارتکاب گناهان کبیره و میشود و استمرار بر کبیره، باعث به کفر کشیده شدن شخص میشود. (ابوسعود)
لَيْسُوا سَوَاءً ۗ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ ﴿113﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آنچه از فرقه ی کافر از یهود گذشت برابر نیستند با کسانی از اهل کتاب که آیات الله را در لحظات شب در نماز میخوانند و سجده بجای میآورند.

مستندات
ابن عباس: وقتیکه عبدالله بن سلام و یارانش مسلمان شدند، یهود گفتند: از ما جز شروران ما مسلمان نشده اند و ایمان نیاورده اند و اگر چنین نبود، دین پدران خود را ترک نمیکردند. آنگاه این نازل شد. (خازن)
لَيْسُوا سَوَاءً
یعنی اهل کتاب که از بین آنان مومنان بودند و اکثر آنان کفار، با هم برابر نیستند. (خازن)
بعضی گفته اند: یهودیان و امت محمدی که بر فرمان الله هستند و بر آن ثابت هستند برابر نیستند. (خازن)
و یا لیسوا سواء، متعلق به مابعدش است یعنی به مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ ... یعنی از اهل کتاب کسانی هستند که کتاب الله را برپا میدارند و با اهل کتابی که امتی مذمومه هستند، برابر نیستند. (خازن)
مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ
ابن عباس: یعنی امت هدایت یافته و برپادارنده ی فرمان الله بدون اینکه آن را کنار بگذارند و بدون اینکه آن را ترک کنند. (خازن)
قائمه یعنی عادل. (خازن)
یعنی برپادارنده ی نماز . (خازن)
یعنی برپادارنده ی کتاب الله و حدود آن. (خازن)
یعنی امتی مهذب و عامل به کتاب الله. (بحر العلوم)
یعنی راست و مستقیم هستند. (بحر العلوم)
يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ
در لحظه ها و ساعتهای شب، کتاب الله را قرائت میکنند. (خازن)
وَهُمْ يَسْجُدُونَ
یعنی نماز میخوانند. (خازن)
بعضی گفته اند: منظور نماز تهجد است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: منظور نماز عشا است چراکه یهود آن را نمیخوانده اند. (خازن)
منظور نمازی بین مغرب و عشا است. (العز بن عبدالسلام)
منظور از سجود، خضوع و خشوع و فروتنی داشتن است. (خازن)
از عطا: منظور آیه چهل نفر از اهل نجران عرب و سی و دو نفر از حبشه و هشت نفر از روم بودند که بر دین عیسی ع بودند و رسول الله ص را تصدیق کردند و به ایشان ایمان اوردند و در بین انصار نیز کسانی بودند که از جمله آنها اسعد بن زراره و براء بن معرور و محمد بن مسلمه و ابوقیس صرمه بن انس بودند که قبل اسلام یکتا پرست بوده و از جنابت غسل میکردند و آنچه از حنیفیت میدانستند را عمل میکردند تا اینکه رسول الله ص اسلام را آوردند و اینان به ایشان ایمان آوردند. (خازن)
يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَٰئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ ﴿114﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

صفت اهل کتاب مومن که در آیه ی قبل بود، این است که به الله و روز قیامت آنطور که باید، ایمان دارند و به معروف شرعی امر میکنند و از منهیات شرعی نهی میکنند و به انجام خیرات رغبت کامل دارند و خوف فوت آن را دارند و این چنین موصوفان، از جمله ی صالحان نزد الله متعال هستند که قطعا مسلمانیت شرط ان است.

مستندات
يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
جهتی دیگر از صفات این قائمان بر امر الله را که از یهود در آن تفاوت دارند را بیان میدارد. (ابوسعود)
به الله آنطور که شرع بیان داشته است ایمان میآورند. (ابوسعود)
تعریض به این مطلب است که آنطور یهود ادعای ایمان دارند، ایمان حساب نمیشود. (ابوسعود)
وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ
این نیز تعریض به یهود است که این اشخاص هدایت یافته صفتشان این است بر خلاف یهود که برعکس این عمل میکنند. (ابوسعود)
به ایمان و سائر نیکی ها امر میکنند. (نسفی)
و از کفر و سائر منهیات نهی میکنند. (نسفی)
وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ
مسارعه در خیرات نشان دهنده ی رغبت به آن است. (ابوسعود)
یعنی با انجام خیرات با کمال رغبت مبادرت میورزند. (ابوسعود)
منظور این است که آنان در انواع خیرات غوطه ور هستند. (ابوسعود)
وَأُولَٰئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ
این موصوفان، از زمره ی کسانی هستند که احوال انان در نزد الله متعال به صلاح رسیده است و مستحق رضا و ثنای الله متعال گشته اند. (ابوسعود)
از جمله ی مسلمانان هستند. (نسفی)
وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ ﴿115﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و آن انچه از خیر انجام میدهند، کفران نشود و از پاداش آن محروم کرده نشود و الله متعال متقین و اعمال انان را میداند.

مستندات
وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَن يُكْفَرُوهُ
آنچه از خیر انجام داده اند، انکار کرده نشود و فراموش نشود و بلکه جزا داده خواهید شد و در اخرت برای آن ثواب دریافت خواهید کرد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ
به ثواب انان داناست. (بحر العلوم)
منظور مومنین اهل کتاب و کسانی ماننده انان هستند، میباشد. (بحر العلوم)
این آیه نشان میدهد که کسانیکه به این صفات موصوف هستند متقی و صالح هستند. (مظهری)
منظور از متقین، مومنین هستند. (بغوی)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ۖ وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۚ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿116﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانیکه کفر ورزیده اند، اموال و فرزندان آنان از عذاب الهی که برسرشان میآید، چیزی دفع نمیکنند و آن کسان که به این صفت هستند، ملازمان جهنم هستند و در آن جاودان خواهند ماند.

مستندات
مقاتل: اول مومنان اهل کتاب را ذکر کرد و در این آیه ذکر کفار اهل کتاب و بیان حال آنهاست. (بحر العلوم)
کلبی: این آیه ابتدای بحثی دیگر است. (بحر العلوم)
منظور از کفروا، یهود و نصاری و تمامی کفار هستند که مخالف دین اسلام هستند. (بحر العلوم)
وجه بیان آیه این است که کفار گفتند ما اموال و فرزندان بسیار داریم و فخر فروشی کردند و گفتند که ما را عذابی نخواهد بود. (بحر العلوم)
پس الله متعال خبر میدهد که اموال و فرزندان آنها، هیچ عذابی را از آنان دفع نخواهد کرد. (بحر العلوم)
ابن عباس: منظور یهود بنی نضیر وقریظه بودند که به جمع آوری اموال روی آوردند تا بدین وسیله با رسول الله ص دشمنی کنند و هدف انان ریاست و تحصیل مال بود. (خازن)
گفته شده است: در شان مشرکین قریش نازل شده است چراکه ابوجهل به زیاد به اموالش افتخار میکرد و ابوسفیان در جنگ بدر و احد اموال بسیاری را برای مشرکان خرج کرد. (خازن)
منظور از عدم دفع اموال این است که اگر بر فرض بخواهند فدیه دهند و آزاد شوند از آنها قبول کرده نشود. و عدم دفع فرزندان این است که فرزندان آنها نمیتوانند به آنان یاری برسانند. (خازن)
ذکر اموال و اولاد از این جهت است که انسان گاهی با مال و گاهی به کمک فرزندان بر امور چیره میشود. (خازن)
وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۚ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
برای آنان خروجی از جهنم نیست و جداشدنی از جهنم نیست. (خازن)
مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَٰذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ ۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَٰكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ﴿117﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

مثال کسانیکه در این زندگانی دنیا انفاق میکنند و هدف دنیوی دارند و یا کافر هستند، بمانند باد شدیدی است که به زراعت قومی رسیده است که به خود ظلم کرده اند و شرایط زراعت را رعایت نکرده اند، و آن باد بسیار سرد، زراعت آنان را هلاک کرده است. و در این هلاک کردن و در این عدم نفع انفاق انان، در هر دوی این موارد، الله نبوده است که به انان ظلم کرده باشد بلکه این خودشا نبودند که با عدم رعایت شرایط کشت و انفاق به خود ظلم کرده و باعث هلاک اموالشان شده است. نکته: این جواب کسانی است که با ادعای کمک انسان دوستانه کمک میکنند و انتظار دارند که برای آنان سودی داشته باشد و جواب کسانی است که انسانی را بخاطر خدمت وی به بشریت، مدعی این هستند که این شخص نباید به جهم برود پس شرط قبولی کار و انفاق ایمان است که اگر مفقود شد، دیگر سودی برایش ندارد. نکته: البته اکثر این اشخاص که ادعای کمک بشردوستانه دارند در این زمان اشکار شده است که چگونه منابع کشورهای دیگر را غارت میکرده اند.

مستندات
بیان کیفیت عدم نفع اموال و فرزندان کفار است. (ابوسعود)
گفته اند: منظور انفاق کفار در دنیا است که برای آنان سودی نخواهد داشت. (خازن)
گفته اند: منظور انفاق وصدقه ی ریاکار است که صدقه اش برای رضایت الله نبوده است. (خازن)
منظور نفقه ی یهود برای علما و رؤسای خود است. (خازن)
مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ فِي هَٰذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا
مثال کفار که در این دنیا برای قربت و یا برای مفاخره و سمعه، خرج میکنند. (بیضاوی)
و مثال منافق که از روی ریا و از روی ترس انفاق میکنند. (بیضاوی)
خرج میکنند برای کسب مدح مردم و یا کسب افتخار و یا همراه کفر خود قصد تقرب به الله متعال دارند. (نسفی)
كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ
به مانند بادی که سرمای شدیدی دارد است که... (بیضاوی)
زجاج: مانند بادی که صدای شراره ی آتش دارد. (العز بن عبدالسلام)
أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ
که رسیده است به زراعت قومی که با کفر خود و معصیت به خود ظلم کرده اند، پس آن باد سرد، آن را هلاک کرده است از برای اینکه عقوبتی بر کردار آنان باشد. (بیضاوی)
چراکه هلاک کردن همراه با غضب، بسیار شدید خواهد بود. (بیضاوی)
منظور تشبیه انفاق کفار به زراعت قومی است که ان را باد با سرمای شدید زده است و ریشه کن کرده و چیزی از ان باقی نمانده است نه منفعت دنیوی و نه منفعت اخروی مانده است. (بیضاوی)
با کفر خود به خود ظلم کرده اند و از جهت عقوبت کفرشان، زراعتشان را هلاک کرده است. (نسفی)
با منع حق الله از این اموال. (بحر العلوم)
اینچنین است نفقه دادن کسانیکه در غیر طاعت الله انفاق کرده اند یعنی برای آنان در آخرت نفعی نخواهد داشت. (بحر العلوم)
ضحاک: مثال کفاری که در اعیاد خود و بر مهمانان خود آنچه بعضشان به بعض دیگر برای ضلات خود، انفاق میکنند، همین است. (بحر العلوم)
اینچنین است که مشرکان ثواب صدقه ی خود را با شرک به الله متعا باطل کرده اند. (بحر العلوم)
وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَٰكِنْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
الله متعال با ضایع کردن انفاق آنان، به آنان ظلمی روا نداشته است بلکه این خودشان هستند که طوری خرج نکردند که در معتبر باشد. (بیضاوی)
الله متعال در هلاک کردن زراعت این قوم به آنان ظلمی روا نداشته است بلکه این خودشان بودند که با مرتکب شدن اموری که بخاطرش مستحق این عقوبت شدند، به خود ظلم کرده اند. (بیضاوی)
با زراعت کردن در موضعی غیر زراعی و یا در غیر وقت آن به خود ظلم کرده اند. (العز بن عبدالسلام)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ ۚ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ﴿118﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، کسی را دوست درونی نگیرید که غیر مومن باشد و این غیر مومنان، همیشه در تلاش هستند که شما را در دنیا و دین و آخرت به سختی بیاندازند و از اینکه شما را سختی و مشکل در بربیگیرد، خوشحال میشوند و آرزویشان است، و دشمنی انان از دهان آنان، آشکار شده است و آنچه در دل از دشمنی دارند، از انچه از زبان آنان مشخص میشود، بیشتر و بزرگتر است. قطعا ما نشانه های آنان را و نشانه های اخلاص را بیان کرده ایم، اگر صاحب عقل هستید و از عقل خود استفاده میکنید، پس دیگر به دوستی با آنان اقدام نکنید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ
ابن عباس: عده ای از مومنان با یهود ارتباط داشتند چراکه بین آنان قرابت و صداقت بود و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
مجاهد: عده ای از مومنان، با منافقین ارتباط دوستی داشتند و در این آیه از ان نهی شدند.(ابوسعود)
الله متعال مومنان از اینکه منافقین را به داخل خود راه دهند و یا پیمان برادری با آنها ببندند ، نهی فرموده است. (تاویلات اهل سنت)
و یا از ولی گرفتن و تولی امور به آنها، نهی فرموده اند. (تاویلات اهل سنت)
در قرائت حفصه: من دون انفسکم، آمده است یعنی غیر مومنین را دوست و برادر نگیرید. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: الله متعال مومنان را از اینکه بجای مومنان، یهود و نصاری و منافقین را دوست درونی گرفته و به آنان سر درون خود را بگویند، نهی کرده است. (تاویلات اهل سنت)
بطانه یعنی برادر دانستن و افشای سر به وی کردن. (تاویلات اهل سنت)
نهی از دوست گرفتن کفار برای دو جهت است: الف: هرکس را با رفیقش میشناسند. ب: میل به دوست وقتی که از وی حسن معاشرت ببیند و از حق شرع غافل بماند. (تاویلات اهل سنت)
لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا
به عهد خود مبنی بر عدم افشای سر، عمل نمیکنند. (تاویلات اهل سنت)
در فساد علیه شما کوتاهی نمیکنند. (ابوسعود)
در فساد دینتان از هیچ تلاشی فرگذار نیستند. (نسفی)
وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ
در جزای گناه افتادن شما را دوست دارند و آرزو دارند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی دوست دارند در گناهی که هستند، شما را نیز در آن بیاندازند و بر این تحریک کنند. (تاویلات اهل سنت)
قصد آنان تنگ گرفتن بر شما است. (تاویلات اهل سنت)
در سختی افتادنتان را و ضرر دیدنتان را آرومند هستند. (ابوسعود)
آرزو دارند که شما در دین و دنیایتان، سختترین ضررها را ببینید. (نسفی)
آرزو دارد که شما در دینتان سختگیری کرده و در سختی بیافتید. (العز بن عبدالسلام)
قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ
اگر منظور کفار باشند، از شتم و فحاشی و دشمنی با شما و از این نیز بیشتر در دل دارند. (تاویلات اهل سنت)
منافقین با اینکه در مخفی کردن نفاقشان، تلاش میکنند ولی از زبان آنان گاهی اوقات در میرود و ضمیر خود را نشان میدهند. (ابوسعود)
وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ
چراکه آنان با شما اظهار موافقت میکنند و در دل خود دشمنی و خلاف شما را دارند و در دل نقشه ی هلاک شما را دارند و آنچه در دل دارند از آنچه ظاهر میکنند بیشتر است. (تاویلات اهل سنت)
چراکه آنچه ظاهر میگردد بدون تانی و فکر است. (ابوسعود)
ۚ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ
آیاتی که دال بر وجوب اخلاص در دین و دوست گرفتن مومنان و دشمنی با کفار را بیان کردیم. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ
اگر بینات را تعقل میکنید. (تاویلات اهل سنت)
اگر اهل تعقل هستید. (ابوسعود)
اگر از عقل خود استفاده میکنید. (تاویلات اهل سنت)
هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ ۚ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ﴿119﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای شما مومنانی که در گرفتن دوست درونی کفار به خطا رفته اید، آگاه باشید که شما آنان را دوست دارید بخاطر اظهار ایمانشان یا بخاطر خویشاوندیشان ولی انان شما را دوست ندارند و دیگر اینکه شما به تمامی کتب آسمانی من جمله کتب یهود و مسیحیان، ایمان دارید ولی آنان ایمان ندارند، و دیگر اینکه وقتی شما را میبینند، میگویند ایمان اوردیم و وقتی تنها خودشان میمانند از شدت غضب انگشتان خود را گاز میگیرند، قطعا الله متعال آنچه در سینه ها است را میداند و مخفی کردن سودی ندارد و جزای آن را خواهد داد. نکته: حقیقتا در این زمان نیز حتی در مورد آوارگان مسلمان و غیر مسلمان و کشته شدگان این دو نیز، مدعیان بشر دوستی باطن خود را نشان داده اند.

مستندات
هَا أَنتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ
ای شما، آنان را بخاطر آنچه در ظاهر از خود نشان میدهند، دوست میدارید. (بحر العلوم)
شما ای مومنان آگاه باشید. (بغوی)
شما بخاطر خویشاوندی که دارید دوستشان دارید. (بغوی)
بیان وجه خطای دوست گرفتن کفار است. (ابوسعود)
وَلَا يُحِبُّونَكُمْ
چراکه آنان بر دین شما نیستند. (بحر العلوم)
ضحاک: چگونه شما کفار را دوست میدارید در حالیکه آنان شما را دوست ندارند. (بحر العلوم)
وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ
و شما به تمامی کتب از تورات و انجیل و کتب دیگر ایمان دارید و آنان چنین ایمانی ندارند و الله شما را برای همین بر انان فضیلت داده است و آنان فقط به کتاب خود ایمان دارند. (بحر العلوم)
وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ
وقتی یهود یعنی منافقان آنها شما را میبینند میگویند که به محمد ایمان آورده ایم و وقتی که بین خودشان هستند، از فرط خشم، انگشتان خود را میجوند و میگویند: مگر نمیبینید که اینان بر شما غلبه کرده و زیاد گشته اند. (بحر العلوم)
قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ
ای محمد به آنان از روی دعا و طرد و لعن آنان به آنها بگو: بر همان دشمنی خود بمیرید. (بحر العلوم)
ضحاک: شما با این دشمنی و حسرت از دنیا خواهید رفت. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
الله آنچه از دشمنی با مومنان را دل دارید را میداند و بر آن جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا ۖ وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا ۗ إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ ﴿120﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای مومنان اگر به شما خیری لو اندک برسد، منافقان و کفار از آن ناراحت میشوند و اگر به شما ضرری برسد آرزو میکنند که کامل باشد و این انها را خوشحال میکند و البته اگر شما شکیبا باشید و از حرام الله متعال دوری کنید، این عمل آنان هیچ ضرری به شما نخواهد رساند، قطعا الله متعال به آنچه آنها انجام میدهند و به آنچه شما انجام میدهید، احاطه ی علمی دارد و بر آن اساس بر شما جزا خواهد داد.

مستندات
إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا
بیان در منتهای دشمنی بودن آنان است. (ابوسعود)
در حسنه، مس ذکر شده و در سیئه، اصابت برای بیان این است که آنان حتی با کوچکترین حسنه ای که به مومنان برسد، ناراحت میشوند و خوشحالی آنان در رسیدن سیئه ی تمام برای مومنان است. (ابوسعود)
این وصف منافقین نباید باشد چراکه منافقین وقتی خیرات میبنند آرام میگیرند لیکن وقتی خیرات به خودشان برسد آرامش پیدا میکنند نه به مومنان. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن تَصْبِرُوا
اگر بر دشمنی آنان شکیبا باشید.
اگر بر سختی تکالیف شکیبا باشید. (ابوسعود)
وَتَتَّقُوا
از آنچه الله بر شما حرام گردانده است و نهی کرده است، امتناع ورزید. (ابوسعود)
اگر در وقت رسیدن سیئه صبور باشید و در وقت حسنه، تقوی پیشه کنید. (ابن عرفه)
لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا
مکر و حیله ای که آنان علیه شما تدارک دیده اند، ضرری نخواهد رساند. (ابوسعود)
ذره ای ضرر به حفظ و فضل الهی که برای صابران وعده داده، به شما نخواهد رسید. (ابوسعود)
وعده ی نصرت شرط دارد یعنی به شرط صبر و تقوی است. (تاویلات اهل سنت)
تسلی خاطر مومنان و تقویت آنان است. (قرطبی)
إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ
الله متعال دشمن بودن و کید آنان را میداند و از روی علم بر آنان احاطه دارد. (ابوسعود)
پس بر این اساس آنان را عذاب خواهد داد. (ابوسعود)
اگر مخاطب باشد، یعنی الله متعال صبر و تقوای شما را بر طبق آنچه اهلش هستید، پاداش خواهد داد. (ابوسعود)
وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿121﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای محمد بیاد آر روزی را که صبحگاه از خانواده ات خارج شدی و مومنان را برای جنگ مهیا میکردی و الله شنوا به اقوال و دانای اعمال است.

مستندات
مشرکین در روز چهارشنبه به منطقه احد رسیدند و اتراق کردند و رسول الله ص، عبدالله بن ابی بن سلول را پیش خود خواندند و قبل این دعوت نکرده بودند و با وی در مورد جنگ با مشرکین مشورت کردند و عبدالله ابن ابی و اکثر انصار مشوره دادند که ما در هر جنگی که از مدینه بیرون رفتیم شکست خوردیم و ضرر دیدیم و هر بار که در مدینه ماندیم، ما به دشمن ضربه زدیم پس مشوره این است که بمانیم. حالا که شما پیش ما هستید و رسول الله ص از این مشوره خوششان امد و عده ای از اصحابش نیز مشوره دادند که برای جنگ اینها بیرون برویم چراکه آنان خواهند گفت که ما ترسیده ایم. رسول الله ص فرمودند: خواب دیدم که کنارم گاوهای ذبح شده افتاده اند و آن را به پیروزی تعبیر کردم و دیدم که لبه ی شمشیرم پریده است و آن را به شکست تعبیر کردم و دیدم که دستم را داخل زرهی محکم کردم و آن را به مدینه تعبیر کردم. اگر موافق باشید در مدینه بمانیم و در اینجا بجنگیم. عده ای که جنگ بدر را از دست داده بودند پیشنهاد دادند که آنان را بفرستد تا آنان بجنگند )اینان در احد شهید شدند) و بر اینکار اصرار کردند تا اینکه رسول الله ص به خانه داخل شده و سربند خود را بستند و بیرون آمدند وقتی دیدند که رسول الله ص سلاح پوشیده است از اصرار خود پشیمان شدند و گفتند چه بد مشوره ای بود که ما انجام دادیم درحالیکه بر رسول الله ص، وحی نازل میشد. رسول الله ص: شایسته نیست که پیامبری سربند ببندند و بعد بدون جنگ ان را باز کند و قرار بر این شد که در احد با آنها مواجه شوند. (خازن)
وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ
ای محمد به یاد آر وقتی که از خانه ی حضرت عائشه، به طرف احد حرکت کردی و خارج شدی. (نسفی)
و یا در جنگ احزاب. (العز بن عبدالسلام)
از حسن: برای جنگ بدر. (خازن)
تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ
مینشانی مومنان در مکان و جایگاه های جنگی، از میمنه و میسره و قلب و جناحین و ساقه. (نسفی)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
الله شنوای اقوال شما و دانای نیتهای شماست. (نسفی)
شنوای قول منافقان و دانای به ضمیر آنهاست. (العز بن عبدالسلام)
إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا ۗ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ﴿122﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

وقتی که دو گروه در دل خود قصد برگشتن و ترسیدن کردند و الله حافظ آنان بود که آنان توفیق ماندن یافتند و آنچه مومنان باید انجام دهند، توکل بر الله متعال است.

مستندات
إِذْ هَمَّت طَّائِفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلَا
خواستند که از خود ترس از جنگ نشان دهند. (خازن)
این دو طائفه بنو سلمه از خزرج و بنو حارثه از اوس بودند. (خازن)
و این دو طائفه، دو جناح عسکر رسول الله ص بودند. (خازن)
رسول الله ص هزار نفر بودند و مشرکان سه هزار نفر بودند و عبدالله ابن ابی از کمک سرباز زد و با سیصد نفر برگشتند در اینجا بود که دو طائفه قصد کردند که با ابن ابی برگردند و الله متعال آنان را توفیق داد و ماندند (خازن)
وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا
الله متعال این نعمت را یاداوری میکنند و میفرماید که الله متعال یاور آنان خواهد بود. (خازن)
ابن عباس: در دل خود آهنگ برگشتن کردند و الله توفیق ماندن داد. (خازن)
الله حافظ قلبهای آنان است. (بحر العلوم)
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
توکل یعنی به کسی اعتماد کردن در اینکه وی کافی است و حاجتش را برآورده خواهد کرد. (خازن)
توکل سپردن امور به الله متعال با اعتماد بر اینکه آنچه خیر است را انجام خواهد داد. (خازن)
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ ۖ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿123﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و قطعا الله متعال شما را در در بدر یاری رسانده است در حالیکه شما خیلی کم بودید و خوار بودید. پس تقوای الهی پیشه کنید باشد که الله متعال با شکر شما بار دیگر نعمت نصرت عنایت فرماید و شما نیز معلوم شود که سپاسگزار هستید.

مستندات
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ
یادآوری بعضی فائده های توکل است. (بیضاوی)
بدر نام آبی بین مکه و مدینه است. (بیضاوی)
و شما خیلی خوار بودید چراکه تعدادتان کم و سلاح و مرکب نیز خیلی کم داشتید. (بیضاوی)
سیصد و سیزده نفر بودند با این وصف الله متعال آنان را یاری رساند و پیروز شدند. (بغوی)
در لشکر رسول الله ص به جز یک یا دو اسب نبود و تعداد نود شتر آب کش و هشت شمشیر و شش زره بود در حالیکه دشمن حدود هزار نفر و صد اسب بود. (ابوسعود)
فَاتَّقُوا اللَّهَ
در ثبات از الله پروا کنید. (بیضاوی)
لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
باشد که با تقوای خود، شکر گذار نعمت نصرت باشید. (بیضاوی)
باشد که الله به شما نعمت نصرت عنایت کند همچنانکه قبلا این کار را انجام داد. (ابوسعود)
إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ ﴿124﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این نصرت وقتی بود که تو ای محمد به مومنان برای روحیه دادن میگفتی که آیا کافی نیست که سه هزار فرشته به کمک شما فرو فرستاده شوند.

مستندات
مفسرین اختلاف کرده اند که وعده ی انزال فرشتگان در جنگ بدر حاصل شده است و یا در جنگ احد؟ بعضی گفته اند در جنگ بدر بوده است و بعض دیگر گفته اند که در جنگ احد بوده است. (خازن)
قتاده: در جنگ بدر بوده است که اول با هزار فرشته بعد به سه هزار رسید و در آخر به پنج هزار فرشته رسیده است چراکه در جنگ بدر بود که صبر کردندو تقوی پیشه کردند و الله متعال آنان را با فرشتگان یاری کرد. (خازن)
ابن عباس: فرشتگان در معرکه ای غیر از بدر جنگ نکردند و در غیر انها بسیج و پشتیبان بوده اند. (خازن)
حسن: آن پنج هزار فرشته همیشه بعنوان یاور مومنان تا روز قیامت هستند. (خازن)
شعبی: به رسول الله ص در روز بدر خبر رسید که کرز بن جابر قصد کمک و مدد مشرکین را دارد و این برای رسول الله ص سنگین امد و پس الله متعال الن یکفیکم ان یمدکم... را نازل کرد و به کرز خبر شکست رسید و برگشت و به مشرکین کمک نکرد و الله متعال نیز پنج هزار فرشته را نفرستاد ولی با هزار فرشته کمک رسانی شده بود. (خازن)
در بدر بودن این واقعه را آیه ی قبل این آیه تایید میکند چراکه ظاهرا اینطور است که نصرت الله متعال برای مومنان بعد گفتن الن یکفیکم بوده باشد. (خازن)
عكرمة وضحاك ومقاتل: در جنگ احد بوده است. (خازن)
عمیر بن اسحاق: در جنگ احد مردم از رسول الله ص به کنار شدند و کسی نماند به جز سعد بن مالک که تیراندازی میکرد و جوانی نیز کنار وی بود که به سعد تیر میرساند هر وقت تیر تمام میشد، جای آن را پر میکرد و میگفت: پرتاب کن ای ابواسحاق پرتاب کن ای ابواسحاق، بعد اینکه معرکه تمام شد از آن جوان پرسیده شد که چه کسی بوده است و کسی وی را نشناخت. (خازن)
از سعد ابن ابی وقاص: در جنگ احد در سمت چپ و راست رسول الله ص دو شخص را دیدم که جنگ سختی انجام میدادند و لباس سفیدی پوشیده بودند و آن دو را نه قبل آن و نه بعد جنگ ندیدم یعنی جبرئیل و میکائیل بودند. (خازن)
دلیل دیگر اینکه این سه هزار فرشته در احد بوده اند این است که در سوره ی انفال عدد شرکت کننده ی در بدر را هزار فرشته گفته است. (خازن)
إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ
ظرف است برای نصرکم یعنی شما را یاری کرد در وقتی که تو به مومنان میگفتی... (بیضاوی)
بعضی نیز بدل از اذ غدوت دانسته اند. (بیضاوی)
نزول فرشتگان مشروط به رعایت صبر و تقوی بود و در احد رعایت نکردند و فرشتگان نیز نیامدند. (بیضاوی)
این را میرساند که آنان بخاطر ضفعشان و کم تعداد بودنشان و قوت دشمن و کثرت آنان، ناامید بودند و بر انان انکار میکند که مگر کفایت نمیکند که شما را به سه هزار فرشته کمک رسانی شود. (بیضاوی)
کفایه: به اندازه ی سد خلل و فرجه و اکتفاء بر آن بسنده کردن را گویند. (العز بن عبدالسلام)
امداد: دادن یک شیئ مرحله به مرحله. (العز بن عبدالسلام)
بَلَىٰ ۚ إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَٰذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ﴿125﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بلی همان تعداد نیز برای پیروزی کافی است و اگر صبر کنید و مخالفت نکنید و تقوی داشته و از گناه دوری کنید، و دشمن همین لحظه نیز بیاید، شما را با پنج هزار فرشته ی نشاندار، کمک رسانی خواهد شد.

مستندات
بَلَىٰ
جواب ألن یکفیکم است یعنی بله همان سه هزار فرشته کافی است. (ابوسعود)
بعد وعده ی اضافه کردن را میدهد به شرطی که صبر و تقوی داشته باشند. (ابوسعود)
إِن تَصْبِرُوا
اگر در وقت روبرو شدن با دشمن شکیبا باشید. (ابوسعود)
وَتَتَّقُوا
از معصیت الله متعال و از نافرمانی رسول الله ص بترسید و پروا کنید. (ابوسعود)
وَيَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَٰذَا
و مشرکین در این لحظه بیایند. (ابوسعود)
منظور بیان سرعت کمک به آنان است یعنی اگر همین لحظه نیز بیایند بی درنگ برای آنان کمک خواهد رسید اگر صبر و تقوی پیشه کنند. (ابوسعود)
يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُم بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ
مسومین از تسویم به معنی نشان دار کردن یعنی خودشان یا اسبشان، علامت گذاری شده است. (ابوسعود)
روایت شده است که آنان عمامه های سفید داشتند بغیر از جبرئیل که عمامه ی زرد داشت به مانند زبیر بن عوام. (ابوسعود)
عروه بن زبیر: فرشتگان بر اسبانی ابلق (دو رنگ که یک رنگش سفید است) بودند و عمامه های سفید داشتند که بین دو کتفشان رها کرده بودند. (ابوسعود)
هشام بن عروه: عمامه های آنها زرد بود. (ابوسعود)
قتادة و ضحاك: روی پیشانی و دم اسبشان را با پشم سرخ (عهن) علامت گذاری کرده بودند. (ابوسعود)
مسومین به معنی ارسال شده نیز میتواند باشد. (ابوسعود)
اگر بر طاعت الله صبر کنند و از حرام های الله دوری کنند الله متعال وعده داده است که آنان را در تمامی جنگها یاری کند ولی بغیر از احزاب، صبر نکردند و یاری نشدند. (مظهری)
وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَىٰ لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ ۗ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ ﴿126﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این امداد با فرشتگان را الله متعال برای چیزی قرار نداد جز برای اینکه شما را بشارتی بر مورد حمایت بودنتان باشد و قلبهای شما به نصرت آرام گیرد و نیست هیچگونه نصرتی مگر از نزد الله متعال که در حکمش غالب است و بر اساس حکمت حکم میکند.

مستندات
وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَىٰ لَكُمْ
کلامی است مستانف برای بیان اینکه اسباب ظاهری هیچ تاثیری ندارند بلکه حقیقت نصرت مختص الله متعال است پس مومنان این را بدانند و به الله متعال توکل و اعتماد کنند و در وقت نبود اسباب و نشانه، ناامید نشوند. (ابوسعود)
الله متعال آن امداد با فرشتگان را چیزی قرار نداد مگر برای اینکه شما را بشارتی باشد بر اینکه شما پیروز هستید. (نسفی)
مگر دلالتی بر بر حق بودنتان. (ایجاز البیان)
وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُم بِهِ
همانطور که برای بنی اسرائیل سکینه قرار داد برای شما نیز بشارت به نصرت و اطمینان قلب برای شما قرار داد. (نسفی)
پس از کثرت دشمن و قلت خودتان، بی تاب نشوید. (بغوی)
وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِندِ اللَّهِ
نصرت نیست مگر از نزد الله متعال نه از نزد جنگجویان و نه از فرشتگان لیکن این نصرت توسط فرشتگان الله متعال توسط این امید پیروزی و طمع در رحمتش را تقویت میکند. (نسفی)
نصرت را به نه به فرشتگان و نه به جنگجویان حواله نکنید بلکه نصرت فقط از نزد الله متعال است چراکه عزت و حکم برای الله است. (بغوی)
اعلام میکند که برای نصرت نیازی به مدد و عدد نیست و آنچه از مدد فرستاده است فقط برای بشارت و اطمینان قلب شماست. (بیضاوی)
الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
عزیزی که بر احکامش مغلوب نمیشود. (نسفی)
چه با واسطه و چه بی واسطه، بر حسب حکمت و مصلحت نصرت و خذلان میدهد. (بیضاوی)
حکیمی که دوستان خود را نصرت عطا میکند و آنان را با جنگ با دشمن، امتحان میکند. (نسفی)
لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ ﴿127﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این نصر و ارسال فرشتگان برای امداد شما برای این بود که گروهی از کفار را به قتل و اسیر گرفتن، هلاک کند و عده ای دیگر نیز ناامید از اینکه به آنچه انتظارش را داشته اند، برگردند.

مستندات
لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُوا
تا که عده ای از کفار و طائفه ای از آنها را با کشتن و اسیر گرفتن، هلاک کند. (ابوسعود)
همینطور هم شد و از بزرگان آنها هفتاد نفر کشته شدند و هفتاد نفر اسیر گشتند. (ابوسعود)
عده ای از اهل مکه را. (تاویلات اهل سنت)
یعنی فرشتگان را فرستاد و مومنان را نصرت داد تا که عده ای از کفار ریشه کن شوند. (بحر العلوم)
تا رکنی از ارکان مشرکان با قتل و اسیر شدن هلاک شوند. (ثعلبی)
أَوْ يَكْبِتَهُمْ
یا که خوار و رسوا و غضبناکشان کند. (ابوسعود)
کبت یعنی شدت غیظ و دشمنی. (ابوسعود)
کبت ضعفی که در قلب پدیدار میشود. (ابوسعود)
یا که متحمل شکست شوند و خوار شوند. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: کبت یعنی ناگواری که به کسی میرسد. (ابوسعود)
گفته شده: به رو و به روی دستان افتادن را گویند. (ابوسعود)
از ابن عباس: کبت یعنی شکست. (تاویلات اهل سنت)
یا لعنتشان کند. (ثعلبی)
فَيَنقَلِبُوا خَائِبِينَ
پس ناامیدانه شکست خورند و برگردند درحالیکه به آرزو و امیال خود نرسیده اند. (ابوسعود)
تا آنان را ناامید کرده و بدون حصول هیچگونه خیر و ظفری بر گردند. (بحر العلوم)
لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ ﴿128﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و برای تو از امر آنان چیزی نیست تا که توبه اشان قبول کنی یا عذابشان دهی چراکه آنان ظالم هستند. همه ی امور برای الله متعال است و تو بنده ای مامور هستی و الله متعال تصمیم میگیرد که با توفیق اسلام، توبه ی انان را قبول کند و یا بخاطر کفرشان عذاب دهد.

مستندات
در شان اهل بئر معونه نازل شده است و تفصیل آن اینکه رسول الله ص هفتاد قاری را برای اموزش قرآن به اهل بئر معونه فرستاده بودند و این اتفاق چهار ماه بعد غزوه ی احد بوده است و امیر آنان منذر بن عمرو بود. همه ی این قاریان را عامر بن طفیل به قتل رساند و رسول الله ص از این قضیه به شدت ناراحت شدند و یک ماه در هر نماز قنوت خوانده و در آن مسببان این قضیه از قبائل را لعنت و به قحطی آنان دعا میکردند و این آیه نازل شد. (بغوی)
از انس: رسول الله ص در روز احد دندان پیشین مبارکشان شکست و سرشان نیز شکست و رسول الله ص خون را از روی خود پاک میکردند و میفرمودند: چگونه قومی نجات یابند در حالیکه دندان پیامبرشان را شکستند و به الله شکایت میکردند. (بغوی)
از عبدالله ابن عمر: رسول الله ص در روز احد چنین دعا میکردند: اللهم لعن کن حارث بن هشام را و لعن کن صفوان بن امیه، و این آیه نازل شد. (بغوی)
سعید بن مسیب ومحمد بن اسحاق : وقتی رسول الله ص دیدند که با مسلمانان چه کرده اند از بریدن گوش و بینی و آلت مسلمانان، فرمودند: اگر الله متعال به ما فرصت دهد آنان را چنان مثله کنم که احدی از عرب چنین نکرده باشد، و این آیه نازل شد. (بغوی)
رسول الله ص قصد کردند که بر علیه مشرکین برای استیصالشان دعا کند و این آیه نازل شد چراکه الله متعال میدانست که بسیاری از آنان مسلمان خواهند شد. (بغوی)
لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ
هیچ چیز از امر، به سوی تو نیست. (بغوی)
یعنی الله مالک امر آنان است اما آنان را هلاک کند و خوار گرداند و یا توبه ی آنان را در صورت اسلام آوردن، قبول کند و یا عذاب دهد در صورتیکه بر کفرشان اصرار کنند و تو بنده ای مامور به انذار و جهاد با آنان هستی. (بیضاوی)
امر عذاب دادن آنان و یا طلب اصلاح آنان بر تو نیست تا انان توبه کند. (ایجاز البیان)
آنچه در شان اصحاب تو و مشرکان انجام میدهیم به تو مربوط نمیشود بلکه به الله مربوط است از اینکه توبه ی انان را قبول کند ویا از آنان انتقام بگیرد. (العز بن عبدالسلام)
او یتوب علیهم عطف بر لیقطع است و لیس لک من الامر شیئ، جمله ی اعتراضیه است یعنی تا که عده ای از انان را هلک کند و بعضی دیگر ناامیدانه برگردند و عده ای نیز توبه کند و اینکه بعضی دیگر را نیز عذاب دهد چراکه ظالم هستند. (بغوی)
برای تو امری از این امور نیست بلکه در تمامی این مسائل، امر، امر من است. (بغوی)
امر برای الله است پس تو صبر پیشه کن. (جلالین)
أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ
تا که توبه ی آنان را قبول کنی. (بغوی)
مگر اینکه توبه ی آنان را قبول کنی. (بغوی)
أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ
امر آنان بر تو نیست و امر توبه ی آنان و امر تعذیب آنان نیز بر تو نیست. (بیضاوی)
از امر آنان چیزی بر تو نیست مگر اینکه الله توبه ی انان را قبول کند و تو خوشحال شوی وی آنان را عذاب دهد و تو تسکین یابی. (بیضاوی)
بخاطر کفرشان، ظالم هستند. (جلالین)
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿129﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

برای الله متعال است، آنچه در آسمانها و زمین هستند هم مملوک و هم بنده ی وی تعالی هستند. هرآنکس را خواهد با توفیق اسلام میبخشد و هرآنکس را که خواهد عذاب میدهد. و الله متعال آمرزنده ی مهربان است. یعنی رحمتش بر عدلش سبقت دارد.

مستندات
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
تاکید جمله ی قبل یعنی تاکید لیس لک من الامر شیئ است. (خازن)
یعنی امر برای کسی است که آنچه در آسمانها و زمین است برای وی باشد و همراه وی تعالی برای کسی امری نیست. (خازن)
جمیع مخلوقات ملک وی تعالی هستند و همگی بنده ی ایشان هستند. (بحر العلوم)
يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ
هرکس را خواهد به فضل و رحمت خود میآمرزد. (خازن)
وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ
هرکس را خواهد به عدل خویش، عذاب دهد و هرکه را هرچه خواست حکم کند و وی تعالی را معارضی در افعالش نیست. (خازن)
ضحاک: هرکه را خواهد گناه بزرگش را میآمرزد و هرکه را خواهد بخاطر گناه صغیره در صورت اصرار، عذاب میدهد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
یعنی الله متعال میپوشاند گناهان بندگانش را و آنان را مورد آمرزش قرار میدهد و به ترک عقوبت عاجل آنان، به آنان رحم میکند و همه ی اینها به تفضل و احسانش است نه بر سبیل وجوب بر وی تعالی چراکه اگر الله متعال همه را به بهشت ببرد به رحمت خودش است و اگر همه را به دوزخ اندازد، همگی به عدل خودش است لیکن جانب مغفرت و رحمت، غالب است. (خازن)
آنان را قبل توبه اشان عذاب نمیدهد. (بحر العلوم)
پس در دعا علیه آنان عجله نکن. (مظهری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿130﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانی که ایمان آورده اید، ربا نخورید در حالیکه اموال خود را با ربا زیاد میکنید، و از الله پروا داشته باشید در آنچه نهی کرده است در این صورت انتظار نجات داشته باشید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا
منظور از اکل ربا، گرفتن ربا است. (ابوسعود)
قفال: مشرکین اموالی را که برای جنگ با مسلمانان خرج کرده بودند را از راه ربا به دست آورده بودند و این احتمال وجود داشت که مسلمانان نیز برای جمع کردن اموال به ربا متوسل شوند بهمین خاطر از ربا در اینجا نهی شده است. (کبیر رازی)
أَضْعَافًا مُّضَاعَفَةً
منظور قید برای نهی نیست بلکه برای مراعات حال آنان در عادتی که در باب ربا داشته اند است و برای توبیخ آنان است چراکه عادتشان این بود کسی اگر ربایی میگرفت در وقت حلول مهلت پرداخت میگفت: بدهیت را پرداخت کنو یا ربا کن و بدهکار اینکار را انجام میداد و این تکرار میشد تا اینکه بخاطر مال کمی که گرفته بود تمام اموال بدهکار را دربر میگرفت. (ابوسعود)
اگر کسی گوید اضعاف مضاعفه چه معنایی دارد در حالیکه کم ربا نیز حرام است؟
چند احتمال وجود دارد :
الف: این نهی از مضاعفه قبل تحریم ربا باشد.
ب: با گرفتن مضاعفه یعنی زیادت، اموال خود را زیاد نکنید.
ج: بر استحلال ربا اصرار نکنید تا اینکه تا ابد بر آن ثابت بمانید.
د: منظور دوچندان شدن عذاب برای ربا است.
ه: ربای جاهلی اینگونه بود که هر وقت سررسید پرداخت میرسید، به سود اضافه کرده و به مهلت میافزود. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
از الله بترسید با ترک آنچه که نهی شده اید که من جمله ی آن ربا است، تا امیدوار نجات باشید. (ابوسعود)
پروا کردن از الله در این نهی واجب است و نجات معلق به دوری از ربا است پس اگر کسی پروا نکرده و بخورد، نجات برای وی نیست. (کبیر رازی)
وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ ﴿131﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و از آتشی بترسید که برای کفار آماده کرده شده است.

مستندات
با عدم متابعت از کفار و اجتناب از مشابهت با آنان، خود را از آتشی که برای کفار مهیا شده است، خود را دور کنید. (انوار القرآن ملا علی)
این آیه آگاهی میدهد که آتش ذاتا برای کفار است وبه تبع آنها عرضا به گناهکاران مسلمانان نیز میرسد. (انوار القرآن ملاعلی)
آتش ربا خوار همانند آتش کفار است همچنانکه ظاهر آیه نشان میدهد و یا اینکه آتش رباخوار و فاجران از آتش کفار خفیفتر است بخاطر اختلاف در معاصی که بین آنها است. (العز بن عبدالسلام)
امام ابوحنیفه: این آیه ترساننده ترین آیات است طوریکه مومنان را اگر از منهیات اجتناب نکنند، از آتشی که برای کفار مهیا شده است، بر حذر داشته است. (نسفی)
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ﴿132﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

از الله متعال در اوامر و نواهی وی تعالی و از رسولش در آنچه از احکام به شما میرساند و ابلاغ میکند، پیروی و فرمانبرداری کنید تا باشد که از این طریق مورد مهر قرار گرفته و عذاب داده نشوید.

مستندات
از الله اطاعت کنید در هر آنچه که امر کرده و در هر آنچه که نهی کرده است و از رسولش در آنچه به شما از اوامر و نواهی الله متعال به شما رسانده است، اطاعت کنید. (ابوسعود)
از الله در فرائض و از رسولش در سنن، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
از الله در تحریم ربا و از رسول در آنچه از تحریم به شما رسانده است، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
محمد بن اسحاق: این آیه برای سرزنش کسانی نازل شده است که در روز احد از فرمان رسول الله ص اطاعت نکردند. (ابوسعود)
لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
باشد که مورد مرحمت قرار گیرید. بعد وعید از عدم متابعت، وعده ی مرحمت داد تا با وعیدش بترسند و با وعده اش به اطاعت ترغیب شوند. (ابوسعود)
باشد که عذاب داده نشوید. (بحر العلوم)
وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ ﴿133﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و بشتابید و بر هم سبقت بگیرید به کارهاییکه شما را به آمرزش الله میرساند و به بهشتی میرساند که گنجایش یا عرض آن مثل آسمانها و زمین است و این بهشت برای متقیان عام و خاص و خاص الخاص، آماده کرده شده است.

مستندات
وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ
در قرائت ابن عامر و نافع بدون واو است. (مظهری)
عطف به اطیعوا است. (ابوسعود)
با هم مسابقه دهید. (ابوسعود)
یعنی به اشیائی که باعث مغفرت و رفتن به بهشت میشود. (ابوسعود)
ابن عباس: به اسلام بشتابید. (مظهری)
عکرمه از ابن عباس: به توبه بشتابید. (مظهری)
علی ابن ابی طالب: به انجام فرائض بشتابید. (مظهری)
از انس بن مالک: منظور تکبیرة الاولی ی نماز است. (مظهری)
مرجع تمامی اقوال بر میگردد به آنچه که موجب دخول به بهشت و به رهایی از آتش منجر میشود از اسلام و اعتقادات حقانی و اخلاق و اعمال صالحه میباشد. (مظهری)
رسول الله ص: به انجام اعمال خیر زود مبادرت بورزید، شما منتظر نیستید مگر بر فقری که فراموش کرده بودید و یک دفعه میآید و یا غنایی که باعث طغیان میشود و یا بیماری که فاسد کننده ی مزاج و مشغول کننده ی حواستان است و یا پیری که کلام درست ادا نمیکند و یا مرگی به یکباره و یا آمدن دجال این دجال، بد منتظَری است و یا قیامت و آمدن قیامت تلخ و دشوارتر است. (مظهری) یعنی تا وقت دارید انجام دهید چراکه خیلی زود باشد که فرصت از دستتان برود.
عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ
گشادگی به بهشتی که گشادگی آن مثل عرض آسمانها و زمین است. (مظهری)
هدف تمثیل است نه اینکه مثل همان باشد چراکه در گمان مردم عوام (دانشمندان تجربی نیز عوام هستند)، فراخترین شیئ از نظر مسافت مکانی همین آسمانها و زمین هستند پس به این عرض این دو مثال زد. (مظهری)
از ابن عباس: به اندازه ی عرض آسمانها و زمین اگر کنار هم گذاشته شوند. (ابوسعود)
از انس بن مالک سوال شد که بهشت کجاست؟ آیا در آسمان است یا در زمین؟ انس جواب داد : کدامین آسمان و زمین میتواند، بهشت را در خود جا دهد؟ بهشت بالای هفت آسمان و زیر عرش است. (مظهری)
قتاده: صحابه نظرشان این بود که بهشت در بالای هفت آسمان و جهنم زیر هفت طبقه ی زمین است. (مظهری)
أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ
یعنی برای متقیان، تهیه شده است پس این آیه نشان میدهد که بهشت الان نیز مخلوق است. (ابوسعود)
دیگر اینکه بهشت خارج این عالم است. (ابوسعود)
متقی کسیکه از شرک پروا میکند چراکه در آیه ی بیست و یک سوره ی حدید میفرماید: {سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } [الحديد: 21]. (نسفی)
متقی کسیکه از گناهان پروا میکند و دوری میکند. اگر منظور متقی از شرک باشد این بهشت در عاقبت امر به آنان میرسد و اگر متقی از گناهان باشد بدون عقوبت وارد بهشت خواهد شد. (نسفی)
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿134﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

متقین کسانیکه صفت آنان انفاق و صدقه در وقت خوشی و ناخوشی و در تمامی احوال خود، مشغول انفاق هستند و کسانیکه خشم خود را در وقت پرشدن درونشان از خشم، آن را فرو میخورند و کسانیکه از اشتباهات آنان را میبخشند، و الله متعال است که نیکوکاران را دوست دارد. نکته: با توجه به اینکه در قران در چندین موضع صفات مقتین را بیان میدارد به آنچه اساتید ما از تقسیم متقین به سه دسته ی متقی عام ومتقی خاص و متقی خاص الخاص میرسیم که در اول سوره ی بقره صفاتی عمومی برای متقین بیان میشود در اینجا صفاتی از صفات مستحبه و سختتر را بیان میدارد. نکته: قرآن به این وضوح مردم را به انفاق یعنی خرج کردن در راه الله متعال توصیه میکند و یکی از صفات متقین ومحسنین بر میشمارد و به صراحت اعلام میکند که در خوشی و ناخوشی و در فراخ دستی و تنگدستی و در تمامی حالات، مورد تایید الله متعال است حال عده ای با ادعاهای واهی و ایرادهای بنی اسرائیلی سعی دارند جلوی انفاق در راه الله را بگیرند. نکته: رسول الله ص فرمودند که کظم غیظ یعنی خشم فرو خوردن را در امت محمدی کم دانسته اند و فرموده اند در امت من نیست مگر کسیکه الله وی را در عصمت خودش بگیرد و در امتهای پیشین بسیار بوده است.

مستندات
بیان صفات متقین است. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ
گفته شده است: هر یک از این صفتها، صفتهایی علیحده هستند یعنی انگار گفته است برای متقینی که در سراء و ضراء انفاق میکنند، مهیا کرده شده است و وو. (بحر العلوم)
کلبی: سراء و ضراء یعنی در حالت آسایش و سختی انفاق میکنند. (بحر العلوم)
ضحاک و مقاتل: در فراخدستی و در تنگدستی. (بحر العلوم)
در حالت صحت و مرض. (بحر العلوم)
گفته شده است: در وقت زنده بودن و بعد مرگ. (بحر العلوم)
گفته میشود: در خوشی مسلمانان مثل عروسی و ولیمه ودر حادثه های ناگوار و ماتم (بحر العلوم)
و گفته میشود: نفقه ای که دادن آن شما را خوشحال میکند مثل خرج کردن به اولاد و خویشاوندان و ضراء یعنی به کسانیکه از انفاق به آنان خوشحال نمیشوید مثل انفاق به دشمن و کسیکه دشمنی خود را پنهان میکند. (بحر العلوم)
سراء یعنی به انبیاء هدیه داده و آنان را مهمان میگیرد و ضراء یعنی دردمندان که به آنان صدقه میدهند. (بحر العلوم)
فراخ دستی و تنگدستی از باعثه های بخل هستند چراکه وقتی دستش باز است برای چشم همچشمی و رقابت در اموال، باعث بخل میشود و در تنگدستی نیز کمی اموال باعث آن است. (ایجاز البیان)
یعنی در تمامی احوال خود انفاق میکنند. (بیضاوی)
رسول الله ص: سخی نزدیک است به الله متعال و نزدیک است به مردم و نزدیک است به بهشت و از آتش دور است و بخیل از الله و بهشت و از مردم دور است وبه دوزخ نزدیک است و سخی جاهل از بخیل عابد به الله متعال دوست تر است. (بغوی)
وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ
کسانیکه خشم در درون آنان میجوشد. (بحر العلوم)
یعنی وقتی کسی آنان را به خشم میآورد از آن گذر کرده و عقوبت نمیکنند. (بحر العلوم)
وقتی خشم درونش پر میشود آن را فرو میخورد و اظهار نمیکند. (بغوی)
وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ
کلبی: یعنی از مملوکان (بردگان). (بحر العلوم)
یعنی از مردم بعد اینکه بر آنان قدرت پیدا میکنند، گذشت میکنند. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
محسنین از آزادها و مملوکان را دوست دارد. (بحر العلوم)
یعنی کسانی را که بعد عفو، احسان میکنند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: کسی از ظلمی گذشت نکند مگر اینکه عزتش بیشتر میشود. (بحر العلوم)
از ثوری: احسان یعنی نیکی کردن به کسیکه به تو اسائت کرده است و نیکی به نیکی کننده، تجارت است. (بغوی)
وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَىٰ مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿135﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و دیگر صفت متقین این است که وقتی کبیره ای مرتکب شوند و یا هر نوع گناهی مرتکب شوند، الله را یادشان آورده و از آن پشیمان شده و طلب آمرزش میکنند و بر گناه ادامه نمیدهند و آن را ترک میکنند و چه کسی غیر از الله متعال، گناهان را میبخشد؟ هیچکس. و خودشان نیز میدانند که ان گناه بوده است و غیر از الله متعال نیز حق بخشش گناهان را ندارد.

مستندات
در حق خرما فروشی نازل شده است که وقتی خانمی برای خرید خرما به دکان وی مراجعه کرد، خانم را داخل برده و بوسید و بعد پشیمان شد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته شده است در شان مردی نازل شده است که وقتی برادر دینی وی به جهاد رفته بود به زن وی دست زده بود و بعد پشیمان شد و این ایه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته اند: در شان بهلول کفن دزد نازل شده است که توبه کرد. (بحر العلوم)
گفته شده: مومنان به رسول الله ص گفتند: بنی اسرائیل برای الله متعال از ما مکرمتر بوده است چراکه وقتی کسی از انان گناهی مرتکب میشود صبح بر سر در خانه ی وی، کفاره ی ان گناه نوشته میشد، این آیه نازل شد. (ابوسعود)
وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً
فاحشه یعنی زنا. (بحر العلوم)
یعنی کاری که در نهایت قبح است مثل زنا. (بیضاوی)
أَوْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ
یعنی بوسیدن و لمس کردن. (بحر العلوم)
گناهی انجام دهد فرقی ندارد چه گناهی باشد. (بیضاوی)
گفته اند: فاحشه یعنی گناه کبیره و ظلموا گناهان صغیره است. (بیضاوی)
گفته میشود: فاحشه هر فعلی که مستوجب حد در دنیا باشد و ظلموا انفسهم، گناهی کمتر از آن را گویند. (بحر العلوم)
فاحشه آنچه باعث آتش میشود و ظلموا آنچه باعث حساب و حبس میشود. (بحر العلوم)
ابراهیم نخعی: ظلم در اینجا تفسیر فاحشه است. (بحر العلوم)
فاحشه آنچه که در آن تعدی به دیگران باشد و ظلم نفس آنچه که در آن تعدی به دیگران نباشد. (ابوسعود)
ذَكَرُوا اللَّهَ
یعنی از الله بترسند. (بحر العلوم)
جایگاه خود را در پیشگاه الله متعال یادشان بیاید. (بحر العلوم)
عذاب الهی یادشان بیاید. (بحر العلوم)
وعید یا حکم یا حق عظیم الله یادشان بیاید. (بیضاوی)
با زبان یا با قلب الله را یاد میکنند و باعث توبه میشود. (نسفی)
فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ
یعنی با زبان طلب آمرزش کرده و با قلب پشیمان شوند. (بحر العلوم)
گفته اند: استغفار زبانی بدون پشیمانی، توبه ی دروغگویان است. (بحر العلوم)
حسن بصری: این استغفار ما نیاز به استغفارهای زیادی دارد. (بحر العلوم)
وَمَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ
یعنی کسی غیر از الله متعال، گناهان را نمیامرزد. (بحر العلوم)
برای بیان وسعت رحمت الهی و خوش کردن نفوس گناهکار و تشویق آنان به توبه است و اشاره است به اینکه گناه هرچه بزرگ باشد، عفو الهی از ان بزرگتر است. (نسفی)
وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَىٰ مَا فَعَلُوا
و بر آنچه از گناه که انجام داده اند، نمیمانند. (بحر العلوم)
تاخیر عدم اصرار از استغفار برای یادآوری این مطلب است که در استغار باید تسریع داشت و نباید تاخیر کرد. (ابوسعود)
و یا اینکه یعنی استغفار گویند در حالیکه بر گناه نیز نمیمانند. (ابوسعود)
وَهُمْ يَعْلَمُونَ
در حالیکه آنان میدانند که آن گناه و معصیت است برای همین دیگر به آن برنمیگردند. (بحر العلوم)
خودشان میدانند که غیر از الله متعال، کسی گناهان را نمیبخشد. (نسفی)
گفته شده : در آیه تقدیم و تاخیر بوده است به اینصورت که والذين إذا فعلوا فاحشة أو ظلموا أنفسهم، ولم يصرّوا على ما فعلوا وهم يعلمون، ذكروا الله فاستغفروا لذنوبهم، ومن يغفر الذنوب إلا الله یعنی کسانیکه فاحشه ای انجام داده اند ویا به خود ظلم کرده اند و بر کرده ی خود اصرار نکرده اند و خودشان میدانند که گناه است، الله را یادشان میآید پس از گناهانشان طلب آمرزش میکنند و کسی غیر از الله متعال گناهان را نمیبخشد. (بحر العلوم)
أُولَٰئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ ﴿136﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پاداش کسانیکه توبه کنند و اصرار نکنند، آمرزش است از پرودگارشان و باغهاییکه در زیر آنها، نهرها جاری است و در آن جاودان خواهند بود و چه خوب و خوش است جزای عمل کنندگان به فرامین الهی که از جمله ی آن فرامین توبه کردن و عدم اصرار بر گناه است.

مستندات
أُولَٰئِكَ جَزَاؤُهُم
صاحبان این صفات، ثوابشان... (بحر العلوم)
مَّغْفِرَةٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا
بخاطر توبه اش، آمرزش است و بخاطر رحمت الهی باغهایی که زیر آن نهرها جاری است، میباشد. (نسفی)
وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ
کلبی: چه خوش است پاداش عمل کنندگان که بهشت است. (بحر العلوم)
مقاتل: چه خوب است پاداش توبه کنندگان از گناه که بهشت است. (بحر العلوم)
ثواب اطاعت کنندگان. (بغوی)
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ ﴿137﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

حقیقتا قبل شما راه و روشی در حوادث برای امتهای قبل شما رخ داده است و گذشته است پس برای دانستن عاقبت خود در صورت تکذیب یا تایید پیامبرتان، در مورد اتفاقاتی که برای گذشتگان افتاده است، سیر کنید و تفکر کنید و ببینید که چه بر سر آنان آمده است.

مستندات
قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ
برای تسلی خاطر مومنان است. (قرطبی)
سنن جمع سنت به معنی راه مستقیم. (قرطبی)
سنت، آنچه که از ان تبعیت کرده شود و مقتدا گردد چه خیر و چه شر باشد. (قرطبی)
زجاج: یعنی اهل سنتهای گذشته. (قرطبی)
ابوزید: امثال گذشتگان. (قرطبی)
عطاء: شرائع گذشتگان. (قرطبی)
مجاهد: قبل شما از کسانیکه بخاطر تکذیبشان، هلاک شده اند. (قرطبی)
یعنی قبل شما راههایی از خیر و شر و اهل این دو گذشته است پس بنگرید حال کسانیکه تکذیب کرده اند، تا ببینید که عاقبت امر انان چه شده است. (مظهری)
فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ
پس بر روی زمین سیر کنید تا آثار تکذیب کنندگان پیامبران خود را و آنچه بر سر آنان آمده است را ببینید. (تاویلات اهل سنت)
از کسانی که از عاقبت آنان خبر دارند بپرسید تا آنان از چگونگی هلاک آنان خبر دهند. (تاویلات اهل سنت)
در قرآن تفکر کنید پس قران به شما از امتهای گذشته خبر خواهد داد و چنان خواهد شد که انگار در روی زمین سفر کرده باشید. (تاویلات اهل سنت)
سنتها و عادتهای الهی بر امتهای تکذیب کننده گذشته است. (ابوسعود)
فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
عاقبت امر یعنی آخر امر انان. (قرطبی)
یعنی الله تعالی میفرماید که من به مشرکان مهلت میدهم و آنان دچار استدراج میشوند و
آخر امر نصرت و پیروزی برای پیامبر و مومنان خواهد بود و هلاکت برای کفار خواهد بود. (قرطبی)
هَٰذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ ﴿138﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این قرآن و آنچه در آن از عاقبت تکذیب کنندگان اورده شده است بیان عاقبت مردم حاضر در این عصر است، و راهنمایی و پند است، برای کسانیکه تقوی پیشه کرده اند و یا قصد تقوی پیشه کردن دارند. نکته: الله متعال در این آیه، نکته و قاعده ای بسیار مهم را بیان میکند و آن اینکه وقتی ما یک مساله ی علمی و دینی و حقیقت دینی و علمی را بیان میکنیم برای عده ای که هدفشان انکار است، بیان است تا در قیامت، عذری نداشته باشند و برای کسانیکه دنبال راه یافتن و هدایت شدن و پند پذیری هستند، که همان متقین باشند، هدایت و موعظه است.

مستندات
هَٰذَا
این قرآن. (مظهری)
یا فرموده اش: قد خلت من قبلکم. (مظهری)
و مفهوم فرموده اش: فانظروا . (مظهری)
این به آنچه از امر متقین و توبه کنندگان، گفته است، اشاره دارد. (مظهری)
بَيَانٌ لِّلنَّاسِ
برای عموم مردم، بیان است. (مظهری)
برای مردم که منظور تکذیب کنندگان میباشد که اگر بر تکذیب خود بمانند، عاقبتشان چه خواهد بود. (ابوسعود)
وَهُدًى
هدایت از گمراهی است. (مظهری)
وَمَوْعِظَةٌ لِّلْمُتَّقِينَ
و موعظه خاصة برای متقین است چراکه آنان هستند که از آن منتفع میگردند. (مظهری)
برای آنان زیادت بصیرت است. (ابوسعود)
مدار اینکه هدایت و موعظه باشد، متقی بودن انان است و یا اینکه کسانی که قصد تقوی داشته باشند برای آنان هدایت و موعظه است. (ابوسعود)
ترغیب و ترهیب است، برای کسانی که از شرک پروا دارند. (نسفی)
نور و ادب است. (العز بن عبدالسلام)
وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿139﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و به خود ضعف راه ندهید و بر آنچه از مصیبت پیش میآید، غمگین نباشید، و بدانید که شما بالاتر و برتر هستید، اگر مومن واقعی هستید، راهی برای سستی نشان دادن و ناراحت شدن نیست.

مستندات
وَلَا تَهِنُوا
از جنگ با دشمن، ضعیف نباشید. (تاویلات اهل سنت)
در جنگ سستی نکنید در حالیکه شما برای الله متعال عمل میکنید چراکه آنان با عمل برای شیطان ضعف نشان نمیدهند. (تاویلات اهل سنت)
برای شجاعت دادن مومنان و تقویت قلبهای انان و تسلی خاطر آنان از انچه به انان در روز احد از کشته شدن و جراحت رسیده بود، است. (ابوسعود)
در احد پنج تن از مهاجرین شهید شدند؛حمزه بن عبدالمطلب و مصعب بن عمیر صاحب رایه ی رسول الله ص و عبدالله بن جحش، پسر عمه ی رسول الله ص و عثمان بن شماس و سعد مولای عتبه و هفت نفر از انصار شهید شدند. (ابوسعود)
وَلَا تَحْزَنُوا
از آنچه از زخم و جراحات به شما میرسد، غمگین نشوید. (تاویلات اهل سنت)
از اینکه برادرانتان شهید شده اند، ناراحت نباشید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ
و شما در آخرت، والاتر هستید. (تاویلات اهل سنت)
شما با حجتهایتان، بر حق هستید. (تاویلات اهل سنت)
در پیروزی شما بالاتر هستید چراکه عاقبت امر ان برای شماست. (تاویلات اهل سنت)
چراکه اگر برای کشته شدید، شهادت برای شماست و نزد الله متعال زنده هستند و دشمنان شما مردگانند. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه شما غالب هستید نه دشمن شما. (ابوسعود)
چراکه شما برای الله میجنگید و شما بر حق هستید و کشتگانتان، در بهشت هستند و دشمنان شما بر باطل هستند و برای شیطان میجنگند و کشتگانشان در آتش هستند. (بیضاوی)
و یا شما آنچه در بدر به دست آورده اید از انچه انان در احد، به دست آورده اند، بیشتر است. (بیضاوی)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر به وعده و خبر ایمان دارید. (تاویلات اهل سنت)
از برای شرط نبوده بلکه خبری است. (تاویلات اهل سنت) یعنی وقتی شما مومن هستید، چنین میشود.
یعنی اگر مومن هستید پس سستی نکنید و ناراحت نباشید چراکه ایمان باعث میشود که به الله اعماد کنید و به آنچه پیش میآید، مبالاتی از دشمن، نداشته باشید. (ابوسعود)
إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ ۚ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ ﴿140﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اگر به شما مسلمانان جراحتی و آسیبی برسد، قطعا به دشمنان شما نیز همانند آن آسیب رسیده است، و این ایام را درگردش بین مردم قرار داده ایم، و این از این جهت است که الله متعال مشاهده کند کسانی را که ایمان اورده اند و برای این است که از بین شما شهیدانی داشته باشد. و الله متعال ظالمان که همان کفار و منافقین و فاسقین باشند را دوست ندارد. نکته: پیروزی کفار بر مومنان نشانه ی رضایت الله از انان نیست. نکته: امتحان برای مشخص شدن مومن از غیر آن است و اینکه چه کسی برای چه ایمان اورده است، آیا برای مادیات و یا برای آخرت و رضایت الله متعال؟ نکته: اصل دولت برای مسلمانان است اگر از فرمان رسول الله ص پیروی کنند، اگر شکستی هست بخاطر سرپیچی از فرامین الهی یعنی اوامر و نواهی اسلام است.

مستندات
إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ
به ضم و فتح قاف قرح قرائت شده است و معنای آن یکی است. (خازن)
بعضی گفته اند به ضم مصدر است و به فتح به معنی زخم است. (خازن)
بعضی نیز به ضم زخم و به فتح درد زخم گفته اند. (خازن)
آیه خطاب به مومنان است و میفرماید اگر به شما در روز احد، جراحتی رسیده است، به کفار در بدر چنین رسیده است. (خازن)
گفته اند: همانطور که در روز احد به شما آسیب رسیده است به انان نیز مثل همین آسیب در روز احد رسیده است. (خازن)
وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ
مداوله یعنی نقل چیزی از کسی به دیگری. (خازن)
یعنی روزگار دنیا دول بین مردم است و روزی برای آن است و روزی دیگر برای این مثلا در روز بدر برای مسلمانان بود و در روز احد برای کفار. (خازن)
زجاج: دولت مسلمانان بر گردن کفار است چراکه الله متعال فرموده: {وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} و در روز احد برای مشرکان گشت چراکه مسلمانان از فرمان رسول الله ص سرپیچی کردند. (بغوی)
وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا
دولت را این برای کفار قرار داد تا مومن مخلص از کسانیکه وقتی نکبتی و مصیبتی میبینند، مرتد میشوند، جدا و تمیز یابند. (خازن)
تا عین شخص مومن را که بر جهاد با دشمن صبر میکند را مشخص کند. (خازن)
تا که الله وقوع آنچه در علمش داشت را ببیند. (خازن)
تا که آنچه الله میداند در واقعیت به وقوع بپیوندد و مردم نیز مشاهده کنند. (خازن)
منظور این است که تا اولیاء الله بدانند و اضافه ی علم به خود الله متعال جهت تفخیم امر آنان است. (خازن)
تا الله متعال بین مومن و منافق حکم کند و حکم تابع علم است. (خازن)
ایام دنیا اینگونه است در حال تداول بین مردم چه مومن و چه کافر است ولی در آخرت چنین چیزی نیست بلکه مومن در نعمت ابدی و کافر در آتش ابدی خواهد بود. (انوار القرآن ملا علی)
وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاءَ
و تا که مکرم بدارد عده ای از شما را با شهادت آنان و این از این جهت بود که عده ای از مسلمانان نتوانسته بودند که در بدر شرکت کنند و آرزو داشتند که در جنگی دیگر شرکت کرده و الله متعال به آنان شهادت عنایت کند. (خازن)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ
منظور از ظالمین، مشرکین است. (خازن)
کسانیکه با انجام گناهان، به خود ظلم کرده اند. (خازن)
منافقان هستند که با زبان اظهار ایمان میکنند و در دل کافر هستند. (خازن)
یعنی الله کسانی را بر ایمان ثابت نباشند و در جنگ صابر نباشند را دوست ندارد. (خازن)
الله متعال کافران ومنافقان و فاجران را دوست ندارد اینکه بعضی اوقات آنان را غالب میگرداند از برای استدراج آنان است و برای امتحان مومنان است. (انوار القرآن ملاعلی)
وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ ﴿141﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این دوران روزگار برای پاک کردن مومنان از گناه است و خالص گرداندن انان و برای محو آثار کفار و مستاصل کردن آنان است.

مستندات
وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا
و تا که مومنان را تصفیه کرده و از گناهان پاک بگرداند. (ابوسعود)
لیمحص را بعد از لا یحب الظالمین ، اورده است شاید به این منظور باشد که گنهکاران مومنان گمان نکنند که در ظالمین داخل هستند. (ابوسعود)
تمحیص یعنی محو آثار و برداشتن پلیدی است. (ابوسعود)
رسول الله ص: شمشیر محو کننده ی گناهان است. (تاویلات اهل سنت)
وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ
محق عبارت است از دفع و از بین بردن است. (ابوسعود)
محق: کم کم نقض کردن یک شیی. (مظهری)
مفضل: محق یعنی از بین بردن چیزی طوریکه اثری از آن باقی نماند. (ابوسعود)
منظور کفاری است که رسول الله ص با آنان در احد، جنگ کرده اند و بر کفرشان اصرار ورزیده اند و چنین نیز شد. (ابوسعود)
شمشیر برای کفار تمحیص نیست بلکه آنان را به آتش میبرد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر دور بر علیه مومنان باشد از برای تمایز و برای شهادت و برای تمحیص است و اگر علیه کفار باشد برای مستاصل و محق آنان است. (مظهری)
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ ﴿142﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آیا گمان کردید که داخل بهشت خواهید شد در حالیکه الله متعال هنوز مجاهد را از شما علم ظهور ندانسته است یعنی جهادی به وجود نیامده است تا به آن علمی تعلق گیرد. و همینطور تا وقتیکه صابران از شما مشخص شود. نکته: علم الله متعال بر همه چیز تعلق دارد پس در اینجا اعلام عدم علم به معنی عدم عمل به جهاد و صبر است یعنی عملی از شما صورت نگرفته است تا بخاطرش شما را به بهشت ببرد. علم الله متعال برای ما وقتی مشخص میشود که معلوم حاصل شود.

مستندات
أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ
یعنی چنین گمان مبرید. (نسفی)
بدون اینکه امتحانی از محنت و منحت، (انوار القرآن ملا علی)
بدون اینکه مجاهد شما بر طبق آنچه امر کرده ام، برای بندگانم مشخص شود. (مظهری)
وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنكُمْ
بدون اینکه در عالم وجود و مقام شهود، بین رتبه ی مجاهد و نشسته از جهاد، تمیز قائل شود. (انوار القرآن ملا علی)
وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ
بدون اینکه صابر و شاکر را در وقت ناگواری، مشخص کند. (انوار القرآن ملا علی)
بدون اینکه صابران در جنگ مشخص شود. (مظهری)
ای شکست خوردگان آیا گمان بردید که همانظور که شهید شدگانتان رفتند که تمام تلاش خود را در راه الله متعال انجام دادند و بر درد زخم و جراحت، شکیبایی کردند، و بر رویارویی با دشمن ثبات ورزیدند، بدون اینکه راه آنان را طی کنید، گمان میکنید که وارد بهشت خواهید شد. (مظهری)
تا وقتی که رویاروی شوندگان در جنگ از فرار کنندگان مشخص شوند. (بحر العلوم)
عدم علم کنایه از عدم معلوم است. (ابوسعود)
بدون عمل انتظار اجر داشتن از کسیکه میداند که اجر منوط به عمل است، به دور از عقل است. (ابوسعود)
وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ﴿143﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا شما کسانی بودید که تمنای مواجهه با دشمن را داشتید تا که به شهادت برسید، و این قبل مواجهه با دشمن بود و ان را دیدید، و فقط نگاه کردید. نکته: انسان در مواقعی که در آسایش است و با سختی مواجه نشده است، فکر میکند که بر سختی غلبه خواهد کرد و برای همین اظهار نظر میکند و خود را حق به جانب میداند و بر دیگران خورده میگیرد که چرا این شد وان شد ولی وقتی در همان سختی قرار میگیرد خیلی از افراد جا میزنند و ضعف خود را آشکار میکنند و کاری جز نگاه از روی بهت و حیرت ندارند.

مستندات
وَلَقَدْ كُنتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِن قَبْلِ أَن تَلْقَوْهُ
همانا آنچه را که در آن، مرگ است یعنی قتال را تمنا میکردید. (تاویلات اهل سنت)
تمنای مرگ داشتید. (تاویلات اهل سنت)
تمنای شهادت داشتند. (تاویلات اهل سنت)
تمنای آنچه برای شهیدان روز بدر را داشتند و در روز احد الله متعال به آنان نشان داد ولی شکست خوردند و الله متعال انان را مورد عتاب و سرزنش قرار داد. (تاویلات اهل سنت)
تمنای آنان برای ترس از اینکه بدون دین اسلام بمیرند بوده است. (تاویلات اهل سنت)
و یا بخاطر نجات از اذیت و آزار مشرکان بوده باشد. (تاویلات اهل سنت)
چراکه بسیاری از کسانیکه در بدر حاضر نشده بودند تمنای قتال مثل آن را داشتند و وقتی جنگ احد شروع شد شکست خوردند. (قرطبی)
اینان کسانی بودند که اصرار داشتند که برای جنگ خارج شوند و وقت جنگ خلاف آن عمل کردند. (ابوسعود)
فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ
اسباب مرگ و ترس آن را دیدید. (تاویلات اهل سنت)
همراهانتان را که کشته میشدند را دیدید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ
در حالیکه به مرگ نگاه میکردید یعنی مردن همراهانتان را. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه به جنگ نگاه میکردید. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه خود میدانید که تمنای مرگ داشتید(تاویلات اهل سنت)
درحالیکه به محمد نگاه میکردید پس چرا شکست را قبول کردید. (قرطبی)
وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ ۚ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ ۚ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا ۗ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ ﴿144﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و محمد چیزی جز فرستاده نیست مثل رسولانی که قبل وی بوده اند و امدند و رفتند، پس آیا شما اگر محمد بمیرد ویا کشته شود، به گذشته برمیگردید؟ یعنی مرتد میشوید؟ و یا بخاطر مردن یا کشته شدنش، عقب نشینی میکنید، و هرکس که به عقب برگردد از فرمان الله و یا مرتد شود، به الله متعال هیچگونه ضرری نخواهد رسید و الله متعال ثابتان بر اسلام را دوست دارد. نکته: دوست داشتن یا نداشتن الله متعال مثل اظهار دوستی یا عدم دوستی ما نیست بلکه وقتی میفرماید دوست دارد یعنی نعمت بهشت عطا خواهد کرد و وقتی میفرماید که دوست ندارد یعنی اینکه به جهنم خواهد انداخت و عذاب خواهد داد.

مستندات
در جنگ احد، ابودجانه همراه با چند نفر با مشرکان روبرو شده و درگیری سختی داشتند و حضرت علی تا جاییکه شمشیرش، خم شد، جنگ کرد و همینطور سعد بن ابی وقاص، و جماعتی از مشرکان را کشتند. وقتی تیراندزان این صحنه را دیدند برای گرفتن غنیمت مکان خود را ترک کردند و به نهی امیرشان عبدالله بن جبیر اعتنایی نکردند و فقط هشت نفر پیش عبدالله بن جبیر ماندند و وقتی این وضعیت را خالد بن ولید (در آن زمان مشرک بود)، دید، از پشت سر امده و مسلمانان را شکست داد و عبدالله بن قمیئه مشرک رسول الله ص را با سنگ زد و دندان پیشین حضرت شکست و صورت مبارک خونی شد و مصعب بن عمیر از رسول الله ص محافظت کرد و کشته شد و آن مشرک فکر کرد که رسول الله ص را کشته است و فریاد زد و بعضی گفته اند که ابلیس بود که بین آنان کشته شدن رسول الله ص را فریاد زد و مردم عقب نشینی کردند. (ابوسعود)
وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ
محمد، چیزی نیست جز رسولی مثل رسولانی که قبل وی آمده و رفته اند و دیگر نیستند. (ابوسعود)
یعنی همانطور که رسولان قبل وی رفته اند، محمد نیز رفتنی است. (ابوسعود)
چراکه مسلمانان عقب نشینی کردند گویا که آنان اعتقاد داشتند که محمد مثل رسولان دیگر نیست. (ابوسعود)
پس گمان آنان را رد کرده و بیان میدارد که همچنانکه رسولان رفته اند و واجب است که بعد آنها دینشان ادامه داده شود، محمد نیز خواهد رفت و باید به دینش بعد وی نیز تمسک جسته شود. (ابوسعود)
گویا فکر میکردند که محمد رسول است و نامیرا، پس بیان داشت که فقط رسول است نه نامیرا. (ابوسعود)
أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ
آیا اگر محمد بمیرد یا کشته شود، مرتد خواهید شد؟ و بخاطر نبود محمد از دین برخواهید گشت؟ سوال انکاری است یعنی نباید چنین کنید. (ابوسعود)
وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ
با برگشت آنچه که رسول الله ص به آن اقدام میکند از امر به جهاد و غیر ان، به عقب برگردد. (ابوسعود)
گفته اند: با ارتداد از دین بگردند. این قول در حالی است که کسی از مسلمانان مرتد نشده اند غیر از آنچه از منافقین رخ داده است. (ابوسعود)
فَلَن يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا
برگشت وی چیزی از ضرر به الله متعال نمیرساند. (ابوسعود)
بلکه با در معرض سخط و عذاب الهی گذاشتن خود، به خود ضرر میزند. (ابوسعود)
وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ
یعنی کسانی را که بر دین اسلام که بزرگترین نعمت است، ثابت مانده اند را جزای خیر دهد. (ابوسعود)
ثبات بر ان شکر ان است و نشانه ی شناخت حق اسلام است. (ابوسعود)
از ابن عباس: مطیعان الله متعال از مهاجرین و انصار هستند. (ابوسعود)
از علی ابن ابی طالب: منظور ابوبکر و یارانش هستند و ابوبکر از شاکرین و از دوستان الله متعال است. (ابوسعود)
وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا ۗ وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا ۚ وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ ﴿145﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و برای نفسی نیست که بمیرد مگر اینکه الله اجازه ی مرگ دهد حالا به ملک الموت و یا اجازه ی کلی، و اجل کتابی موقت و دارای مهلتی معین است. و کسیکه هدفش از جهاد یا هر عملی دیگر که برای اخرت باید انجام میشد را به نیت دنیوی از قبیل غنیمت و مانند ان انجام دهد، آنچه را که مقدر کرده ایم را به وی خواهیم داد و کسیکه نیتش اخرت باشد، پاداش وی را خواهیم داد و زود باشد که شاکران و قدرشناسان را پاداش نیک دهیم. نکته: در سنجزی که زود باشد است، این نکته است که در کنار پاداش اخروی، پاداش دنیوی نیز خواهد داد.

مستندات
وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تَمُوتَ
برای نفسی مرگی نیست مگر به امر و قضا و قدر و علم الله متعال. (خازن)
به اینصورت که الله متعال به ملک الموت امر میکند تا ارواح را قبض کند در نتیجه کسی نمیمیرد مگر به اذن الله و امر وی تعالی. (خازن)
تشویق مومنان به جنگ است چراکه فرار سودی ندارد و کسی قبل اجلش نمیرد هرچند که در انواع مهلکه ها شرکت کند و وقتی مرگ آمد هیچ حیله ای آن را دفع نکند. (خازن)
در این آیه ذکر این نکته است که رسول الله ص در زمان غلبه ی دشمن نیز در حفظ الله متعال است
كِتَابًا مُّؤَجَّلًا
یعنی کتاب موقت که مهلتی معلوم دارد که تاخیر و تقدیمی در آن نیست. (خازن)
یعنی الله متعال برای هر نفسی اجلی نوشته است که کسی نمیتواند ان را تغییر دهد. (خازن)
گفته اند: منظور از کتاب، لوح محفوظ است که اجل تمامی مخلوقات، در آن نوشته شده است. (خازن)
وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا
یعنی هرکس به عمل و طاعتش، هدف دنیوی داشته باشد، ما جزای وی را به اندازه ی عملش در دنیا خواهیم داد. (خازن)
یعنی آنچه را که خودمان خواستیم به وی میدهیم. (خازن)
در شان کسانیکه در جنگ احد مرکز خود را ترک کردند و غنیمت طلب کرده بودند. (خازن)
کسیکه از جهادش، غنیمت. (العز بن عبدالسلام)
یعنی آنچه را که برای وی مقدر کرده ایم را از وی دریغ نکنیم ولی در آخرت برای وی حظی نیست. (العز بن عبدالسلام)
کسیکه ثواب دنیا را با خود را در معرض دنیا گذاشتن و عمل نفل و انجام کبائر طلب کند، پاداش وی را در دنیا دهیم نه در آخرت. (العز بن عبدالسلام)
وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا
کسیکه هدفش آخرت باشد، پاداش وی را در آخرت خواهیم داد. (خازن)
در شان کسانیکه همراه رسول الله ص ثابت مانده بودند نازل شده است. (خازن)
این آیه هرچند در شان جنگ احد نازل شده است ولی قاعده ی کلی است برای تمامی اعمال که هر نیتی داشته باشد طبق همان نیت به وی جزا داده خواهد شد. (خازن)
رسول الله ص: هرکس نیتش اخرت باشد، الله متعال غنای وی را در قلب وی مینهد و کارش را فراهم آرد و دنیا در حالت خواری به وی روی خواهد اورد و کسیکه هدفش طلب دنیا باشد الله متعال فقر را جلوی چشمان وی قرار دهد و کارش متشتت خواهد شد و از دنیا چیز جز آنچه الله متعال مقدر کرده است به وی نرسد. (خازن)
وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ
یعنی مومنان مطیع را که آنان را چیزی از جهاد مشغول نداشت و نیتشان غیر از الله و آخرت نبوده است. (خازن)
وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ ﴿146﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

چه بسیار پیامبری که همراه وی جماعات بسیار جنگ کرده اند و یا علمای پرهیزگار همراه پیامبران جنگ کرده اند، و در این راه یعنی راه الله هرچه که پیش آمد، آنان به خود سستی راه ندادند، و ضعیف نشدند و در برابر دشمن سر خم نکردند. و الله متعال شکیبایان بر سختی ها را دوست دارد. نکته: این آیه به ما میگوید که اسلام و دین بر شخص استوار نیست و این راه است که باید ادامه داشته باشد حتی اگر کسیکه کشته میشود، پیامبر هم باشد و الله از ما میخواهد که به دنبال کسب رضایت وی تعالی باشیم و در این راه سستی به خرج ندهیم.

مستندات
وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ
الله متعال از آنچه بر انبیای و مومنان قبلی گذشته است را یاداوری میکند تا مسلمان شکیبایی کنند و میفرماید: چه انبیایی که همراه ایشان، عده ی کثیری جنگ کرده اند. (بحر العلوم)
بنا به قرائت قتل، چه انبیایی که همراه آنان، عده ی کثیری کشته شده اند. (بحر العلوم)
ربیون به ضم را، جماعت بسیار که ده هزار باشد. (بحر العلوم)
ربیون به کسر راء، علمای متقی و صبور هستند. (بحر العلوم)
ربیون یعنی اتباع. (خازن)
رَبّانیون والیان و ربیون رعیت را گویند. (بغوی)
گفته اند: منسوب رب (پروردگار) هستند یعنی کسانیکه پروردگار را عبادت میکنند. (بغوی)
و معنی دیگر: چه انبیایی که کشته شده اند در حالیکه همراه وی ربیون بسیار بوده اند. (بحر العلوم)
سعید بن جبیر: نشنیده ایم که پیامبری در جنگ کشته شده باشد. بنابر این قرائت قاتل به معنی جنگ کرد، خواهد بود. (بغوی)
فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
از آنچه از کشته شدن نبی خود و کشته شدن همراهانشان دچار سستی نشدند و درمانده نشدند. (بحر العلوم)
وَمَا ضَعُفُوا
در برابر دشمن ضعیف نشدند. (بحر العلوم)
گفته میشود: نترسیدند. (بحر العلوم)
وَمَا اسْتَكَانُوا
و در برابر دشمن زانو نزدند و تن به خواری ندادند. (بحر العلوم)
تسلیم نشدند. (خازن)
وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ
پس آنان را یاری کرده و قدر آنان را بزرگ میدارد (بیضاوی)
گویا به مومنان چنین میگوید: پس هان ای شما آیا همراه نبی خودتان جنگ کرده اید و در صورت کشته شدن پیامبرتان باز جنگ کرده اید همانطورکه گذشتگان چنین کرده اند. (بحر العلوم)
یعنی بسیاری از انبیا درگذشته کشته شده اند و همراهان ایشان، بر همین راه استوار ماندند و سستی به خود راه ندادند و به جهاد به دشمنان ادامه دادند پس شایسته است که شما نیز چنین باشید. (خازن)
تعریضی است بر مومنان بر آنچه که در روز احد در وقت شنیدن کشته شدن رسول الله ص از خود ضعف نشان دادند حتی تاجایی رفتند که خواستند از عبدالله بن ابی منافق درخواست کنند تا از ابوسفیان، امان بطلبد. (خازن)
وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ﴿147﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

حسن دیگر امتهای جهادگر همراه پیامبران پیشین این بود که در وقت مواجهه با دشمن و در همه حال، اگر شکستی پیش میآمد، در حال مشغول استغفار و طلب آمرزش مییشدند و از گناهان کوچک و بزرگ پشیمان میشدند و از الله استواری قدم میخواستند و ناشکیبایی از خود نشان نمیدادند و میگفتند: پروردگارا، گناهان ما و بی حدی ما را بیامرز و قدمهایمان را استوار بدار و بر کفار ما را چیره بگردان.

مستندات
بیان محاسن قولی این جماعت است و عطف بر محاسن فعلی است که در آیه ی قبلی بیان شد. (ابوسعود)
وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَن قَالُوا
سخن آنان در وقت مواجهه با دشمن و قرار گرفتن در سختی و تنگنای جنگ، در وقت رسیدن سختی به آنها، چیزی نبود جز اینکه میگفتند:. (ابوسعود)
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا
یعنی گناهان صغیره ی ما را بیامرز. (ابوسعود)
وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا
و تجاوز ما را از حدود الهی با ارتکاب کبیره را نیز بیامرز. (ابوسعود)
گناهان صغیره و کبیره را به خود منسوب کردند در حالیکه از آن امور مبرا بودند، از جهت شکسته نفسی و از جهت نسبت دادن شکست به کوتاهی خودشان است و دعای آمرزش را از دیگر امور تقدیم کردند تا اهم را تقدیم کرده باشند. (ابوسعود)
حدود بندگی خود را رعایت نکرده از آن تجاوز کرده ایم را نیز بیامرز. (نسفی)
وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا
در وقت جنگ قدمهایمان را با تقویت و تاییدت استوار بدار. (ابوسعود)
و یا بر دین حق قدمهایمان را استوار بدار. (ابوسعود)
یعنی اینان دائما بر این دعا بودند بدون اینکه از آنان سخنی صادر شود که شائبه ی بی صبری و تزلزل داشته باشد. (ابوسعود)
وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
با حجت و براهین ما را بر کفار پیروز بگردان. (تاویلات اهل سنت)
ما را با غلبه دادن بر کفار پیروز بگردان. (تاویلات اهل سنت)
فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿148﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس در نتیجه الله متعال به آنان، پاداش دنیوی از غنیمت و نصرت و نام نیک عطا کرد و خوبی پاداش آخرت را که جنت و احترام اخروی را به آنان عطا کرد و الله متعال افراد نیکوکار را دوست دارد. نکته: وقتی الله متعال میفرماید دوست دارد یعنی عاقبت بخیرشان میکند و این همان هدف است و غیر آن هدفی نیست. نکته: احسان حتما برای دیگران نیست بلکه احسان به دیگران همان احسان به خود است که سبب نجات شخص میشود.

مستندات
فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا
یعنی الله متعال پاداش دنیا را با غنیمت و پیروزی عطا کرد. (بحر العلوم)
به سبب استغفار و پناه بردن به الله متعال، نصرت و غنیمت و عزت و نام نیک در دنیا و بهشت و نعمت در آخرت نصیبشان کرد. (بیضاوی)
عبارت حسن ثواب آخرت گفت تا نشان دهد که خوشی آن نزد الله متعال معتبر است و بر خوشی دنیوی برتری و مزیت دارد. (ابوسعود)
وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ
یعنی جنت را عطا کرد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
مومنان مجاهد را دوست دارد. (بحر العلوم)
محسنین گفتن برای این است که آنچه این افراد انجام داده اند، از احسان هستند. (ابوسعود)
محسن یعنی عارف. (تاویلات اهل سنت)
کار نیکی را برای کسی از روی فضل بدون اینکه بر گردنش باشد انجام میدهد. (ابوسعود)
اینان با انجام کارهایی که باعث نجاتشان میشود برای خودشان احسان انجام میدهند. (تاویلات اهل سنت)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ ﴿149﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آوردید، اگر کسانیکه کفر ورزیده اند، اطاعت کنید، آنان شما را به عقب برگشت خواهند داد و باعث مرتد شدن شما خواهند شد و این باعث میشود که زیانکش گردید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا
اطاعت از کفار به دو معنا میتواند باشد: اطاعت در کفر آنها ودیگری اطاعت در ترک جهاد با دشمن. (تاویلات اهل سنت)
شروع در بیان عدم تبعیت از کفار است با بیان اینکه تبعیت از آنها باعث زیان دنیوی و اخروی میگردد بعد اینکه آنان را به تبعیت و یاری انبیاء ترغیب کرده است. (ابوسعود)
يَرُدُّوكُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ
شما را به دین اولتان بر میگردانند. (تاویلات اهل سنت)
حضرت علی: در شان منافقین نازل شده است که وقتی شکست خوردند، به مومنان گفتند که به برادرانتان برگردید به دین قبلیتان باشید. (ابوسعود)
گفته اند که در مورد یهود و نصاری بود که وقتی مومنان شکست خوردند در دین شبهه افکنی میکردند و میگفتند که اگر پیامبر بر حق بود، شکست نمیخورد. (ابوسعود)
گفته اند که منظور ابوسفیان است و منظور از اطاعت، امان طلبیدن از وی و زاری کردن به وی است. (ابوسعود)
فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ
زیان کشان دنیوی و اخروی خواهید بود و در آخرت نیز در آتش ابدی خواهید بود. (ابوسعود)
معنی آیه این است که از کفار اطاعت نکنید که باعث ارتداد شما خواهد شد. (ابوسعود)
بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ ۖ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ ﴿150﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بلکه از الله متعال اطاعت کنید چراکه ولی حقیقی الله متعال است که شما را نصرت میدهد و وی تعالی بهترین یاور و نصرت دهنده است پس نیازی نیست به پیش کفار بروید و از آنان که نمیتوانند خودشان را کمک کنند را یاور بگیرید.

مستندات
بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ
بلکه الله متعال، یاورتان است. (بیضاوی)
بلکه از الله متعال که مولایتان است، اطاعت کنید. (بیضاوی)
بلکه الله متعال حافظ و یاور شما بر دینتان که اسلام باشد، است. (بغوی)
وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ
پس با ولایت وی تعالی از نصرت ویاری دیگران، بینیازی جویید. (بیضاوی)
بهترین مانعان از شر کفار مکه است. (بحر العلوم)
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا ۖ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ ۚ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ ﴿151﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

زود باشد که بر قلب مشرکان، ترس خواهیم انداخت و این به سبب شرکشان است در حالیکه برای شرکشان کتاب و حجتی نیست و مرجع و بازگشت آنان به جهنم است و چه بد است ماوی ظالمان است.

مستندات
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ
آمده است که وقتی ابوسفیان با کفار مکه در راه برگشت به مکه بودند با خود گفتند که ما چه کار بدی انجام داده ایم که وقتی آنان را شکست دادیم و فقط چند نفر فراری باقی ماند، آنان را ریشه کن نکردیم پس چرا بر نگردیدم و ریشه کنشان نکنیم؟ و قصد برگشت کردند و الله متعال بر دل آنان ترسی شیدید انداخت و جرئت نکردند که برگردند. بر این اساس این وعده ی القای ترس شدید بر کفار، مخصوص بعد جنگ احد خواهد بود. (خازن)
گفته شده است: این القای ترس، عام است هرچند سبب نزول آیه خاص باشد، چراکه رسول الله ص فرموده اند: به من نصرت داده شد با القای رعب در قلب دشمن از فاصله ی یک ماه راه. (خازن)یعنی دشمن که با رسول الله ص در مسافت یک ماه راه بینشان بود، از رسول الله ص بر قلب دشمنانشان، ترس میافتاد.
بر قلب کفار ترس از شما را خواهیم انداخت تا بر آنان غالب گردید و تا دین شما بر ادیان دیگر غالب گردد. (خازن)
وقتی خالد بن ولید (از طرف مشرکان) بر بالای کوه رفت قصد کرد که رسول الله ص را بکشد و رسول الله ص دعا کردند و خالد، منهزم شده برگشت. (بحر العلوم)
گفته میشود: منظور در روز احزاب است. (بحر العلوم) یعنی در روز احزاب که مشرکان بر علیه مسلمانان متحد شده بودند، الله ترس بر قلبشان القا کرد و آنان شکست خورده برگشتند.
بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ
سبب القای ترس بر آنان بخاطر شرک آنها به الله متعال است. (خازن)
مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا
در حالیکه بر این شرکشان، حجت و برهانی ندارند. (خازن)
یعنی کتابی که در آن عذر آورده باشد و حجتی بر شرکشان داشته باشند برای آنان نیست. (بحر العلوم)
وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ
وقتی الله متعال حال کفار را دنیا بیان کرد و آن القای ترس در دل آنها بود، حال آنان را در آخرت بیان کرده و فرمود: مسکن آنان، آتش است. (خازن)
یعنی مصیرشان در آخرت به جهنم است. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ
چه بد است مسکن آنان که در آن استقرار خواهند یافت و در آن اقامت خواهند کرد. (خازن)
یعنی چه بد است مسکن ظالمانیکه به خود ظلم کرده و کاری را انجام داده اند که بر انان آتش واجب گشته است. (خازن)
یعنی جای مشرکان، آتش است. (بحر العلوم)
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ ۚ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ۚ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ ۖ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ ۗ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ﴿152﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله متعال به وعده اش عمل کرد و بر وعده اش ماند آن وقتی که شما داشتید مشرکان را میکشتید و این با اجازه و علم الله متعال بود، تا اینکه به سسی گراییدید و بین خود اختلاف کردید و از فرمان، سرپیچی کردید، و این بعد این بود که الله متعال به شما نشان داد آنچه را دوست داشتید از پیروزی و غنیمت. از بین شما کسانی هستند که هدفشان دنیا و متاع آن است و عده ای دیگر از شما نیز هدفشان آخرت است. بعد این بود که شما را از مشرکان برگرداند و حال نیز بر علیه شما گشت تا شما را امتحان کند که در سختی شکیبایی میکنید یا خیر. قطعا الله متعال از شما عفو کرده است و الله متعال صاحب فضل بر مومنان است.

مستندات
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ:
بدین صورت بود که وقتی مسلمانان جنگ را شروع کردند، مشرکین شکست خوردند و وقتی مسلمانان شروع به غارت و کردند، امر بر علیه مسلمانان برگشت و مسلمانان شکست خوردند. (بحر العلوم)
الله متعال به وعده ی خود مبنی بر نصرت شما و پیروزی دادن به شما عمل کرد. (بغوی)
وعده ی الله متعال به شرط صبر و تقوی بوده است. (بیضاوی)
إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ
وقتی که با اجازه ی الله متعال، آنان را میکشتید. (بحر العلوم)
باذنه یعنی به لفطش و یا به کمکش. (العز بن عبدالسلام)
به امرش و به علمش. (نسفی)
قتبی: داشتید ریشه کنشان میکردید. (بحر العلوم)
رسول الله ص کوه احد را پشت خود قرار دادند و رو به مدینه ایستادند و بر بالای کوهی در سم چپشان، دیده بان گذاشتند و بر بالای آن تیراندازانی مقرر کردند و عبدالله بن جبیر را بر آنان فرمانده کرد و به آنان گفت: از پشت سر ما ، محافظت کنید و اگر دیدید که غنیمت گرفتیم به ما نپیوندید و اگر دیدید که ما کشته میشویم، ما را یاری نکنید و مشرکان شروع به جنگ کردند پس تیراندازان آنان را تیر میزدند و مسلمانان با شمشیر آنان را میزدند تا اینکه مشرکین، فرار کردند. (بغوی)
حَتَّىٰ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ
تا اینکه از دشمن ترسیدید، و در امر خود، اختلاف کردید. (بحر العلوم)
تا اینکه تنازع کردید و عصیان ورزیدید که باعث ترس شما شد. (بغوی)
تا اینکه به غنیمت میل کردید چراکه حریص بودن نشانه ی ضعف عقل است. (بیضاوی)
تا اینکه رایتان به سستی گرایید. (بیضاوی)
وَعَصَيْتُم
از فرمان رسول الله ص سرپیچی کردید. (بحر العلوم)
وجه اختلاف این بود که تیراندازان وقتی آن صحنه را دیدند بعضی از آنها گفتند که پیروز شدیم پس چرا اینجا باشیم و برای گرفتن غنیمت رفتند و عده ای دیگر گفتند که از فرمان رسول الله ص سرپیچی نکنید و بر مقام خود باشید. (بغوی)
عبدالله بن جبیر و عده ای کم که به ده نمیرسیدند بر مکان خود ماندند وقتی خالد بن ولید عکرمه بن ابی جهل این را دیدند، بر تیراندزان باقی مانده حمله کردند و عبدالله بن جبیر و یارانش را کشتند و ورق بر علیه مسلمانان برگشت و این بود که جنگ در گرفت و ابلیس فریاد زد که محمد کشته شد، و همین سبب شکست مسلمانان گشت. (بغوی)
مِّن بَعْدِ مَا أَرَاكُم مَّا تُحِبُّونَ
بعد آنچه از غنیمت و پیروزی و شکست کفار، را که دوست داشتید را الله متعال به شما نشان داد. (بحر العلوم)
مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا
از بین شما کسانی هستند که غنیمت را قصد دارند. (بحر العلوم)
یعنی کسانیکه مرکز خود را ترک کردند. (بغوی)
وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الْآخِرَةَ
و آنان کسانی هستند که بر مکان خود ثابت ماندند تا اینکه کشته شدند. (بحر العلوم)
یعنی عبدالله بن جبیر و یارانش که ثابت ماندند. (بغوی)
از ابن مسعود: ما تا وقتی که این آیه نازل شود، نمیدانستیم که بین ما کسانی باشند که هدفشان دنیا باشد و وقتی این آیه نازل شد، آن را دانستیم. (بحر العلوم)
ۚ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ
بعد اینکه داشتید پیروز میشدید به شکست بدل کرد تا که شما.... (بحر العلوم)
کمک خود را از شما برگرفت پس شکست خوردید. (نسفی)
شما را از آنان بر گرفت. (بیضاوی)
لِيَبْتَلِيَكُمْ
تا شما را بخاطر عصیانتان به رسول الله ص با کشته شدن و شکست خوردن مورد آزمایش قرار داد. (بحر العلوم)
تا صبرتان را بر مصیبت و ثباتتان را بر ناگواریها، بیازماید. یعنی با شما به مانند امتحان کننده رفتار کند و بر اساس عملتان جزا دهد نه بر اساس علم خود. (نسفی)
وَلَقَدْ عَفَا عَنكُمْ
و شما را مورد بخشش قرار داد و همه ی شما کشته نشدید. (بحر العلوم)
طوریکه بر عصیان خود نادم گشتید. (نسفی)
وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
الله متعال صاحب فضل است به بخشش و انعام بر مومنان. (بحر العلوم)
با بخشش عصیان آنها و با قبول توبه ی آنان. (نسفی)
الله متعال بر مومنان تفضل کننده است در جمیع احوال چه در وقتی که دولت را برای آنان گرداند و چه وقتی که بر علیه آنان گرداند چراکه امتحان رحمت است همانطور که نصرت رحمت است. (نسفی)
إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَىٰ أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ ۗ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ﴿153﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یاد آرید وقتی را که شما فرارکنان دور میشدید و به کسی اعتنا نمیکردید و برای کسی نمیایستادید، در حالیکه رسول الله ص شما را با صدای رسا فرامیخواند و رسول الله ص در پس شما بود پس الله متعال بخاطر این کارتان شما را غمی بعد غمی دیگر، سزا داد تا یاد بگیرید که بر فوت نفع و رسیدن مکروه، ناراحت نشوید. و الله متعال، از کردار و نیات شما، خبردار است. نکته: در بدر مسلمانان پیروز شدند و لذت آن را چشیدند و اینبار مقرر شد که شکست بخورند و بر آن تمرین داشته باشند چراکه اگر مسلمانان همیشه پیروز میشدند ممکن بود فکر کنند که همیشه پیروزی برای آنان است و میتوانند به هر نیتی جنگ کنند و دنیای خود را نیز تامین کنند پس این شکست یاد داد که با فوت نفع و رسیدن مکروه، نباید ناراحت شوند بلکه باید خود را اصلاح کنند.

مستندات
إِذْ تُصْعِدُونَ
متعلق به صرفکم است. یعنی شما را از کفار منصرف کرد وقتی که دور میشدید. (ابوسعود)
متعلق به لیبتلیکم است. یعنی تا شما را بیازماید وقتی دور میشدید. (ابوسعود)
اصعاد یعنی دور کردن و رفتن. (ابوسعود)
متعلق به قد عفا عنکم است: شما را مورد عفو قرار داد وقتی که شما فرار میکردید. (خازن)
یعنی باعث شدید که یارانتان نیز دور شوند، چراکه وقتی شکست خورده دیگری را میبیند، به خود سرعت میدهد و شکستش بیشتر میشود. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: ابتدای سخنی دیگر است و به قبل متعلق نیست. (خازن)
از صعود نیز قرائت شده است که در این صورت معنی وقتی به بالای کوه میرفتید، خواهد بود. (ابوسعود)
از تفعل نیز قرائت شده است. (ابوسعود)کم کم به بالای کوه رفتن معنی خواهد داد.
وَلَا تَلْوُونَ عَلَىٰ أَحَدٍ
به پشت سرتان التفات نمیکردید و نگاه نمیکردید. (ابوسعود)
کسی برای دیگری، نمیایستاد. (ابوسعود)
وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ
در حالیکه رسول الله ص آنان را فرا میخواند و میفرمودند: ای بندگان الله به سوی من بیایید، هرکس که حمله کند، برای وی جنت است. (ابوسعود)
رسول شما را فرا میخواند، اعلام این مطلب است که این دعوت رسالتی است پس توبیخ بسیار برای شکست خوردگان است. (ابوسعود)
رسول الله ص ندا میداد: ای مومنان به سوی من بیایید من رسول الله ص هستم. طوری بود که صدای ایشان به اول و آخر قوم میرسید ولی التفات نکردند. (تاویلات اهل سنت)
فِي أُخْرَاكُمْ
در پس لشکرتان بود و در بین جماعت دیگر از شما بود. (ابوسعود)
فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ
پس الله متعال بخاطر این صنیعتان، شما را به غمی موصول به غمی دیگر سزا داد. (ابوسعود)
بخاطر کشته شدن و مجروح شدن و پیروزی مشرکین و خبر دروغ از کشته شدن رسول الله ص و فوت غنیمت، به شما غمگین شدن را سزا داد. (ابوسعود)
یا اینکه به شما غم داد در مقابل غمی که با نافرمانی خود، به رسول الله ص رساندید، سزا داد. (ابوسعود)
غم اول عصیان آنها به رسول الله ص و غم دیگر اینکه چگونه برای رسول الله ص عذر بیاورند. (تاویلات اهل سنت)
لِّكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ
تا تمرین شکیبایی در ناگواری ها را یاد بگیرید و بخاطر فوت نفع و رسیدن ضرر، ناراحت نشوید. (ابوسعود)
گفته شده (لا) زائد است یعنی تا تاسف بخورید بر آنچه از منفعت از شما فوت شده است و بر آنچه به شما از ضرر رسیده است و این برای تنبیه شما بوده است. (ابوسعود)
گفته شده که در فاثابکم ضمیر به رسول الله ص بر میگردد یعنی رسول الله ص در غمی که به شما رسید با شما همدردی کرد و مواسات کرد و بخاطر نافرمانی شما را مواخذه نکرد و شما را رهایش و آسایش داد تا که بر آنچه از خیر از شما فوت شد، ناراحت نشوید. (ابوسعود)
وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
الله به اعمال شما و هدف شما از عمل، آگاه است. (ابوسعود)
هدف این جمله وعید است. (تاویلات اهل سنت)
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَىٰ طَائِفَةً مِنْكُمْ ۖ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ ۖ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ ۗ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ ۗ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ ۖ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا ۗ قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَىٰ مَضَاجِعِهِمْ ۖ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ﴿154﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و بعد آن واقعه، ای مومنان، الله متعال بر شما امنیت فرو فرستاد، که در غالب، خواب گرفتن بود که عده ای را فرا گرفت که آنان کسانی بودند که برای آخرت به جنگ آمده بودند و عده ای دیگر را غم جانشان، در بر گرفت و خوابشان نیامد. در حق الله متعال آنطور که شایسته است، گمان نبردند بلکه بر عکس در حق الله متعال گمان و پنداری ناحق، دارند. گویند: آیا ما را از امر پیروزی و نصرت، نصیبی هست؟ بگو: تمام امور از آن الله متعال است و بر اساس حکمتش، حکم میراند. در دلهای خود چیزی را مخفی میکنند که بر خلاف آنچه برای تو اظهار میکنند، میباشد. ظاهر بین هستند و میگویند: اگر ما را نصیبی از امر میبود، در اینجا کشته نمیدادیم. بگو: اگر بر فرض شما در خانه میماندید، قطعا کسانی را که تقدیرشان کشته شدن در اینجا بود از خانه های خود خارج میشدند و به محل کشته شدنشان میرسیدند و کشته میشدند و این برای این است که الله متعال آنچه را که در دلهایتان است را اشکار کند و آنچه از شک در دل دارید ،را بردارد. و الله متعال خود به آنچه در دلهاست، آگاه است و هرچه انجام میدهد برای آشکار سازی برای شماست والا الله متعال را نیازی نیست که خوب و بد شما را با آزمایش بداند.

مستندات
ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّن بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً
يَغْشَىٰ طَائِفَةً مِّنكُمْ ۖ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنفُسُهُمْ
گفته شده است: گروهی را که خواب و چرت گرفت، گروه مومنان بودند که وقتی رفتن دشمن را شنیدند، آن خبر را تصدیق کرده و خواب رفتند و گروهی که خوابشان نگرفت، منافقان بودند که خبر رفتن دشمن را باور نکردند و خوابشان نیامد. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: هردو گروه از مومنان بودند منتها کسانیکه خوابشان گرفت، از دشمن خود را در امان دیدند و گروه دیگر همان کسانی هستند که نافرمانی کرده بودند و همین سبب شد که خوابشان نیاید. (تاویلات اهل سنت)
از ابن مسعود: خواب گرفتن و خواب آلود شدن در نماز از شیطان است و در جنگ، امنیتی از طرف الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ
گفته شده: غیر مومنان گمان میکنند که الله متعال رسول الله ص و مومنان را یاری نخواهد کرد. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: کسانی هستند که گمانهای دروغین بر الله دارند و آنان اهل تردید و مشرکان هستند. (تاویلات اهل سنت)
به الله گمانی بر خلاف آنچه که باید در مورد الله داشت را دارند که گمانی است که برای ملت جاهلی است. (ابوسعود)
يَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ الْأَمْرِ مِن شَيْءٍ
بعضشان به بعض دیگر میگویند: آیا از امر نصرت و غنیمت برای ما چیزی هست؟. (تاویلات اهل سنت)
بر سبیل طلب راهنمایی از رسول الله ص میپرسند: آیا برای ما از امرالله مبنی بر فتح و پیروزی و نصیبی خواهد بود؟ (ابوسعود)
و یا آیا برای ما از تدبیر چیزی هست؟ (ابوسعود)
قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ
در آخر غلبه برای الله متعال و اولیای وی تعالی است. (ابوسعود)
تمام تدبیر از آن الله متعال است و امر را بر طبق آنچه از قضای وی رفته است، تدبیر میکند که از آن برگشتی نیست. (ابوسعود)
پیروزی و فتح همگی از آن الله است. (تاویلات اهل سنت)
يُخْفُونَ فِي أَنفُسِهِم مَّا لَا يُبْدُونَ لَكَ
در دل مخفی میدارند. (ابوسعود)
و یا بین خودشان به صورت پنهانی میگویند. (ابوسعود)
یعنی آنچه میگویند و اظهار میکنند که بر سبیل راهنمایی میپرسند درحالیکه در دل خود انکار و تکذیب دارند. (ابوسعود)
يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَّا قُتِلْنَا هَاهُنَا
میگفتند: کار دست ما نیست بلکه در اختیار محمد است چراکه اگر به ما بود، برای جنگ با آنها نمیآمدیم و کشته نمیشدیم. (تاویلات اهل سنت)
بین خودشان میگویند: اگر امر همانطور بود که محمد میگفت که فتح برای الله و اولیاء اش هست، ما در اینجا کشته نمیشدیم. (ابوسعود)
قُل لَّوْ كُنتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَىٰ مَضَاجِعِهِمْ
اگر همانطور که میگویید در خانه میماندید، قطعا کسانی که بر آنان کشته شدن مقدر شده بود، از خانه خارج میشدند تا بر اساس تقدیرشان کشته میشدند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: هرکس که بر وی کشته شدن مقدر شده است، هرجا که باشد، کشته خواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
این مساله بیان این مطلب است که اجل مکتوب همانی است که با آن عمر اشخاص پایان میپذیرد اگر به قتل باشد به قتل میمیرد و اگر غیر کشته شدن باشد بدون کشته شدن میمیرد. (تاویلات اهل سنت)
اگر شما در خانه میماندید قطعا کسانیکه برای آنها کشته شدن مقدر بود به سببی از اسباب از خانه خارج میشد و به مکان قتل خود میرسید و در همانجا کشته میشد. (ابوسعود)
وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ
تا که الله متعال آنچه را که در دل دارید را اشکار کند. (تاویلات اهل سنت)
آشکار شدن سر درون به دو صورت است: الف: با جزای آنچه از خیر و شر در درون دارید و ب: با دیدن کتاب اعمال. (تاویلات اهل سنت)
وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ
و تا که آنچه در دلتان از گناه هست را پاک گرداند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: ابتلاء و تمحیص به یک معناست. (تاویلات اهل سنت)
تا دلها را از وسوسه برهاند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
الله متعال خود عالم به درون شماست لیکن آنچه در دل شماست را برای شما آشکار میکند. (تاویلات اهل سنت)
منظور از ابتلاء، احتمال دارد که همان امر به جهاد باشد تا مومن و منافق جدا شوند. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا ۖ وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ ﴿155﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانی از شما که در روز احد، از جنگ فرار کردند، آنان را شیطان لغزاند و این به سبب بعضی از کارهای اشتباهی بود که انجام دادند، و قطعا الله متعال از آنان در گذشت. قطعا الله متعال آمرزنده و بردبار است که عجله نمیکند.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ
کسانی از شما که شکست خوردند در روزی که مسلمانان و مشرکان با هم رودرور شدند. (بحر العلوم)
تقریبا کل مسلمانان فرار کرده بودند و جز عده ای کم نزد رسول الله ص نماندند که تعداد آنان سیزده نفر بود که شش نفر از مهاجرین بودند. ابوبکر و عمر و علی و طلحه و عبدالرحمن بن عوف و سعد ابن ابی وقاص. (بغوی)
همراه رسول الله ص سیزده نفر و همراه عبدالله بن جبیر، ده نفر ماندند. (مظهری)
منظور مسلمانانی هستند که در در روز احد فرار کردند. (ابوسعود)
إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ
شیطان، لغزش آنان را خواست. (بحر العلوم)
سبب اینکار آنها، خطایی بود که انجام داده بودند. (بغوی)
گفته شده است: ازل و استزل به یک معناست. (بغوی) یعنی شیطان آنان را لغزاند.(بغوی)
سبب فرار آنان این بود که ترسیدند که اگر ثابت بمانند، قبل اینکه از عصیان رسول الله ص توبه کنند، کشته شوند و به حضور الله متعال بروند درحالیکه نافرمانی از رسول الله ص را دارند. (تاویلات اهل سنت)
بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا
آنچه به آنان رسیده است، به سب کاری است که انجام داده اند. (بحر العلوم)
و این بخاطر ترک مرکزشان بوده است. (بغوی)
آنچه انجام دادند، گوش کردن به وسوسه ی شیطان مبنی بر قبول شکست بوده است. (بغوی)
بخاطر گناهی که همانا نافرمانی رسول الله ص و ترک مرکز و حریص بودن بر غنیمت و یا زندگی، است، باعث شد که از تایید و قوت قلب، محروم بمانند. (ابوسعود)
وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ
و الله متعال از آنان در گذشت طوریکه ریشه کنشان نکرد. (بحر العلوم)
بخاطر عذر خواندن و توبه کردنشان، آنان را بخشید. (ابوسعود)
بخاطر ترسشان از نافرمانی رسول الله ص، الله آنان را بخشید. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
آمرزنده ی گناهان آنان و بردبار است چراکه در عقوبت دادن آنان عجله نکرد. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَٰلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ ۗ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿156﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، به مانند کفاری نباشید که وقتی برادران و مرتبطان آنان به سفر یا جنگی میروند، به آنان میگویند: اگر آنان به سفر نمیرفتند و جنگجو نبودند، نمیمردند و کشته نمیشدند. این نهی از همانند آنان شدن از این جهت است تا که الله متعال آنچه گفته اند را حسرتی برای آنان قرار میدهد و این الله است که میمیراند و زنده میگرداند. و این الله است که به کردارتان بیناست. نکته: یعنی این را منافقین میگویند تا حسرتی برای آنان باشد چراکه خیلی اوقات با سود و غنایم بسیار برمیگردند و صاحبان سخن هستند که در حسرت میمانند پس مواظب باشید که شما نیز مانند آنان نشوید چراکه مردن و زنده ماندن دست الله متعال است.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا
به مانند کسانیکه کافر شدند نباشید یعنی مانند عبدالله بن اُبیّ و یارانش نباشید. (خازن)
مومنان را از اینکه همانند کفار باشند در نهان و آشکار نهی فرموده است. (تاویلات اهل سنت)
وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ
به برادرانشان در کفر و نفاق، گفتند. (خازن)
و یا به برادران نسبی خودشان که مسلمان بودند، گفتند. (خازن)
وقتی که رسول الله سریه ها را به جنگ بئرمعونه،فرستادند، این را گفتند. (قرطبی)
إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ
وقتی برادرانشان به سفر تجارت یا غیر آن میرفتند. (خازن)
أَوْ كَانُوا غُزًّى
یا که به جنگ میرفتند. (خازن)
در کلام حذف است بدین صورت که معنی آن اینگونه است: اگر آنان به سفر رفته میمردند و یا به جنگ میرفته کشته میشدند، به آنان میگفتند... (خازن)
لَّوْ كَانُوا عِندَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا
اگر مقیم میماندند و نمیرفتند، نمیمردند و کشته نمیشدند. (خازن)
لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَٰلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ
تا الله متعال آن گفته و گمانشان را برای آنان غم و تاسف بگرداند. (خازن)
تا که این سخنشان را حسرتی در روز قیامت، بگرداند. (تاویلات اهل سنت)
ای مومنان به مانند این منافقین نگویید تا آنچه گفته اند حسرتی بر آنان شود چراکه نفاقشان آشکار شده است. (قرطبی)
یعنی آنان را تصدیق نکنید و التفات نکنید. (قرطبی)
وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ
چه بسا الله متعال مقیم را میمیراند و مسافر را زنده میگذارد و چه بسا جنگجو را زنده میگذارد و مقیم را به کشتن میدهد پس چگونه است که خانه ماندن باعث زنده ماندن میشود؟ و آیا کسی را از مرگ نجاتی هست؟ .(خازن)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
و الله متعال بر اعمالتان اطلاع دارد و بر اساس آن به شما جزا خواهد داد پس از الله متعال پروا کنید و به مانند منافقین نباشید و به مانند آنان سخن نگویید چراکه هدف منافقین، فراری دادن مومنان از جنگ است. (خازن)
وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ ﴿157﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قسم که اگر بمیرید و یا در راه الله متعال کشته شوید، پس مغفرت و رحمتی که الله متعال به شما میدهد، از آنچه کفار و شما در دنیا جمع میکنید، بهتر است.

مستندات
وَلَئِن قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ
یعنی اگر در وقت مقیم بودنتان بمیرید یا که در راه الله بمیرید، در حالیکه مومن هستید،. (بحر العلوم)
لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ
آمرزش گناه از الله متعال. (بحر العلوم)
وَرَحْمَةٌ
یعنی نعمت و جنت. (بحر العلوم)
یعنی در عاقبت امر. (خازن)
خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ
خیر است از آنچه از اموال دنیا جمع میکنید. خطاب به منافقین است. (بحر العلوم)
از آنچه که از غنایم جمع میکنید. (خازن)
يعنی اگر آنچه که از ان میترسید از کشته شدن و مردن، اتفاق بیافتد، در اینصورت آمرزش پروردگار و رحمتش از بر فرض نمردنتان و جمع اموال دنیویتان، بهتر است. (خازن)
یعنی سفر و اقامت نه جلوی مرگ را میگیرد نه باعث جلب مرگ میشود و بر فرض اگر چنین شود و در راه الله متعال کشته شوید این از نمردنتان و جمع اموال دنیوی، بهتر است. (بیضاوی)
شروع در بیان این مطلب است که آنچه شما از آن دوری میجویید، چیزی است که باید برای کسب آن با هم مسابقه داده شود. (ابوسعود)
یعنی مرگ را چاره ای نیست پس اگر این مرگ و این کشته شدن در راه الله باشد و مورد مغفرت و رحمت الهی قرار گیرید این بهتر از آن است که در غیر این وجه بمیرید. (تاویلات اهل سنت)
بنا بر قرائت یجمعون به یاء غیبت، مغفرت و رحمت الهی از آنچه کفار از اموال دنیوی جمع میکنند، بهتر است. (ابوسعود)
وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ ﴿158﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قسم که اگر به هر طریقی بمیرید و یا به هر طریقی کشته شوید، بازگشت شما به سوی الله است نه به کسی دیگر و وی تعالی است که شما را بر اساس اعمالتان جزا خواهد داد. نکته: در آیه ی قبل توصیه میشود که در مردن و کشته شدن، عملتان این باشد که در راه الله باشد و این جمع از اموال دنیوی بهتر است و در این آیه نیز بیان میکند که اگر توصیه ی قبلی را قبول نکنید باز خواهید مرد یا کشته خواهید و چاره ای ندارید جز اینکه الله متعال برمیگردید پس از جهاد باز ماندن و تلاش برای زنده ماندن فائده ای ندارد در هر صورت بر سر انسان خواهد آمد پس بهتر آن که در راه الله متعال رخ دهد.

مستندات
یعنی اگر در فراش خود بمیرید و یا که در راه الله متعال کشته شوید، لامحاله به سوی الله متعال محشور میگردید پس شما که چاره ای جز محشور شدن به سوی الله ندارید، چگونه میخواهید که از مرگ جلوگیری کنید؟. (تاویلات اهل سنت)
یعنی که به الله رحیم و کریم واسع المغفره و رحمع باز میگردید و وی تعالی شما را بر اساس اعمالتان جزا میدهد. (خازن)
یعنی بر هر وجهی هلاک شوید بر طبق آنچه تقدیر الهی رفته است، به سوی الله متعال صاحب شان محشور میگردید نه به سوی کسی دیگر پس اجرهای شما را تمام و کمال ادا خواهد کرد. (ابو سعود)
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ ﴿159﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس به سبب رحمت الهی تو برای آنها ملایمت کردی چه اگر درشت سخن و سختگیری میکردی، قطعا انان از دور و بر تو میرفتند و هلاک میشدند، پس عفو و بخشش را پیشه کن و در امور قابل مشورت، با آنان مشورت کن و وقتی تصمیم به عملی گرفتی، پس با توکل بر الله متعال، به امرت مشغول شو. قطعا الله متعال کسانی را که به وی تعالی توکل میکنند، را دوست دارد. نکته: اینکه الله متعال میفرماید که فلان کس را دوست میدارد، بدین معناست که کارش را راه خواهد انداخت و مورد رحمت قرار خواهد داد.

مستندات
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ
تلوین و عوض کردن لحن سخن است چراکه آنان با کرده ی خود، مستحق ملامت و سختگیری بودند ولی بر اساس رحمت الهی ، رسول الله ص بر آنان به ملایمت رفتار کردند. (ابوسعود)
و این ملایمت بخاطر رحمت بزرگ الهی است. (ابوسعود)
یعنی من (الله) اخلاقت را نرم گردانده ام. (بحر العلوم)
وَلَوْ كُنتَ فَظًّا
اگر چنین نبودی و بلکه در سخن و فعلت درشتی میکردی. (ابوسعود)
اگر کریه الخلق یعنی دارای اخلاق ناپسند میبودی،. (ابوسعود)
غَلِيظَ الْقَلْبِ
سخت دل میبودی. (ابوسعود)
زشت اخلاق در قول و سخت دل در عمل میبودی. (ابوسعود)
لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ
از پیشت متفرق میشدند. (ابوسعود)
به تو آرام نمییافتند و به پستی میافتادند. (ابوسعود)
فَاعْفُ عَنْهُمْ
پس ای پیامبر تو نیز حق خودت را ببخش همانطور الله متعال بخشید. (ابوسعود)
پس از آن لغزش آنان در گذر. (بحر العلوم)
وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ
و برای آنان در مورد حقوق الله، طلب آمرزش کن تا بدینوسیله نیکی و شفقت را بر آنان تکمیل کنی. (ابوسعود)
وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ
در امر جنگ، با آنان مشاوره کن. (ابوسعود)
و این امر به مشاوره برای خوش کردن دل آنها و طلب آشکار کردن نظر آنان و سنت کردن، امر مشاوره، است. (ابوسعود)
فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
وقتی بعد مشاوره، بر چیزی عزیمت و قصد کردی و دلت بدان آرام یافت، پس برای به سرانجام رساندن عزیمتت، به الله متعال توکل کن. (ابوسعود)
به صیغه ی متکلم نیز قرائت شده است یعنی وقتی من (الله) بر چیزی عزم کردم، پس در آن مورد مشورت کن و برای انجام عزیمت من، فقط بر الله توکل کن. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ
یعنی الله متعال توکل کنندگان به وی تعالی را نصرت میدهد و به آنچه که خیر آنها در ان است، راهنمایی میکند. (ابوسعود)
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ ۖ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ ۗ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ﴿160﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اگر الله متعال شما را یاری رساند و مانع آسیب به شما شود، شما را غالب شونده ای نیست و اگر شما یاری نکند، چه کسی میتواند مانع دشمن شما شود پس آنچه که شما باید انجام دهید این است که بر الله متعال توکل کنید و به اسباب و علل تکیه نکنید.

مستندات
إِن يَنصُرْكُمُ اللَّهُ
نصرت میتواند به معنی کمک و یاری رسانی باشد و میتواند به معنی منع باشد. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال خبر میدهد که نصرت و پیروزی همه از نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
فَلَا غَالِبَ لَكُمْ
اگر الله متعال دیگران را از شما منع کند، دشمن بر شما غالب نخواهد گشت مثل روز بدر. (بحر العلوم)
وَإِن يَخْذُلْكُمْ فَمَن ذَا الَّذِي يَنصُرُكُم مِّن بَعْدِهِ
اگر شما را خذلان کند مثل روز احد، چه کسی است که دشمن را از شما منع کند؟ (بحر العلوم)
خذلان یعنی نصرت نکردن و به هلاکی سپردن. (بغوی)
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
پس کسانیکه به نصرت مطمئن هستند، از الله پروا کنند و تقوی پیشه کنند. (بحر العلوم)
اینکه به مومنان گفته میشود بر الله توکل کنند برای این است که مومنان هستند که میدانند نصرت از نزد کسی غیر از الله نمیآید. (بحر العلوم)
توکل یعنی اینکه بخاطر روزی خود، الله را نافرمانی نکنی. (بغوی)
توکل اینکه برای خود غیر از الله ناصری نطلبی و برای روزیت، خازنی نگیری و برای عملت غیر الله را شاهد نگیری. (بغوی)
وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ ۚ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۚ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ﴿161﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بر نبی از انبیاء نه سزوار است و نه این وصله ها میچسبد که خیانت کند و هرکس که خیانتی انجام دهد، در روز قیامت آن خیانت را آورده شود و خیانت را گرفته خواهد. بعد هرکس را جزای تمام و کمال بر طبق عملش داده میشود و در حالیکه بر هیچکس هیچ ظلمی صورت نمیگیرد.

مستندات
وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَغُلَّ
از ابن عباس: در روز بدر چادر قرمزی از غنایم، مفقود شد و بعضی گفتند که شاید رسول الله ص آن را برداشته باشد و این آیه نازل شد. (خازن)
مقاتل و كلبي: در مورد غنائم احد نازل شده است وقتی تیراندازان مقر خود را ترک کردند و به غنیمت گرفتن مشغول شدند. رسول الله ص به انان فرمود مگر من به شما نگفتم که مکان خود را ترک نکنید؟ گفتند: امام بقیه ی افراد در انجا هستند. رسول الله ص فرمودند: بلکه به این گمان آمدید که فکر کردید که ما در تقسیم عدالت نداشته باشیم. (خازن)
هیچ یک از انبیاء غلول (خیانت) نداشته اند، پس با وجود علمتان به ایشان، چگونه وی را متهم به غلول میکنید؟ (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است عده ای از منافقین ترسیدند که رسول الله ص غنیمت را بین آنها تقسیم کند پس این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی نباید به رسول الله ص خیانت کرد و خیانت به رسول الله ص حلال نیست چراکه هرکس به رسول الله ص خیانت کند الله متعال رسولش را مطلع میگرداند. در اخبار آمده است که بر قبری عبور کردند و فرمودند که صاحب قبر مورد عذاب است و علتش را پرسیدند، جواب دادند: یک یا دو درهم و مانند ان را از غنیمت میگرفت. (تاویلات اهل سنت)
وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
کسیکه خیانت کند، در روز قیامت گرفته خواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
همینگونه است هرکس مال دیگری را بناحق بگیرد در روز قیامت مورد مواخذه قرار خواهد گرفت. (تاویلات اهل سنت)
اینکه از بین حق الناس، خیانت به غنیمت را مورد وعید قرار داده است از این جهت است که در این مورد اجحاف در حق فقرا و صاحبان حاجت است. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: از آنجا که اینان اهل نفاق بودند و خیانت در غنیمت را حلال میدانستند چنین وعیدی وارد شده است. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: رسول الله ص لشکری را فرستاد و آنان سر طلایی را برای خود برداشتند. (تاویلات اهل سنت)
ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ
جزای عملش از خیر وشر را تمام کمال داده میشود. (ابوسعود)
وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
به هیچ یک از مردم ظلم نشود یعنی با کم کردن ثوابش یا اضافه کردن به عذابش، ظلمی به کسی نشود. (ابوسعود)
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ ۚ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ ﴿162﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسیکه در راه کسب رضایت الله میکوشد و دنبال روی آنچه رضایت الله در آن است، میباشد، آیا چنین کسی با کسی که در کارهایش طوری رفتار میکند که باعث سخط و غضب الله میشود، برابر خواهند بود؟ در حالیکه مصیر و محل رفتن وی جهنم است و این جهنم چه بد مصیر و محل رفتنی است.

مستندات
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ
رضوان الله یعنی رضای الله متعال. (نسفی)
یعنی رضایت الله را خواسته و غلول را ترک کرده است. (بغوی)
کسیکه به طاعت الله، از رضایت الله پیروی کرده است. (بیضاوی)
یعنی کسیکه در راه کسب رضایت الله با انجام طاعت و دوری از گناه، کوشیده است بمانند رسول الله ص و هرکس که راه وی را رفته است. (ابوسعود)
گفته اند: اینان همان مهاجران و انصار هستند. (نسفی)
كَمَن بَاءَ بِسَخَطٍ مِّنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ
همانند کسیکه با ارتکاب معاصی، دچار سخط الهی شده است. (بیضاوی)
اینان همان کفار و منافقین هستند. (نسفی)
کلبی: آیا کسیکه از غنیمت مال حلال را گرفته است برابر خواهد بود با کسی که با خیانت در غنیمت باعث غضب الهی شده است؟ (بحر العلوم)
بعد بیان داشت که مقام غلول کننده در غنیمت و گیرنده ی مال حرام، در قیامت جهنم است. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
و چه بد مرجع و بازگشتگاهی است. (نسفی)
فرق بین مصیر و مرجع این است که در مصیر، محل بازگشت متفاوت از اول است ولی در مرجع بازگشت به همان محل قبلی است. (بیضاوی)
یعنی آن محلی که بدان راه یافتند که همان آتش باشد. (بحر العلوم)
هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ ﴿163﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اینان یعنی هر دو گروه پیروی کننده از رضای الله و با سخط الله برگشت کنندگان هر دو گروه را درجات است که از هم فاصله ها دارند و الله متعال بینای آنچیزی است که شما انجام میدهید و بر اساس آن درجه بندی خواهد کرد.

مستندات
هُمْ
مرجع ضمیر، موصولهایی است که در آیه قبل گذشت. (ابوسعود)
در علم و حکم الله دارای درجات مختلفی هستند و به آنان خود درجه اطلاق شده است تا نشان دهد که تفاوت درجات آنها بسیار است. (ابوسعود)
یا اینکه انان صاحب درجه ها هستند. (ابوسعود)
درجات آنچه که اهلش آن را قصد میکنند و درکات آنچه که به شخص میرسد بدون اینکه آن را خواسته باشد. (تاویلات اهل سنت)
درجات آنچه به بالا میرود و علو میگیرد و درکات آنچه به پایین باشد و سفل یابد. (تاویلات اهل سنت)
این آنچیزی است که در مورد درجات و درکات گفته میشود ولی در آیه درجات شامل هر دو طرف میباشد. (تاویلات اهل سنت)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
الله متعال به آنچه از اعمال انجام میدهند و به درجات آنها بیناست و بر حسب آن به آنان جزا خواهد داد. (ابوسعود)
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ﴿164﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قسم که الله متعال منت نهاد بر مومنان وقتی که از جنس خودشان، رسولی فرستاد که آیات قرآن را بر آنان تلاوت میکند و آنان را از زشتی ها امثال شرک و انواع گناه پاک میگرداند و به آنان قرآن را و احکام را و سنت را تعلیم میدهد، و اینان قطعا قبل بعثت رسول الله ص در گمراهی آشکار از راه درست بودند. نکته: عده ای مدعی تصوف با معنی کردن تصوف به تزکیه، ادعای فرض بودن ان را دارند. باید دانست که بر طبق تفسیر تزکیه اگر منظور از تصوف تزکیه از شرک و گناه باشد، و دوری از آنها باشد، قطعا فرض خواهد بود ولی اگر منظور این باشد که به اسم تصوف یا تزکیه خود را و ناموس خود را اموال خود را در اختیار مدعی پیر بودن، قرار دهد، این راه کفر و گمراهی و حرام خواهد بود. پس اگر کسی را دیدید که این آیه ی مبارکه را و امثال آن را قرائت میکند و در مورد فرضیت تزکیه سخن میراند، از وی در مورد تزکیه و تفسیر ان و اینکه چگونگی آن بپرسید تا حال ان شخص مشخص شود و یا انکار کند.

مستندات
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
به آنان احسان کرد و تفضل کرد. (خازن)
منت یعنی نعمت بزرگ که در حقیقت از غیر الله رخ نمیشود. (خازن)
وجه منت ارسال رسولان بر بشر به چند دلیل است:
الف: رسولان از جنس بشر هستند نه از فرشتگان و جن، و هر موجود به همجنس خودش الفت میگیرد پس رسولان باعث جمع مردم و حل اختلاف بین آنان هستند.
ب: اینکه رسولان را معجزاتی لازم است تا از آن طریق مردم را دعوت کنند پس اگر از جنس دیگری میبودند، بشر فکر میکرد که این نشانه ها از طبیعت آنان است و معجزه بودنش را درک نمیکردند.
ج: بشر غیر از خودش از امثال فرشته و جن را نمیشناسد پس از جنس خودشان فرستاد تا آن را بشناسند. (تاویلات اهل سنت)
وجه منت بر بشر اینکه انسان بر جهل و قلت فهم و عدم درایت، خو گرفته بود و رسول الله ص آنان را از این مهلکه نجات داد. (خازن)
إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ
گفته شده است: یعنی از عرب امی که درس ناخوانده بود، فرستاد تا بدینوسیله بدانند که آنچه آورده است از نزد الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی از جنس خودشان یعنی از بشر و دیگر اینکه از جنس مومنان یعنی با ایمان و شفقت است. (خازن)
يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ
یعنی رسالت و نبوتش را برای آنان اعلام کرده است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی براهین و حجتهایش را آشکار کرده است. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد که منظور تلاوت آیات قرآن باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَيُزَكِّيهِمْ
تزکیه از زکاء و نماء است یعنی اینکه شرف آنان را آشکار کرد تا اینکه امام گشتند که بعد مرگشان به آنها اقتدا میشود. (تاویلات اهل سنت)
تزکیه به معنی اینکه انان را با آموزش توحید و یکتاپرست گرداندنشان، آنان را پاک کرد. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: با گرفتن زکاتشان آنان را پاک میگرداند. (تاویلات اهل سنت)
از پلیدی کفر و از نجاست محرمات و خبائث، پاکشان کرد. (خازن)
آنان را از پلیدی طبایع و از سوء اعتقاد و از کثیفی گناهان، پاک گرداند. (ابوسعود)
وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ
یعنی قرآن و سنت را به آنان تعلیم میدهد. (خازن)
وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ
ضلال در معانی: هلاک و حیرت و گمنام بودن، آمده است. (تاویلات اهل سنت)
اینان قبل بعثت رسول الله ص در حیرت از هدایت بودند و کورانی بودند که نه معروف را میدانستند و نه منکر را پس الله متعال با ارسال پیامبر ص، آنان را هدایت داد. (خازن)
أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَٰذَا ۖ قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿165﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آیا وقتی که به شما مصیبتی رسید در حالیکه دو برابر آن را به مشرکان ضربه زده اید، میپرسید که این از کجا آمد؟ ای محمد به آنان بگو که هرچه بر سرتان امده است، سببش خودتان بوده اید چراکه با رسول الله ص مخالفت کرده اند و نافرمانی کرده اید. قطعا الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: تربیت مومنان است که بدانند که امر رسول الله ص اطاعت کردنی است و وظیفه است و نظر رسول الله ص مثل نظر دیگران نیست و دیگر اینکه کمک الله متعال وقتی خواهد بود که از وی اطاعت شود و اگر نافرمانی شود، الله بر مصیبت رساندن به شما هرچند مسلمان باشید، قادر مطلق است پس این شما هستید که باید خود را اصلاح کنید و بر انچه الله متعال و رسول الله ص میخواهد، گردن بنهید و اطاعت کنید تا مشمول رحمت الهی شوید.

مستندات
أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ
یعنی در روز احد. (بحر العلوم)
استفهام است بدین معنا که اگر شما را در احد مصیبتی رسید، عوض آن شما در بدر چندان را کسب کرده اید باز میگویید این چرا بوده است. (بحر العلوم)
قَدْ أَصَبْتُم مِّثْلَيْهَا
در روز بدر.
چراکه مسلمانان در روز بدر هفتاد تن از بزرگان قریش را کشتند و هفتاد نفر را نیز اسیر گرفتند درحالیکه از مسلمانان در روز احد هفتاد نفر کشته شدند و کسی اسیر نشد. برای همین است الله متعال میفرماید دو چندان آن مصیبت را کسب کرده اید. (بحر العلوم)
دو چندان بودن بدین معنا است که مسلمانان در جنگ بدر و در اول جنگ احد بر مشرکان چیره شدند و وقتی نافرمانی کردند، در آخر احد، شکست خوردند پس مسلمانان دو بار پیروز شدند و مشرکان یک بار پیروز شدند. (خازن)
بغوی بدون سند و طبری با سند روایت کرده اند: از علی ابن ابی طالب: جبرئیل بر رسول الله ص نازل شد و گفت که الله متعال از گرفتن فدیه در جنگ بدر، خوش نداشته است و قومت را بین کشتن اسیران و گرفتن فدیه و کشته شدن همین عدد از مسلمانان مختار گرداند و مسلمانان فدیه گرفتن را اختیار کردند و برای همین در جنگ احد هفتاد نفر از مسلمانان کشته شدند. پس به آنان بگو که این اختیار خودتان است. (خازن)
قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَٰذَا
گفتید این مصیبت از کجا آمد؟ (بحر العلوم)
چگونه این به ما رسید در حالیکه ما مسلمان هستیم؟ (بحر العلوم)
قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنفُسِكُمْ
بگو که از قوم خودتان این مصیبت امده است که تیراندازان مرکز را ترک کردند و به رسول الله ص عصیان ورزیدند. (بحر العلوم)
ضحاک: بگو این مصیبت بخاطر گناهی بود که شما قبل جنگ انجام داده اید و این مصیبت شما را از آن پاک کرده است. (بحر العلوم)
رسول الله ص برای جنگ احد، نظرشان بر این بود که در مدینه بمانند و مسلمانان اصرار داشتند که بیرون مدینه جنگ کنند پس آنچه بر سر آنان آمده است، انتخاب خودشان بوده است. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
الله متعال بر همه چیز من جمله پیروزی دادن و شکست تحمیل کردن، قادر است. (بحر العلوم)
یعنی بر نصرت شما در صورت اطاعت و عدم نصرت در وقت مخالفت قادر است. (خازن)
وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ ﴿166﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و آنچه به شما از آسیب و کشته شدن و زخمی شدن رسیده است، پس به مشیت و تقدیر الهی بوده است و هدف این بود که مومن از نفاق کنندگان، شناخته شوند.

مستندات
وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ
برای بیان این مطلب است که وقتی به شما گفته شد که این از خودتان است فکر نکنید که شما در اعمالتان، مستقل از الله متعال عمل میکنید پس بدانید که آنچه به شما در وقت تلاقی شما و مشرکان بر شما رسیده است با اجازه ی الله متعال بوده است و با قضای الهی بوده است. (ابوسعود)
به کفار پیروزی دادن را اذن نامید چراکه از لوازم آن است. (ابوسعود)
به اراده و مشیت الهی بوده است. (تاویلات اهل سنت)
آنچه از خیر و شر به شما میرسد به علم الله است نه از روی سهو و غفلت الله متعال. (تاویلات اهل سنت)
وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ
تا که بداند مومنین را یعنی تمییز دهد مومنان را و بین مردم آشکار کند. (ابوسعود)
وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا ۚ وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا ۖ قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ ۗ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ ۚ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ۗ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ ﴿167﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

صورت تشخیص مومن از منافق اینگونه است که به منافقین گفته شد: بیایید تا از در راه الله متعال جنگ کنید و یا از دیار و اهل خود دفاع کنید. آن منافقین گفتند: اگر میدانستیم که جنگ است، و ما امر جنگ را میدانستیم، با شما همراه میشدیم. در این روز، آنان از ایمان مورد گمان در مورد آنان به کفر نزدیکتر هستند. آنان چیزی را میگویند که در دلشان نیست یعنی از ایمان و از اینکه اگر فلان بود تبعیت میکردند. و الله متعال به آنچه که آنان کتمان میکنند داناتر است. نکته: الله متعال با قرار دادن اشخاص در حوادث مختلف، ایمان اشخاص را میسنجد. نکته: اینکه آنان از ایمان به کفر نزدیکتر هستند در مورد منافقان است از این جهت که در جای جای قرآن به تمثیل منافقین پرداخته شده است که گاهی نور ایمان روشن میشود و بعد به تاریکی سخت فرو میروند و در جایی دیگر بیان داشته است که منافقین مذبذب هستند یعنی مردد هستند بین ایمان و کفر و در این روز یعنی روز احد به کفر نزدیکتر شده اند چراکه آنان تابع نعمت هستند.

مستندات
وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا
نفاق کلمه ای اسلامی است و عرب قبل اسلام آن را نمیشناختند. (خازن)
و تا بداند منافقین را. (ابوسعود)
فعل لیعلم را تکرار کرد تا نشان دهد که مومنان و منافقین در یک مقام نیستند و مومنان را شرافتی است و از اینکه با منافقین در یک زمره شمرده شود، پاک هستند. (ابوسعود)
یعنی آنچه به شما رسیده است برای تمییز بین مومنان و منافقین بوده است. (ابوسعود)
وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ
ابن عباس: منافقین عبدالله ابن ابی و یارانش بودند که عبدالله بن عمرو بن حرام به آنان گفت که شما را به الله متعال که نبی خود را و قوم خود را خوار نکنید و آنان را به جنگ دعوت کرد. (ابوسعود)
أَوِ ادْفَعُوا
یعنی یا اینکه اگر در جنگ شرکت نمیکنید، با زیاد کردن سیاهی لشکر ما، دشمن را از ما دفع کنید. (ابوسعود)
یا اینکه اگر فی سبیل الله جنگ نمیکنید از خانواده و حریم و شهرتان دفاع کنید. (ابوسعود)
قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَّاتَّبَعْنَاكُمْ
وقتی از آنان یکی از این دو مورد را خواسته شد، جواب آنان چه بوده است؟ جواب دادند و گفتند:.... (ابوسعود)
اگر جنگ کردن را میدانستیم و بر جنگیدن قادر بودیم، از شما تبعیت میکردیم. (ابوسعود)
این جواب آنها از روی مسخره کردن و از روی دغل بازی بوده است. (ابوسعود)
ویا گفتند: اگر میدانستیم که آنچه شما بدان میروید حقیقتا جنگ بود، از شما تبعیت میکردیم ولی آنچه شما میروید چیزی جز به هلاکت انداختن خود نیست. (ابوسعود)
این سخن را منافقینی که در مدینه تخلف کردند و ماندند، گفته اند. (تاویلات اهل سنت)
هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ
آنان از ایمان به کفر نزدیکتر هستند. (ابوسعود)
یعنی آنان وقتی این سخن را گفتند به کفر نزدیکتر هستند تا که به ایمان چراکه آنان قبلا اظهار ایمان میکردند ولی این سخن نشانه ی کفر آنان است. (ابوسعود)
وقتی از لشکر مسلمانان کناره گرفتند و این مقال را گفتند از ایمان مورد ظن در مورد آنان دور شدند و به کفر نزدیک شدند. (ابوسعود)
اینان به اهل کفر از جهت یاری رساندن نزدیکتر هستند تا که به مسلمانان. (ابوسعود)
چراکه منافقین الله متعال را نه میشناسند و نه عبادت میکنند بلکه آنان نعمت را عبادت میکنند اگر نعمت دست مومنان بود همراه آنان هستند و اگر در دست مشرکان بود همراه آنان هستند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: آنان کفر را در نهان خود دارند و اظهار ایمان میکنند و درون شخص از ظاهر وی اولاتر است و فعل از قول برتر است. (تاویلات اهل سنت)
کفر برای آنان اولاتر و لایقتر از اتصاف به ایمان شدنشان است. (تاویلات اهل سنت)
يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِم مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ
آنان از چیزی سخن میگویند که اصلا وجود ندارد یعنی عدم علم آنان به جنگ و تبعیت در صورت وجود بالکل دروغ است. (ابوسعود)
بلکه آنان اصرار بر ترک قتال دارند و قصد ارتداد دارند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ
زیادت اثبات نفاق و کفر آنان است. (ابوسعود)
به صیغه ی اسم تفضیل آورده است چراکه بعضی از اعمال و نیات آنان را مومنان نیز میدانند ولی عمق تفکر آنان و جزئیات آن و کیفیت آن را فقط الله متعال میداند. (ابوسعود)
الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا ۗ قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿168﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه به برادران خود گفتند و این در حالی بود که به جنگ نرفته بودند: اگر آنان که کشته شدند با از ما پیروی میکردند و جنگ نمیرفتند، کشته نمیشدند. ای محمد به آنان بگو: پس مرگ را از خود دفع کنید، اگر در گفتارتان صادق هستید، راهی برای مرگ پیدا کنید.

مستندات
ٱلَّذِينَ قَالُوا۟ لِإِخْوَ‌ٰنِهِمْ
آنان که به برادرانشان از منافقین گفتند. (بحر العلوم)
به برادران نسبی خود که در احد شهید شده بودند، گفتند. (خازن)
در شان عبدالله بن ابی منافق و یارانش نازل شده است. (خازن)
وَقَعَدُوا
و از جهاد بازنشستند. (بحر العلوم)
یعنی به برادران نسبی خود گفتند در حالیکه خود از جنگ بازنشسته بودند. (بیضاوی)
لَوْ أَطَاعُونَا
اگر در نشستن از جهاد از ما پیروی میکردند. (بحر العلوم)
مَا قُتِلُوا۟
در جنگ کشته نمیشدند. (بحرالعلوم)
قُلْ فَٱدْرَءُوا۟ عَنْ أَنفُسِكُمُ ٱلْمَوْتَ
ای محمد به آنان بگو: وقتی مرگ به سراغتان آمد، مرگ را از خودتان دفع کنید. (بحر العلوم)
یعنی حذر، قدر را دفع نمیکند. (خازن)
در این آیه دلیل است بر اینکه مقتول به اجل خودش میمیرد. (خازن)
چراکه اسباب هلاک بسیار است اینکه جنگ سبب هلاک است و نجنگیدند سبب نجات ولی گاهی عکس آن رخ میدهد. (بیضاوی)
إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ
اگر گفتارتان، راستگویان هستید. (بحر العلوم)
از مفسران سمرقند شنیده ام که روایت میکردند:وقتی این آیه نازل شد، هفتاد کس از منافقین کشته شدند. (بحر العلوم)
وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ﴿169﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

گمان مبر که شهداء مردگان باشند، بلکه آنان زنده هستند و در نزد الله متعال روزی میخورند.

مستندات
این آیه در شان شهداء نازل شده است. (بحرالعلوم)
از آنجهت که مسلمانان، گفتند که فلانی مرد و فلانی مرد. (بحر العلوم)
منظور این است که آنچه را که منافقین از آن بر حذر هستند و مردم را بر حذر میدارند، از ارزشمندترین مقاصد است که باید برای آن مسابقه داده شود. (ابوسعود)
منظور شهدای احد هستند که هفتاد نفر بودند که چهار نفر از مهاجرین و بقیه از انصار بوده اند. (ابوسعود)
شهدای احد و بدر. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: در شان شهدای بدر که چهارده نفر بوده اند نازل شده است. (خازن)
خطاب به رسول الله ص است یا به هرکس که سهمی از خطاب دارد. (ابوسعود)
یعنی فکر نکن که شهداء همانند مردگان دیگر هستند بلکه آنان زنده هستند. (بحر العلوم)
یعنی آنان نزد الله متعال، همانند زندگان هستند چراکه اجر آنان تا قیامت برای آنان نوشته میشود. (بحر العلوم)
گفته شده است: همانند کفار فکر نکن که آنان زنده نخواند شد، بلکه آنان زنده خواهند شد. (بحر العلوم)
یعنی ارواح آنان بخاطر جایگاه و احترام به مانند زندگان هستند. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: وقتی برادرانتان در احد کشته شدند، الله متعال روح آنان را داخل پرندگان سبز رنگی قرار داد که بر نهرهای بهشت وارد میشدند و از میوه های بهشت میخوردند و به قندیل هایی در زیر عرش که از طلا است، برمیگشتند. (بحر العلوم)
روزی میخورند تاکید زنده بودن آنان است. (ابوسعود)
فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿170﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

شادمان هستند از آنچه که الله متعال از نعمتهای بهشتی به آنان داده است و بشارت میدهند و خوشحالی میکنند بر آنان که بعدا به آنان ملحق خواهند شد. خوشحالی آنان از این است که بر آنان ترس و غمی نیست.

مستندات
وقتی شهدا، خوشی غذا و شراب بهشت را دریافتند، گفتند: آیا کسی هست که به برادرانمان خبر دهد که چه نعمتی به داده شده است، تا آنان از بهشت روی گردان نشوند و از جنگ ننشینند؟ الله متعال فرمود که من این خبر را میرسانم و این آیه نازل گشت. (خازن)
از ابن عباس: بر شهداء، نامه ای میرسد که در آنان اسامی شهداییکه خواهند آمد، نوشته شده است و بر آن شادمان میشوند و میگویند که ترس و واهمه ای نداشته باشید. (تاویلات اهل سنت)
یستبشرون یعنی به بشارت خوشحال میشوند. (ابوسعود)
احتمال دارد که بدین معنا باشد که شهدا بر کسانیکه در دنیا هستند از برادران و دوستان خود، میگویند که ترس و واهمه ای نداشته باشید چراکه ما را الله متعال شفیع قرار داده است. چراکه در روایات آمده است که شهدا بر هفتاد کس از اهل بیتش شفاعت خواهد کرد.(مظهری)
يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ ﴿171﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

شهدا شادمان هستند از اینکه الله متعال با آنان نعمت باندازه ی اعمالشان عطا کرده است و از اینکه اضافه بر آن نیز عطا فرموده است و اینکه الله متعال اجر مومنان را ضایع نمیکند.

مستندات
يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍۢ مِّنَ ٱللَّهِ
شادمان هستند به بهشت از الله متعال. (بحر العلوم)
گفته شده: به آمرزش الله متعال. (بحر العلوم)
وَفَضْلٍۢ
یعنی کرامات و احترامات در بهشت. (بحر العلوم)
وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُؤْمِنِينَ
خوشحال هستند از اینکه الله متعال پاداش مومنان را ضایع نمیگرداند. (بحر العلوم)
قطعا الله متعال اجر مومنان را ضایع نمیگرداند. (بحر العلوم)
خوشحالي اول براي دیگران بود واین خوشحالی برای خود شهدا میباشد. (خازن)
همانطور که الله متعال اجر شهدا را ضایع نمیگرداند، اجر مومنان را نیز ضایع نمیکند. (خازن)
بکار بردن کلمه ی مومنان بجای شهدا، در اینجا برای اعلام این مطلب است که آن درجه که بدان رسیده اند بخاطر ایمانشان بوده است و نشان میدهد که ایمان مقام والایی دارد و مناط سعادت است. (ابوسعود)
الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ ۚ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ ﴿172﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه فراخوان رسول الله ص برای جنگ را اجابت کردند با وجود جراحاتی که داشته اند. برای کسانی از آنان که نیکویی کردند، پاداش بیشمار مهیا شده است.

مستندات
ٱلَّذِينَ ٱسْتَجَابُوا۟ لِلَّهِ وَٱلرَّسُولِ مِنۢ بَعْدِ مَآ أَصَابَهُمُ ٱلْقَرْحُ
وقتی ابوسفیان از جنگ احد برمیگشت، از اینکه کار را تمام نکرده است پشیمان شد و قصد برگشت به جنگ کرد و رسول الله ص نیز از این قصد وی با خبر شدند و یاران خود را جمع کردند و آماده کردند و فرمودند: کسی جز کسانیکه دیروز با من بوده اند، همراه من نباشند و با وجود زخمی بودن یاران، در پی ابوسفیان رفتند و حدودا هشت میلی از مدینه دور شدند به حمراء الاسد رسیدند و الله متعال بر قلب مشرکان ترس انداخت و برگشتند و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
ذکر صفت نه برای تخصیص بعضی از مومنان بلکه برای مدح آنان آورده شده است. (ابوسعود)
یعنی با وجود جراحت، فرمان الله و رسولش را قبول کردند. (تاویلات اهل سنت)
آنان را به بدر صغری فراخواند و آنان نیز اجابت کردند. (تاویلات اهل سنت)
لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ مِنْهُمْ
کسانیکه با وجود جراحت، اجابت کردند و در جنگ حاضر شدند. (تاویلات اهل سنت)
وَٱتَّقَوْا۟
از خلاف اجابت، پروا کردند. (تاویلات اهل سنت)
أَجْرٌ عَظِيمٌ
برای آنان در بهشت پاداشی بیشمار است. (تاویلات اهل سنت)
روایت شده است که در شان دو کس از بنی اشهل نازل شده است که با وجود زخمی بودن، فراخوان رسول الله ص را اجابت کردند در حالیکه بر یکدیگر تکیه میکردند و میرفتند. (قرطبی)
الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ﴿173﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آن کسانیکه مردم به آنها گفتند که مشرکان بر علیه شما اجماع کرده اند پس از آنها بترسید. این سخن دشمن، باعث شد که یقین مومنان زیاد شود و مومنان گفتند: الله ما را کافی است و شر انان را کم خواهد کرد و چه نیکو وکیلی است که ما برای خود گرفته ایم.

مستندات
ٱلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ ٱلنَّاسُ
منظور از مردم در اینجا از جنس مردم است و وی یک نفر بود یعنی کسی که به مسلمان گفت، نعیم پسر مسعود بوده است. (بحر العلوم)
از ابن عباس و قتاده و ابن اسحاق آمده است: گویندگان سخن این یک قافله بوده اند که میان آنها ابوسفیان نیز بوده است. این را وقتی گفتند که مسلمانان قصد کردند که به احد برگشته و با مشرکان جنگ کنند و هدف از این گفتار نیز منصرف کردن مسلمانان بوده است.(احکام القرآن جصاص)
به قولي دیگر گویندگان این سخن منافقان بودند. وقتی دیدند که اصحاب رسول الله ص برای جنگ با مشرکان آماده میشوند گفتند که آنان شما را در سرزمین خودتان شکست دادند حال چگونه میخواهید دوباره بجنگید. (خازن)
تجار این را گفتند. (ابن ابی حاتم)
گروهی از عبدقیس گفتند و این را ابوسفیان به آنها گفته بود که میخواهد به احد برگردد. (ابن ابی حاتم)
نعيم را مرىم ناميدن ممکن است که از این جهت باشد که عده ای از مردم مدینه به وی ملحق شده و این سخن را بین مردم پخش کرده اند. (ابوسعود)
إِنَّ ٱلنَّاسَ قَدْ جَمَعُوا۟ لَكُمْ
که مردم یعنی ابوسفیان و یارانش بر علیه شما جمع شده اند. (بحر العلوم)
ابوسفيان به قريش و غطفان و هوازن فرستاده ای فرستاد تا لشکری جمع کنند و به آنها پیوسته به مسلمانان حمله کنند و وقتی رسول الله ص و همراهانشان این را شنیدند گفتند اگر عده ای از مسلمانان را بفرستید تا خبر بیاورند و آن عده رفتند و چیزی و کسی را ندیدند و برگشتند. (ابن ابی حاتم)
در سال سوم هجری بوده است يعنی در برگشت از احد و بر قلب کفار ترس افتاد و برگشتند. در روایتی در بدر صغری به سال چهارم یک سال بعد احد بوده است. (العز بن عبدالسلام)
بعد جنگ احد، ابوسفیان ندا داد که ای محمد وعده ی ما سال آینده در موسم بدر است. رسول الله ص فرمودند: ان شاء الله، وقت جنگ که آمد، ابوسفیان ترسید که به جنگ برود و وقتی نعیم بن مسعود را دید که به عمره آمده است به وی گفت به گوش مسلمانان برسان که ما جمع شده ایم تا با وی بجنگیم و آنها را از ما بترسان. من نیز ده شتر به تو میدهم. وقتی نعیم پیش مسلمانان رسید دید که دارند آماده ی جنگ میشوند و این قول را گفت. رسول الله ص فرمودند به جنگ آنها میروم حتی اگر تنها خودم باشم و به این ترتیب هفتاد نفر همراه ایشان آمدند و همه حسبنا الله میگفتند و به بدر رسیدند و در آنجا هشت روز ماندند و همراه خود، کالای تجاری داشتند و همگی تجارت کرده و سود بسیار حاصل کرده و سالم برگشتند. ابوسفیان نیز برگشت و مردم مکه آن لشکر ابوسفیان را جیش سویق نامیدند یعنی لشكر سویق (تلخان). یعنی شما براي خوردن سوق رفته اید. (نسفی)
شما برای خوردن سویق (تلخان) رفته اید. (ثعلبی و كشاف زمخشری و البحر المحیط)
به نظر همان جیش سویق به فتح سین درست باشد و سوق اشتباه تایپی است.
فَٱخْشَوْهُمْ
از آنان بترسید و به جنگ آنها نروید. (بحرالعلوم)
از آنان بترسید و بر حذر باشید که شما را یارای جنگ با آنان نیست. (خازن)
فَزَادَهُمْ إِيمَـٰنًۭا
پس یاران رسول الله ص را تصدیقشان و یقینشان و جرات بر جنگشان بیشتر گشت. (بحر العلوم)
در ایمان آنان، تصدیق و قوت و صلابت را زیاد کرد. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر جراتی که پیدا کردند و بخاطر اعتمادی که به الله پیدا کردند و بخاطر قبول دعوت رسول الله ص، تصدیق و یقین آنان زیاد گشت. (تاویلات هل سنت)
زیاد شدن تصدیق آنان با تهدید کفار از این جهت است که رسول الله ص خبر داده بودند که منافقین چنین کاری انجام خواهند داد و دیگر اینکه رسول الله ص وعده داده بودند که امر مشرکان متشتت و متفرق خواهد شد و چنین نیز شد پس یقین آنان زیاد گشت. (تاویلات اهل سنت)
وَقَالُوا۟ حَسْبُنَا ٱللَّهُ
اطمینان و اعتماد ما به الله است و یقین داشتند که الله متعال رسول الله ص را خوار نخواهد کرد. (بحر العلوم)
يعني الله كار آنان را خواهد ساخت. (خازن)
وَنِعْمَ ٱلْوَكِيلُ
و این برای ما چه نیک اعمتادی است.(بحر العلوم)
از ابن عباس: این کلمه را یعنی حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ را حضرت ابراهیم در زمانیکه کفار قصد بر آتش انداختن ایشان کردن، گفت و رسول الله ص نیز وقتی مردم ایشان را از جنگ ترساندند. (خازن)
تفسير:
فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ ﴿174﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس رسول الله ص و یارانش به خانه های خود بازگشتند در حالیکه نعمتی عظیم از الله متعال دریافت کردند و زیادت بر ان نیز گرفتند و هیچ گزندی به آنان نرسید و خود نیز در آمدن به وعده گاه جنگ و در برگشت همه در پی رضایت الله متعال بودند. و الله متعال دارای زیادت بزرگ است.

مستندات
فَانقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ
پس با اجری از طرف الله متعال برگشتند. (بحر العلوم)
با نعمتي بس بزرگ که قابل اندازه گیری نیست برگشتند. (ابوسعود)
عافيت و سلامتي است. (ابن ابي حاتم)
عافیت و ثبات بر ایمان. (بیضاوی)
وَفَضْلٍ
و سودی که از بازار کسب کرده بودند.(بحر العلوم)
لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ
و نیز جنگی بر آنان نرسید. (بحر العلوم)
جز خیر چیزی به آنان نرسید. (ابن ابی حاتم)
کسی آنان را آزار نداد. (ابن ابی حاتم)
نه ؤخمي و نه مكروهي از دشمن. (بیضاوی)
وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ
الله و رسولش را اطاعت کردند و در پی نیاز خود رفتند. (ابن ابی حاتم)
صحابه گفتند: آیا این نیز جهاد حساب میشود، الله بیان داشت که آری و ثواب جهاد را داد و از آنان راضی گشت.(بغوی)
در هرکاری و هر قولی که انجام میدهند، رضایت الله را خواستند كه آن سبب خیر دنیا و آخرت است. (ابوسعود)
با جرات و خروج برای جنگ در پی خیر دنیا و آخرت رفتند. (بیضاوی)
وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ
دارای منت یعنی نعمتی عظیم است. (بحر العلوم)
چراکه روبرو شدن با دشمن را از آنان دور کرد. (ابن ابی حاتم)
در حسرت انداختن تخلف کنندگان از همراهی رسول الله است. (بیضاوی)
إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿175﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

غیر این نیست که آنکس که شما را با اتحاد مشرکین علیه شما، میترساند، خود شیطان است و هدفش ترساندن از یاران خود است و از آنها غیر از دوستان شیطان نترسند. پس شما مسلمانان از آنها نترسید چراکه فقط القای ترس است و آنچه باید بترسید، من (الله) هستم. اگر ایمان آورنده هستید، پس بر مقتضای ایمان عمل کنید و به یاری الله امیدوار باشید و یقین بدانید.

مستندات
إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ
این نعیم پسر مسعود که خبر را آورده است شیطان است که کفار یعنی دوستان شیطان را میترساند. (بحر العلوم)
منظور نعیم یا ابوسفیان است که این خبر را پخش کردند. (بیضاوی)
آنکسی که به شما میگوید مردم بر علیه شما جمع شده اند، شیطان است. یعنی از القائات شیطان است.(بغوی)
هرکس که نافرمان و از حد تجاوز کننده باشد، وی شیطان است. (بحر العلوم)
یعنی همانند خود را میترساند. (بحر العلوم)
زجاج: این ترساندن از شیطان است که از دوستان خود میترساند. (بحر العلوم)
قتبی: یعنی با دوستان خود میترساند. (بحر العلوم)
شیطان دوستان خود را در قلوب شما بزرگ جلوه میدهد تا از آنها بترسید. (بغوی)
كساني را كه از جهاد سرباز زده اند را میترساند. (بیضاوی)
فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ
از رفتن برای جهاد نترسید بلکه از من بترسید و از جهاد ننشینید. (بحر العلوم)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر تصدیق کننده باشید. (بحر العلوم)
زجاج: اگر تصدیق کننده باشید من به شما اعلام کردم که شما را بر آنها یاری خواهم کرد. (بحر العلوم)
ايمان باعث ميشود که ترس از الله را بر ترس از دیگران، مقدم داری. (بیضاوی)
ايمان شخص را از شر شیطان و اولیای وی در امان میدارد. (ابوسعود)
وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ ۚ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا ۗ يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿176﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و تو را غمگین نکند، فعل کسانیکه در کفر ورزیدن شتاب میکنند، چراکه این افراده به الله و به اولیای الهی نمیتوانند ذره ای ضرر برسانند، هدف و اراده ی الله از شتاب این افراد این است که برای آنان از پاداش آخرت چیزی نصیبشان نشود، و این در حالی است که برای آنان عذابی بس بزرگ، مهیا کرده است. نکته: در این آیه وقتی بیان میدارد که برای آنان سهمی نیست شاید از کفار کسانی باشند که بگویند ما سهمی از آخرت نمیخواهیم و برای ما همین دنیا کافی است و راضی هستیم، پس الله متعال به دنبال بیان بی نصیب بودن آنان، بیان میدارد که وقتی سهمی نیست، برای انان، عذابی بس بزرگ آماده شده است. مثل قانونی که برای اجرای آنان دولتها جایزه تعیین میکنند و برای عدم اجرای آن، مجازات سخت در نظر میگیرند.

مستندات
وَلَا يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ
كلبي: منظور از این افراد، منافقین و رؤسای یهود هستند که صفت محمد رسول الله ص را که در کتبشان آمده بود را کتمان کردند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته میشود این آیه در شان اهل کتاب نازل شده است وقتی که از ایمان به رسول الله ص رویگردان شدند این امر بر رسول الله ص سنگین آمد چراکه بقیه به اهل کتاب نظر داشتند ومیگفتند که اگر محمد بر حق بود، اهل کتاب از وی تبعیت میکردند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته میشود: در شان قریش نازل شده است چراکه قریش خویشاوند رسول الله ص بودند و مردم میگفتند اگر محمد بر حق بود، خویشاوندانش به وی ایمان میآوردند و این قضیه بر رسول الله ص سنگینی میکرد پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته شده: در شان عده ای نازل شده است که مسلمان شدند و بعد مرتد شدند.(خازن)
کسانیکه بر کفر ورزیدن تعجیل میکنند و تو را تصدیق نمیکنند، ناراحت نکند. (بحر العلوم)
پس تو را کفر کفر ورزندگان و جمع جماعت برای جنگ با تو، تو را غمگین نکند چراکه این کارشان به سامان نرسد. (خازن)
اینکه این کفار یکدیگر را حمایت میکنند و اظهار کفر میکنند، و در یاری علیه تو شتاب میکنند ، تور را غمگین نکند چراکه مقصودشان حاصل نشود زیرا تو نصرت شده هستی. (خازن)
إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا
اینان با کفر خود از ملک و قدرت الله چیزی کم نکنند. (بحر العلوم)
از ابوذر غفاری از رسول الله ص: اگر تمامی انس و جن و اول و آخرتان بر ایمان باشید مثل ایمان با تقواترین خودتان، این امر بر ملک الله ذره ای اضافه نکند و اگر اول و آخرتان و انس و جن بر فاجرترین حالت خود باشید، این امر ، باندازه ی بال پشه ای از ملک الله کم نکند. (بحر العلوم)
با شتاب در کفر به الله ضرر نزنند بلکه بر خود ضرر میرسانند. (خازن)
یعنی به دوستان الله نمیتوانند ضرر بزنند. (خازن)
از آنجا که رسول الله ص بر تدبیر امور دین به اصالت مشغول است و به شان دین اهتمام میورزد، ایشان ص را برای تسلی خطاب قرار داده است. (ابوسعود)
ۗ يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ
برای آنان سهمی از بهشت ندهد. (بحر العلوم)
الله حکم میکند که در آخرت برای انان سهمی نباشد. (العز بن عبدالسلام)
در اخرت چنین خواهد خواست. (العز بن عبدالسلام)
یعنی اراده ی حبط اعمال آنها را بخاطر گناهانشان دارد. (العز بن عبدالسلام)
يعني براي آنان سهمی از پاداش و ثواب آخرت نخواهد گرداند و برای همین است که دچار خذلان شده و بر کفر شتاب میکنند. (خازن)
در این آیه دلیل است بر اینکه خیر و شر هر دو به اراده ی الله متعال است، پس این ردی است بر معتزله و قدریه. (خازن)
وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
و در آخرت برای انان عذابی بزرگ مهیا است. (خازن)
إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿177﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانیکه ایمان را داده و کفر را برگزیده اند، ضرری به الله متعال و اولیای وی نمیتوانند، برسانند و برای آنان عذابی دردناک مهیا است.

مستندات
از سوء تدبیر اینان همین بس که ایمان را داده و کفر را اختیار کرده اند پس از جانب وی و از تدبیر وی ترسی نداشته باش. (قرطبی)
إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ
یعنی کسانیکه کفر را بجای ایمان گرفته اند. (نسفی)
كسانيكه با رغبت و خوشي كفر را گرفتند و از ایمان رویگردان شدند. (ابوسعود)
لَن يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا
ضرر در آیه ی پیشین منظور عدم ضرر از منافقین و یا مرتدین از اسلام است و ضرر در این آیه از جمیع کفار است و میتواند بر عکس هم باشد. (نسفی)
يعني ضرر این عمل متوجه خودشان است نه کسی دیگر. (ابوسعود)
اين آیه بر دو مساله دلالت دارد یکی اینکه اینان به رسول الله ص ضرری نمیتوانند برسانند و دومی اینکه اینان اول کافر بودند بعد ایمان آوردند بعد کفر ورزیدند و این بر مضطرب بودن اینان دلالت دارد. (حدائق الروح و الریحان)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ ۚ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا ۚ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ ﴿178﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و تو اي محمد گمان مبر و کسانیکه کفر میورزند نیز گمان مبرند که مهلت دادن ما به کفار، برای آنان خیر است. غیر این نیست که ما به آنان مهلت میدهیم تا گناهانش زیاد شود و در حالیکه برای آنان در آخرت، عذابی اهانت کننده مهیاست.

مستندات
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِّأَنفُسِهِمْ
مقاتل: در شان مشرکین مکه نازل شده است. (بغوی)
عطاء: در شان قریظه و نضیر نازل شده است. (بغوی)
کفار گمان مبرند که این مهلت دادن ما برای آنان خیر باشد. (بحرالعلوم)
گمان نکنند که آنچه ما از مال و فرزندان به آنها داده ایم برای آنها در آخرت خیری باشد بلکه برای آنان شر است. (بحر العلوم)
و لاتحسبن به تاء خطاب نیز قرائت شده است که مخاطب رسول الله ص میباشد. (بغوی)
مخاطب رسول الله است و یا هرکس که چنین گمانی را دارد است. (بیضاوی)
إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا
ما به آنان مهلت میدهیم تا عذاب آخرتشان زیاد شود. (بحر العلوم)
سبب تاخیر عذاب از آنان این است که جرأت آنان بر گناه و معصیت زیاد شود و این بخاطر کفرشان و سوء نیتشان است.(بحر العلوم)
از ابن مسعود: نیکوکار و فاجری نیست مگر اینکه مگر برای وی بهتر است چراکه اگر نیکوکار باشد الله متعال برای وی فرموده است: آنچه نزد الله است برای ابرار و نیکان بهتر است و در مورد کفار نیز فرموده است که زندگی آنان برای زیاد شدن گناهانشان است. (بحر العلوم)
از رسول الله ص از بهترین اشخاص سوال شد، جواب داند: کسیکه عمرش طولانی و عملش نیکو باشد. از بدترین پرسیدند، جواب دادند: کسیکه عمرش طولانی و علمش بد باشد. (بغوی)
وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ
در حالیکه برای آنان عذابی اهانت کننده مهیا شده است. (بیضاوی)
مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَىٰ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّىٰ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ۗ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ ۖ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ۚ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ ﴿179﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

نيست الله بر اين روش كه مومنان را به این حالتی که هستید رها کند بلکه الله متعال منافق را از مومن جدا خواهد ساخت و نیست که الله تعالی وقتی این وعده را میدهد، شما را بر غیب خودش آگاه سازد بلکه الله متعال از رسولانش کسانی که خواهد انتخاب میکند تا از دل منافقان خبر دار گردد پس وظیفه ی انسان این است که به الله و رسولانش ایمان بیاورد و باور داشته باشد. اگر ایمان آوردید و از امور مخالف ایمان پروا کردید، برای شما اجری بینهایت بزرگ مهیا شده است.

مستندات
مَّا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَىٰ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ حَتَّىٰ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ
ابتدای کلام جدید است که برای مومنان وعده است و برای منافقان، وعید دنیوی که همان رسوایی و خواری انان است یعنی بعد اینکه عذاب آخرت برای آنان را بیان کردعاقبت دنیوی انان را نیز بیان داشت. (ابوسعود)
ابوالعالیه: مومنان از رسول الله ص درخواست کردند تا علامتی برای آنان بیان شود تا بدان طریق، مومن را از منافق بشناسند و این آیه نازل شد. (قرطبی)
مخاطب آیه بر طبق قول اکثر مفسرین، کفار و منافقین هستند یعنی این نیست که الله متعال مومنان را بر آنچه شما بر آن هستید از کفر و نفاق و دشمنی با رسول الله ص واگذارد. (قرطبی)
کلبی: قریش از اهل مکه به رسول الله ص گفتند: تو گمان میکنی که کسی از ما باشد، بر آتش داخل میشود و اگر تبعیت ما را ترک کند و بر دین تو داخل گردد بهشتی میشود، پس به ما خبر بده این را از کجا میگویی و اینکه چه کسی از ما پیش تو خواهد آمد و چه کسی نخواهد آمد؟ این آیه نازل شد. (قرطبی)
توصیف مومنان به طیب و منافقان به خبیث، نشانگر این مساله است که ذات مستحق تمیز نیست بلکه متصف بودن به این صفات است که باعث تمیز آنان میشود. (ابوسعود)
گفته اند مخاطب مشرکان هستند و منظور از مومنان، اولاد آنان است که هنوز در پشت پدران مشرک خود و یا در رحم مادران خود هستند یعنی این نیست که الله متعال اولاد شما را که در علم الله مومن هستند را همراه شما بر شرک بگذارد بلکه آنان را از شما جدا خواهد ساخت. (قرطبی)
مخاطب مومنان هستند: در اینصورت چنین معنی میدهد: این نیست که شما مومنان را بر آنچه که الان بر ان هستید طوریکه مومن م ومنافق با هم هستید، واگذارد بلکه با امتحان و تکلیف بین مومن و منافق تمیر دهید و شما مناق خبیث را از مومن طیب خواهید شناخت. (قرطبی)
و در روز احد مومن و منافق از هم شناخته شدند. و این قول اکثر اهل معانی میباشد. (قرطبی)
وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ
و این نیست که الله متعال منافقین را برای شما تعیین کند تا شما بشناسیدشان بلکه این امر را به طریق زحمت دادن و تکلیف دادن، آشکار خواهد کرد. (قرطبی)
کفار گفتند چرا برای ما وحی نمیشود، جواب امد که این نیست که الله متعال شما را بر غیب مطلع سازد تا شما مستحق وحی را بشناسید تا وحی در اختیار شما باشد. (قرطبی)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِن رُّسُلِهِ مَن يَشَاءُ
لیکن الله متعال از بین رسولانش انتخاب میکند که کدام یک بر غیبش مطلع گردند. (قرطبی)
يعني مومنانلإ منافقان را نميشناسند بلکه رسول الله ص را الله متعال بر ان مطلع گردانده است. (بحر العلوم)
اشاره است به دطونطي وقوع تميزز (ابوسعود)
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ
وقتی کفار از رسول الله ص سوال کردند که چه کسانی از بین آنان ایمان خواهد آورد این آیه نازل شد یعنی به اموری که برای شما سودی ندارد مشغول نشوید بلکه به اموری بپردازید که به دردتان بخورد و آن ایمان است. (قرطبی)
یعنی بر شما تصدیق کردن است نه خودنمایی با درخواست اطلاع بر غیب. (قرطبی)
وَإِن تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ
یعنی بهشت است. (قرطبی)
اگر از شرک و گناه پروا کرده و دوری کنید، برای شما پاداشی بس بزرگ در بهشت مهیاست. (بحر العلوم)
اگر واقعا و حقا ایمان بیاورید و از عدم مراعات حقوق ایمان پروا کنید و از نفاق پروا کنید، در مقابل این ایمان و تقوای شما اجری بس بزرگ داده خواهد شد که غیر قابل تخمین است. (ابوسعود)
گفته میشود: منجمی نزد حجاج بود و حجاج برای امتحان وی سنگریزه به دستش گرفت و شمرد و از عدد آن از منجم پرسید و منجم دانست و حجاج بدون شمردن گرفت، منجم ندانست و منجم به حجاج گفت: فکر میکنم که تعداد سنگزیره ها را خودت هم نمیدانی، حجاج گفت آری چنین است، و توضیح خواست. منجم گفت وقتی ان را میشماری از غیب بودن خارج میشود و وقتی نشماری و ندانی از جمله ی غیب است که غیر از الله متعال آن را کس نداند. (قرطبی)
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ ۖ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ ۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ﴿180﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و کسانیکه با ندادن زکات اموال خود بخل میورزند، گمان نکنند انچه که الله به آنان از اموال داده است و این بخل انها، برای آنها خیر است بلکه در صورتی که الله مال بدهد و اینان زکاتش را ادا نکنند، قطعا برای آنان شر دنیا و آخرت است. زود باشد که این اموال بر گردن آنان همانند طوقی خواهد بود در روز قیامت. همینطور آن افرادی که کتمان علم میکنند و آن را بیان نمیکنند، برای انان شر است. برای الله متعال است میراث آسمانها و زمین یعنی باقی اوست و مخلوقات همه فانی شوند و این الله است که حکم میکند بعد انان این اموال به چه کسی برسد. و الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه است و بر حسب اعمالتان جزا خواهد داد.

مستندات
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَّهُم
بيان حال بخل ورزیدن و بیان وخامت عاقبت آن است. (ابوسعود)
در حق افرادی که زکات مال خود را نمیدادند نازل شده است و این قول ابن مسعود و ابن عباس و شعبی و سدی است. (مظهری)
عطیه از ابن عباس: در مورد احبار (فقهای) یهود نازل شده است که به علم خود بخل ورزیده و صفت رسول الله ص را کتمان کردند. (مظهری)
بیان اشتباه اهل بخل است که فکر میکنند که بخل ورزیدن برای آنها خیر است. (ابوسعود)
آیه میگوید آنان که به داده ی خداوند متعال بخل میورزند برای بیان سوء عمل این افراد است چراکه وقتی الله متعال به آنها از فضل خود عنایت کرد، پس این افراد باید دنبال بخشش و خیرات باشند. (ابوسعود)
یعنی بخیلان که الله به آنان از فضل خود عطا کرده است، گمان نکنند که این بخل آنان از انفاق فی سبیل الله ص برای آنان خیر باشد. (ابوسعود)
یعنی کسانی که از زکات دادن بخل میورزند. (مظهری)
و یا فکر نکنند که مال دادن الله به آنان، برای آنان خیر است. (مظهری)
بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ
در اینجا آنچه از جمله ی قبل دانسته میشد را به صراحت بیان کرد و گفت که این کار آنان شر است. (ابوسعود)
اين عمل يهود برایشان در دنیا و آخرت شر است و اگر چنین نمیکردند در دنیا شرف و ذکر خیر میگرفتند و در آخرت ثواب و جزای خیر میگرفتند. (تاویلات اهل سنت)
سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
بیان چگونگی شر بودن بخل است و آن اینکه این بخل انان باعث میشود که بر گردن آنان چیزی لازم شود که همانند طوقی برگردن آنان است. (ابوسعود)
رسول الله ص: کسیکه زکات اموالش را ندهد در قیامت اموال وی بر گردن وی ماری خواهد شد. (ابوسعود)
گفته شده است: اموال وی ماری خواهد شد بر گردن وی که صاحب مال را سرتا پا نیش میزند و میگوید من مال تو هستم. (ابوسعود)
آن یهود که صفت رسول الله ص را کتمان کردند در قیامت وبال گناه و دروغشان را حمل خواهدن کرد. (مظهری)
وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
برای الله متعال است و برای کسی دیگر چه مستقلا و چه از روی شراکت، نیست. (ابوسعود)
آنچه که اهل زمین و آسمان به ارث میبرند از مال و غیر آنها پس اینان را چه میشود که بر انفاق از ملک الله بخل میورزند؟ (ابوسعود)
یا به عبارتی دیگر آنچه بخل ورزیده اند انفاق نکرده اند را به الله متعال میرسد و برای آنان ندامت و حسرت میماند. (ابوسعود)
یعنی این الله متعال است که باقی است و خلقش فنا میپذیرند و میروند و این الله است که به هرکس که خواهد اموال آن را به ارث میدهد و آنچه برای بخیلانی میماند، اندوه و حسرت است پس چه میشود که اینان بخل میورزند؟ (مظهری)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
به آنچه از بخل و منع انفاق انجام میدهید، آگاه است و بر طبق آن جزا خواهد داد. (ابوسعود)
اسم الله را به صراحت مياورد، تا بدانند که این عمل آنها باعث غضب رحمن میشود و وعید شدید است. (ابوسعود)
لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ ۘ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ ﴿181﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا الله متعال قول کسانیکه گفته اند که الله فقیر است و ما غنی هستیم را شنیده است. زود باشد که گفته ی انان را بنویسیم و مستند کنیم و ثبت کنیم و همینطور ثبت میکنیم کشتن آنان را که انبیای الهی را بدون اینکه انبیاء مستحق کشته شدن باشند را کشته اند. و در قیامت آنچه در انتظار آنان است اینکه میگوییم عذاب سوزان را بچشید که این سزای اعمال شماست.

مستندات
لَّقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ
وقتی یهود شنیدند که الله متعال میفرماید: مَّن ذَا الذى يُقْرِضُ الله قَرْضًا حَسَنًا یعنی چه کسی هست که به الله قرض نیک دهد؟ یهود گفتند: الله فقیر است و از ما قرض میخواهد. این آیه نازل شد. (ابوسعود)
حسن: گوینده این سخن حُييّ بن اخطب بوده است و از آنجا که همه ی یهود به آن قول راضی بودند پس به همه نسبت داده شده است. (خازن)
روایت شده است: رسول الله ص نامه ای به یهود نوشتند و به حضرت ابوبکر دادند تا بر یهود قَینُقاع بخواند و آنان را به اسلام دعوت کند و بخواهد نماز بخوانند و زکات دهند و برای الله قرض حسنه دهند، شخصی به نام فنخاص از یهود گفت: پس الله فقیر است و از ما قرض میطلبد؟ پس حضرت ابوبکر سیلی زد و گفت: اگر بین ما و شما عهد عدم جنگ نبود، گردنت را میزدم و فنخاص به رسول الله ص شکایت برد و آنچه گفته بود را انکار کرد و این آیه نازل شد در تایید حضرت ابوبکر و رد یهود. (ابوسعود)
یعنی آنچه اینها انجام میدهند و میگویند برالله پوشیده نیست و بلکه برای این گفته ی انها، برای انان عذابی سخت مهیا کرده است. (ابوسعود)
این گفتار چه از روی اعتقاد گفته شده باشد و چه از روی استهزاء، امری بسیار قبیح است که فقط از کافر متمرد سر میزند. (خازن)
سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا
آنچه از سخن درشتی که گفته را صحیفه ی حفظه مینوسیم. (ابوسعود)
ویا آنچه گفته اند را به یاد میسپاریم و فراموش نمیکنیم و اهمال کاری نخواهیم کرد. (ابوسعود)
وَقَتْلَهُمُ الْأَنبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ
یعنی آنچه گفته اند همسنگ کشتن انبیاء است و گناهشان برابر است. (ابوسعود)
اعلام این مطلب است که این گناه اولشان نیست بلکه قبلا اینها بودند که انبیاء را کشته اند. (ابوسعود)
این قتل آنها همانطور که در حقیقت بناحق بوده است، در گمان خودشان نیز بناحق بوده است. (ابوسعود)
وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ
یعنی بعد اینکه نوشتیم، از انان انتقام خواهیم گرفت. (ابوسعود)
رسول الله ص: اگر شراره ای از آن به مشرق زمین بیافتد، بخاطر آن، جمجمه ها در مغرب زمین به جوش آیند و اگر حلقه ای از زنجیرهای جهنم بر سر کوهی نهاده شود، تا هفت طبقه زمین خواهد سوخت. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ﴿182﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آنچه که ما در قیامت خواهیم گفت که آتش سوزان را بچشید سبب آن، کسب خودتان است از گناهان و معاصی و توهینها، و اینکه قطعا الله متعال در حق بندگانش ظلم کننده نیست. توضیح: ظلام، اکثرا بر پر ستم و بسیار ستم اطلاق میشود و اگر بگوییم پر ستم نیست ویا بسیار ظلم کننده نیست، این معنی خطور میکند که آیا از الله ظلم کم واقع میشود؟ پس در جواب باید گفت که در اینجا برای نفی کثرت است در مقابل بندگان بسیار یعنی ظلمی در حق کسی روا نمیدارد. چراکه در بین عرب بوده است که چنین گفته میشد مثل ظالم لعبده و ظلام لعبیده، اولی چون بنده اش یکی بود، کلمه ی ظالم بکار برد و دومی چون بندگانش زیاد بود و به همه ی آنها ظلم میکرد، ظلام بکار برده شد.

مستندات
ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ
اين عذاب مذکور، یعنی آن عذاب سوزان بخاطر آنچه که مرتکب شده اید است از قتل انبیاء و سخن سخیفی که گفته اید است. (ابوسعود)
این جزای کاری است که با دستان خود انجام دادید است و اینکه میگوید با دستان خود یعنی از آنجا که اکثر کارها با دست انجام میشود و منظور شما انجام داده اید است. (ابوسعود)
وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ
یعنی الله متعال عذاب دهنده ی بندگان بدون اینکه گناهی از آنها سر بزند نیست. (ابوسعود)
با اینکه اگر الله متعال بنده ای را بدون ارتکاب گناه عذاب دهد، ظالم نیست، الله متعال در اینجا بیان میدارد که با این وجود، الله بدون گناه عذاب نخواهد داد. (ابوسعود)
ظلام در اینجا برای مبالغه در کم است نه در کیف یعنی به هیچ کس بدون ارتکاب معصیت عذاب نرساند. (ابوسعود)
الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىٰ يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ ۗ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿183﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه گفتند: الله به ما امر کرده است که پیامبری ایمان نیاوریم تا وقتی که وی قربانی بیاورد که آن قربانی را آتشی از آسمان بیاید و بخورد. بگو که انبیای قبل من معجزه های آشکار آوردند و آنچه شما میگویید را نیز آوردند. اگر واقعا بر این امر پایبند هستید، چرا انبیای گذشته را کشتید؟ اگر در انچه میگویید صادق هستید بجای کشتن باید ایمان میآوردید. نکته: وقتی کسی هدفش بر ایمان نیاوردن و باور نکردن باشد، برای توجیه کار خود، به انواع بهانه ها، روی میاورد و یهود نیز وقتی بنا را بر ایمان نیاوردن گذاشته بودند، به بهانه متوسل میشدند و الله متعال که خالق آنان است به کار انها واقف است و آنها را رسوا میکند.

مستندات
الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىٰ يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ
كعب بن الأشرف ومالك بن صيفي وحُيَيُّ بنُ أخطبَ وفنحاصُ بنُ عازوراءَ ووهْبُ بنُ يهوذا، این افراد از یهود گفتند: الله در تورات به ما امر کرده است و یا وصیت کرده است....(ابوسعود)
به رسولی ایمان نیاوریم تا وقتی که وی قربانی بیاورد که آن را آتشی از آسمان آمده و بخورد. همانطور که انبیای بنی اسرائیل چنین بوده اند. (مظهری)
از افترائات انها بوده است چراکه اگر پیامبری چنین چیزی را میآورد، آن از معجزات آن پیامبر است و این نیز همانند دیگر معجزات است. (ابوسعود)
قربانی و مال غنیمت برای یهود حلال نبوده است و انها قربانی و غنیمت را جمع میکردند و آتشی بدون دود از آسمان میآمد و آن را میسوزاند و این نشانه ی قبولی قربانی بود. (مظهری)
قربانی و چنین حالت نشانه ی نبوت نبوده است بلکه نشانه ی تقوی است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است که این ادعا از تحریفات و دروغهای یهود بوده است و این امر از اینجا مشخص میشود که پیامبری معجزه ای بیاورد باید ایمان آورده شود. (خازن)
ۗ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
وقتی کلام انها این بود که عدم ایمان ما به تو ای محمد، بخاطر نیاوردن قربانی با چنین صفتی است، الله متعال در رد آنان میفرماید به آنان باری آشکار کردن دروغ آنان بگو: انبیای بسیاری آمدند که هم تعدادشان زیاد بود هم مقامشان بالا بود که معجزات آشکاری را نشان دادند و انچه را که گفتید را نیز آوردند پس چرا آنان را کشتید؟ چراکه شما ادعا دارید که اگر چنین میشد ایمان میآوردید. در حالیکه زکریا و یحیی و سایر انبیا امدند و معجزه ها نشان دادند پس چرا به آنها ایمان نیاوردید؟ بلکه جرات کردید و آنها را کشتید. (ابوسعود)
اگر در این گفته ی خود صادق هستید پس چرا انبیای قبلی که با این علامت و معجزات دیگر آمدند را کشتید و ایمان نیاوردید؟ پس معلوم شد که عدم ایمان انها، از روی تعصب و گردنکشی است. (مظهری)
از آنجا که یهود زمان رسول الله ص به کرده ی گذشتگان خود راضی بودند، اینان را مخاطب قرار میدهد و آنها را بخاطر آنچه اسلاف آنها انجام داده اند مورد توبیخ قرار میدهد.
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ ﴿184﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس اگر ای محمد، انها تو را تکذیب کنند و انکار کنند ناراحت نباش که انبیای گذشته که معجزات و دلایل واضح آوردند و کتابها نازل گشت و کتاب روشن کننده نیز داده شد ولی آنها این انبیا را نیز انکار و تکذیب کردند. پس از قدیم نوع برخورد با انبیاء برای بسیاری انکار انها بوده است ولی آنان با این وجود دست از تبلیغ برنداشتند پس تو ای محمد بر ابلاغ رسالت محکم باش.

مستندات
فَإِن كَذَّبُوكَ
ای محمد در قولت و در آنچه از نشانه ها آورده ای دلایل صدقت و رسول بودنت هست. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر آن افراد تو را تکذیب کنند و باور نکنند. (خازن)
فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ
امثال نوح و هود و صالح و ابراهیم و مانند آنها نیز تکذیب شده اند. (خازن)
برای تسلی خاطر رسول الله ص آمده است. یعنی مثل انبیای گذشته بر آزار و اذیت آنان صبر کن (تاویلات اهل سنت)
جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ
معجزات آشکار و دلایل روشن اوردند. (خازن)
وَالزُّبُرِ
و کتابها آوردند.
جمع زبور است و هرکتابی که در آن حکمت باشد زبور گفته میشود. (خازن)
زبر یعنی زجر (دفع کردن) و کتابی که در آن حکمت باشد را زبور گویند چراکه آن کتاب از باطل زجر و به حق دعوت میکند. (خازن)
زبر یعنی مکتوب. (قرطبی)
گفته شده: منظور سخنان انبیا از آینده است که برای آنان گفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ
و کتاب واضح نورانی آوردند. (خازن)
عطف کتاب منیر بر زبر برای نشان دادن شرف و فضل آن کتاب است. (خازن)
گفته شده است: منظور از زبر صُحُف است و کتاب منیر تورات و انجیل هستند. (خازن)
زبر و کتاب به یک معنا است و با هم آوردن آنها بخاطر ختلاف در لفظ و اختلاف در اصل داشتن است. (قرطبی)
کتاب واضحی که در ان حلال و حرام و احکام فرض شده بر آنها بیان شده است. (تاویلات اهل سنت)
منیر است چراکه هرکسی را که به وی تمسک جوید را به راه راست هدایت میکند. (تاویلات اهل سنت)
از آنجا که کتب الهی هر دو طریق درست و نادرست را روشن میکنند، پس منیر هستند. (تاویلات اهل سنت)
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ۗ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۖ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ ۗ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ ﴿185﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

هر جانداری را سرنوشتش این است که مرگ را بچشد، پس کسی که بتواند با اعمال صالحه از آتش دور کرده بشود و به بهشت وارد کرده بشود، پس وی قطعا موفقیت حاصل کرده است. و این دنیا چیزی نیست جز کالایی فریبنده. نکته: زحزح و ادخل هردو مجهول آورده شده است نجات یابد و داخل بهشت شود، نیست بلکه دور کرده میشود و به بهشت واردش میکنند بدین معنی که فقط عمل کافی نیست بلکه فضل الهی نیز لازم است.

مستندات
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ
یعنی هر نفس و جانداري كه زاده شده باشد را مرگ هست و چاره ای از آن نیست. (بغوي)
وعده برای تصدیق کننده است و برای منکر وعید است. (بیضاوی)
چه عیسی باشد .و چه بهشتی و چه جهنمی همگی مرگ را خواهد چشید. (نظم الدرر)
مرگ معنایی است که با آن تصرفات روح باطل میشود و بعد مرگ روح باقی میماند چراکه کسی که بخواد چیزی را بچشد، زنده و حس کننده باشد و کسیکه بر وی چشیدن مرگ عارض میشود قطعا بر وی چشیدن آتش نیز جواز خواهد داشت. (نظم الدرر)
وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
جزای اعمال خیر و شرتان را به طور تمام و کمال در روز قیامت داده خواهد شد. (بیضاوی)
روزی که از قبور خود بر مخیزید. (بیضاوی)
اینکه میگوید تمام و کمال در قیامت داده میشود اشاره به این مطلب دارد که بعضی از اجر و جزای اعمال قبل آن نیز داده خواهد شد و در تایید این مطلب است که رسول الله ص فرموده اند: قبر باغچه ای از بهشت است و یا حفره ای از حفرهای جهنم. (بیضاوی)
حاصل اينكه زندگانی این دنیا و لذات آن جزای اعمال صالحه نیست. (مظهری)
فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ
کسی که از آتش دور کرده شود. (بیضاوی)
زحزح تکرار کلمه زح است که به معنی شتابان جذب کردن را گویند. (بیضاوی)
وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ
با نجات یافتن و به مراد رسیدن، را به دست آورده است و پیروزی یافته است. (بیضاوی)
رسول الله ص: هرکس که دوست دارد از آتش دور کرده شود و به وارد بهشت شود پس طوری عمل کند که وقتی به وی مرگ میرسد، با ایمان به الله و آخرت باشد و معامله اش با مردم طوری باشد که خودش دوست دارد مردم با وی چنین کنند. (بیضاوی)
کسیکه با دور شدن از آتش بهشت داخل شده است، نجات یافته و پیروز است نه کسیکه بر دنیا و متاع آن حریص شده و مشغول شده است هرچند که ممکن است باعث طول عمر و جمع مال زیاد بشود. (نظم الدرر)
وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ
و نیست لذتها و خوشیهای دنیا جز متاع و کالایی که عیبش پوشانده شده است. (بیضاوی)
متاع غرور و فریب بودن برای کسانی است که دنیا را بر آخرت ترجیح داده اند ولی اگر کسی باشد که هدفش آخرت باشد، دنیا کالای رسیدن به هدف است. (بیضاوی)
غرور يعني باطل. (مظهری)
حسن بصری: دنیا مثل سبزی گیاه و بازی دخترکان است و نتيجه اي ندارد. (بیضاوی)
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا ۚ وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ﴿186﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قسم که شما قطعا در معرض بلا قرار خواهید گرفت و این امتحان است و این امتحان در مال شما و جان شما خواهد بود و از دشمنانتان که بعضی اهل کتاب هستند و بعضی مشرک، آزار و اذیت خواهید دید. برخورد شما اگر با شکیبایی باشد و از گناهان الله پرهیز کنید و حتی اگر بتوانید از مقابله به مثل خودداری کنید، این کار شما جزو کارهای مورد رضایت الله و از امور نیک خواهد بود. نکته: عزم مقابل رخصت است و در این آیه بیان میدارد که اگر شکیبایی پیشه کنید و مقابله به مثل بر آزار آنان نکنید و همچنین بر بلا صبر کنید، جزو کارهای عزمی است. اگر مقابله به مثل کردید هم اون از رخصت خواهد بود.

مستندات
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ
لام لتبلون برای قسم است یعنی والله که شما مورد امتحان قررار خواهید گرفت و بر شما محنتها و سختی واقع خواهد شد تا مومن از غير مومن شناخته شود. (خازن)
شروع در تسلی دادن به رسول الله ص و مومنان است بر آنچه که از کفار از اذیت آزار خواهند دید تا بر آن آمادگی بگیرند و حواسان جمع باشد و با صبر ثبات با آن مواجه شوند.(ابوسعود)
اصل اختبار، امتحان است یعنی مهارت امتحان شونده مورد آزمایش قرار میگیرد به این شکل که در معرض کاری که غالبا بر وی سخت است قرار داده میشود و این حقیقتا از طرف کسی است که به عاقبت امور آگاهی ندارد و از جهت الله آگاه بر همه چیز، بطریق مجاز است که بنده اش را قادر میسازد تا یکی از دو امر را انتخاب کند. (ابوسعود)
گفته شده است: به پرداخت زکات از اموال امتحان میشوید. (خازن)
با شما همانند مختبر عمل خواهد شد تا مومن از منافق شناخته شود. (نظم الدرر)
امتحان در اموال با رسیدن آفات است و اما انفاق در راه خدا، اتلاف نیست بلکه از باب ازدیاد اموال است. (ابوسعود)
در مورد نفس و جان نیز با مرگ و مریضی و اسیر شدن و رسیدن انواع مکروهات به ان است. (ابوسعود)
تقدیم اموال بر نفس برای این است که هلاک اموال بیشتر است. (ابوسعود)
تقدیم مال بر روح از این جهت است که گفته اند مال همسنگ جان است بلکه بعضی مرگ آسانتر از فقر مینماید که باعث خواری عار میگردد که دستش از انجام مکارم کوتاه میآید. (نظم الدرر)
وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا
یعنی کسانیکه قبل شما به آنان کتاب داده شده بود منظور یهود و مسیحیان است. (ابوسعود)
اهل کتاب گفتن اشاره به این دارد که اینان ادعا خواهند داشت که آنچه میگویند مستند به کتاب است. (ابوسعود)
آزار بسیار از طعن در دینتان و شبهه افکنی در احکام شرعی و جلوی کسیکه قصد ایمان دارد را خواهید دید. (ابوسعود)
آمده است: وقتی رسول الله ص نامه ای به فنخاص یهودی نوشت و از حضرت ابوبکر فرستاد و فنخاص که این نامه را خواند گفت: پروردگارت به ما نیاز پیدا کرده است و حضرت ابوبکر خواست با شمشیر گردنش را بزند ولی گفته ی رسول الله ص یادش آمد که فرموده بود که سر خود کاری انجام نده تا پیش ما برگردی و از اینکار صرفنظر کرد و اين آیه نازل شد. (خازن)
مصیبتها از اقوام خویش خواهید دید و این در مورد مهاجرین است که مشرکان مال و زمین آنها را گرفتند و عذابها دادند. (بغوی)
مثل کعب بن اشرف یهودی که رسول الله ص و مسلمانان را هجو میکرد و مشرکان را علیه مسلمانان، تحریک میکرد. (العز بن عبدالسلام)
وَإِن تَصْبِرُوا
اگر بر آن سختی ها و بلایا شکیبایی کنید و حسن تقابل داشته باشید. (ابوسعود)
وَتَتَّقُوا
از دنیا بریده و به خدا مشغول شوید. (ابوسعود)
از ارتکاب گناه بترسید. (بحر العلوم)
فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
پس این صبر و تقوی از اموری است که مورد قصد و عزم است که برای ان مسابقه دهندگان، با هم مسابقه میدهند و رقابت میکنند. (ابوسعود)
یعنی از چیزهایی است که باید برای آن هرکسی عزمش را جزم کند. (ابوسعود)
يعني از اموری است که الله بر انه عزم کرده است و بر ان امر کرده است. (ابوسعود)
یعنی وقتی عزم الله بر آن است پس شما باید که صبر پیشه کنید و ثابت قدم باشید. (ابوسعود)
این صبر از درستی تدبیر است شکی نیست که رشد در این است و شایسته ی هیچ عاقلی نیست که آن را ترک کند. (خازن)
و اين از حقيقت ايمان است. (بغوي)
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۖ فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ ﴿187﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و به یادآور آن زمانی را که الله متعال از کسانیکه به آنان کتاب الهی داده شده بود، از آنان عهد گرفت تا آنچه در کتب هست را به روشنی برای مردم بیان کنند من جمله چگونگی صفات پیامبر آخر زمان را بیان کنند، و کتمان نکنند و مخفی ندارند، پس کاری که آنان انجام دادند، این بود که آن کتاب و آنچه در آن از حق بود را به پشت سر خود انداختند و اعتنایی نکردند که در آن چه بوده است و بر طبق کتاب عمل نکردند، و خریدند بجای آن وظیفه، منفعت و استفاده ای کم را یعنی برای حفظ نفع دنیوی خود، آخرت را دادند و خود را از آخرت محروم کردند. پس چه بد چیزی است این معامله ی آنها که همان خرید دنیا با دادن آخرت است.

مستندات
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ
بیاد آر آن زمانی را که الله متعال از اهل کتاب عهد گرفت. (نسفی)
از علمای انها در تورات عهد گرفته شد. (مظهری)
اخذ میثاق از اهل کتاب این بود که بعثت رسول الله ص و صفات ایشان را بیان کنند و با تحریف و عدم بیان، کتمان نکنند. (تاویلات اهل سنت)
از آنان در عالم ذر، عهد گرفته است. (بحر العلوم)
به طریق وحی به انبیاء در کتبشان، عهد گرفته است. (بحر العلوم)
لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ
اینکه برای مردم کتاب را بیان کنید. (مظهری)
صفت محمد رسول الله ص را بیان دارند. ((بحر العلوم))
فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ
پس آنان عهد را شکستند یعنی آن را رعایت نکردند و به آن اعتنا نکردند. (نسفی)
کتاب را ضایع کردند و عمل به آن را ترک کردند و آنچه در مورد صفات رسول الله ص آمده است را کتمان کردند. (مظهری)
به پشت سر انداختن یعنی اعتنا نکردن و به حساب نیاوردن است. (نسفی)
و این دلیل است بر اینکه بر علماء واجب است که علم خود را مردم عرضه کنند و حق را بیان کنند. (نسفی)
بر علما است که علم را بخاطر غرض فاسد کتمان نکنند مثلا تسهیل کار ظالمان و یا برای راضی کردن ظالمان و یا بخاطر جلب منفعت و یا یا دفع آزار و یا بخاطر بخل به آموزش. (نسفی)
قتاده: ای عهد و میثاقی است که الله متعال از علما گرفته است و ان اینکه آنچه میدانند را بیانک کنند و از کتمان دوری کنید که هلاک است. (مظهری)
کتاب را به پشت سر انداختند ویا میثاق را. (خازن)
حسن عماره گوید که من پیش زهری رفتم و زهری حدیث روایت کردن را ترک کرده بود و من به وی گفتم به من حدیث بگو و زهری جواب داد مگر نمیدانی که من حدیث گفتن را ترک کرده ام و من به وی گفتم یا حدیث میگویی و یا اینکه من برایت حدیث میگویم. زهری گفت بگو: من از با سند از حضرت علی ابن ابی طالب روایت کردم که گفته است: اهل جهل تعلم و اموزش دیدن را ترک نکنند مگر اینکه اهل علم، تعلیم و آموزش دادن را ترک کنند. اینجا بود که زهری برای من چهل حدیث روایت کرد. و در تفسیر ثعلبی از مسند الفردوس، مرفوعا روایت شده است. (مظهری)
وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا
بدل آن متاعی کم را گرفتند. (نسفی)
یعنی خوردنی و رشوه گرفتند. (مظهری)
فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ
چه بد است آنچه برای خود اختیار میکنند. (مظهری)
یعنی دنیا را بجای آخرت، اختیار کرده اند. ((بحر العلوم))
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿188﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بنابر قرائت به خطاب :پس گمان مبر ای محمد و بنابر قرائت غائب: کسانیکه به کرده ی خلاف دین الله، خوشحالی میکنند و به تحریف دین کردن خود خوشحال هستند، گمان نکنند که این کرده ی انها و با مورد مدح مردم قرار گرفتن، گمان نکنند که اینان با این کار خودشان از عذاب الله متعال در دنیا و آخرت نجات یابند، بلکه برای آنان عذابی دردناک مهیا شده است. نکته: در مورد روایات مختلف در مورد اینکه در شان چه کسانی نازل شده است، وجه مشترک همه ی روایات این است که این خوشحال شدن مذموم و باعث عذاب شونده، برای کسانی است که حق را تحریف میکنند و کسانی است که بر خلاف حق به مردم القا کرده و از کرده ی خود خوشحال میشوند، است و همینطور یادآوری این مطلب است که شرع و دین دست آنان و برطبق خواست آنان نیست که هرچه خواستند به مردم بگویند و دین الله را تغییر دهند، و انتظار داشته باشند که با این عمل از عذاب الهی نجات پیدا کنند، و مورد مدح نیز قرار گیرند.

مستندات
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوا
کلبی: ای محمد گمان نکن که کسانیکه از این بیان نکردن صفت تو، خوشحالی میکنند،... (بحر العلوم)
ضحاک: یهود به پادشاهان میگفتند که پیامبر آخر زمان خواهد آمد که با آن نبوت تمام میشود، و وقتی رسول الله ص آمدند، پادشاهان از یهود پرسیدند: آیا این همان پیامبر آخر زمان است؟ گفتند: نه اون غیر این است و این گفتار به طمع مال از آنها بوده است و پادشاهان نیز به آنها مال دادند. پس این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
یعنی آنانکه به گرفتن مال از پادشاهان خوشحالی میکنند. (بحر العلوم)
کسانیکه از آنچه به انان داده شده است خوشحال میشوند فکر نکنند که این کارها آنها را آتش نجات دهد. (خازن)
آمده است: مروان به دربان خود گفت که پیش ابن عباس برود و از وی چنین بپرسد: اگر قرار باشد هرکس بر آنچه به وی داده شده است، خوشحال شود و مدح و ستوده شدن را دوست داشته باشد، مورد عذاب قرار گیرد، در اینصورت همه ی ما قطعا مورد عذاب خواهیم بود.
ابن عباس جواب داد: منظور اینگونه که شما فکر میکنید نیست بلکه : رسول الله ص از یهود مسائلی را پرسیدند و آنها جواب نادرست دادند و از نزد رسول الله ص خارج شدند در حالیکه به رسول الله ص چنین وانمود کردند که راستش را گفته اند و برای اینکارشان انتظار ستوده شدن را داشتند و بر آنچه انجام نداده بودند از مردم انتظار مدح داشتند. (بغوی)
منظور عده ای از علمای یهود بودند که از اینکه مردم را گمراه میکردند اظهار خوشحالی میکردند و همینطور از اینکه مردم آنان را علما میدانستند خوشحال بودند. (خازن)
وقتی الله متعال وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ را نازل کرد فنخاص و همراهانش، از اینکه با کتمان خود، از گمراه کردن مردم به مال دنیا میرسیدند خوشحالی میکردند. این آیه نازل شد. (خازن)
گفته شده است: یهود از اینکه کلمه ی آنها در کفر به رسول الله ص یکی شده بود خوشحال بودند چراکه آنان به یمن و شام و هرجا که یهود بودند پیام فرستادند تا همه بر اینکه محمد نبی نیست یک صدا شوند و همینطور هم شد و آنان بر این کار خوشحال بودند و میگفتند ما اهل نماز و روزه و کتاب هستیم. (خازن)
امده است: یهود خیبر پیش رسول الله ص آمدند و گفتند ما تو را میشناسیم و تصدیق میکنیم و هدفشان ازا عمل این بود که رسول الله ص و مسلمین آنان را مدح کنند. (خازن)
عده ای از منافقین بودند که وقتی رسول الله ص به جنگ میرفتند تخلف میکردند و وقتی رسول الله ص برمیگشتند عذر میخواندند و بر اینکار خود، خوشحال بودند و دوست داشتند بر کاری که انجام نمیدادند ستوده شوند. (بغوی)
وَّيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا
و دوست دارند مورد مدح قرار گرفته و ستوده شوند.
چراکه اینان ادعا داشتند که بر دین ابراهیم هستند درحالیکه نبودند. (بحر العلوم)
آنان خود را اهل نماز و روزه و کتاب معرفی میکردند و هدفشان مورد، مدح قرار گرفتن بود. (بحر العلوم)
فَلَا تَحْسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ
گمان مبر که اینان را این عملشان از آتش نجات دهد. (بحر العلوم)
گمان نکنند که اینکار انها باعث نجات آنها از عذاب الهی در دنیا بشود یعنی از کشته شدن و اسیر شدن و از جزیه بر خود و ذلت و خواری رسیدن به آن، نجات دهد. (خازن)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
یعنی در آخرت برای انان این عذاب است. (خازن)
بلکه برای انان عذابی دائمی و ابدی است که از آن خروجی نیست. (بحر العلوم)
این آیه هرچند در حق منافقین و یهود نازل شده است ولی حکمش عام است برای هرکسی دوست دارد بخاطر کار خیری که انجام نداده است، ستوده شود و همینطور کسی که دوست دارد وی را عالم بدانند در حالیکه اهل علم نیست. (خازن)
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿189﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و خاص برای الله متعال است، پادشاهی و چیرگی و سلطان آسمانها و زمین و الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: یعنی الله متعال است که قانون و شریعت را تعیین میکند و الله است که تعیین میکند چه کسی به بهشت برود و چه کسی به جهنم برود.

مستندات
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
چیرگی و پادشاهی آسمانها و زمین، تنها خاص الله متعال است. (ابوسعود)
پس مالک امر آنان نیز هست. (بیضاوی)
آمده است: این آیه در رد ادعای آنان است که میگفتند الله فقیر است، میباشد. (بیضاوی)
ممکن است در جواب کسانی باشد که میگفتند الله را فرزندی هست، و این آیه بیان میدارد که چگونه میشود که فرزندی بگیرد در حالیکه آنچه در آسمان و زمین هست برای وی تعالی میباشد. (تاویلات اهل سنت)
طوریکه هرگونه که خواست در آن تصرف میکند و عمل میکند و هر چیزی را خواست ایجاد میکند و یا معدوم میکند و هرکسی را میمیراند و زنده میگرداند، و هرکه را خواست، ثواب میدهد و هرکه را خواست عذاب میدهد. این تصرف بدون اینکه هیچ شائبه دخالت کسی در آن باشد، انجام میشود. (ابوسعود)
برای الله خاصتا است انبارگاه باران و رزق و رویاندن و غیر اینها، هرطور خواست عمل میکند و هرطور خواست، حکم میکند (مظهری)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
وقتی که سلطان و قهر در اسمانها و زمین برای الله متعال است، پس قطعا تمام اشیاء تحت قدرت وی تعالی قرار دارد و الله متعال بر تمامی امور قدرت دارد. (ابوسعود)
از همین آیه مشخص میشود که با کارهایی که منحرفان در آیه قبل انجام داده اند کاری را از پیش نخواهند برد و عذاب الهی بر آنان حتمی است. (ابوسعود)
پس بر عذاب آنان، تواناست. (مظهری)
از ابن عباس: قریش پیش یهود رفتند از آنچه موسی برای انان از معجزه آورده پرسیدند و یهود گفتند که موسی عصا داشت و دستش را نورانی میکرد. پیش مسیحیان رفتند و آنان گفتند عیسی کور مادر زاد را شفا میداد و مرده را زنده میکرد پس پیش حضرت رسول الله ص رفتند و گفتند: از خدایت بخواه تا کوه صفا را به طلا تبدیل کند و رسول الله ص دعا کردند و این آیه نازل شد. (مظهری)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ ﴿190﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا در خلق و به وجود آوردن آسمانها و زمین، همینطور اختلاف روز وشب در دارزی و کوتاهی و همینطور آمد و شد شب روز، همانا نشانه ها است برای کسانی که عقل خود را خالص و صاف داشته اند. یعنی اگر کسی بدون جبهه گیری قبلی و بدون اینکه برای خودش مطلوبی تعیین کند، به در حلقت آسمان ها و زمین، تفکر کند، قطعا خواهد دانست که اینه همه را یک قادر توانای بی حد در توان و علم، به وجود آورده است. یک دلیل آن اینکه الان همانطور که دانشمندان تجربی اعتراف دارند اگر یکی از اجرام آسمانی در این مکان فعلی خودش نبود، حیاتی در زمین شکل نمیگرفت و این نظمی که بین حرکت اجرام آسمانی و زمین وجود دارد نشان میدهد که یک قدرت توانا و با تدبیر ان را اداره میکند. دیگر اینکه با عکسهایی که از کیهان منتشر میشود و شباهتهاییکه بین اعضای انسان و اعضای کیهان مشاهده میشود، نشانه ی آشکاری است برای کسانیکه حقیقتا دنبال حقیقت بوده و واقعا اعتقاد دارند بر اینکه باید از دانش پیروی شود فرقی ندارد نتیجه ی آن چه باشد، و به آن عمل کنند. کسیکه در مورد خلقت هستی، پیش فرض دارد و بر آن اساس دنبال دلیل برای مطلوب خود بگردد، عقل وی خالص نیست و به نتیجه ی درست نخواهد رسید. همانطور که ملحدین انجام میدهند.

مستندات
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
اهل مکه از رسول الله ص خواستند برای دعوای خودش که همان یگانه بودن الله متعال است، نشانه ای بیاورد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
یعنی در خلق دو شیئ بزرگ یعنی آسمانها و زمین، ... (بحر العلوم)
یعنی در آنچه که الله متعال در آسمانها از خورشید و ماه و ستارگان و در زمین از کوهها و دریاها درختان خلق کرده است... (بحر العلوم)
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ
یعنی در رفتن شب و آمدن روز،... (بحر العلوم)
گفته شده است در اختلاف رنگ شب و روز... (بحر العلوم)
لَآيَاتٍ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ
عبرتهاست. (بحر العلوم)
برای صاحبان عقل. (بحر العلوم)
یعنی در آنچه در آسمانها و زمین که در آن زندگانی شماست و در توالی شب و روز و اختلاف در بلندی و کوتاهی در طول فصول که همه ی اینها برای این است تا که شما در آن کار کرده و معاش خود را تامین کنید، و زمان استراحت داشته باشید، نشانه است پس در آن تفکر کنید ای صاحبان عقل صاف و خالص. یعنی برای کسانیکه عقل خود را برای استدلال و عبرت گرفتن بکار میگیرند و نه مثل بهائم به غفلت بنگرند. (خازن)
در آنچه در آسمانها و زمین است، دلایل واضحی وجود دارد بر اینکه صانع دارد و یگانه است و علم و قدرتش کامل است و این برای کسانی است که عقول آنها از شائبه ی حس و وهم خالی باشد. (بیضاوی)
در این امور دلیل آشکار است بر وجود صانع با حکمت و توانا است و این برای کسانی است که عقلش را از هوای خودش خالص گردانده است مثل خلوص مغز از پوست. (نسفی)
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ﴿191﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه در خلقت و چگونگی ساختار و هستی، آسمانها و زمین تفکر میکنند و الله را در تمامی احوال خود، یاد میکنند و از تفکر خود به این نتیجه میرسند و میگویند: پروردگارا، اینها را به باطل و بیهوده خلق نکرده ای بلکه این خلقت هدفی دارد، پس تو منزهی از کاستی و عبث و بیهودگی، پس ما را از عذاب آتش محفوظ بدار. نکته: وقتی در نظم دقیق حاکم بر جهان هستی که ما شناخت داریم تفکر داشته باشیم، و در این بنگریم که ما یک شیی دقیق را بدون اینکه هدفی داشته باشد، نمیسازیم به این نتیجه خواهیم رسید که این خلقت بیهوده نیست و هدف دارد و قطعا یکی از اهداف شناخت خالق آن است. این مدعیان خلقت بی هدف و بر اثر اتفاق و بدون تنظیم، وقتی از انها بپرسی که این گوشی که دستت هست، به طور اتفاقی ساخته شده و هیچ تفکر پشت آن نیست، تو را متهم به نادانی میکنند و راست میگویند هرکس فکر کند که اشیاء دقیق بدون اینکه هدفی داشته باشند و متفکری داشته باشند، ساخته نمیشوند. نکته: یاد خدا و ذکر خدا به زبان نیز هست منتها، منظور از اینکه در تمامی احوال به یاد خدا بودن این است که در هر شرایطی از زندگی، برای عمل و عکس العمل به اتفاق، حکم الله را به یادآوری و بر آن اساس عمل کنی.

مستندات
از عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عباس وَالنَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ: منظور از ذکر در اینجا، نماز است یعنی بر اساس توان خود، بخواند. (بغوی)
بقیه گفته اند: منظور این است که در کل احوال، انسان به ذکر الله مشغول باشد. (بغوی)
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا
کسانیکه اگر بر ایستاده نماز خواندن قادر باشند ایستاده نماز میخوانند و اگر عاجز گشتند، نشسته میخوانند. (بحر العلوم)
وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ
و اگر از نشسته خواندن عاجز شدند، به پهلو خوابیده و نماز میخوانند. (بحر العلوم)
یعنی در تمام احوال، الله متعال را ذکر گویند و عبادت کنند. (بحر العلوم)
یذکرون اشاره به عبادت زبانی دارد و بقیه به عبادات بدنی و دیگر اعضا اشاره دارد. (نیسابوری)
منظور آیه ذکر خداوند متعال در تمامی احوال است همانطور که ابن عباس وقتی در خانه ی رسول الله ص خوابید تا عبادت شب رسول الله ص را رصد کند و رسول الله ص در خلال خواب بیدار شده و ذکر زبانی الله را میگفتند و این آیه را تلاوت میکردند و در روایتی دیگر از رسول الله ص امده است: در مورد نماز نفل، اگر ایستاده بخواند، افضل است اگر نشسته بخواند، نصف آن ثواب میبرد و اگر خوابیده بخواند، برای وی نصف، اجر نشسته خواهد بود. (احکام القرآن طحاوی)
پس این افضلیت در اجر نماز ایستاده از نشسته و نشسته از خوابیده، در وقت توانایی ایستاده خواندن و یا نشسته خواندن داشتن است والا کسیکه عاجز است و نشسته یا خوابیده بخواند، نماز دیگران از نماز وی افضل نخواهد بود. (احکام القرآن طحاوی)
وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
از خلق آسمانها و زمین عبرت میگیرند. (بحر العلوم)
از حضرت عائشه: شبی که نوبت من بود، رسول الله ص پیش من آمد و پوستش پوست مرا لمس کرد و گفت: ای عائشه آیا اجازه میدهی که امشب من به عبادت پرودگارم مشغول باشم، من گفتم یا رسول الله من، با تو بودن را دوست دارم و آنچه تو دوست داری را نیز دوست دارم، پس رسول الله ص مشغول شد و به گریه افتاد تا اینکه دامان ایشان از اشک، خیس شد و بعد به سمت راست به پهلو خوابیده و به گریه ادامه داد تا اینکه زمین از اشک سیراب شد، بعد بلال بعد اینکه اذان داده بود، آمد و دید رسول الله ص، گریه میکند. بلال گفت: یا رسول الله ص آیا گریه میکنید در حالیکه الله متعال، تبعات کرده های گذشته و آینده ات را آمرزیده است؟ رسول الله ص: آیا بنده ی شکرگزار الله متعال نباشم؟ چگونه گریه نکنم در حالیکه بر من این آیات نازل گشت: ان فی خلق السموات و الارض... تا فقنا عذاب النار. وای بر کسیکه این آیات را بخواند و در آن تفکر نکند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: در خلقت فکر کنید نه در خالق. (بحر العلوم)
رسول الله ص: لحظه ای تفکر، بهتر از عبادت یک سال است. (بحر العلوم)
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا
تفکر میکنند و میگویند: پروردگارا اینها را به بیهودگی خلق نکرده ای بلکه برای امری که حتما رخ خواهد داد خلق کرده ای. (بحر العلوم)
این ها را به عبث و بازی خلق نکرده ای و حتما برای امر بزرگی داری. (بغوی)
سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
از ما عذاب آتش را دور بگردان. (بحر العلوم)
زجاج: تو از اینکه این دو را به باطل خلق کرده باشی، پاک و منزه هستی. ما فرستادگانت را تصدیق و باور کرده ایم و تسلیم هستیم که تو را بهشت و دوزخ هست، پس ما را از آتش محفوظ بدار. (بحر العلوم)
رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ ۖ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ ﴿192﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پروردگارا، قطعا کسی را که تو در آتش انداخته ای،کسی است که هلاکش کرده ای و خوارش گردانده ای پس اینکه ما از تو میخواهیم که ما را از اتش محفوظ بداری برای همین است. و برای مشرکان و کفار در قیامت، هیچ یاریگری نیست تا آنها را از عذاب اتش نجات دهد.

مستندات
رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ
پروردگارا کسی را که تو در آتش اندازی، قطعا وی را خوار کرده ای و بی آبرو گردانده ای و مورد اهانت قرار داده ای. (تاویلات اهل سنت)
وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ
و برای ظالمان، مانعی وجود ندارد که از آنها عذاب و آتش را دفع کند. (تاویلات اهلسنت)
یعنی در آخرت آنان را یاریگرانی نیست. (تاویلات اهلسنت)
یعنی مشرکان را که عبادت را در جای خود بکار نگرفتند، یاریگرانی که آنان را در قیامت یاری کند نیست. (خازن)
رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا ۚ رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ ﴿193﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پرودگارا، ما قطعا شنیدیم و فهمیدیم ندا و فراخوان، فراخوان دهنده ای را که ندا میداد که به پرودگار یگانه ایمان بیاورید و باورش کنید، و ما نیز قبول کرده و ایمان آوردیم، پروردگارا، پس بیامرز گناهان ما را و گناهان ما را مورد کفارت قرارده و ما را طوری بمیران که با ابرار و نیکان و بندگان صالحت، محشور شویم و از آنان شمرده شویم.

مستندات
رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ
يعني گویند: پروردگارا ما شنیدیم قول محمد را که به باور و تصدیق دعوت میکند. (بحر العلوم)
حکایت دعای دیگری از انان است که اولی مبنی بر تفکر بود و این یکی مبنی بر دلیل سمعی است. (ابوسعود)
منظور از نداء، دعا و فراخوانی است. (ابوسعود)
شنیدیم یعنی فهمیدیم که به چه میخواند. (تاویلات اهل سنت)
أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ
یگانگی پروردگارتان را باور کنید پس ما نیز تصدیق کردیم.(بحر العلوم)
محمد بن کعب گوید: تمام مردم که محمد رسول الله ص را ندیده اند بلکه منظور از منادی کتاب الله است که به ایمان فرامیخواند یعنی به گواهی لا اله الا الله فرا میخواند. (بحر العلوم)
فَآمَنَّا
یعنی امتثال امر کردیم و ندایش را اجابت کردیم. (ابوسعود)
اینکه اجابت دعوت با ایمان اوردن است، نشانگر این مطلب است که طاعات و عمل جزو ایمان نیست چراکه این دعوت شدگان نپرسیدند که چند بخش دارد و تفسیر ایمان را نیز نخواستند. (تاویلات اهل سنت)
از طرف دیگر به جزم گفته اند یعنی ایمان اورده ایم گفتند و ان شاء الله نگفتند پس نشان میدهد که ایمان بدون استثناء باید باشد. (تاویلات اهل سنت)
رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا
محمد بن کعب: ذنوب گناهان کبیره و غیر کبیره است و سیئات یعنی شرک. (بحر العلوم)
ضحاک: ذنوب، آنچه از معصیتها که در جاهلیت انجام داده اند و سیئات یعنی آنچه از گناه که در حال اسلام انجام داده اند. (بحر العلوم)
گفته شده: ذنوب و سیئات به یک معنی هستند. (بحر العلوم)
گفته میشود: ذنوب یعنی کبیره ها و سیئات گناهان صغیره که از نمازی به نماز دیگر امرزیده میشود. (بحر العلوم)
فاغفرلنا بیامورز آنچه در گذشته انجام داده ایم و کفر عنا سیئاتنا یعنی در باقی عمرمان توفیق ده تا از گناه در امان بمانیم و یا اینکه توفیق عنایت فرما تا حسناتی انجام دهیم که کفارت گناهانمان باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ
ما را بمیران در حالیکه جزو ابرار هستیم. (تاویلات اهل سنت)
ما را بمیران و از جمله ی ابرار قرار ده. (تاویلات اهل سنت)
ما را بر آنچه که ابرار فوت کرده اند بمیران. (تاویلات اهل سنت)
برّ: عبادت و طاعت است و تقوی دوری از معصیت است. (تاویلات اهل سنت)
و همراه مطیعان بمیران. (بحر العلوم)
یعنی ارواح ما را همراه ارواح مطیعان و صالحین قرار ده. (بحر العلوم)
ما را از زمره ی همراهان آنها قرار ده و از جمله کسانیکه بودن با آنان را غنیمت میشمارد قرار ده. (ابوسعود)
رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ ﴿194﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پروردگارا، به ما عطا کن و توفیق ده تا از زمره ی کسانی قرار بگیریم که به آنان از زبان رسولانت وعده ی بهشت و پیروزی داده ای و ما را در قیامت، جزو خوار و ذلیل شدگان قرار مده و میدانیم که تو قطعا، به خلف وعده نمیکنی پس ما را از زمره ی کسانیکه مشمول وعده نیکت هستند، قرار ده. نکته: وقتی مومنان ایمان میآورند و باز با تما وجود و با تضرع و خشوع به دعا بر میخزند، چند دلیل دارد: 1 مشخص نیست که خاتمه ی امر ما بر چه خواهد بود، پس دعا میکنیم عاقبت بخیر شویم. 2 آنچه الله متعال وعده میدهد، محض فضل و بخشش است، پس با زار و تضرع میخواهیم که مورد فضلش قرار دهد چراکه کسی با عمل خودش نمیتواند، مستحق بهشت و وعده های الهی گردد. 3 در اینکه الله متعال مردگان را زنده خواهد کرد شکی نیست و وعده هایش نیز عملی است شکی نیست پس میخواهیم که ما را از زمره ی کسانی قرار دهد که مورد رحمتش قرا میگیرند.

مستندات
رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ
بر آنچه از زبان رسولان به ما وعده داده ای را به ما عطا فرما. (تاویلات اهل سنت)
آنچه را که بر رسولانت وظیفه دادی تا برای مومنان، طلب آمرزش کنند، را به ما عطا فرما. (تاویلات اهل سنت)
آنچه را که برای تصدیق رسولانت وعده داده ای را به ما عطا کن. (بیضاوی)
یعنی دعای ما را مانند دعای کسانی که پیش رسولت آمدند و طلب استغفار و آمرزش کردند و رسول نیز طلب آمرزش کرد، قرار بده. (تاویلات اهل سنت)
یعنی ما را از زمره ی کسانی قرار ده که مشمول وعده ات شده اند چراکه وعده ی الهی شامل چه کسانی بودن، بیان نشده است. (تاویلات اهل سنت)
آنچه وعده داده شده، ثواب است. (ابوسعود)
موعود بهشت است. (ابوسعود)
موعود، نصرت بر دشمنان است. (نسفی)
وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ
یادآوری وعده ای است که الله متعال به مومنان در آیه 8 تحریم داده است: { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ }یعنی وقتی الله متعال وعده داد که رسولش را و مومنان همراهش را خوار نخواهد ساخت، در اینجا، مومنان میطلبند که ما را جزو آنان قرار دهد. (ابوسعود)
و ما را از آنچه موجب خزی و خواری میشود، محفوظ بدار. (بیضاوی)
إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
علت آنچه در دعای خود گفته اند را بیان میکنند. (ابوسعود)
در پاداش دادن مومن و اجابت دعای دعا کننده، تخلف نمیکنی. (بیضاوی)
از ابن عباس: میعاد یعنی زنده شدن پس از مرگ است. (بیضاوی)
این دعاها و زاری آنها نه از ترس خلف وعده ی خداوند است بلکه از ترس این است که در زمره ی موعودان به وعده ها نباشند. (ابوسعود)
پس مرجع تمامی این دعاها این است که ما را بر ایمان تثبیت کند. (ابوسعود)
این دعاها نشانگر بندگی و خشوع آنان است. (ابوسعود)
از جعفر صادق: اگر کسی را امری موجب غم وی شود، پس پنج بار، ربنا بگوید، الله متعال وی را از آنچه میترسد، نجات میدهد و خواسته اش را برآورده میکند و بعد این آیه را تلاوت کرد. (ابوسعود)
فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ ۖ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ ۖ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ ﴿195﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

وقتی مومنان چنین دعا کردند الله متعال فرمود و اعلام داشت که دعای انان را قبول کرده است به اینکه قطعا من (الله) عمل عاملان از شما را ضایع نمیگردانم و تفاوتی ندارد که این عمل کننده مرد باشد و یا زن و در این مورد شما مردان و زنان از همدیگر هستید و تفاوتی بین شما در این مورد نیست. تفصیل عمل شما اینکه اگر از شما برای الله هجرت کند چه هجرت وطن باشد و چه هجرت ترک گناه باشد و یا اینکه اخراج شوید، و در راه الله مورد آزار و اذیت قرار گیرید، و در راه الله جنگ کرده اند و کشتند و کشته شدند، قسم اینکه من گناهان آنان را محو میکنم و والله که آنان را به بهشتی وارد خواهم کرد که از زیر آن نهرها جاری هستند و این پاداشی است از طرف الله متعال به عمل کنندگان، و نزد الله بهترین پاداشها است نه نزد کسی دیگر.

مستندات
فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ
یعنی دعای انان را قبول کرد. (نسفی)
اجابت دعا مترتب بر دعای انان است نه فقط تفکر در خلق الله. (ابوسعود)
وقتی دعایشان با اعمالشان همراه شد، مستحق اجابت دعا شدند. (ابوسعود)
أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنكُم
عمل عمل کننده ایکه از شما هست را . (نسفی)
اجابت دعایشان این است که سنت من بر این است که عمل عاملی از شما را ضایع نمیکنم. (ابوسعود)
ثواب عمل کسانیکه در طاعت من عمل کرده اند را ضایع نمیگردانم. (بحر العلوم)
گفته میشود که عمل هیچ یک از خلائق چه مومن و چه کافر را ضایع نمیگرداند منتها پاداش کفار را در دنیا میدهد و جزای مومنان را در دنیا و آخرت عطا میکند البته جزای کفار جزای اعمال نبوده بلکه ابتداء و بدون عمل به آنان داده میشود. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: کلمه ی منکم، اشاره به این دارد که خاص مومنان است.( تاویلات اهل سنت)
مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ
چه این عمل کننده مرد باشد و چه زن باشد. (نسفی)
از ام سلمه ام المومنین به رسول الله ص گفتم: میشنوم که برای مردان در هجرت چه ثوابی هست و ذکری از زنان نمیبینم و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ
یعنی مرد از زن است و زن از مرد است یعنی همه شما بنی آدم هستید. (نسفی)
و یعنی در یاریگری و در دین از همدیگر هستید. (نسفی)
کعبی: یعنی بعضی از شما ولی بعضی دیگرتان هستند. (بحر العلوم)
ضحاک: در طاعت به یکدیگر شبیه هستید. (بحر العلوم)
بر دین یکدیگر هستید. (بحر العلوم)
فَالَّذِينَ هَاجَرُوا
تفصیل عمل عاملان است. (نسفی)
کسانیکه از مکه به مدینه هجرت کرده اند. (بحر العلوم)
یعنی کسانیکه این عمل فاخر را انجام میدهند که همان هجرت از وطن خود است برای حفظ دین خود، فرار کرده اند. (نسفی)
یعنی شرک را ترک کردند و یا وطن و خویشاوندان خود را ترک کردند. (ابوسعود)
هجرت در آخر زمان نیز خواهد بود همانطور که در اول اسلام بوده است. (نسفی)
کسانیکه به اختیار خود هجرت کردند. (تاویلات اهل سنت)
وَأُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ
از وطن خود که در آن متولد شده و در آن رشد کرده بودند، اخراج شدند. (نسفی)
اولی یعنی هجرت بیان خود هجرت است یعنی هجرت رخ داده است و دومی نشانگر این است که کیفیت هجرت چه بوده و اینکه این هجرت از روی اجبار و اضطرار بوده است. (ابوسعود)
یعنی اهل مکه مومنان را اخراج کرده اند. (بحر العلوم)
کسانیکه مجبور به هجرت شده اند. (تاویلات اهل سنت)
وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي
و بخاطر ایمانشان، مورد آزار و اذیت قرار گرفتند و شامل هرنوع اذیت از طرف مشرکان میشود. (ابوسعود)
و در راه الله، مورد آزار قرار گرفتند از ناسزا شنیدن و کتک خوردن و غارت شدن اموالشان. (نسفی)
وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا
کشتند و کشته شدند و یا در قرائتی؛ وَقُتِلُوا وَقَاتَلُوا ؛ کشته شدند و کشتند، که این نشان میدهد که واو عطف، ترتیب را نمیرساند. (نسفی)
کفار را فی سبیل الله کشتند. (ابوسعود)
در جنگ فی سبیل الله، شهید شدند. (ابوسعود)
یعنی در راه الله، جنگ کردند. یعنی در کل همگی متصف به کشتن و کشته شدن هستند نه اینکه از هر یک حتما سر زده باشد. (ابوسعود)
لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ
والله که گناهانشان، کفارت داده خواهد شد. (ابوسعود)
یعنی گناهانشان را محو خواهم کرد. (بحر العلوم)
وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
تفسیر وعده ی مومنان است. (ابوسعود)
یعنی از زیر درختان بهشت و از زیر قصرهای آنان جاری هستند. (بحر العلوم)
ثَوَابًا مِّنْ عِندِ اللَّهِ
بعنوان پاداشی از نزد الله متعال. (نسفی)
یعنی این بهشتها، پاداش عمل انان به نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ
الله مختص پاداش نیک دادن است و کسی دیگر را قدرت آن نیست. (نسفی)
پاداش نیک که همان بهشت است، فقط نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
گفته میشود: حسن مرجع و نیکی بازگشت در اخرت، از دنیا بهتر است. (بحر العلوم)
لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ ﴿196﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای محمد و یا ای مخاطب از مومنان، توانگری و فراخ روزی کفار و اینکه میبینید آنان در شهرها به آمد و شد و تجارت مشغول هستند، شما را دچار فریب نکند،

مستندات
لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ
روایت شده است که بعضی از مومنان گفتند آنچه ما میبینیم این است که دشمنان الله در فراخی و توانگری هستند و ما مومنان داریم از گرسنگی تلف میشویم، این آیه نازل شد. (ابوسعود)
آنچه که باعث فریب شما نشود این است: الف: نعمتی که الله متعال به آنان یعنی کفار داده است چراکه آنان را هلاک نکرده و اجازه داده است تا به تجارت مشغول باشند با وجود اینکه کافر هستند. ب: به آنان اموالی داده است که به لذت و خوشگذرانی مشغول هستند. ج: اینکه عذاب را از انان تاخیر کرده است. (تاویلات اهل سنت)
ای محمد تو را غمگین نکند، امد و رفت کفار بر روی زمین از برای تجارت و کسب آنها. (بحر العلوم)
گفته اند که مخاطب این آیه مومنان هستند یعنی شما را ناراحت نکند، که کفار تجارت و کسب دارند. (بحر العلوم)
بیان قبیح بودن آنچه بر کفار داده شده است یعنی نصیبی که اینان از دنیا میبرند و بیان حقیر بودن آنچه کفار داده شده است میباشد و این در پی بیان آنچه به مومنان داده میشود است. (ابوسعود)
توصیه به ثابت بودن رسول الله ص بر آنچه هست میباشد. (ابوسعود)
مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ۚ وَبِئْسَ الْمِهَادُ ﴿197﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

چراکه آنچه کفار بدان دست مییابند، کالایی بس اندک است در قبال آنچه برای مومنان در آخرت مهیا شده است. دیگر اینکه وقتی مردند دیگر جای آنان در جهنم است و این جهم چه بد جایی برای مستقر شدن است. نکته: حقیقتا گاهی مومنان به حال و روز ظاهری کفار مینگرند و شیطان چنین القا میکند که آنان در چه راحتی و آسایشی هستند پس باید مواظب بود و فریب ظاهر را نخورد. اینکه میگوییم ظاهر واقعا همین است چراکه آرامش با توانگری حاصل نمیشود بلکه شاید یکی از فاکتورهای آن باشد، چراکه خیلی افراد هستند که با وجود تنگدستی در آرامش و راحتی زندگی میکنند چراکه معنی زندگی را فهمیده اند و بر فرض اینکه به آرامش هم برسند، باز درآخرت، محل سکونتشان، جهنم است و همیشگی در ان خواهند ماند.

مستندات
مَتَاعٌ قَلِيلٌ
چراکه آن تصرف و اموال، کالایی کم است. (بحر العلوم)
آنچه به کفار داده شده در مقابل پاداشی که برای مومنان هست، چیزی نیست. (ابوسعود)
رسول الله ص: دنیا در مقابل آخرت چیزی نیست جز مانند آن کس که انگشتش را در نهری فرو میبرد و نگاه میکند که چه به دست آورده است پس نه برای آن شخص سودی میرساند و برای کسانی که آن را نداشته اند، ضرری نمیرساند. (ابوسعود)
تسلی دادن از این جهت بود که کفار در فراخی و دارایی بودند و مومنان در شدت و سختی و تنگدستی بودند و الله متعال خبر داد که مرجع و محل بازگشت کفار در آخرت چه است. (بحر العلوم)
شما را دچار فریب نکند، بودن کفار در فراخی و توانگری، چراکه کالایی است که فانی میشود و زود تمام میشود. (بحر العلوم)
ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ
بعد عاقبت آنان، جهنم است. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ الْمِهَادُ
و چه بد جایی است برای استقرار. (بحر العلوم)
در آنجا تجارت و کسب انان برای آنان سودی ندارد. (بحر العلوم)
چه بد است آنچه برای خود مهیا کرده اند. (بیضاوی)
لَٰكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ۗ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ ﴿198﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و لیکن برای کسانیکه تقوی را پیشه کرده اند و از شرک دوری کردند و پروردگار خود را یگانه دانستند، برای آنان است باغهایی که از زیر آن نهرها جاری است و آنان در آن جاودان خواهند بود و این چیزی است که از نزد پرودگارشان برای انان تدارک دیده شده است و آنچه نزد الله برای نیکان مهیا شده است، مطلقا از هرچیزی بهتر است.

مستندات
لَٰكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ
لیکن برای کسانیکه از شرک پروا کردند. (نسفی)
کسانیکه از شرک و معاصی و فاحشه ها دوری کرده و پروردگارشان را یگانه میدانند. (بحر العلوم)
لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا
مرگی برای آنان در بهشت نیست. (بحر العلوم)
نُزُلًا مِّنْ عِندِ اللَّهِ
نزل یعنی آنجه برای کسانیکه به پیش کسی میرود، مهیا کرده میشود از خورد و خوراک و هدیه. (بیضاوی)
یعنی رزق و عطایی است از نزد الله متعال. (نسفی)
وَمَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ لِّلْأَبْرَارِ
و آنچه که نزد الله است ؛نعمت بسیار دائمی؛ از آنچه که کفار در کم و فانی، تصرف میکنند، بهتر است. (نسفی)
و آنچه نزد الله است، برای مومنان مطیع از دنیا بهتر است. (بحر العلوم)
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۗ أُولَٰئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ ﴿199﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و قطعا در بین اهل کتاب یعنی یهودیان و مسیحیان، کسانی هستند که موکدا به الله ایمان دارند و به آنچه بر شما ای مومنان نازل شده است از قرآن، ایمان دارند و بر انچه بر خودشان از تورات و انجیل نازل شده است ایمان دارند، در حالیکه از الله متعال میترسند و پروا دارند، و عهدی را که الله متعال با آنان در کتبشان بسته است، به ثمنی ناچیز یعنی مال دنیا نمیفروشند. بر آن کسانیکه چنین صفاتی دارند، اجر و مزدی مخصوص نزد پرودگارشان، مهیا است. قطعا الله متعال در محاسبه سریع است و زود باشد که پاداش آنان را به آنان بدهد.

مستندات
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ
در شان نجاشی نازل گشته است؛ وقتی نجاشی مرد، جبرئیل خبر مرگ وی را به رسول الله ص رساند و رسول الله ص به اصحاب فرمودند، بپاخیزید تا برای برادرتان که در سرزمینی دیگر مرده است نماز بخوانیم پس به بقیع امد و نجاشی به رسول الله ص نشان داده شد و بر آن نماز جنازه خواندند و چهار تکبیر گفتند و برای وی طلب آمرزش کردند و منافقان گفتند که ببینید برای کافر غیر عرب حبشی نماز میخواند در حالیکه مسیحی است و بر دین خودش نیست و هرگز ندیده است. پس این آیه نازل گشت. (مظهری)
عطاء گوید: در شان اهل نجران نازل شده است که چهل نفر بودند که سی و دو نفر انان از حبشه بوده و هشت نفر از روم بودند و مسیحی بوده و به رسول الله ص ایمان اوردند. (مظهری)
ابن جریر طبری گوید: در شان عبدالله ابن سلام و یاران وی نازل شده است. (مظهری)
مجاهد گوید: در شان تمامی اهل کتاب که به اسلام گرویده بودند نازل شده است. (مظهری)
بیان این مطلب است که اینطور نیست که همه ی اهل کتاب کسانی باشند که عهد شکنی کنند و کتاب را تحریف کنند بلکه بین آنان کسانی هستند که دارای صفات جلیله هستند. (ابوسعود)
لَمَن يُؤْمِنُ بِاللَّهِ
حقیقتا ایمان اوردند به اسماء و صفات الله. (مظهری)
وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِمْ
یعنی به قرآن و تورات و انجیل و زبور نیز ایمان آورده اند. (مظهری)
اینکه ایمان به قرآن را اول ذکر کرده بعد ایمان به کتب خود را آورده است برای بیان این مطلب است که در حال حاضر ایمان به تورات و انجیل وقتی اعتبار دارد که به قرآن ایمان بیاورند و دیگر اینکه احکام منسوخ در انها اعتباری ندارد و احکام غیر منسوخ نیز اگر در قرآن باشد، اعتبار دارد. (ابوسعود)
خَاشِعِينَ لِلَّهِ
خاضع و متواضع و فروتن در برابر الله متعال هستند. (مظهری)
لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا
یعنی آیاتی از تورات را که در آن صفات محمد هست را به دنیا نمیفروشند. (مظهری)
به بهایی ناچیز همانطور که فقهای آنان با تحریف اینکار را انجام میدادند. (مظهری)
أُولَٰئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
برای انان، اجری مخصوص نزد پرودگارشان مهیا است. (مظهری)
إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
قطعا الله متعال سریع الحساب است چراکه اعمال را میداند و آنچه که اعمال مستوجب میشوند نیز عالم است. (مظهری)
گفته شده است: الله متعال حساب تمامی خلائق را در نصف روز از روزهای دنیا، محاسبه میکند. (مظهری)
منظور این است که آنچه وعده داده شده، خیلی زود به انان میرسد. (مظهری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿200﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، بر انجام عبادت و دوری از گناه و بر ناگواریها شکیبایی کنید و ناشکری نکنید و در جهاد نیز صبر را پیشه کنید و بر جنگ و جهاد آماده باشید و از الله بترسید در انجام اوامر و اجتناب از نواهی وی تا باشید که رستگار شوید و نجات یافته پیروز شوید. نکته: از آنحا که مصابره به شراکت با دیگری است و در اینکه معانی که در تفاسیر ذکر شده درست است، به نظر میرسد که کمک به شکیبایی دیگران نیز بی راه نخواهد بود یعنی وقتی مصیبتی بر کسی وارد میشود، کمک کنیم که این مرحله را بگذراند و گمراه نشود.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا
ای مومنان، بر دینی که بر انها هستید، باشید و بخاطر سختی و یا چیز دیگر آن را ترک نکنید. (خازن)
اصل صبر این است که نفس خود را از آنچه که شرع نمیخواهد و عقل نمیخواهد نگهداری و مرتکب نشوی. (خازن)
بر طاعت الله صبور باشید.(خازن)
بر فرائض الله شکیبا باشید. (خازن)
بر تلاوت قرآن صبور باشید. (خازن)
بر امر و فرمان الله صبور باشید. (خازن)
بر بلاء صبور باشید. (خازن)
بر جهاد و بر احکام قرآن و سنت صبور باشید. (خازن)
وَصَابِرُوا
بر کفار و دشمنان صبوری پیشه کنید. (خازن)
همراه پیامبرتان، بر جهاد با کفار صبوری کنید تا آنان شرک را ترک کرده بر اسلام داخل شوند. (بحر العلوم)
صبر بر چیزی است که در خودش است مثل صبر طاعت و صبر از معصیت و صبر بر بلا ولی مصابره همراه با دیگران خواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
وَرَابِطُوا
بر جهاد با مشرکان مداومت ورزید و ثابت قدم باشید. (خازن)
اصل مرابطه این است که مسلمانان و کفار در مقابل هم اسبان را به صف کنند و اماده ی جنگ شوند. (خازن)
هرکس که در سر حد دار اسلام بوده و از آن دفاع کند، مرابط است. (خازن)
گفته اند مرابطه این است که بعد نماز منتظر نمازی دیگر باشی. (خازن)
بر دین خود مداومت ورزید. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
یعنی از آنچه بین من (الله) و شما هست پروا کنید و بترسید. (خازن)
در جمیع اوامر و نواهی الله از الله پروا کنید. (بحر العلوم)
از پلیدی ها دوری کنید تا نجات یابید. (بیضاوی)
لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
تا فردا که با من ملاقات میکنید، نجات یابید. (خازن)
گفته اند: بر بلا صبر کنید و بر نعمتهای من با شکیبایی برخورد کنید و بر مجاهدت با دشمنان من، آماده باشید و از محبت غیر من پروا کنید، تا با ملاقات با من پیروز مند شوید. (خازن)
تا به نجات از آتش و با در امان ماندن از آتش پیروز شوید. (بحر العلوم)
اصل فلاح، در نعمت ماندن است. (بحر العلوم)
فلاح یعنی رسیدن انسان به نهایت آنچه امید و آرزو دارد است.(بحر العلوم)
رسول الله ص: آیا شما را به چیزی که باعث محو گناهان میشود و باعث رفع درجات میشود، راهنمایی کنم؟ گفتند آری. فرمودند: در وقت سختی، وضو را کامل ساختن و قدمهای زیادی بر مسجد برداشتن و منتظر نماز بعد نماز ماندن، این همان رباط است این همان رباط است. (العز بن عبدالسلام)
از رسول الله ص: کسی که سوره آل عمران تلاوت کند، برای هر آیه از آن نجات از پل صراط عطا کرده میشود. (بیضاوی)
از رسول الله ص: هرکس سوره ای را که در آن آل عمران ذکر شده است را در روز جمعه تلاوت کند، الله و فرشتگان تا غروب بر وی رحمت فرستند. (بیضاوی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
النِّسَآء
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا ﴿1﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای مردم، با عمل به اوامر و اجتناب از نواهی الله متعال، از الله بترسید و پروا کنید آن الله که شما را از یکن نفس خلق کرد و از خودش زوجه اش را خلق کرد و آن الله که در بین خودتان در درخواستهای خود، به وی تعالی متوسل میشوید و همینطور حق صله ی رحم را ادا کنید. همان ارحامی که در بین خودتان برای خواهش خود، واسطه میگیرید. قطعا الله متعال بر اعمال شما و بر خود شما نظاره گر است.

مستندات
يَا أَيُّهَا النَّاسُ
ای پسران آدم. (نسفی)
هرجا که کفار مورد خطاب قرار میگیرند، در پی آن دلائل توحید را ذکر میکند و هرجا که مخاطب مومنان باشند، ان را ذکر نمیکند بلکه نعمتی از نعمتهای الهی را ذکر میکند. (تاویلات اهل سنت)
مخاطب، تمامی مکلفین زمان رسول الله ص و کسانی است که بعدا خواهند امد تا روز قیامت است. (ابوسعود)
ابن عباس: کلمه ی یا ایها الناس یعنی ای مردم، عام برای تمامی مردم است. (بحر العلوم)
گاهی عام و گاهی خاص اهل مکه میباشد، و در اینجا، برای عموم مردم است. (بحر العلوم)
اتَّقُوا رَبَّكُمُ
بترسید از پروردگارتان. (بحر العلوم)
از عذابش بترسید. از نافرمانی با وی بترسید. از حق الله در امر و نهیش بترسید. (بحر العلوم)
گفته میشود: از پرودگارتان اطاعت امر کنید و از گناهان اجتناب کنید تا از عذاب پروردگارتان، نجات یابید. (بحر العلوم)
پروردگارتان را یگانه بدانید و به وی تعالی شرک نورزید. (بحر العلوم)
الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ
شما را از یک نفس یعنی آدم خلق کرد. (بحر العلوم)
همه ی شما از یک اصل هستید. (نسفی)
وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا
و از وی خلق کرد، زوجش؛ حواء؛ را .(بحر العلوم)
وقتی حضرت آدم در بهشت به خواب رفت، بین خواب و بیداری بود که از دنده ی چپش، حواء را خلق کرد. (بحر العلوم)
وقتی آدم بیدار، شد از وی سوال شد این کیست؟ آدم جواب داد: امرأة یعنی از مرء؛ شخص؛ خلق شده است. سوال شد، اسمش چیست؟ گفت: حواء، چراکه از زنده، خلق شده است.(بحر العلوم)
گفته میشود: حواء نامیده شدن برای این است که لب حواء، گندمگون بوده است. (بحر العلوم)
دیگر اینکه: رنگ وی گندمگون بوده است، برای همین حواء نامیده شده است. (بحر العلوم)
وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً
از این دو، مردان و زنان بسیاری خلق کرد. (بحر العلوم)
مقاتل: از این دو هزار نفر خلق شده است. (بحر العلوم)
پخش کرد و نشر داد. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
از پرودگار اطاعت کنید. (بحر العلوم)
الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ
آن الله که با واسطه گرفتن وی تعالی، بعض مردم از دیگران، نیاز خود را درخواست میکنند مثلا میگوید: بخاطر الله، به من فلان چیز بده. (بحر العلوم)
وَالْأَرْحَامَ
همینطور، گفته میشود: بخاطر خویشاوندی که داریم، فلان چیز بده. (بحر العلوم)
در مورد رفتار با ذوی الارحام، از الله بترسید و صله ی رحم را برقرار دارید و آن را قطع نکنید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا
حافظ بر اعمال شماست و در مورد آنچه امر کرده است از شما خواهد پرسید. (بحر العلوم)
عالم به شماست. (نسفی)
بر شما نگهبان مطلع است. (بیضاوی)
الله مراقب شماست. (ابوسعود)
رسول الله ص: عملی زود ثوابتر از برقراری صله ی رحم نیست و عملی زود عذابتر از بغی (راهزنی و خروج بر علیه حاکم مسلمان) نیست و قسم دروغ باعث میشود که سرزمین به بیابان تبدیل شود. (بحر العلوم)
گفته میشود: صله ی رحم از رحم است و کسیکه صله ی رحم را قطع کند، سهمی از رحمت خدا نخواهد برد. (بحر العلوم)
وَآتُوا الْيَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ ۖ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ ۖ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَىٰ أَمْوَالِكُمْ ۚ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا ﴿2﴾
النِّسَآء
تفسیر

اموال یتیمان را وقتی به بلوغ رسیدند، به خودشان بدهید. حرام را بجای حلال نگیرید یعنی خوردن اموال یتیم حرام است با خوردن آن، مال خود را حلال است وانگذارید. و همینطور خوب یتیم را گرفته با بد اموال خود، تبدیل نکنید. قطعا اینکار شما گناهی بزرگ است. نکته: رزق و روزی هر شخص مقدر و مکتوب است و به آن خواهد رسید، در رسیدن به این رزق موعود، دو راه پیش روی انسان قرار دارد یکی حرام و دیگری راه حلال، پس آن روزی حلال وعده داده شده به شما که حتما بدان خواهید رسید را با عجله کردن و ترس از اینکه آن نرسد، حرام خواری نکنید. اگر روزی شما نباشد، با حرام نیز به ان نخواهید رسید.

مستندات
وَآتُوا الْيَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ
مقاتل و کعبی: دو مرد از طایفه غطفان، اموال بسیاری از برای برادرزاده ی یتیم خود داشتند وقتی به بلوغ رسید، اموال خود را طلب کرد و عمویش ابا ورزید و به شکایت پیش رسول الله ص آمدند. وَآتُوا الْيَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ نازل شد، پس عمو گفت که از الله و رسولش اطاعت کردیم و از حوب کبیر، بر الله پناه بردیم و اموال یتیم را به وی دادند. رسول الله ص : هرکس که حرص نفس خود را حفظ کند و از پروردگارش اطاعت کند، اینگونه دار آخرتش را میگشاید یعنی بهشت خود را. وقتی جوان اموال را گرفت در راه الله خرج کرد و رسول الله ص فرمودند: اجر ثابت شد یعنی برای جوان و وزر و گناه ماند یعنی بر پدرش. (مظهری)
خطاب به سرپرستان و وصی میت است. (ابوسعود)
یتیم کسیکه پدرش مرده باشد. (ابوسعود)
اینکه رسول الله ص میفرمایند: بعد بلوغ یتیم بودن نیست از جهت تعلیم احکام شریعت است یعنی بعد بلوغ، حکم یتیمان بر وی جاری نمیشود. (ابوسعود)
یعنی اموال یتیمان را تا وقتی از یتیم بودن خارج شوند، نگهدارید و وقتی یتیم بودن تمام شد، اموالشان را به آنها بدهید.(تاویلات اهل سنت)
منظور آیه قطع طمع، اولیاء و اوصیای یتیمان است و از اینکه از دست درازی بر آن بر حذر باشند و بر آن تعرض نکنند تا اینکه به دست یتیم برسد. (ابوسعود)
از اموال یتیمان به خودشان خرج کنید و تنگ نگیرید که باعث بشود، به اموال دیگران چشم بدوزند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ
خبیث؛ حرام؛ را نگیرید و آنچه به شما بخاطر حفظ اموال یتیم، در آخرت وعده داده شده است، ترک نکنید. (تاویلات اهل سنت)
اموال نیک یتیمان را گرفته و بد را جایگزین نکنید. (تاویلات اهل سنت)
از ترس اینکه اموالتان تمام شود، حرام را یعنی مال یتیمان را خورده و مال حلال خود را ترک نکنید. (تاویلات اهل سنت)
یعنی بجای حلال، حرام را نخورید، منظور خورد مال یتیم است که حرام است. (تاویلات اهل سنت)
مال یتیم را نگیر که حرام است بعد وی مال تو را که حلال است را بگیرد. (تاویلات اهل سنت)
مال یتیم را نخورید که حرام است و در آخرت آتشی خواهد شد که میخورید.(تاویلات اهل سنت)
مجاهد: بخاطر عجله کردن، بجای روزی موعود حلال خودت، رزق حرام را نگیر. (مظهری)
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَىٰ أَمْوَالِكُمْ
برای خوردن مال یتیم، اموال آنان را با اموال خود قاطی نکنید. (تاویلات اهل سنت)
اموال انان را همراه اموال خود نخورید. (تاویلات اهل سنت)
اموال یتیمان و اموال خودتان را یکی ندانید چراکه اولی حرام است و دومی حلال است. (ابوسعود)
إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا
این خوردن شما. (ابوسعود)
جور و ظلم است. (تاویلات اهل سنت)
گناه است. (تاویلات اهل سنت)
اشتباه و خطا است. (تاویلات اهل سنت)
گناه کبیره و بزرگی است. (تاویلات اهل سنت)
از رسول الله ص: از هفت امر هلاک کننده دوری کنید یکی از انها خوردن مال یتیم است. (مظهری)
وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَىٰ فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۚ ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَلَّا تَعُولُوا ﴿3﴾
النِّسَآء
تفسیر

اگر از این میترسید که در حق اموال یتیمان و در نکاح یتیمان، عدالت را رعایت نکنید پس از غیر آنها نکاح کنید. و یا اگر شما رغبت ندارید که در نکاح یتیمان، عدالت را در مهر و در حق و حقوقش، رعایت، کنید پس از دیگران نکاح کنید تا مجبور به رعایت شوید. و این نکاح کردن میتواند دو زن همزمان داشتن باشد و یا سه زن همزمان در عقد داشتن باشد و یا که چهار زن را با هم در عقد داشتن باشد. اگر خوف این دارید که اگر زنهای بیشتر بگیرید، عدالت را رعایت نکنید پس بهتر است که به یکی بسنده کنید و یا از کنیزان بگیرید. و این نوع عمل، به عدم جور نزدیکتر است. اگر کسی راغب باشد که بیش از چهار بگیرد پس بر وی کنیز اختیار کردن است ولی به نکاح، محدود به چهار زن میباشد.

مستندات
وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَىٰ
از حضرت عائشه رض: در شان زنان یتیم نازل شده است که تحت سرپرستی مردانی میماندند و اگر این یتیم زشتروی میبود که مالدار بود، به عقد در نمیاورد بخاطر زشتیش و به دیگران نیز اجازه ی نکاح نمیداد تا اموالش برای خودش باشد و اگر هم به نکاح در میاورد، حق و حقوق وی را رعایت نمیکرد در حالیکه این یتیم را سرپرستی دیگر نبود تا حقش را برایش بگیرد. (تاویلات اهل سنت)
اگر ترسیدید، عدالت رعایت نکنید. (نسفی)
یتامی به خانم های یتیم و نیز به مردان یتیم، اطلاق میشود. (نسفی)
انان از عدم رعایت عدالت در اموال یتیمان ابا داشتند ولی از عدم رعایت ان در بین زنان ابایی نداشتند. (العز بن عبدالسلام)
عادت بر این بود که اگر یتیمی دارای مال و جمالی بود بدون اینکه به وی علاقه ای داشته باشد نکاح میکردند و حقوق را رعایت نمیکردند و به امید اینکه بمیرد و مال وی به ارث برسد منتظر میماندند با این آیه از ان نهی شدند. (ابوسعود)
در مورد یتیمی است که در سرپرستی وی است و میخواست وی را نکاح کند و مهر همانندش را نپردازد. (ابوسعود)
اگر از این بترسید که اگر یتیمان را نکاح کنید نتوانید، عدالت را در حق آنان رعایت کنید، پس آنچه خوشتان میآید از دیگر زنان را نکاح کنید. چراکه عادت انها بر این بود که اگر یتیمی را میدیدند که دارای مال و جمال باشد، بخاطر اینکه دیگران نگیریند، به نکاح خود در میآوردند و تعداد آنان زیاد میشد و نمیتوانستند حقوق انان را رعایت کنند. (بیضاوی)
اگر میترسید که حقوق یتیمان را رعایت نکنید از این هم بترسید که در حقوق زنهای خود نز عدالت نداشته باشید پس آن مقداری را عقد کنید که بتوانید به حقوق انان وفا کنید. چراکه کسی که از گناهی در ترس باشد باید که از تمامی گناهان چنین باشد. (بیضاوی)
روایت شده است: وقتی در رعایت حق یتیمان ایه نازل شد، در نگهداری و سرپرستی یتیم احساس گناه کردند که عدالت رعایت نکنند ولی از زن زیاد گرفتن و از رعایت نکردن عدالت در حق آنان ابایی نداشتند پس این آیه نازل شد. (بیضاوی)
فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ
آنچه بر شما حلال است از زنان چراکه بعضی زنان نکاحشان حرام است همانطور که در آیه تحریم بیان شده است. (نسفی)
نکاحی خوب داشته باشید. (العز بن عبدالسلام)
یعنی نیکان و طیبان از زنان در نکاح کنید. (نسفی
گفته میشود: آنان از زنا پروا نمیکردند ولی از سرپرستی یتیمان پروا میکردند پس آیه آمد تا بگوید اگر از جور در حق یتیمان میترسید باید که از زنا بترسید پس نکاح کنید آنچه از زنان که بر شما حلال شده است و دور و بر حرام نروید. (نسفی)
گفته میشود: انان از اینکه سرپرستی یتیمان را بگیرند، احساس گناه میکردند ولی از زن زیاد داشتن ابایی نداشتند، در حالیکه جور بر زنان وقتی زیاد باشند، زیاد رخ میدهد. (نسفی)
گفته شده: اگر فکر میکنید که در نکاح یتیمان به آنان ظلم کنید، پس بالغان آنها را نکاح کنید. (نسفی)
مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ
یعنی نکاح کنید طیبات را که دارای عددی مشخص هستند. (نسفی)
هر کدام را جدا جدا ذکر کرد تا هر کس که قصد جمع جند زن را داشته باشد، عدد مورد نظر خودش را داشته باشد. (نسفی)
در زمان رسول الله ص کسانی بودند که ده زن یا کمتر یا بیشتر داشتند و این آیه برای بیان عدد مجاز زن داشتن را بیان کرده است. (تاویلات اهل سنت)
مردی مسلمان شد در حالیکه هشت زن داشت، رسول الله ص به وی فرمودند: چهار زن از اینها را اختیار کن و از باقی آنها جدا شو. (تاویلات اهل سنت)
فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا
اگر ترسیدید که بین زنهای خود، به عدالت رفتار نکنید. (نسفی)
اگر بترسید که عدالت رعایت نکنید در قسمت و امیزش و نفقه دادن. (تاویلات اهل سنت)
فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ
پس یکی را لازم گیرید و یا از کنیزان، بگیرید. (نسفی)
بر سبیل حکم و وجوب نیست بلکه بر سبیل ادب است. (تاویلات اهل سنت)
ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَلَّا تَعُولُوا
آن اختیار یکی یا کنیز اختیار کردن، بر جور نکردن نزدیکتر است. (نسفی)
به گمراه نشدن نزدیکتر است. (العز بن عبدالسلام)
وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ۚ فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا ﴿4﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای اولیای زنان و ای شوهران، مهر را به زنان بدهید و این دادن مهر را بمانند هدیه بدهید که انتظار عوض برای آن ندارید و بدانید که این حکم شرع است. اگر که این زنان از مهر چیزی به شوهرشان و یا به ولی خود ، با خوشی دل و رضایت، ببخشند در اینصورت است که آن را بخورید در حالیکه برای شما گوارا باشد و برای شما تبعاتی نداشته باشد. نکته: مهر بر گردن شوهر فرض است و این حکم شرع استف حال که باید این مهر داده شود وقتی میدهید با خوشی دل به آنها بدهید و یادتان باشد که بعنوان هدیه است پس فکر نکنید با مهریه دادن، انگار زن را خریده اید. همین طرز تفکرها است که نوع برخورد ما انسانها را مشخص میکند و باعث آرامش یا ناراحتی میشود پس مردان یادشان باشد که این مهر بمانند هدیه است که برای آن عوضی انتظار ندارید.

مستندات
وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً
با خوشی دل و بدن چشمداشت عوض، مهرشان بدهید. (بیضاوی)
درحالیکه مهر دادن دین از طرف الله متعال است که بر شما بعنوان شرع امر کرده است. (بیضاوی)
در جاهلیت چنین بود که وقتی ولی دختر وی به عقد کسی از قوم خود، در میآورد، چیزی از مهر به دختر نمیداد و اگر هم به غریبه میداد، دختر را سوار شتر میکرده و چیز دیگری از مهر به دختر نمیداد و این آیه نازل شد. پس اولیای زنها، مهر آنها را به خودشان بدهند.(بحر العلوم)
از مقاتل: گاهی پیش میآمد که مرد بدون مهر زنی را عقد میکرد و میگفت اگر من مردم تو از من ارث ببر و اگر تو مردی من از تو ارث میبرم پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
مهر زنان را که فرض است، ادا کنید. (بحر العلوم)
از روی دینداری مهر آنها را ادا کنید. (بحر العلوم)
نحله یعنی صدقه و هبه چراکه مهر هدیه ای از طرف الله متعال برای زنان است چراکه بر گردن زنان فرض نکرد بلکه به نفع انان حکم کرد. (بحر العلوم)
فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَيْءٍ مِّنْهُ نَفْسًا
روایت شده است که بعضی از مردان از اینکه زنشان از مهر به وی چیزی ببخشد احساس گناه میکردند پس این آیه نازل شد. (بیضاوی)
ای شوهران، اگر زنها با خوشی دل، مهر را هبه کنند، (بحر العلوم)
اگر زن مهر را به اولیای خود ببخشد، حلال است. (بحر العلوم)
فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَّرِيئًا
رسول الله ص چنین تفسیر کرده اند: بدون مطالبه در دنیا و بدون تبعات در آخرت. (نسفی)
یعنی به حلالی بدون گناه بخورید. (بحر العلوم)
هنیئ: آنچه بدون تیره شدن عیش، خورده شود. (سمعانی)
مریئ:آنچه عاقبتش نیک باشد یعنی باعث سنگینی بعد خوردن نشود و دچار بیماری نکند. (سمعانی)
با لذت حین خوردن و گوارای وجود در آخر. (ابوسعود)
از حضرت علی: وقتی مردی بیمار شود پس از زن خود بخواهد که یک یا دو درهم از آن با خوشی دل به وی هبه کند و با آن عسل بخرد و با آب باران خلط کند که هنیئ و مریئ از مهر جمع آمد و شفا از عسل امد و مبارک از آب باران، امید میرود که شفا یابد. (بحر العلوم)
وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا ﴿5﴾
النِّسَآء
تفسیر

اموال خودتان را به نادانان ندهید، آن اموالی الله متعال ان را جهت برپاداشت زندگی و دینتان قرار داده است و از اموالتان به سفیهان و زنان خود و فرزندان خردسال خود، خورد و خوراک و لباس بدهید و به آنان به نرمی و نیکی سخن بگویید.

مستندات
وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ
سفیه کسیکه عملش عمل نادانان باشد، حال حقیقتا جاهل باشد یا نباشد گاهی اوقات عالم را بخاطر اینکه حدود را رعایت نمیکند و افعال مذموم انجام میدهد، سفیه گویندمثل سفاهت علمیا اهل کتاب.(تاویلات اهل سنت)
بازگشت به بیان احکام مربوط به اموال یتیمان است. (ابوسعود)
بیان چگونگی دادن اموال یتیمان به خودشان و بیان زمان آن است. (ابوسعود)
اموالتان را به زنان و فرزندان خردسال خود ندهید که بعدا در وقت نیاز ، محتاج آنان بمانی. (بحر العلوم)
به کسانیکه جاهل به احکام اموال هستند، اموالتان را ندهید. (بحر العلوم)
کسانیکه اموال را به آنچه شایسته است خرج نمیکنند و قدرت اصلاح اموال و به سوددهی رساندن آن قادر نیستند. (نسفی)
خطاب به اولیای یتیمان است که از دادن مال به یتیمی که ولخرج است، نهی شده اند و این نهی از جهت خوف، ضایع شدن اموال یتیمان است. (ابوسعود)
طوری رفتار کنند که انگار اموال یتیمان در نگهداری عین اموال خود اولیا است. (ابوسعود)
الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا
آن اموالی که الله متعال شما را بر ان گماشته بود و از آن غذا میدادید که اگر آن اموال را ضایع گردد باعث ضیاع شما نیز خواهد شد. (ابوسعود)
از ابن عباس: آن اموالی که برپاداشت امرتان و زندگانی شماست چراکه الله متعال این اموال را برای تغذیه خلق، ارزانی داشته است و با آن امر دین و دنیای انان، برپا میباشد. (تاویلات اهل سنت)
وقتی اموال به خودشان نسبت داد نتیجه میگیریم که خرجی و لباس فرزند بر پدر است. (تاویلات اهل سنت)
وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ
بلکه اموال انان را مایه ی خورد و خوراک و لباس قرار دهید به اینکه با آن تجارت کرده و سود کرده و از سود آن خرجی آنان را بدهید تا اصل مال بماند. (ابوسعود)
به انان اموالشان را ندهید بلکه خودتان به آنان خورد و خوراک و لباس بدهید. (تاویلات اهل سنت)
یعنی از اموالشان، به آنان رزق و لباس بدهید. (تاویلات اهل سنت)
وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا
و به آنانی سخنی بگویید که باعث خوشی دل میشود. (ابوسعود)
سعيد بن جبير ومجاهد وابن جريج: به آنان وعده بدهید که اگر اصلاح شوند و به رشد برسند، اموالشان را به آنها خواهید داد. (ابوسعود)
معروف: هرآنچیزی که دل به آن آرام گیرد بخاطر نیک بودنش از نظر شرع یا عقل چه قول باشد چه فعل باشد و هرآنچه که آن را دل بد بداند بخاطر پلیدی ان در شرع و یا عقل، آن منکر است. (ابوسعود)
آنان را امر به معروف و نهی از منکر کنید. (تاویلات اهل سنت)
به آنان ادب و دین بیاموزید. (تاویلات اهل سنت)
به آنان سخنی نیک و نرم و با لطف بگویید. (تاویلات اهل سنت)
وَابْتَلُوا الْيَتَامَىٰ حَتَّىٰ إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ ۖ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا ۚ وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ ۖ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ ۚ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ حَسِيبًا ﴿6﴾
النِّسَآء
تفسیر

یتیمان را امتحان کنید و ادب بیاموزید و امور دین و زندگی و تجارت بیاموزید قبل اینکه به بلوغ برسند، چراکه اگر بعد بلوغ باشد، که وقت تکلیف است، یتیمان گناهکار و بیکار خواهند ماند، تا اینکه به بلوغ از نظر جنسی رسیدند، اگر از آنها، رشدی دیدید و صلاحی دیدید، پس بدهید اموالشان را و از وقت بلوغشان تاخیر نکنید و اموالشان را به آنها تحویل دهید و اموال یتیمان را بغیر حق نخورید و با این تفکر که اگر بزرگ شوند، دیگر از دستمان خارج میشود، نیز نخورید و کسی که از ولی و وصی یتیمان، غنی باشد، پس با استفاده اموال خود، از مال یتیم، پاک بماند و از مال یتیم دوری کند، و اگر که فقیر بود و محتاج و مجبور بود، به اندازه ی معروف بخورد، پس وقتی که اموال یتیمان را به آنان تحویل دادید و آنها گرفتند، بر این امر شاهد بگیرید. و الله متعال در محاسبه ی مقداری که میخورید و همچنین بر رفتار شما، گواه است پس مواظب باشید که حق یتیم را نخورید و از حد مباح عبور نکنید.

مستندات
وَابْتَلُوا الْيَتَامَىٰ حَتَّىٰ إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ
یتیمان را امتحان کنید و عقل آنان را بسنجید. (بحر العلوم)
وقتی که به بلوغ رسیدند یعنی به حد مردانگی رسیدند. (بحر العلوم)
قبل بلوغ آنان را با دادن مالی، امتحان کنید و در این امر دلیل بر جواز معامله ی اجازه دادن به صبی عاقل در تجارت است. (نسفی)
یعنی به سن احتلام برسند چراکه سنی است که صلاحیت نکاح را پیدا میکند و میتواند، آنچه را که مقصود از نکاح است را بجای بیاورد. (نسفی)
فَإِنْ آنَسْتُم مِّنْهُمْ رُشْدًا
اگر از آنان رشید شدن را دیدید یعنی صلاح دینشان را و حفظ اموال را دیدید. (بحر العلوم)
آنستم در قرائتی احستم نیز آمده است یعنی احساس کردید. (بیضاوی)
فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ
آن اموالشان را که نزد شماست را به آنها بدهید. (بحر العلوم)
یعنی وقتی به سن بلوغ رسیدند، از تحویل اموالشان تاخیر نکنید. (نسفی)
کلمه ی رشد را نکره آورده است که نشان میدهد که رشد مخصوصی است و آن رشد در تصرف در اموال و تجارت است و یا اینکه مقداری از رشد است یعنی گوشه ای از رشد حاصل شود و لازم نیست که رشد کامل شود. این دلیل امام ابوحنیفه است بر اینکه وقتی به سن بیست و پنج رسید، در هر صورت به وی تحویل داده شود. (نسفی)
وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا
و بدون اینکه حق داشته باشید، نخورید. (بحر العلوم)
از حد مباح عبور نکنید. (العز بن عبدالسلام)
اسراف: هرآنچه که مورد نهی باشد. (تاویلات اهل سنت)
اسراف: خوردن بغیر حق است. (تاویلات اهل سنت)
وَبِدَارًا أَن يَكْبَرُوا
و از روی عجله که آنها بزرگ خواهند شد و اموالشان را خواند گرفت، نیز نخورید. (بحر العلوم)
وَمَن كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ
از سرپرستان یتیم کسیکه غنی باشد، پس از خوردن از مال یتیم، خودداری کند. (بحر العلوم)
وَمَن كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ
از مال خود به معروف بخورد تا محتاج مال یتیم نگردد. (تاویلات اهل سنت)
تاویل و منظور این آیه مورد اختلاف است:
الف: فقیری که چاره ای جز خوردن از مال یتیم، ندارد، میتواند، به اندازه ای که در اموال یتیم کار میکند و تیمار میکند، بخورد.
دلیل: استدلال حضرت عمر بر بیت المال بود که گفت: من بیت المال را به منزله ی مال یتیم در نظر میگیرم اگر غنی باشم نمیخورم و اگر فقیر باشم میخورم.
کسی از ابن عباس پرسید، وقتی که دام یتیمان میآید، آیا میتوانم از آنها بخورم؟ ابن عباس جواب داد: اگر که به دام یتیمان رسیدگی میکنی، به معروف میتوانی بخوری.
مجاهد گوید: آن عده از اصحاب رسول الله ص را دیده ام میگفتند: وصی یتیم از مال یتیم به معروف بخورد چراکه گوسفند یتیم را میدوشد و اموال وی را اصلاح و حفظ میکند.
ب: این فقیر نمیتواند بخورد مگر به طریق قرض یعنی آنچه از مال یتیم خورده است را وقتی یتیم به بلوغ رسید، به وی برگرداند.
دلیل: از محمد بن سیرین از عبیده السلمانی در مورد این آیه پرسیدم، جواب داد: آن قرض است و وقتی یتیم بزرگ شد به وی برگرداند. مگر نمیبینی که در ادامه میگوید: وقتی اموالشان را به آنها دادید، شاهد بگیرید.
ابوالعالیه نیز گفته است: آنچه میخورد دینی بر گردن خورنده است.
شعبی نیز چنین گفته است.
ج: گفته اند در هیچ حالتی و به هیچ حالتی، خوردن مال یتیم جواز ندارد.
دلیل: دلیل: آیه ی 10 این سوره که میفرماید: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا [٤:١٠] کسانیکه مال یتیم را میخورند، آنها آتش میخورند و زود باشد که بر جهنم وارد شوند. این آیه محکم است یعنی در تعیین معنی آن اختلافی نیست ولی در آیه 6 فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ متشابه است یعنی احتمال تاویل دارد، پس معنی آن را از معنی آیه ی 10 متوجه میشویم. دیگر اینکه گفته شده است که این آیه (6) با آن آیه منسوخ است.
رسول الله ص: از مال یتیمت، به اندازه ای بخور که اسراف نکنی و از مال یتیم دنبال ثروت اندوزی نباش. (العز بن عبدالسلام)
وقتی به رسول الله ص مردی عرض کرد که تحت سرپرستی من، یتیمی هست، آیا از اموال وی میتوانم بخورم؟ ایشان جواب دادند: به معروف بخور بدون اینکه مال اندوزی کنی و بدون اینکه با استفاده از مال یتیم از اموال خودت مواظبت کنی. (بیضاوی)
از ابن عباس: وصی وقتی محتاج گردد، دستش را همراه دستان یتیم ببرد یعنی همراه آنان غذا بخورد و حتی عمامه نیز از آن نپوشد. (تاویلات اهل سنت)
فقیه ابوللیث گوید: اگر ولی یتیم فقیر باشد و به مقداری که بر روی اموال یتیم کار میکند، بخورد امیدوارم که اشکالی نداشته باشد ولی احتراز از آن بهتر است. (بحر العلوم)
فقیر آن مقداری را بخورد که احتیاط است. از ابراهیم نخعی: آن مقدار بخورد که جلوی گرسنگی را بگیرد و عورت را بپوشاند. (نسفی)
از میوه اش و از شیر دامش بخورد و به اموال دیگر وی تعرض نکند. (العز بن عبدالسلام)
به اندازه ی خدمتش به یتیم بگیرد. (العز بن عبدالسلام)
فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ
یعنی وقتی یتیمان بزرگ شدند و اموالشان را به آنان تحویل دادید، بر این تحویل دادن، گواه بگیرید. (بحر العلوم)
این گواه گرفتن بر سبیل استحباب است و برای دوری از تهمت است. (بحر العلوم)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ حَسِيبًا
الله در شاهد بر آنچه از مال یتیم گرفته شده و خرج شده، کافی است. (تاویلات اهل سنت)
پس روراست باشید و دروغ نگویید چراکه الله متعال محاسبه گر است. (نسفی)
یعنی وقتی اجازه داد به معروف بخورید، مواظب باشید و اسراف نکن که الله محاسبه میکند و بر اساس آن جزا میدهد. (نسفی)
پس از امرش مخالفت نکنید و اندازه ای که به شما اجازه داده شده، تجاوز نکنید. (بیضاوی)
یعنی الله در آخرت، بعنوان گواه، کافی است ولی در دنیا شایسته است که گواه از عادلان بگیرد تا قیل و قال از خود دفع شود و الله در دنیا گواهی نمیدهد. (بحر العلوم)
لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَفْرُوضًا ﴿7﴾
النِّسَآء
تفسیر

برای مردان، سهمی است از آنچه که پدر و مادرشان به ترکه گذاشته است و همچنین از ماترک خویشاوندان، و برای زنان نیز سهمی است از آنچه که پدر و مادرشان به ترکه گذاشته است و همچنین از ماترک خویشاوندان، و این سهم مشخص شده و فرض و باید است.

مستندات
لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ
آیه: { إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } [البقرة: 180] را آیه لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ منسوخ کرده است. (ابن المنذر)
در شان أم كلثوم، وبنت أم كحلة، وثعلبة بْن أوس، وسويد، نازل شده است که یکی از آنها شوهرش بود و دیگری عموی فرزند ام کلثوم، پس ام کلثوم گفت: یا رسول الله ص، شوهر من مرد و من را و دخترش را ترک گفت و ما را ارثی از وی داده نشد. عموی دخترش گفت: زن سوار اسب نمیشود و دشمنی را نمیکشد ؛ضرری به دشمن نمیرساند و نمیتواند دفع بکند؛ شوهرش برایش کسب میکند ولی این برای شوهرش درآمدی نداشته است. پس این آیه نازل گشت. (ابن المنذر)
دیگران گفته اند: در شان ام حجه نازل شده است که شوهرش فوت شد و وی و دختران بیچاره ماندند و ام حجه پیش رسول الله ص آمده و گفت: شوهرم فوت شد و من ماندم و این دخترانم و به ما ارث داده نشد. (ابن المنذر)
از قتاده: به زنان ارث داده نمیشد و این ایه نازل شد. (ابن المنذر)
گفته میشود: رفاعه مرد و از وی دختر و پسری ماند و پسر تمام میراث را گرفت و به دختر چیزی نداد و همسر رفاعه پیش رسول الله ص آمد و داستان را تعریف کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در جاهلیت چنین بود که به زن و دختر و پسر نابالغ، ارث نمیدادند و فقط به کسانیکه میتوانستند کار کنند و جنگ کنند، ارث میدادند. (خازن)
نصیب یعنی حظی است از میراث. (بحر العلوم)
یعنی الله متعال بیان داشت که ارث مختص مردان نیست بلکه زنان و مردان وارث در آن شراکت دارند. (خازن)
پس فرمود برای اولاد ذکور میت و عصبه اش، سهمی از میراث ثابت است. (خازن)
شروع در بیان احکام میراث است بعد اینکه احکام اموال یتیمان را که به طریق ارث به انان منتقل میشد. (ابوسعود)
منظور از خویشاوندان، خویشاندان، ارث بر میباشد. (ابوسعود)
وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ
برای زنان نیز سهمی است. (بحر العلوم)
برای زنان از اولاد میت نیز سهمی است. (خازن)
سهم بری زنان را جدا ذکر میکند و مستقلا ذکر میکند تا اعلام کند که سهم مردان و زنان متفاوت است و ارث بری زنان به اصالت است و برای مبالغه در رد امر جاهلیت است.(ابوسعود)
مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ
فرقی ندارد که ماترک، کم باشد یا زیاد. (بحر العلوم)
برای دفع این توهم که ممکن است بعضی از اموال مختص بعضی افراد باشند مثلا اسب و آلات جنگی برای مردان باشد. (ابوسعود)
نَصِيبًا مَّفْرُوضًا
واگذاشتی معلوم است. (ابن المنذر)
سهمی مشخص برای هر کدام از وارثان از میراث است. (بحر العلوم)
در این آیه سهم هر یک را مشخص نکرد. (بحر العلوم)
سهمی قطعی و فرض شده است. (ابوسعود)
در این حکم، دلیل است بر اینکه اگر وارثی از سهمش اعراض کند، سهمش ساقط نمیشود. (ابوسعود)
وقتی این آیه نازل شد و سهمها مشخص نبود، رسول الله ص در پی سوید و عرفجه که کل مال را گرفته بودند و به زوجه و دختران میت چیزی نداده بودند، و فرمودند: مال میراث را دست نزنید چراکه الله متعال برای دختران میت نیز سهمی تخصیص داده است ولی مقدار مشخص نکرده است و منتظر نزول آیه برای بیان سهم ها باشید که آیه 11 سوره نساء نازل شد و رسول الله ص به سوید و عرفجه دستور فرستادند که یک هشتم را به ام کحله(زوجه ی متوفی) بدهید و دو سوم ترکه را به دختران میت بدهید و الباقی برای شما خواهد بود. (خازن)
وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا ﴿8﴾
النِّسَآء
تفسیر

زمانیکه خویشاوندان غیر از وراث و یتیمان و فقرا بر مجلس تقسیم ارث حاضر شوند، شما به آنها از ماترک روزی دهید و سخنی نیک به آنان بگویید و دل جویی کنید. نکته: آنچه که مشهور و معروف و مورد قبول همگان است، رزق را به خوردنی و آشامیدنی اطلاق میشود هرچند که در لسان العرب میگوید رزق دو نوع است یکی بدنی که همان مربوط به تغذیه است و دیگری رزق قلوب که همان علوم و معارف است و قطعا در این آیه نوع اول از رزق منظور است.

مستندات
وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ
منظور از قسمت، در وقت تقسیم میراث بین وراث است. (تاویلات اهل سنت)
در اینصورت مخاطب، وارثان هستند که بالغ و مکلف باشند و به این مذکوران، چیزی از ارث بدهند. (تاویلات اهل سنت)
اگر وراث صغیر باشند، وصی آنها بگوید و وعده ی نیک بدهد مثلا به وقتش به اینها چیزی از ارث داده خواهد شد و یا اگر اموال فروخته شود، به آنها چیزی داده خواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
منظور تقسیم وصیت کننده است یعنی در وقت وصیت وصیت کند و نیکی کند و به آن افرادی که ذکر شده است، از مسکین و یتیم و خویشاوندان، چیزی در وصیت، به آنان در نظر بگیرد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی این آیه را با آیه ی 11 نساء، منسوخ میدانند. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز محکم میدانند و این قول ابن عباس و مجاهد و حسن و غیرهماست. آنان گویند: این آیه امر به نیکی و احسان میکند و این قابل نسخ نیست. (تاویلات اهل سنت)
أبي موسى الأشعري وإبراهيم النخعي والشعبي والزهري ومجاهد والحسن وسعيد بن جبير، این آیه را محکم میدانند منتها از جمله احکامی است که مردم در آن کوتاهی کرده و عمل نمیکنند . (نیسابوری)
حسن گوید: ما مردم (صحابه) را در این مورد چنین یافتیم که از درهم و دینار به خویشاوندان و یتیمان و مساکین میدادند و وقتی کار به تقسیم خانه و زمین و بندگان میرسید، به آنان سخن نیک میگفتند و چنین میگفتند: برگردید الله به شما برکت دهد. (نیسابوری)
قول فقهای امصار بر این است که این امر مستحبی است یعنی اگر وراث بزرگ بودند از ارث چیزی به آنان داده میشد و اگر وراث صغیر بودند فقط قول نیک میگفتند اینکه من چیزی را مالک نیستم و این برای صغیران ضعیف است و این صغیران نمیدانند که چه بر گردن آنان از حق هست و وقتی بزرگ شدند خواهند دانست. (نیسابوری)
منظور از فقهای امصار: مجتهدین هر دوره از شهرهای بلاد اسلامی است از صحابه و تابعین و تبع تابعین که از جمله ی آنها، ائمه مجتهدین مذاهب چهارگانه اهل سنت هستند. (اسامی در کتاب؛ تسمية فقهاء الأمصار من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن بعدهم؛ تالیف: أبو عبد الرحمن أحمد بن شعيب بن علي الخراساني، النسائي (المتوفى: 303هـ) موجود است)
أُولُو الْقُرْبَىٰ
یعنی خویشاوندانی که ارث بری ندارند. (ابوسعود)
وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينُ
یتیمان و فقرا از اجنبیان یعنی غیر خویش. (ابوسعود)
فَارْزُقُوهُم مِّنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا
از مجاهد امر وجوبی است که وراث آنچه با خوشی دل میتوانند بدهند. (طبری)
امر مستحبی است که به جهت خوشی دل این افراد انجام بگیرد و صدقه ای برای آنها باشد. (ابوسعود)
بعضی نیز امر وجوبی گفته اند و در اینکه منسوخ است یا خیر اختلاف کرده اند. (ابوسعود)
اگر مال میراث زیاد باشد، به آنان، عطایی اندک داده شود و اگر مال میراث کم باشد، عذر خواهی شود که نمیشود به آنان چیزی عطا کرد. این قول ابن عباس است. (تاویلات اهل سنت)
دستور به وارث است که از آنچه به ارث برده به افرادی که ارث نمیبرند، چیزی اندک بدهد. این قول حسن است. (تاویلات اهل سنت)
قول معروف یعنی سخنی نیک گفته شود و مثلا وعده داده بشود که در وقت حاصل شدن درآمد از ان مثل دروی زراعت، به آنان چیزی داده خواهد شد و اگر که وراث صغیر باشند، وصی بگوید که وراث صغیر هستند و نمیشود چیزی به آنها داد. (تاویلات اهل سنت)
برای افراد مذکور دعا کرده و آنچه به آنان داده شده را بگویید که کم است وعذرخواهی کنید و بر آنان منت نکنید. (ابوسعود)
از محمد بن سیرین از عبیدة السمعانی: اموال یتیمان را تقسیم کرد و از مال ترکه، امر کرد و گوسفندی، ذبح کردند و غذایی درست کرده ؛و به مذکوران دادند؛ و گفت: اگر این آیه نبود من از خودم این گوسفند را میدادم. (خازن)
گفته شده است که از از ترکه آنچه از تابوت و لباس و متاعی که از تقسیم آن حیا میکردند، به این مذکوران داده میشد. (خازن)
وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا ﴿9﴾
النِّسَآء
تفسیر

کسانی بترسند که اگر اولاد ضعیف خودشان پس مرگشان میماند، بر یتیمان خود میترسیدند که وضعشان چه خواهد شد، پس در مورد یتیم دیگران نیز چنین حسی داشته باشند و از الله پروا کنند و سخنی استوار و راست و به عدالت بگویند. نکته: در اینکه ولیخش و فلیتقوا الله را اورده است و در اولی به آنان گوش زد میکند که فرزندان خودشان را تصور کنند که اگر عاجز بمانند چه خواهد شد پس برای همین هم شده با یتیم دیگران به درستی رفتار کنند و در دومی فلیتقوا الله برای کسانی است که ممکن است فرزندی نداشته باشند و بخواهند درست رفتار نکنند و یا فرزند داشته باشند ولی به فکر فرزندان خود نباشند، پس به آنان نیز میگوید بخاطر خودت هم که شده، با یتیمان درست رفتار کن.

مستندات
وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ
یعنی اگر اولاد کوچک بعد آنان بماند، بر آنان از فقر بترسند. (خازن)
گویند این آیه در مورد کسانی نازل شده است که پیش مریض مینشستند و به وی میگفتند به فکر خودت باش که از فرزندانت باری تو سودی نیست پس صدقه بده و بنده آزاد کن تا از پیش ثواب جمع کرده باشی و به این کار ادامه میدادند تا اینکه آن بیمار اکثر اموالش را در این راه ها خرج میکرد و الله متعال آنان را از این کار نهی فرمود و به آنان امر کرد که به فرزندان خود نظر داشته باشند و وصیت را بیشتر از یک سوم نداشته باشند و در حق فرزندان اجحاف نکنند. (خازن)
یعنی همانطور که خودتان از این میترسید که بعد مرگتان اولاد شما در ضعف و گرسنگی بمانند پس از الله بترسید و به مریض تحمیل نکنید. (خازن)
گفته اند: در مورد کسی است که مرگش نزدیک شده است قصد وصیت دارد و نزدیکان وی به وی توصیه میکنند که اموالش را برای فرزندانش نگهدارد و وی را از وصیت به نیازمندان خویش، منع میکنند. (خازن)
اگر آیه قبل نزول آیه ی وصیت به یک سوم باشد، معنی آیه این است که وصیتت تمام اموالت را شامل نشود و اگر بعد آیه وصیت به یک سوم باشد معنی آن این است که یک سوم یا کمتر را وصیت کن اگر وارثان کم بضاعت باشند و بر آنها بترسد و بسیاری از صحابه روایت شده است که وصیت را کم کردند و میگفتند که وصیت به یک پنجم بهتر از یک چهارم است و یک چهارم از یک سوم بهتر است. (خازن)
معنای دیگر آیه این است که وقتی یتیمی تحت سرپرستی وی باشد، از اینکه اولاد خودش نیز یتیم باشند بترسد و در اموال یتیم به نیکی رفتار کند و کاری کند که دوست دارد بر اولاد خودش انجام داده شود. (خازن)
فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ
در اجرای امری که بیان شد از الله بترسند. (خازن)
وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا
عدالت و درست و واقعیت را بگویید. (خازن)
حاضران پیش بیمار کلمه ی شهادت تلقین کنند و امر به کلمه ی توحید نکنند بلکه پیش وی آن را تکرار کنند. (بحر العلوم)
سدید یعنی محکم و درست و راست.
قول سدید در مورد حاضران پیش بیمار این است که وصیت را به یک سوم یا کمتر توصیه کنند و قول سدید در مورد کسانیکه یتیمی دارند با آن یتیمان طوری رفتار کنند که دوست دارند با اولاد خودشان رفتار بشود و یتیمان را با قول و فعل آزار ندهند. (خازن)
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا ﴿10﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا کسانیکه اموال یتیم را به ناحق میخورند، چیزی جز این نیست که در حال خوردن آتش هستند و در آخرت نیز زود باشد که به آتش افروخته شده وارد شوند. نکته: در حال خوردن آتش هستند و بعد میفرماید که وارد آتش خواهند شد، نشان میدهد که این آتش که میخورند غیر از آتش جهنم است پس روایت بیدار شدن از قبور در حالیکه در دهانشان آتش افروخته شده است، درستتر به نظر میرسد و دیگر اینکه چه بسا همین خوردن مال یتیم آتشی در معده ی انها بشود و تبدیل به چیزی میشود که درون را میسوزاند.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا
کسانیکه اموال یتیم را حلال دانسته و بخورند چراکه استحلال حرام، کفر است و این وعید برای آنان است. (تاویلات اهل سنت)
ظما یعنی از روی غصب بخورند. (تاویلات اهل سنت)
منظور از خوردن گرفتن است. (تاویلات اهل سنت)
کسیکه بر غصب حمل کرده است پس منظور کسی است که توبه نکرده باشد و الله متعال مختار است که هرکس را مرتکب جرمی شده را عذاب دهد. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ
چیزی میخورند که انان را به آتش میبرد. (مظهری)
از رسول الله ص: در شبی که مرا به معراج بردندف کسانی را دیدم که لبهایشان مثل لب شتر کلفت شده بود و یکی به سوراخ بینی و دیگری به شکمش دوخته شده بود و نگهبانان جهنم به وی از اخگر و صخره ی جهنم میخوراندند و از جبرئیل پرسیدم اینان چه کسانی هستند؟ جواب داد: کسانیکه اموال یتیمان را از روی ظلم میخوردند. (خازن)
رسول الله ص: کسانی در روز قیامت از قبور خود بر میخزند در حالیکه دهانشان از آتش برافروخته است وقتی گفتند که چه کسانی هستند؟ فرمودند مگر نمیبینید که الله متعال میفرماید: ان یأکلون اموال ... (خازن)
بعضی گفته اند که این تمثیل است یعنی کسیکه مال یتیم را میخورد انگار که آتش میخورد بخاطر زشتی و سخت عذاب بودن این عمل. (تاویلات اهل سنت)
از قتاده: برای ما چنین گفته اند که رسول الله ص فرموده اند: در حق دو ضعیف بترسید. گفتند: آن دو چه کسانی هستند؟ فرمودند: یتیم و زن. چراکه الله متعال وی را یتیم کرده و به حفظ حقوقش وصیت کرده است و مورد آزمایش قرار داده و به وسیله ی وی مورد آزمایش قرار داده است. (تاویلات اهل سنت)
وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا
زود باشد که به آتش وارد شوند. (خازن)
به ضم یا نیز قرائت شده است که معنی آن میشود: زود باشد که آنان را داخل کنند بر آتش. (خازن)
سعیر یعنی آتش افروخته . (خازن)
گفته اند وقتی این آیه نازل شد، بر مردم نگهداری از یتیم سنگین امد و بالکل از مخالطه با یتیمان دوری کردند و این بر یتیمان سخت آمد و آیه 220 بقره سمحوَإِن تُخَالِطُوهُمۡ فَإِخۡوَٰنُكُمۡۚ سجى نازل شد. (ابوسعود)
به تشدید قرائت شده است و صلّی النار یعنی سختی آتش را به وی چشانده است. صلیتُ یعنی کبابش کردم. اصلیت و صلّیت به معنی انداختم است.(بیضاوی)
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ۚ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ ۖ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ ۚ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ ۚ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ ۚ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۗ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا ۚ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿11﴾
النِّسَآء
تفسیر

الله متعال به شما وصیت میکند و دستور میدهد در شان میراث فرزندانتان، برای فرزند مذکر، دو سهم دختر است. پس اگر که فرزندانتان زنانی باشند که بیشتر از دو باشند، پس برای آنان دو سوم آنچه میت ترک کرده است از اموال، اختصاص مییابد و اگر فرزند فقط یک دختر باشد، پس برای وی نصف اموال میت است. و برای هر یک از پدر و مادر میت، یک ششم ترکه است اگر میت فرزندی داشته باشد.پس اگر میت را فرزندی نبود، و میراث خور وی، والدینش بودند، برای مادرش یک سوم است. پس اگر برای میت برادرانی و یاخواهرانی دو یا بیشتر باشد، پس برای مادر میت، یک ششم است. این عمل تقسیم ارث بعد اجرای وصیت و پرداخت بدهی میت است. پدرانتان و پسرانتان، شما نمیدانید که کدام کار و کدام عمل برای شما نفعش نزدیکتر است. این مشخص کردن سهم در ارث، فرض و اندازه ای از طرف الله است. قطعا الله متعال تقسیم را و اینکه کدام حکمت است را و اینکه شما چگونه عمل میکنید را دانا است و در کارهایش من جمله تعیین سهم ارث، با حکمت است.

مستندات
خداوند به شما در باره فرزندانتان سفارش مى‌كند: سهم پسر، چون سهم دو دختر است. و اگر [همه ورثه،] دختر [و] از دو تن بيشتر باشند، سهم آنان دو سوم ماترك است؛ و اگر [دخترى كه ارث مى‌برد ]يكى باشد، نيمى از ميراث از آنِ اوست، و براى هر يك از پدر و مادر وى [=متوفى‌] يك ششم از ماترك [مقرر شده‌] است، اين در صورتى است كه [متوفى‌] فرزندى داشته باشد. ولى اگر فرزندى نداشته باشد و [تنها] پدر و مادرش از او ارث برند، براى مادرش يك سوم است [و بقيه را پدر مى‌برد]؛ و اگر او برادرانى داشته باشد، مادرش يك ششم مى‌برد، [البته همه اينها] پس از انجام وصيتى است كه او بدان سفارش كرده يا دَينى [كه بايد استثنا شود]. شما نمى دانيد پدران و فرزندانتان كدام يك براى شما سودمندترند. [اين ]فرضى است از جانب خدا، زيرا خداوند داناى حكيم است.
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ
از شما تعهد میگیرد و به شما امر میکند در شان میراث اولادتان. (نسفی)
از سهام فرزندان شروع کرد چراکه آنان نزدیکتر افراد به میت هستند و اکثرا فرزندان بعد مرگ باقی میمانند. (ابوسعود)
لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ
برای مذکر از اولادتان سهمش، مثل سهم دو مونث از اولادتان است. (نسفی)
کلمه ی ذکور و اناث را بکار برد تا بدانند که فرقی بین کوچک و بزرگ را دخلی در مقدار ارث بری و خود ارث بری نیست. (ابوسعود)
از آنجا که در جاهلیت به زنان ارث نمیدادند در اینجا اعلام میدارد که سهم شما مردان را دو چندان زنان از اولادتان قرار دادیم پس در سهم دختران دست درازی نکنید و آنان را از ارث محروم نکنید در حالیکه نسبت شما به میت برابر است. (نسفی)
منظور در وقت اجتماع پسر و دو دختر میت است که برای پسر دو سهم است همانطور که برای دو دختر دو سهم است و اما در حالتی که میت فقط پسر داشته باشد، کل مال را میگیرد و دو دختر همان دو سوم را میگیرند. دلیل آن اینکه بعدش حالت انفرادی دختران را بیان کرده است. (نسفی)
فَإِن كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ
یعنی اگر فرزندان میت کلا دختر باشند و پسری همراهشان نباشد در حالیکه بیشتر از سه دختر باشند، پس برای انان، دو سوم ترکه است. از انجا که آیه در مورد میراث است، مشخص است که تارک مال، همان میت است. (نسفی)
وَإِن كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ
و اگر اولاد میت، یک دختر باشد، برای وی نصف است. (نسفی)
در مورد اینکه اگر دو دختر باشند بدون پسر، در سهم الارث آنان اختلاف کرده اند: ابن عباس گوید: برای دو دختر نیز همان نصف است و بقیه ی صحابه گفته اند که برای آن دو دو سوم است دلیل بقیه ی صحابه: چراکه اگر میت یک پسر و یک دختر داشته باشد، برای دختر یک سوم است و برای پسر دو سوم، حال اگر دو بشوند برای دو دختر دو سوم خواهد بود. دیگر اینکه در اخر سوره ی نساء در مورد دو خواهر دو سوم است و دختران از خواهران به میت نزدیکتر هستند پس برای انان همان را واجب گرداندند که الله برای خواهران اختصاص داده است. دیگر اینکه وقتی دختر همراه برادرش یک سوم میگیرد، شایسته این است که همراه خواهرش نیز حداقل این را بگیرد. (نسفی)
در آیه دلالة ثابت است که برای پسر تنها باشد کل مال خواهد بود چراکه پسر دو چندان دختر را میگیرد و دختر وقتی تنها باشد، نصف میگیرد و دو چندان نصف، کل مال میشود. (نسفی)
ۚ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ
و برای پدر و مادر میت، به هر یک از انان یک ششم است از آنچه که میت ترک کرده است، اگر میت را فرزندی باشد چه فرزند ذکور و چه فرزند اناث باشد و چه یک یا بیشتر باشد. (نسفی)
فرقی بین وجود دختر و پسر در حق مقدار ارث بری پدر هست و آن اینکه در صورت وجود فقط دختر، پدر میت بعد اینکه یکششم را گرفت، بعنوان عصبه باقی مانده ی ارث بعد سهام وراث را نیز میگیرد. (ابوسعود)
فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ
یعنی اگر وراث فقط پدر و مادرش باشند، به مادرش یک سوم است. (نسفی)
اگر ولد و ولد پسر نیز نباشد. (ابوسعود)
سه پدر را بیان نکرد چراکه نیازی به بیان آن نیست چراکه وقتی ارث بری والدین است وقتی سهم مادر مشخص شد، سهم پدر نیز مشخص شده است. (ابوسعود)
اگر همراه والدین میت، زوج یا زوجه باشند، به مادر یک سوم بعد کم کردن سهم زوج یا زوجه میرسد تا بدینوسیله سهم مادر از سهم پدر کمتر باشد. (نسفی)
فَإِن كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ
اگر برای میت دو برادر یا خواهر و یا بیشتر باشد، برای مادر، یک ششم است. (نسفی)
یک بردار یا خواهر، مادر را حجب نمیکند. (نسفی)
برادران و خواهران تنی یا ناتنی در این حکم برابر هستند. (نسفی)
آن یک ششم که از سهم مادر حجب کردند، اگر پدر میت باشد، به وی میرسد والا به برادران و خواهرانش خواهد رسید و این قول جمهور صحابه است و بنا بر قول ابن عباس، در هر صورت به اخوه میرسد، منتها با سه برادر و خواهر حجب صورت میگیرد و همینطو با برادران تنی، میباشد. (ابوسعود)
مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ
این سهام ارثی که بیان شد بعد وصیتی است که میت دارد و بعد پرداخت بدهی میت است. (نسفی)
در شرع پرداخت بدهی بر اجرای وصیت مقدم است و در تلاوت موخر آمده است و اشکالی وارد نمیشود چراکه کلمه ی اَو عاطفه نشانگر ترتیب نیست پس از این آیه ترتیب مشخص نمیشود بلکه با حدیث است که رسول الله ص فرموده اند: آگاه باشید که پرداخت بدهی قبل وصیت است. (نسفی)
از آنجا که وصیت مثل میراث است که بدون اینکه عوضی گرفته شود به شخص تعلق میگیرد و در ان گمان کوتاهی در اجرای وصیت است پس آن را در آیه مقدم داشت تا بر اجرای آن همراه بدهی اقدام کنند. (نسفی)
ۗ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا
یعنی الله متعال که سهمها را فرض گرداند، بر اساس حکمت انجام داده است و اگر به شما سپرده میشد شما نمیتوانستید بر اساس حکمت عمل کنید و نمیداستید کدام برای شما سودمندتر است و تفاوت سهام بر اساس تفاوت منافع است و شما ای مردم آن را نمیدانید و برای همین الله از روی فضلش متولی مشخص کردن سهام شد و ان را به نظر شما واگذار نکرد چراکه شما عاجز از دانستن اندازه ها هستید. (نسفی)
یعنی اصول و فروع شما، نمیدانید که کدام کارشان به نفع شماست اینکه وصیت کند و شما با عمل بدان، ثواب آخرت را کسب کنید ویا که بدون وصیت اموال دنیوی شما را زیاد کند. (ابوسعود)
وقتی نمیدانید که کدام یک از وراث از اصول و فروع شما در اخرت و دنیا، نافع تر است، پس آنچه الله وصیت کرده است را بگیرید و بعضی از تفضیل داده و بعضی را محروم نکنید. (ابوسعود)
روایت است: هر یک از فرزندان و پدران که درجه اش در آخرت بالاتر باشد، دیگری را به شفاعت وی به همان درجه رسانده میشود. (ابوسعود)
فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ
این فرض، فرضی از طرف الله متعال است. (نسفی)
چراکه استحقاق ارث کسبی نیست و الله تعالی مقدر کرده است پس همانند دیگر فرائض الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
این آیه ناسخ، آیه ی وصیت است و دلیل منسوخ شدن این است که رسول الله ص فرمودند: الله متعال حق هر صاحب حقی را در ارث اختصاص داد پس برای وارث، وصیتی نیست. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
قطعا الله متعال با اشیاء قبل خلق آنان داناست. (نسفی)
به مصالح و رتبه ها داناست و در هرآنچه مقدر کرده و حکم میکند، دارای حکمت است. (ابوسعود)
دارای حکمت است در هر آنچه فرض گردانده است همانطور در تقسیم میراث و غیر آن. (نسفی)
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۚ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ ۚ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۗ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ ۚ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَىٰ بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ ۚ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ ﴿12﴾
النِّسَآء
تفسیر

و برای شما مردان، نصف ترکه ی زوجه ی شماست، اگر که این زوجه ی شما فرزندی و فرزند پسری نداشته باشد. پس اگر زوجه را فرزندی باشد، پس برای شما یک چهارم ترکه ی زوجه وفات یافته ی شماست. این ارث بری بعد اجرای وصیتی است که زوجه وصیت کرده است و بعد پرداخت بدهی وی است. و برای زوجه یا زوجه ها از ترکه ی زوجش که مرده است، یک چهارم است اگر شما را فرزندی نباشد و فرزند پسری نیز نباشد، پس اگر شما را فرزندی بود، پس برای زوجه یا زوجه ها یک هشتم است از ترکه ی شما بعد اینکه وصیتی را که وصیت کرده اید اجرا شود و بدهیتان پرداخت شود. و اگر مرد ارث گذار، مردی کلاله باشد یعنی پدر و فرزندی نداشته باشد، و همینطور اگر زنی چنین باشد و برای وی برادر مادری یا خواهر مادری باشد، پس برای هر یک از اینها، یک ششم است. پس اگر این نوع برادر و خواهر بیشتر از دو باشند، آنها در یک سوم ترکه شریک هستند. بعد اجرای وصیتی که وصیت شده است و بعد پرداخت بدهی میت است. در اجرای وصیت و در خود وصیت و یا امری دیگر، بدون ضرر بر وارث باید باشد. این مشخص کردن سهم هر یک از وراث وصیتی از طرف الله متعال است. و الله متعال دانا به همه چیز است من جمله اینکه چه کسی قصد ضرر دارد و چه کسی ندارد و اینکه تقسیم چگونه صورت گرفته است و بردبار است و حواستان باشد که با گفتن اگر این کارم درست نبود کارم نمیگرفتف مغرور نشوید چراکه الله متعال در وقتی که میخواهد، به آن رسیدگی کرده و جزا خواهد داد.

مستندات
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ
و برای شما نصف ماترک زنهایتان است، اگر برای زنهایتان فرزندی نباشد چه از خودتان چه از شوهری دیگر. (جلالین)
چه این فرزند یکی باشد یا بیشتر و چه مذکر چه مونث و همینطور فرزند پسری نیز نداشته باشند. (ابوسعود)
الباقی نیز به ورثه ی دیگر خواهد رسید اگر باشند و اگر هیچ وارثی نباشد به بیت المال میرسد. (ابوسعود)
فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ
پس اگر برای آنها یعنی زنهایتان، فرزندی باشد، پس برای شما یک چهارم ترکه ی زوجه است. همچنین اگر فرزند پسری نیز داشته باشد، به اجماع امت حکم همین است. (جلالین)
مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ
در هردو صورت بعد اجرای وصیت و پرداخت بدهی است. (ابوسعود)
وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ
و برای زن یا زنهایتان هرچند که باشند، مشترکا یک هشتم ترکه ی شما است اگر شما را فرزندی باشد و به اجماع در صورت وجود ولد پسر نیز در همین حکم است. (جلالین)
فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم
پس اگر شما را فرزندی باشد چه از همین زنهایتان یا غیر اینها، پس برای آنان یک هشتم ترکه است. در صورت وجود فرزند پسری نیز حکم به اجماع چنین است. (جلالین)
مِّن بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ
وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ
و اگر مردی که از وی ارث میرسد، کلاله باشد یعنی پدر ندارد و فرزندی هم ندارد و یا زنی کلاله باشد، در حالیکه برای این کلاله، برادری یا خواهری مادری باشد. در قرائت ابن مسعود، من ام در ادامه ی اخ او اخت، آمده است. پس برای هر یک از آنها یک ششم مال ترکه است. (جلالین)
اینکه در اینجا به برادر و خواهر مادری را تفسیر میشود از این جهت است که سهم تنیان و پدری در آخر همین سوره مذکور است. (ابوسعود)
در این سهم بین برادر و خواهر فرقی نیست و سهمشان برابر است. (ابوسعود)
ۚ فَإِن كَانُوا أَكْثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ
پس اگر برادران و خواهران مادری، از یک بیشتر باشند، پس آنان در یک سوم، شریک هستند. (جلالین)
ۚ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَىٰ بِهَا أَوْ دَيْنٍ
غَيْرَ مُضَارٍّ
آن وصیتی که ضرر زننده به ورثه نباشد یعنی بیشتر از یک سوم را وصیت کند. (جلالین)
ضرر زدن یعنی اینکه به حقوق وارث خللی وارد کرده بشود چه از طریق وصیت و چه از طریق اقرار به دین دروغین باشد. (ابوسعود)
وَصِيَّةً مِّنَ اللَّهِ ۗ
وصیتی از طرف الله است. (جلالین)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ
و الله دانا است بر آنچه بر خلقش تدبیر کرده است در فرائض و بردبار است که عذاب را تاخیر میکند از کسانیکه نافرمانی میکنند. (جلالین)
سنت ارث بری این مذکوران را مشروط به عدم وجود مانع ارث کرده است و موانع ارث قتل و اختلاف دین و بندگی شخص است. (جلالین)
الله متعال به عذاب دادن عجله نمیکند پس به اینکه عذابی بر سرش نیامده، مغرور نشود. (ابوسعود)
رسول الله ص: اگر کسی ارث کسی را قطع کند، الله متعال سهم وی از بهشت را قطع خواهد کرد. (بحر العلوم)
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿13﴾
النِّسَآء
تفسیر

و این احکام که در این کتاب تا به حال ذکر شد، حدود و مرزهای الله متعال هستند که کسی حق تجاوز از آن مرز را ندارد. و هرکس که از الله در اوامر و نواهی وی تعالی و از رسولش اطاعت کند، الله متعال وی را به باغهایی وارد خواهد کرد که از زیر آن نهرها جاری هستند و وقتی وارد آن بشوند در آن جاودانه خواهند بود. این پاداش همان پیروزی و ظفر بزرگ است. نکته: در اینکه اطاعت از الله متعال همان اطاعت از رسولش است وبالعکس شکی نیست و اینکه میبینیم الله متعال در جای جای قرآن به اطاعت از هر دو امر میکند و آنان را گوش زد میکند برای رساندن این مطلب است که بعضی از احکام از طریق الله متعال به ما میرسد یعنی از قرآن و بعضی دیگر از طریق سنت رسول الله ص به ما میرسد پس کسی فکر نکند که فقط از الله اطاعت کند و بگوید به سنت کار ندارم، مسلمان باشد و امید بهشت رفتن داشته باشد در این امر فرقی نیست بین کسیکه مستقیم انکار میکند و کسیکه سعی دارد کل سنت نبوی را با بهانه های مختلف از میان بردارد و قرآن را بر اساس هوای خودش تفسیر و احکام عجیب و غریبی به دست بیاورد.

مستندات
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ
این فرائض که الله متعال به شما امر کرده است در تقسیم میراث حدود الهی هستند. (بحر العلوم)
اینها احکام الله هستند. (بحر العلوم)
یعنی اینها احکام الله هستند تا شما بشناسید و بدانید. (بحر العلوم)
اینها قوانین معین شده ی شرع هستند که عبور از آنها جایز نیست. (ابوسعود)
وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ
کسیکه از الله و رسولش در تقسیم میراث اطاعت کند و به آن اقرار کند، بر طبق آن عمل کند. (بحر العلوم)
در تمامی موارد من جمله این احکام. (ابوسعود)
در ادای فرائض الله و در اجرای سنت رسول الله ص. (تاویلات اهل سنت)
يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
خَالِدِينَ فِيهَا
وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
این پاداش همان نجات بزرگ است. (بحر العلوم)
این داخل شدن در بهشت و جاودانه بودن در آن ، همان دست یافتن به خیر بزرگ است. (ابوسعود)
وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ ﴿14﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسیکه الله و رسولش را نافرمانی کند و این اختصاص سهم در میراث را قبول نکند و از حدود معین الهی تجاوز کند، الله متعال وی را وارد آتش میکند و در ان جاودان خواهد ماند و در آن آتش برای وی عذابی اهانت دار برای وی مهیا است.

مستندات
وَمَن يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ
در تقسیم ارث الله و رسولش را عاصی شود پس تقسیم نکند و بر طبق آن عمل نکند. (بحر العلوم)
ضحاک: و کسی که با شرک به الله متعال عاصی شود. (نسفی)
کلبی: کسیکه با انکار تقسیم ارث، به الله و رسولش عاصی شود. (نسفی)
ابن عباس: کسیکه به تقسیم ارث از طرف الله متعال راضی نشود و از آنچه الله فرموده است، تعدی کند. (ابوسعود)
کسیکه امر خدا را امر نداند و نهیش را نهی نداند. (تاویلات اهل سنت)
وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ
و از حدود الهی به استحلال، تجاوز کند. (نسفی)
و حدود الهی را حق نداند. (تاویلات اهل سنت)
يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا
به آتشی داخل کرده میشود که مقدارش از بزرگی به اندازه نیاید. (ابوسعود)
چراکه وقتی این احکام را انکار کند، کافر میشود. (بحر العلوم)
وَلَهُ عَذَابٌ مُّهِينٌ
و برای وی همراه عذاب سوزان بدنی، عذابی دیگر هست که مبهم است و کنهه آن را دانسته نشود و آن عذاب روحانی است. (ابوسعود)
در عذاب جهنم، مورد اهانت قرار میگیرد. (بحر العلوم)
وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّىٰ يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا ﴿15﴾
النِّسَآء
تفسیر

و زنانی از زنان شما که فعل زنا را انجام دهند، پس برای اثبات آن چهار شاهد مرد از خودتان یعنی مسلمان آزاد عدل، طلب کنید پس اگر که آنان گواهی دهند که این زن زنا کرده است، آن زن را در خانه ها حبس کنید تا اینکه در حبس بمیرند و یا الله متعال برای انان حدی تعیین کند و از در حبس بودن خارج شوند.

مستندات
وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِن نِّسَائِكُمْ
یعنی زنا کنند یعنی زن ثیب زنا کند. (بحر العلوم)
ثیب: زن شوهر دیده.
یعنی فاحشه را انجام دهند. (بیضاوی)
به زنا فاحشه یعنی بسیار گفته میشود بخاطر زشتی زیاد آن و شنیع بودن ان است. (بیضاوی)
یعنی اگر زنهای شما این فاحشه را مرتکب شوند. (ابوسعود)
فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِّنكُمْ
پس برای اینکارش چهار نفر از مردان آزاد مسلمان عدل، شاهد بطلبید. (بحر العلوم)
فَإِن شَهِدُوا
اگر بر علیه آن زن به زنا کردن شهادت دهند. (بحر العلوم)
فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّىٰ يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ
یعنی در زندان محبوسش کنید تا اینکه در زندان بمیرند. (بحر العلوم)
حبس انان در خانه با آیه ی سوره نور منسوخ است. (العز بن عبدالسلام)
در خانه محبوسشان کنید تا خانه برای انها زندان گردد. (بیضاوی)
احتمال دارد که منظور حبس بعد اجرای شلاق باشد تا انچه بر وی قبلا رخ داده و بر مردان خود را عرضه کرده واقع نشود. (بیضاوی)
أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا
و یا اینکه برای آنها الله متعال راهی برای خروج از زندان برای وی بگشاید. (بحر العلوم)
این آیه بعدا منسوخ گشت و حد زنا برای انان، رجم یعنی سنگسار شدن، تعیین گردید. (بحر العلوم)
با تعیین حدی که راه خروج از حبس باشد ویا نکاحی که باعث شود از زنا دوری کند. (بیضاوی)
از عباده بن صامت: رسول الله ص فرمودند: از من بگیرید از من بگیرید؛ یعنی حکم زنا را؛ همانا الله متعال برای آنان راهی تعیین فرمود: اگر بکر با بکر زنا کند، صد ضربه تازیانه و یک سال تبعید است و ثیب با ثیب باشد صد ضربه شلاق و رجم با سنگ است. (بحر العلوم)
صد ضربه شلاق ثیب نزد جمهور منسوخ است و نزد قتاده و داود، منسوخ نیست. (العز بن عبدالسلام)
آیا حبس در خانه حدی بوده است که بعدا منسوخ شده است یا اینکه منظور حبس آنان تا وقت تعیین حد است، در این اختلاف کرده اند و آنچه به نظر من میرسد این است که این آیه منسوخ نیست بلکه الله متعال فرموده است تا وقت آمدن حد و مشخص شدن وی را حبس کرده شود و در کتاب هدایه آمده است که زانی را حبس کرده شود تا از عدالت شهود پرس و جو کند. (مظهری)
وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا ۖ فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا ﴿16﴾
النِّسَآء
تفسیر

و آن دو کس؛ مرد و زن؛ که این عمل را انجام میدهند، که از شما هستند، پس انان را مورد آزار قرار دهید پس اگر توبه کردند و از عمل درست را پیش گرفتند، پس از انان از آزار رویگردانی کنید. قطعا الله متعال زیاد توبه پذیر است و مهربان است. نکته: این احکام در اوائل اسلام بوده اند و بعد حکم زنا تثبیت شده و با دلائل فراوان اثبات شده است که حکم زناکار محصن، رجم است و حکم بکر صد تازیانه. در مورد حکم لواط بین مجتهدین اختلاف است: بعضی گویند که همان زنا است و حکم زنا بر آنها جاری کرده میشود و امام ابوحنیفه گوید: تعزیر است. تفاوت تعزیر و حد این است که در حد همان شرایط اثبات و همان حکم ثابت باید اجرا شود ولی در مورد تعزیر آن شرایط از قبیل چهار شاهد در ان مطرح نمیشود و اندازه تنبیه به حکم قاضی بستگی دارد.

مستندات
وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنكُمْ
در حد بکر چنین میفرماید: آن دو که محصن نیستند، یعنی آزاد و مسلمان این عمل را انجام دهند. (بحر العلوم)
منظور مرد و زن زناکار است. (نسفی)
گفته اند: آیه قبل در مورد زنان بود و این آیه در مورد مردانی است که این فاحشه را انجام میدهند. (خازن)
فَآذُوهُمَا
آن دو را با زبان آزار دهید، با ننگ دادن و سرزنش کردن آنچه انجام داده اند تا از اینکار خود پشیمان شوند. (بحر العلوم)
حسن گوید: اولین حکمی که در مورد زنا آمد: آزار زبانی بود بعد حبس آمد بعد تازیانه بعد رجم و ترتیب نزول بخلاف ترتیب تلاوت بوده است. (نسفی)
ممکن است که این آیه خطاب به شهود عمل آنها باشد یعنی وقتی میبینند که این دو مشغول زنا هستند، آنها را توبیخ کنند و تهدید کنند که به دادگاه خواهند کشاند و منظور از روی گردانی در صورت توبه، عدم اطلاع به حاکم است. (ابوسعود)
فَإِن تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا ۗ
اگر بعد زنا توبه کردند و عمل خود را اصلاح کردند، پس از آنها روی بگردانید و بعد توبه به آنها آزار نشنوانید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَّحِيمًا
قطعا الله متعال، در گذرنده از آنها است و برای آن دو مهربان است. (بحر العلوم)
بعد حکم حبس و اذی با رجم و تازیانه، منسوخ شدند. (بحر العلوم)
متذکر عار بودن آن فاحشه در ان زمان بود ولی الان دیگر این متذکر شدن، نفعی ندارد. (بحر العلوم)
حکم رجم با سنت ثابت شده است و حکم تازیانه، با آیه سوره نور. (خازن)
ابن بحر گوید: آیه قبل در مورد زنانی است که بین خود عمل جنسی انجام میداده اند و این آیه در مورد لواط کاران است و آنچه در سوره نور آمده در مورد زنا است. این خود دلیل آشکار برای امام ابوحنیفه است که میگوید: حکم لواط تعزیر است نه حد. (نسفی)
مجاهد: آیه اذی در مورد لواط است. (نسفی)
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَٰئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿17﴾
النِّسَآء
تفسیر

این است و غیر این نیست که بر الله از روی فضلش و رحمتش، قبول توبه است، بر کسانیکه از روی جهالت گناهی مرتکب میشوند و زود توبه میکنند پس انان کسانی هستند که الله متعال توبه ی انان را میپذیرد و الله متعال دانا به همه چیز است و تمامی احکامش بر اساس حکمت است.

مستندات
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ
توبه ی الله یعنی اینکه از اراده ی عذاب رجوع به مغفرت میکند. (مظهری)
گفته اند: اینکه الله متعال توبه را میپذیرد برای عموم کسانی استکه گناهی مرتکب میشوند. (قرطبی)
بعضی نیز گفته اند: آین پذیرش توبه در مورد مرتکب از روی جهل است و مقبولیت توبه هر مرتکب در جایی دیگر ثابت است. (قرطبی)
امت اسلامی بر این متفق القول هستند که توبه از گناه بر مومنان فرض است. (قرطبی)
وقتی بنده توبه میکند، دست الله است اگر خواست توبه اش را قبول میکند و اگر نخواهد قبول نمیکند و از نظر عقلی نیز پذیرش توبه بر الله واجب نیست. چراکه تحمیل وجوب بر کسی مستلزم این است که تحمیل کننده (در اینجا عقل است) از تحمیل شونده (در اینجا الله متعال است) در رتبه ی بالاتری باشد در حالیکه الله متعال خالق و مالک ماست پس گفتن بر وی تعالی چیزی واجب است، صحیح نیست ولی الله متعال خودش خبر داده است که توبه ی بنده را قبول میکند. (قرطبی)
منظور از علی الله، حذف وجود دارد و بر ظاهرش نیست یعنی علی فضل الله است یعنی به فضلش توبه را قبول میکند. (قرطبی)
یعنی توفیق توبه دادن بر الله است کسی را که رغبت به توبه داشته باشد و میلش به این است که الله وی را توفیق توبه عنایت فرماید. (تاویلات اهل سنت)
میتواند این معنی را بدهد که بر الله است که توبه ی توبه کننده را بپذیرد وقتی که توبه کرد و از آنچه مرتکب میشود برگشته باشد. (تاویلات اهل سنت)
و احتمال این معنی را نیز دارد: توبه ی کسی را میپذیرد که توبه را به وقت منع شدن خودش، نمیگذارد و به وقت ناامیدی از آنچه مرتکب میشود، نمیگذارد، پس در اینصورت الله متعال توبه وی را میپذیرد. (تاویلات اهل سنت)
یا اگر به حدی رسیده که چیزی باعث شده که مجبور به گناه شود، یا زود توبه میکرد یعنی گناه را سبک نمیشمرد طوریکه برگشت را ترک کند، بخاطر بی مبالاتی به گناه باشد، در صورت بی مبالاتی و سبک شمردن، توبه اش را قبول نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
توفیق توبه برای کسی است که گناه وی را مضطرب میکند و باعث رجوع وی به الله متعال میشود ولی کسیکه بی مبالات به گناه باشد، توفیق توبه نمییابد. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: اولی { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} [النساء: 17]، در مورد مرتکب گناهان صغیره است و دومی {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ} [النساء: 18]است در مورد اهل کبیره است و سومی یعنی{وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} [النساء: 18]که عدم قبول توبه است در مورد کفار میباشد. (تاویلات اهل سنت با توضیحات مولف)
ممکن است که این آیه در مورد کفار و توبه ی آنها باشد، به اینصورت که در بین آنها کسانی باشند که اظهار توبه میکنند در وقت ضرورت تا به وقتی برسند که بتوانند گناه را انجام دهند پس الله متعال توبه ی وی را قبول نمیکند چراکه این در حقیقت توبه اختیاری نیست بلکه توبه ی مضطر است. (تاویلات اهل سنت)
شروط صحت توبه را چهار گفته اند: از ته قلب از گناهش پشیمان شود. در حال گناه را ترک کند و عزمش را جزم کند که بر این گناه برنگردد و این ترک از روی حیای از الله باشد نه بخاطر چیزی دیگر. (قرطبی)
بعضی نیز به آن اعتراف به گناه و کثرت استغفار را به این شروط اضافه کردند. (قرطبی)
توبه حد را از مرتکب گناه ساقط نمیکند. را ندیده ام که علما در این مورد اختلافی داشته باشند. (قرطبی)
بعضی کلمه ی علی را به معنی من دانسته اند یعنی توبه از الله برای کسانی است که... (قرطبی)
لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ
عام در کفر و تمامی گناهان است و هرکس که مرتکب گناه میشود، جاهل است تا وقتی که از آن برگردد. (قرطبی)
قتاده: صحابه بر این اجماع دارند که هرکس مرتکب گناه میشود، جاهل است چه اینکه آن را عمدی انجام دهد و چه اینکه از روی جهل باشد. (قرطبی)
ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ و الضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ گفته اند: جهالت دراینجا به معنی عمدی بودن است. (قرطبی)
عکرمه گوید: کل کارهای دنیا جهل است و منظورش کارهای خارج از طاعت الله متعال است و این قول وی مثل همان فرموده ی الله متعال است که میفرماید: {إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ} [محمد: 36]. (قرطبی)
زجاج: یعنی ترجیح لذت دنیای فانی بر لذت باقی، جهالت است. (قرطبی)
منظور به فعل جهل دارند و ندانسته در گناه میافتند. (تاویلات اهل سنت)
قصد انجام فعل دارند ولی در محل فعل دچار جهل میشوند. (تاویلات اهل سنت)
عمل از روی جهالت به چند وجه انجام میپذیرد:
الف: شهوت بر وی غلبه میکند و آن گناه را مرتکب میشود به این نیت که زود توبه خواهد کرد مثل عمل برادران یوسف.
ب: به این امید که الله متعال وی را خواهد بخشید، عمل گناه را مرتکب میشود.
ج: از روی جهل به عاقبت و عذاب آن عمل، آن را انجام میدهد. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: آیه إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ در شان مومنان نازل شده است و آیه وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ در شان کفار نازل شده است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: اولی و دومی در مورد مومنین بوده و سومی در مورد کفار است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند : اولی در مورد مومنین و دومی در مورد منافقین و سومی در مورد کفار بوده است. (تاویلات اهل سنت)
رسول الله ص: کسیکه قبل اینکه جانش به غرغره برسد و قبل اینکه فرشتگان الله را ببنید توبه کند، توبه اش پذیرفته است. (تاویلات اهل سنت)
اصل در توبه کفار این است که اگر توبه اختیاری باشد، مقبول است و اما اگر توبه اش اضطراری باشد، ابدا مقبول نیست. (تاویلات اهل سنت)
ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ
ابن عباس و سُدّی: یعنی قبل مرض الموت، توبه کنند، توبه به زودی است. (قرطبی)
از ضحاک: هرآنچه که قبل مرگ باشد، نزدیک است. (قرطبی)
فَأُولَٰئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
مبالغه کننده در علم و حکمت است پس احکامش را بر مبنای حکمت قرار میدهد. (ابوسعود)
بر عزم آنان بر توبه داناست و حکم کرده است که پشیمانی توبه باشد. (نسفی)
مقاتل گوید: در مورد مردی از قریش نازل شد که مست کرد و بعد شعری گفت که در آن ذکر لات و عزی بود، وقتی صبح شد، به وی خبر دادند که چه کرده است و وی پشیمان شد و توبه کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّىٰ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ ۚ أُولَٰئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ﴿18﴾
النِّسَآء
تفسیر

و توبه نیست برای کسانیکه تا وقتی مختار هستند، بر گناه اصرار دارند و وقتی که مرگ فرامیرسد، میگویند حال توبه کردم، و نیست توبه بر کسانیکه میمیرند در حالیکه کافر هستند. برای این موصوفان، آماده کرده ایم، عذابی بس دردناک. نکته: زمان توبه تا قبل شروع عملیات مرگ است یعنی تا وقتی که وقت و اختیار باقی است، زمان برای توبه است و وقتی که مرگ شروع شد و روج انسان به حلقومش رسید و موارد مربوط به آخرت را مشاهده کرد، دیگر تمام است. چراکه در قیامت و در مرگ و بعد آن همه آرزو دارند و میخواهند که مسلمان باشند.

مستندات
وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ
در مورد توبه ی منافقین است. (بحر العلوم)
قبول توبه از کسانیکه بر فعل خود اصرار دارند نیست. (بحر العلوم)
حَتَّىٰ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ
تا اینکه در شرف مرگ قرار گرفت و ملک الموت وی را زیر نظر گرفت. (بحر العلوم)
یعنی توبه نیست برای کسانیکه تا وقتی که تکلیف بر آنان است، بر گناه اصرار میکنند و توبه را عقب میاندازند و آن در وقت مشاهده اسباب مرگ و دیدن فرشته ی مرگ است چراکه آن وقت اضطرار است و توبه ثواب است و وعده ی ثواب برای وقت اختیار است. (نسفی)
قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ
این توبه نیست. (بحر العلوم)
وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ
این هم ذکر توبه ی کفار است. (بحر العلوم)
و توبه نیست بر کسانیکه بمیرند در حالیکه کافر هستند. (نسفی)
أُولَٰئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا
برای آنان عذابی دردانگیز و دردناک دائمی است. (بحر العلوم)
یعنی آماده کرده ایم برای انان. (نسفی)
تاکید عدم قبول توبه ی آنان است. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا ۖ وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ۚ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا ﴿19﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، بر شما حلال نیست که زنان را به ارث ببرید در حالیکه آنان از اینکار اکراه دارند، و بر انها عرصه تنگ نکنید با این هدف که بعضی از آنچه به آنها پرداخته اید از مهر را ببرید مگر اینکه ناسازگاری و بدی آشکار از طرف زن یافت شود که در اینصورت به خلع مهر خود را پس گرفتن، از عدم حلالیت، اسثتنا است. و با زنان خود به نیکی و مروت رفتار کنید پس اگر طبیعت شما از وی خوشش نیاید، بدون دلیلی دیگر، آنها را طلاق ندهید و از آنها جدا نشوید چه بسا که نفس و طبیعت چیزی را بد بداند و نفرت پیدا کند در حالیکه الله متعال در آن خیر بسیاری بگرداند از ثواب و از فرزند صالح. نکته: کلمه ی کرها یعنی اینکه زنان از اینکه به ارث برده بشوند و مانند کالا دست به دست شوند، اکراه دارند نه اینکه اگر کسی از زنان راضی باشد میتوان وی را به ارث برد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا
قبلا اینگونه بود که وارث، زن مورث (ارث گذار) را به ارث میبرد به اینکه لباسی روی زن میانداخت و بدون مهر وی را عقد میکرد پس این آیه نازل شد. (نسفی)
اهل مدینه چنین بوده اند وقتی کسی میمرد، و پسری میماند یا خویشی پس وی به این زن بر دیگران اولویت داشت: اگر دلش میخواست به همان مهر قبلی عقد میکرد ویا به عقد دیگری در میآورد و مهر وی را میخورد ویا اجازه ی ازدواج نمیداد و صبر میکرد تا بمیرد و ارثش را بگیرد و یا اینکه مهرش را بعنوان فدیه به وی بدهد. مردم بر همین منوال بودند که ابوالقیس بن الاسلت مرد و زنش کبشه ماند و پسر ابوالقیس خواست که وی را به عقد خود در بیاورد پس کبشه پیش رسول الله ص آمد و گفت: من نه از شوهرم ارث بردم و نه اینکه به حال خودم گذاشته شدم تا به نکاح کسی در بیایم. پس این آیه نازل شد. (العز بن عبدالسلام)
یعنی بر شما حلال نیست که زن را به ارث ببرید مانند ترکه ی میت در حالیکه زنان از این امر اکراه دارند و یا اینکه به زور انان را عقد کنید. منظور این نیست که اگر راضی باشند، میشود زن را به ارث برد. (نسفی)
وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ
قبلا اینگونه بود که وقتی مردی، زنی را نکاح میکرد و نیازش با وی برطرف نمیشد، زن را حبس میکرد یعنی نگه میداشت تا اینکه آن زن برای رهایی خود، فدیه دهد و با خلع جدا، شود این آیه نازل شد. (نسفی)
نهی وارثان زوج است از اینکه مانع ازدواج زوجه ی متوفی شوند. (العز بن عبدالسلام)
ویا نهی شوهران است که وقتی طلاق میدادند مانع ازدواج زوجه ی سابق خود میشدند همانطور که در قریش چنین بود. (العز بن عبدالسلام)
یعنی همچنین بر شما مردان حلال نیست که زن را حبس کنید و زندگی را بر وی تنگ کنید، تا زنها، از حق خود یعنی مهر بگذرند. (نسفی)
إِلَّا أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ
مگر اینکه آن زن خود، ناسازگار باشد، و شوهر آزار و بد دهن باشد. (نسفی)
یعنی مگر اینکه بدرفتاری از طرف زن باشد که در اینصورت در طلب خلع، شما معذور هستید. (نسفی)
مگر اینکه مرتکب زنا شوند. (العز بن عبدالسلام)
مگر اینکه قبحی آشکار از زنان سر بزند. (ابوسعود)
وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ
مردان با زنان بد رفتاری میکردند و به آنها گفته شد: با آنها به انصاف در نفقه و همخوابی و سخن خوب، رفتار کنید. (نسفی)
فَإِن كَرِهْتُمُوهُنَّ
اگر از زنان خود بخاطر زشت بودن و یا بد اخلاق بودن آنها نفرت داشتید. (نسفی)
فَعَسَىٰ أَن تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا
پس چه بسا که از چیزی نفرت داشته باشید و الله متعال در آن چیز یا در آن کراهت شما، ثواب بسیاری بگرداند و یا فرزند صالحی عطا کند. (نسفی)
یعنی اگر چیزی را نفس شما نپسندد، فقط بخاطر اینکه دلم نمیخواهد، از آن جدا نشوید چه بسا که نفس آنچه به نفع وی به صلاح وی در دین است را نفرت داشته باشد و یا آنچه را که باعث خیر است را بد بدارد و چیزی را دوست بدارد که بر ضد مصلحت و خیر باشد. (نسفی)
یعنی اگر چیزی بدتان بیاید بر آن شکبیا باشید چه بسا که در آن برای شما خیر بسیاری باشد که در آنچه دوست دارید نباشد. (نسفی)
وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا ۚ أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا ﴿20﴾
النِّسَآء
تفسیر

و اگر که ای مردان خواستید که زنی را طلاق دهید و دیگری را عقد کنید، در حالیکه به یکی از آنها، مال بسیاری بعنوان مهر داده باشید، و ناسازگاری از طرف زن نبوده باشد، پس از آن مال کثیر چیزی را نگیرید، آیا آن چیز را از آن زنان میگیرید ؟ در حالیکه این گرفتن شما، ظلم و گناه بزرگی است. نکته: وقتی مهر خانمی پرداخت شده باشد، و مرد وی را بخواهد طلاق بدهد، اگر سبب طلاق ناسازگاری زن باشد، پس مرد میتواند به اندازه ی مهری که پرداخته است، از زن طلب کند و خلع کند ولی بیشتر از مهر گرفتن کراهت دارد. اگر طلاق به سبب سو خلق و ناسازگاری شوهر باشد، پس در عوض طلاق، چیزی گرفتن، مکروه است.

مستندات
وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَّكَانَ زَوْجٍ
اینگونه بوده است که اگر مردی از زنی دیگر خوشش میآمد، به زنی که در عقد داشت تهمت میزد و نسبت زنا میزد و زن را مجبور میکرد تا از مهری را که به وی داده است را پس بدهد. پس این آیه نازل شد. (نسفی)
اگر مردی بدون اینکه از زنش ناسازگاری سربزند، بخواهد وی را طلاق داده و زنی دیگر عقد کند. (بحر العلوم)
وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَارًا
یعنی اگر صداقش، مال بسیاری هم باشد. (خازن)
روزی حضرت عمر بر منبر بود و خطبه میخواند و به مردم گفت ای مردم، در مهریه گرانی و فزونی نکنید. زنی پاشد و گفت: ای پسر خطاب، الله به ما اجازه میدهد، تو اجازه نمیدهی؟ و این آیه را قرائت کرد. حضرت عمر گفت: کل مردم از ابن خطاب فقیه تر هستند. و در روایتی نیز گفت: زنی حکم درست را یافت و امیری اشتباه کرد. این در حالی بود که مردم در مهریه زیاده روی میکردند. (خازن)
گفته شده است: بهترین مهریه ها، آسانترین و ارزانترین آنهاست. (خازن)
در حالیکه یک قنطار از طلا مهر آن زن باشد. (بحر العلوم)
مجاهد: قنطار هفتاد هزار دینار است. (بحر العلوم)
عطاء: هفت هزار دینار را گویند. (بحر العلوم)
حسن: هزار دینار یا ده دوازده هزار درهم است. (بحر العلوم)
قتاده: قنطار معادل صد رطل از طلا یا هشتاد هزار رطل از نقره است. (بحر العلوم)
کلبی: هر آنچه که سند روایت آن را نگفته ام از طریق ابی صالح از ابن عباس است: قنطار، هزار مثقال مال است چه از طلا و یا نقره باشد. (بحر العلوم)
فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا
پس گرفتن از آنچه که به زن داده اید، را حلال ندانید اگر از طرف زن ناسازگاری نباشد. (بحر العلوم)
أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِينًا
بهتان یعنی به کسی نسبت امر پلیدی بدهی، در حالیکه آن شخص از آن برئ و پاک است چراکه وقتی آدم پاک مورد تهمت قرار میگیرد، به حیرت میافتد. (نسفی)
آیا از روی ظلم هم باشد، آن را حلال میانگارید؟ و حتی گناه عظیم هم باشد، چنین میانگارید. (بحر العلوم)
یعنی آیا میخواهید آن را بگیرید در حالیکه در اینکارتان، ظالم و گناهکار هستید؟ پس اینکار را انجام ندهید که زشتی ان از نظر شرعی و عقلی آشکار است. (خازن)
وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَىٰ بَعْضُكُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا ﴿21﴾
النِّسَآء
تفسیر

و چگونه است که از مهری که داده اید میخواهید بگیرید در حالیکه با هم خلوت داشته اید و با هم بوده اید و زنان از شما در وقت عقد نکاح و در وقت با هم بودن از شما پیمان ها گرفته اند.

مستندات
وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَىٰ بَعْضُكُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ
استفهام انکاری است از پس گرفتن بعد اینکه مهر تقریر یافت و واجب گشت. (خازن)
در حالیکه با آنها خلوت کرده اید، یعنی به یک مکان خالی با هم وارد شده اید. (خازن)
چگونه از انها میخواهید بگیرید در حالیکه بین شما، احوالاتی رخ داده است که منافی این گرفتن است از خلوت و وجوب مهر و خدمت آنها به شما. (ابوسعود)
اجماع صحابه بر این بوده است که وقتی مردی با زنی در یک مکان خلوت کرد و در ان مکان مانع آمیزش نبود، مهر کامل واجب میشود. (خازن)
زراره بن اوفی: حکم خلفای راشدین مهدیون، این بود: وقتی که درها قفل شد و پرده ها انداخته شد، پس مهر و عدت واجب گشت. (خازن)
وقتی افضاء را به هر دوی زوجها نسبت داد نشانگر این استکه منظور اجتماع و جمع شدن است چراکه جماع فقط به مرد نسبت داده میشود. (تاویلات اهل سنت)
وَأَخَذْنَ مِنكُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا
یعنی ولی زن در وقت عقد گفته است: این زن را به عقد تو در آوردم بر این شرط که الله متعال از مردان برای زنان، عهد گرفته است تا که آنها را به نیکی و معروف نگهدارید و یا با احسان رهایش کنید. (خازن)
در حالیکه زنان از شما عهد محکم گرفته اند و آن همراهی و معاشرت است. (ابوسعود)
رسول الله ص: در حق زنان از الله پروا کنید چراکه شما به امانت از الله گرفته اید و به نام الله بر خود حلال گردانیده اید. (خازن)
منظور عقد نکاح است. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ ۚ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا ﴿22﴾
النِّسَآء
تفسیر

و نکاح نکنید آنان را که پدرانتان نکاح کرده اند یعنی از زنان، مگر آنچه قبلا رخ داده است، مورد آمرزش است و الان دیگر حرام است. قطعا آن نکاح زنان پدر، در نهایت زشتی است و باعث دشمنی الله و مردم است و چه بد مسلکی است این مسلک. نکته: از انجا که اسلام احکام را برای افراد زمان رسول الله ص ، بیان کرده میشود و بین مردم این امر موجود بوده ویا قبلا عادت انان بوده است سوال پیش میآمد که آنچه قبلا انجام داده ایم چه میشود؟ آیا بخاطر ان نیز مواخذه خواهیم شد، برای بیان اینکه آنچه قبل نزول حکم امده است، حساب نمیشود و از این به بعد باید رعایت کنید و اگر دارید ترک کنید، اکثرا الا ما سلف را بیان میدارد.

مستندات
وَلَا تَنكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُم مِّنَ النِّسَاءِ
الله متعال بر پسران، نکاح پدران را حرام گردانید. (تاویلات اهل سنت)
در جاهلیت اینگونه بود که طبق آنچه در قصه ابوقیس آمده است وقتی وی مرد، پسرش زن ابوقیس را به عقد کرد و این آیه نازل شد و از اینکار نهی صورت گرفت. (تاویلات اهل سنت)
آمده است: مردی از اصحاب رسول الله ص، در حالیکه شمشیر کشیده بود از خانه بیرون آمد و به گفتند: چه شده است؟ گفت: مردی زن پدرش را گرفته است. حال اگر این عقد کردن با اعتقاد به حلال بودن باشد، وی کافر است. (تاویلات اهل سنت)
همچنین نکاح زن پدربزرگان نیز به این آیه به مجاز و همچنین به اجماع ثابت است. (ابوسعود)
اگر نکاح صحیح باشد به نفس نکاح، بر پسر حرام میگردد و اگر نکاح پدران، فاسد باشد، بعد آمیزش یا لمس و بوسیدن و مانند آن ثابت میشود و همچنین اگر به ملک یمین یعنی به کنیزی، با وی همخوابی کند نیز حرمت ثابت میشود و همچنین به وجه حرام نیز صورت بگیرد، این حرمت ثابت میشود. (ابوسعود)
إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ
اگر از اینکار دست بکشید الله متعال آنچه در گذشته رخ داده است را میآمرزد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی آنچه را که قبل تحریم انجام داده اید را. (تاویلات اهل سنت)
آنچه قبلا رخ داده است را از آن اجتناب کنید و ترک کنید. (قرطبی)
إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا
این عمل در اسلام، فاحشه محسوب میشود و بغض و کینه است. (تاویلات اهل سنت)
چه بد مسلکی است، مسلک نکاح زنان پدران. (تاویلات اهل سنت)
یعنی باعث مقت یعنی غضب شدید الله متعال میشود. (خازن)
احتمال دارد که منظور این باشد که وقتی مردی زنش را طلاق دهد و پسر وی آن را بگیرد، باعث دشمنی و کینه ی پدر شود. پس چه بد است نکاح زن پدر که باعث دشمنی پدر میشود و این چه بد دشمنی است.(تاویلات اهل سنت)
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿23﴾
النِّسَآء
تفسیر

و حرام گردانیده شد، در نکاح، مادرانتان، و دختران شما، و عمه های شما و خاله های شما، و دختران برادرانتان، و دختران خواهرانتان، و مادرانتان یعنی شما را شیر داده اند، خواهرانتان از سمت، شیرخوارگی، و مادران زنهایتان، و دختران زنهایتان از شوهری دیگر، که معمولا مثل دختران خودتان، در دامان و خانواده ی شما رشد میکنند، از آن زنهایتان که بر آنها وارد شده اید و خلوت گرفته اید، پس اگر بر زنهایتان وارد نشده باشید و فقط نکاح صورت گرفته باشد، و این زنها را طلاق دهید، و یا بمیرند، دختران این زن بر شما حرام نیستند و در عقد آنان بر شما گناهی نیست. و عروس پسرانتان که از پشت خودتان هستند، نیز بر شما حرام است و دیگر حرام است بر شما جمع بین دو خواهر در آن واحد. مگر آنچه قبل حکم گذشته باشد اگر تکرار نشود و ادامه داده نشود، آن گذشته مورد آمرزش است. قطعا الله متعال آمرزنده و مهربان است. نکته: در عرف و تخاطب بین مردم این است که به مادر و مادر بزرگ و مادر مادر و مادر مادر بزرگ ووو، مادران گفته میشود یعنی وقتی میگوییم مادرانتان از آنجا که فقط یک مادر داریم همگی متوجه میشویم که منظور در این مادران، مادر بزرگها همگی داخل هست. همچنین در مورد برادران و خواهران و همینطور در مورد دختران نیز این را متوجه میشویم.

مستندات
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ
یعنی حرام گردانیده شد بر شما، نکاح مادرانتان. (بحر العلوم)
وقتی در آیات گذشته از نکاح زنان بیان شد و بعضی از محرمها را بیان داشت، الان باقی محرمات توضیح میدهد که هفت محرم نسبی است و هفت محرم سببی. (نسفی)
ذکر مادران آمد و منظور مادران و مادربزرگان هستند. (بحر العلوم)
منظور حرام بودن ذات این افراد نیست بلکه حرام بودن نکاج آنان و استمتاع از انها است و بیان این مطلب که ملک نکاح بر اینان جاری نیست و محل نکاح نیستند. (ابوسعود)
وَبَنَاتُكُمْ
دختران و دختران فرزندانتان. (بحر العلوم)
وَأَخَوَاتُكُمْ
یعنی خواهران نسبی شما. (بحر العلوم)
چه تنی باشند و چه نا تنی باشند. چه خواهر از پدر باشند و یا از مادر و چه از هردو باشند. (نسفی)
وَعَمَّاتُكُمْ
همچنین عمه ها از هر طرف که باشند. (نسفی)
وَخَالَاتُكُمْ
همچنین خاله ها از هر طرف که باشند. (نسفی)
وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ
همچنین دختران برادر و خواهر از هر طرف که باشند. (نسفی)
وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ
وَأَخَوَاتُكُم مِّنَ الرَّضَاعَةِ
رسول الله ص: از رضاعت محرم میگردند هرانچه که در نسب محرم هستند. (نسفی)
از حضرت علی و عبدالله و ابن عباس: کم و زیاد رضاع برابر است. (تاویلات اهل سنت) یعنی در اثبات جکم رضاع.
از ابن عمر: یک بار شیر خوردن، برای ثبوت حرمت کافی است. (تاویلات اهل سنت)
وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ
و مادران زنهایتان فرقی ندارد که با دختر وی همخوابی داشته اید یا خیر. (بحر العلوم)
وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ
و حرام است بر شما دختران همسرانتان که همخوابی داشته اید و این دختران در دامان شما تربیت میشوند. (بحر العلوم)
این در دامان شما پرورش یافته اند از جهت عادت اینگونه بودن را بیان میکند والا همینکه با زنی نکاح کرده همخوابی یافت شود، دیگر نکاح دختر وی ، حرام است چه اینکه در خانه ی مرد باشد یا نباشد. (بحر العلوم)
فَإِن لَّمْ تَكُونُوا دَخَلْتُم بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ
اگر با مادر آن دختر همخوابی نداشته اید، نکاح ان دختر بر شما حلال است. (بحر العلوم)
اگر بعد نکاح مادرش از مادرش جدا شده باشید و یا مرده باشند. (نسفی)
وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ
و همینطور زنان پسران که از پشت خودتان هستند نیز بر شما حرام است. این قید برای این بود که در آن زمان عده ای را به فرزند خواندگی میگرفتند و این پسر خوانده را همانند پسر خود ارث میدادند و محرم میدانستند. (بحر العلوم)
وَأَن تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ
و حرام است بر شما در آن واحد دو خواهر را در عقد خود داشتن. (بحر العلوم)
إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ
و آنچه که گذشته است را ترک کن. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا
و الله متعال آمرزنده است آنچه را که در جاهلیت رخ داده است. (بحر العلوم)
مهربان است به آنچه بعد اسلام رخ میدهد، اگر که توبه کند. (بحر العلوم)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود