و قطعا تو اي محمد چنين خواهي يافت كه دشمنترين مردم بر افرادي كه ايمان آورده اند، يهود و مشركان هستند، و قطعا چنين خواهي يافت كه نزديكترين كفار از روي مهرباني و دوستي به افرادي كه ايمان آورده اند، كساني هستند كه خود را نصاري يعني پيروان مسيح ميدانند. اين محبت و در دوستي نزديك بودن از اين جهت است كه در بين مسيحيان، علما و زاهدان دير نشين هستند و ديگر اينكه آنان تكبر نميورزند.
مستندات
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا ۖ تو اي محمد خواهي يافت و يا اي تو كه صلاحيت خطاب در اين مورد را داري خواهي يافت.. (ابوسعود) وقتي يهود را بر مشركين در اين حكم تقديم ميكند نشان ميدهد كه دشمني يهود سختتر از دشمني مشركين. (ابوسعود) سخت دشمن بودن يهود بر مومنان ممكن است كه منظور بعضي از انان باشد و يا اينكه يهود زمان حضرت رسول الله ص باشد و يا اينكه منظور همه ي يهود باشند. (تاويلات اهل سنت)
علت سخت دشمني آنان ممكن است بخاطر اين باشد كه آنان انبيا را كشتند و تكذيب كردند و با رسول الله ص و مومنان به جنگ برخواستند و اينكه در مورد الله متعال سخني گفتند كه كسي بر آنان در اين قول سبقت نگرفته و قبل آنها نگفته است و آن نسبت فقر و بخل به الله متعال است. (تاويلات اهل سنت) رسول الله ص: يهودي با مسلماني خلوت نكند مگر اينكه در مورد قتل آن مسلمان با خودش سخن ميگويد. (مظهري)
و سبب در دوستي نزديك بودن مسيحيان از اين جهت است كه آنان مثل يهود انبيا را نكشتند و با رسول الله ص جنگ نكردند و در مذهب آنان جنگ و قتال نيست و در مورد الله متعال قول زشت نزدند بلكه بين آنان نرمي و رفق بود طوري كه اين نرمي و رفق بود كه باعث شد آنان براي احترام با حضرت عيسي وي را از درجه ي بندگي به درجه پرودگاري رساندند و كافر شدند والا انان كتب و انبيا، ايمان دارند. (تاويلات اهل سنت) منظور تمام مسيحيان نيستند چراكه آنان نيز مثل يهود به دنبال كشتن و غارت و اسير كردن مسلمانان و تخريب مساجد هستند بلكه منظور مسيحياني است كه مسلمان شده اند مثل نجاشي و امثال آنها. (مظهري) گفته شده است كه منظور تمام يهوديان و تمام مسيحيان هستند چراكه مسيحيان نرم قلبتر از يهود هستند و در ياري مشركان كمتر شركت كرده اند. (مظهري)
ذَٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا اين از نظر دوستي با مومنان، نصاري بودن از اين جهت است كه از آنان قسيسين هستند يعني علما و عابدان و رؤساي آنان هستند. (ابوسعود)
راغب: تقسس الشيئ: وقتي چيزي را پيگيري كند و شب آن را طلب كرده باشد. قسيس گفتن از اين جهت است كه چراكه آنان در طلب علم مبالغه ميكردند. (ابوسعود)
القَسّ: تتبع يك شيي و اينان نيز بخاطر دنبال كردن علم، قسيس ناميده شدند. (ابوسعود) قِس و قسيس كلمه اي رومي هستند. (ابوسعود)
گفته شده است: نصاري دين خود را فاسد كردند و فقط يك نفر از آنان باقي ماند كه اسمش قسيس بوده است كه وي دين خود را تغيير نداده بود پس هركس كه راه وي را برود به وي قسيس گفته ميشود. (ابوسعود) قس: رئيس نصاري در علم را گويند. (مظهري)
رُهبان جمع راهب، بعضي نيز رهبان را بر واحد و جمع به يك شكل اطلاق ميكنند. (ابوسعود)
راغب: رهبانيت: غلو در تحمل عبادت از روي ترس را گويند. (ابوسعود) در بين نصاري كه قسيس و رهبان هستند عده ي بسياري از آنان متصف به مودت مومنان بايد باشند والا اگر تعدادشان كم باشد اين تعداد كم دوستدار مومنان، در بين يهود نيز موجود است مثل عبدالله بن سلام و يارانش. (ابوسعود)
وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ و بخاطر اينكه انان از قبول حق، تكبر نميورزند. (ابوسعود)
در اين، دليل است بر اينكه تواضع روكردن به علم و عمل رويگرداني از شهوات، هرچند از كافر هم باشد، مورد پسند است. (ابوسعود) قتاده: در مورد مسيحياني نازل شده است كه قبل بعثت رسول الله ص نيز بر حق بودند و وقتي رسول الله ص مبعوثب شدند به ايشان ايمان آورده و ايشان را تصديق كردند پس الله متعال اين گروه را مورد ستايش و يادكرد نيك قرار داده است. (مظهري)
در دوستي نزديكتر بودن اينان به مومنان از اين جهت است كه وقتي آنچه بر رسول الله ص نازل شده بود را شنيدند، چشمان آنان از اشك پر شده و سرازير ميشود و اين اشك به جهت شناخت قسمتي از حق است و اگر تمام آن بشنود حالشان وصف نشدني خواهد بود، گويند: پروردگارا ما ايمان آورده ايم يعني باور كرده و اعتقاد پيدا كرده ايم به آنچه فرستاده اي پس از تو ميخواهيم كه ما را از زمره ي شاهدان قرار دهي. نكته: شاهدان كه ميگويد شهادتي است كه در وقت ايمان آوردن مطرح ميشود يعني از زمره ي گواهان به حقانيت رسول الله ص و آنچه بر وي نازل شده است و وقتي چنين شوند قطعا در قيامت نيز جزو شاهدان بر امتهاي ديگر و همراه انبيا و رسولان خواهند بود.
مستندات
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَى الرَّسُولِ
و ديگر سبب نزديك بودن در دوستي اين است كه آنان وقتي آنان قرآن را ميشنوند، چشمان آنها اشك ميريزد، و اين نرمي قلب آنان و شدت خشيت آنان و شتاب آنان در قبول حق را نشان ميدهد. (ابوسعود)
تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ
يعني چشمان آنان از اشك پر ميشود و ميريزد گفتن به جهت مبالغه است. (ابوسعود) اين گريه به جهت سرور دست يافتن به آنچه از صفات رسول الله ص و توصيف ايشان شنيده بودند و منتظر خروج ايشان بودند. (تاويلات اهل سنت)
احتمال اينكه اين اشك ريختن به جهت ناراحت شدن بر قومشان باشد كه با وجود رسيدن نشانه ها و علامتهاي نبوت رسول الله ص باز ايمان نياوردند. (تاويلات اهل سنت) مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ ۖ اين اشك ريختن به جهت شناخت بعضي از حق است. (ابوسعود) يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
از بيان اول سوال پيش آمد كه آنان حق را شنيدند چه گفتند: پس جواب سوال اين است كه آنان گفتند: ما به اين كه شنيديم و يا به آنچه نازل كردي ايمان آورديم. (ابوسعود) پس ما را از زمره ي كسانيكه به حق بودن قرآن شهادت داده اند قرار بده. (ابوسعود)
و از زمره ي شاهدان به نبوت رسول الله ص قرار ده. (ابوسعود)
و يا ما را همراه امت محمد از زمره ي شاهدان بر امتهاي ديگر قرار ده. (ابوسعود) اين گفتار آنان از اين جهت است كه در انجيل چنين آمده بود. (ابوسعود)
منظور همراه انبياء و رسولان است و يا همراه صحابه ي رسول الله ص است . هرد به يك معناست. (تاويلات اهل سنت)
روايت شده است: وقتي مهاجرين و مشركين در مجلس نجاشي حاضر شدند، نجاشي به جعفر بن ابي طالب گفت: آيا در كتاب شما از مريم ياد شده است؟ جعفر گفت: در كتاب ما سوره اي به نام مريم است و از اول سوره مريم تا { ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} [مريم: 34] قرائت كرد و سوره طه را تا {وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى} [طه: 9] قرائت كرد. در اينجا بود كه نجاشي به گريه افتاد و همينطور فرستادگان وي به نزد رسول الله ص چنين كردند. اين فرستادگان وي هفتاد نفر بودند و بر آنان سوره يس قرائت شده بود. (نسفي) گفته شده است كه در شان نجاشي نازل شده است. (تاويلات اهل سنت) گفته شده است كه در شان چهل مرد از نصاري كه بعضي از آنان از حبشه و بعضي از شام آمده بودند و وقتي قرآن را از رسول الله ص شنيدند گفتند به آنچه از سخن حضرت عيسي ميشنيديم، چقدر شبيه است پس گريه كردند و ايمان آوردند پس اين آيه نازل شد. آنچه اهميت دارد اين است كه آنان به قرآن رغبت داشتند و بر آن خوشحال بودند. (تاويلات اهل سنت)
و ما را چه شده است كه با وجود دلايل حقانيت دعوت محمد و قرآن،به الله يگانه ايمان نياوريم و به آنچه از حق آمده است كه محمد و قرآن و دين اسلام است، ايمان نياوريم و چه شده است كه ايمان نياوريم در حاليكه ما چشم اميد بسته ايم كه با ايمان آوردن، پروردگارمان ما را وارد بهشت كند و با صالحين همراه شويم.
مستندات
وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ
سوال انكاري است و دور دانستن انتفاي ايمان وقتي كه باعثه ي ايمان برپاست. (بيضاوي) و باعثه ي ايمان همان طمع در بودن از گروه صالحين است. (بيضاوي) يعني چه چيزي بر ما عارض شده و چيزي بر ما آمده است كه تصديق و اذعان به يگانگي الله نداشته باشيم و از عموم دلايل حق پيروي نكنيم . (فواتح الهيه) گويا جواب سوالي است يعني كسي به انها ميگويد چرا ايمان آورده ايد پس اينگونه جواب انان را ميدهد. (بيضاوي) يعني اگر به يگانگي الله ايمان نياوريم ما را چه حاصل؟ (بيضاوي) و يا به كتاب و پيامبر ايمان نياوريم؟ چراكه ايمان به اين دو ايمان حقيقي به يگانگي الله متعال است. (بيضاوي)
وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ
و به آنچه براي ما از حق آمده است. (نسفي)
منظور از حق محمد و قرآن است. (نسفي) وَنَطْمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
در حاليكه ما طمع داريم كه پرودگارمان ما را همراه صالحين بدارد. (بيضاوي)
طمع داريم كه همراه انبياء و مومنين ما را وارد بهشت كند. (نسفي)
چشم دوختيم به اينكه پروردگارمان ما را به لطفش به جايگاه پسنديده همراه صالحين، برساند. (فواتح الهيه) يعني چه چيزي بر ما حاصل شده است ايمان نياوريم در حاليكه ما چشم اميد دوخته ايم كه با صالحان همنيشن شويم. (ابوسعود) حسن: در حاليكه ميدانيم كه پروردگارمان ما را در صورت ايمان به بهشت داخل خواهد كرد. (تاويلات اهل سنت)
در نتيجه الله متعال بخاطر سخنشان كه از روي اعتقاد بود، آنان را پاداش بهشت و باغ و باغچه داد كه از زير آن نهرها جاري است در حاليكه جاودان در آن خواهند بود و اين پاداش كساني است كه آنطور كه بايد، ايمان آورده اند.
جزاي خير آنان در دنيا اينكه در قرآن آنان را به نيكي ياد شد و مورد ستايش قرار گرفتند پس تا روز قيامت از آنان ياد ميشود و آنان را مدح گفته ميشود و در آخرت نيز بهشت و نعمتهايش براي انان است. (تاويلات اهل سنت) بخاطر آنچه از روي اعتقاد گفتند و قول به معني اعتقاد نيز ميآيد. (ابوسعود)
فآتاهم الله نيز قرائت شده است. (ابوسعود) اين آيه نشان ميدهد كه اقرار زباني در كنار تصديق قلب جزو ايمان است همانطور كه مذهب فقها است. (نسفي) وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ
محسن: كسي است كه از گناهان دوري ميكند و جميع حسنات و خيرات را انجام ميدهد و تقي كسيكه از گناهان و بدي ها دوري ميكند. (تاويلات اهل سنت) يعني كسانيكه فكر و عمل را به نيكي بكار گرفتند. (ابوسعود)
و يا كسانيكه به احسان در امور عادت دارند. (ابوسعود)
و كسانيكه كفر ورزيدند چه يهودي و چه مسيحي و چه مشرك، و آيات و نشانه هاي ما را انكار كردند، آنان ملازمان آتش افروخته و سخت سوز هستند.
مستندات
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ در اين آيه عذاب و جزاي كسيكه بر كفر مداومت ورزد را اعلام كرد. (بحر العلوم) يعني كسيكه بر كفر و تكذيب بميرد. (بحر العلوم) كسانيكه كافر شده اند از يهود و مسيحي و مشرك. (قرطبي) جحيم: آتش سخت شعله ور. (بحر العلوم) جحيم اسم دركي از دركات جهنم است. (تاويلات اهل سنت) جحيم: قسمت بسيار آتش. (تاويلات اهل سنت) جحيم آتش سخت افروخته شده. (قرطبي)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد، بر خود حرام نگردانيد آن چيزهايي لذت بخشي را كه الله متعال بر شما حلال داشته است. و با تحريم حلال و حلال كردن حرام، از حدود الهي تجاوز نكنيد. قطعا الله متعال از حد گذرندگان را دوست ندارد. نكته: همانطور كه بارها بيان شد كه وقتي الله متعال بفرمايد كه دوست ندارد بدين معناست كه عذاب ميدهد.
يعني آنچه از حلال كه خوشتان ميآيد و از آن لذت ميبريد، خود را منع نكنيد انگار كه حرام است. (ابوسعود) و يا نگوييد كه فلان چيز را بر خود حرام گردانديم از جهت عزم بر ترك آن و از روي زهد و تقشف. (ابوسعود)
تقشف: ساده زيستي و ترك لذت بردني ها. (معجم الغني)
گويا كه وقتي كه مسيحيان بخاطر رهبانيتشان مورد مدح قرار گرفتند، مومنان ترغيب شدند كه زهد پيشه كنند پس اين آيه آمد تا در زهد افراط نكنيد. (ابوسعود) روايت شده است: وقتي رسول الله ص قيامت را توصيف كردند و در انذار از آن مبالغه كردند صحابه دلشان نرم شد و در خانه عثمان پسر مظعون جمع شدند و بر اين اتفاق كردند كه هميشه روزه باشند و لوازم خواب بر نگيرند و گوشت و پيه و چربي نخورند و با زنان همخوابي نكنند و ترك دنيا گويند و پلاس بپوشند و در زمين گشته و خود را اخته كنند. اين خبر به رسول الله ص رسيد. فرمودند: من به شما به اين امر نكردم بلكه نفس شما نيز بر شما حقي دارد پس روزه بگيريد و فطر كنيد و شب زنده داري كنيد و بخوابيد پس به تحقيق كه من ميخوابم و شب زنده داري ميكنم و روزه ميگيرم و ميخوابم و با زنان همخوابي ميكنم و گوشت و پيه ميخورم پس هركس از سنت من روي گرداني كند از من نيست. پس اين آيه نازل شد. (ابوسعود) روايت شده است كه به حسن بصري خبر دادند كه فلاني فالوذ، نميخورد و ميگويد كه نميتوانم شكر فالوذ خوري را بجاي بياورم. حسن به وي گفت: آيا آب خنك مينوشي؟ گفتند: آري مينوشد. حسن: پس وي جاهل به اين است كه شكر بجاي آوردن آب خنك از فالوذ خوردن، بزرگتر است. (نسفي) فالوذ: شيريني كه از آرد و آّب و عسل درست ميشده است و آن را همان پالوده و فالوذج و فالوده گويند كه نوع امروزي آن با نشاسته درست ميشود و در بعضي نيز از آرد و شير گفته اند. (دهخدا و صحاح و غني)
وَلَا تَعْتَدُوا ۚ و از حلال به حرام تجاوز نكنيد. (ابوسعود) و يا در تناول طيبات، اسراف نكنيد. (ابوسعود) و يا با تحريم حلال، تجاوز نكنيد. (ابوسعود) إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ علت عدم تجاوز و عدم اعتداء است. (ابوسعود)
بخوريد از حلال آنچه الله متعال به شما روزي داده است و خودتان كسب كرده ايد و از الله متعال كه شما به وي تعالي ايمان و باور داريد، پروا كنيد و مواظب باشيد كه از خودتان حرام و حلال درست نكنيد.
يعني بخوريد از آنچه كه الله متعال بر شما حلال داشته و آنچه كه از آن لذت ميبريد از آنچه كه الله متعال به شما روزي داده است. (بيضاوي) از حلال آنچه الله متعال به شما روزي داده است، بخوريد. (ابوسعود) طيب يعني آنچه با زور بازوي خود به دست آورده ايد در حدي كه مزاجتان درست شود و بر انجام فرايض و اجتناب از نواهي قدرت پيدا كنيد. (فواتح الهيه) منظور از اكل در اينجا نفع بردن و لذت بردن از چيزهاي حلال است چه خوردني باشد و چه پوشيدني و چه سوار شدني باشد و ذكر اكل ؛خوردن؛ از بزرگترين مقاصد است. (قرطبي)
چراكه ايمان به الله متعال باعث پروا از وي تعالي در آنچه كه امر و نهي كرده، ميشود. (نسفي) آنچه كه الله متعال بر شما حلال كرده است را حرام نگردانيد. (بحر العلوم) اگر الله متعال را تصديق و باور ميكنيد پس حلالش را حلال و حرامش را حرام بدانيد. (بحر العلوم)
الله متعال شما را مورد باز خواست قرار نميدهد در لغو از قسم يعني در آنچه كه فكرتان اين بود كه راست ميگوييد و ليكن در مورد آنچه كه بر آن قسم ياد ميكنيد و عقد قسم صورت ميدهيد، شما را بازخواست خواهد كرد. اگر قسم خورديد و شكستيد، پس كفاره ي آن اين است كه به ده مسكين، غذا بدهيد غذايي از ميانه ي آنچه به خانواده ي خود ميدهيد و يا لباس ده مسكين را بدهيد و يا برده اي آزاد كنيد. اگر كسي اين موارد را نيافت بر وي واجب است كه بعنوا كفارت سه روز روزه بگيرد. اين كفاره ي قسمتان است وقتي كه قسم خورديد و نگه نداشتيد. حرمت قسم نگه داريد و آن را كوچك نشماريد اول به اينكه هر جاي و براي هرچيزي قسم نخوريد و اگر قسم ياد كرديد، بر آن تا جاييكه ميشود، پايبند باشيد و اگر شكستيد، كفاره بدهيد. همانطور كه قسم و احكام ان را بيان كرديم، الله متعال براي شما امر و نهي اش را بيان ميكند تا باشد كه بخاطر احكامي كه بيان ميكند و در ان براي شما نعمت و راحتي و راه خروج است، شكر گزار باشيد.
وقتي كه حلال خدا از خوردني ها و نكاح و پوشيدني ها بر خود حرام كردند بر آن قسم خورده اند. پس الله متعال اين آيه را نازل كرد. (احكام جصاص)
لغو در قسم يعني قسمي كه بر ان حكمي مترتب نميشود. (ابوسعود)
عكرمه از ابن عباس: لغو يمين اينكه طرف مطمئن است كه هماني است كه ميگويد و بر آن قسم ميخورد در حاليكه حقيقت چيزي ديگر است. (احكام جصاص) قسمي نزد ما احناف لغو است كه بر امري در گذشته قسم ياد كند به اين گمان كه آنچه وي فكر ميكند، حقيقت بوده است درحاليكه حقيقت خلاف آن بوده است. (احكام جصاص)
وقتي الله متعال قسم معقود را بر قسم لغو عطف كرد و حكم آن را جدا بيان كرد، آشكار ميشود كه معني لغو چيزي غير از قسم منعقد است والا بر آن عطف نميكرد و بين اين دو فرق نميگذاشت كه در اولي يعني لغو مؤاخذه نيست و در دومي مؤاخذه است. (احكام جصاص) دليل ديگر اينكه وقتي قسم لغو حكم ندارد و معقوده حكم دارد پس نميتواند كه لغو قسمي از منعقد باشد. (احكام جصاص) پس معني لغو هماني است كه حضرات عايشه و ابن عباس ميگويد كه لغو ان است كه بر گذشته به گمان اينكه قسم خورنده فكر ميكند همان است ولي در حقيقت همان نبوده است. (احكام جصاص) قسم به دو قسم تقسيم ميشود: يكي بر گذشته كه به لغو و غموس تقسيم ميشود و در هردو كفارت نيست و دومي منعقد كه براي آينده است قسم ياد ميكند كه كاري انجام دهدو يا انجام ندهد، و كفارت فقط در اين يكي است اگر قسمش را بشكند. الله متعال هر سه ي اين قسم ها را در قرآن ذكر كرده است لغو و منعقد را در اين سوره و الله اعلم غموس را در سوره ي بقره در آيه ي {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ} [البقرة: 225] فرموده است. چراكه غموس هماني است كه بخاطر كسب قلبش مورد مؤاخذه قرار ميگيرد و مؤاخذه ي آن گناهكار شدن و عذاب در آخرت است نه كفارت چراكه كفارت در كسب قلب نيامده است. و منظور از كسب قلب، دروغ گو بودن در قسمش است. و ذكر مؤاخذه بعد ذكر عدم مؤاخذه در لغو ، نشان ميدهد كه در لغو قصد دروغ گفتن نداشته است. (احكام جصاص)
رسول الله ص فرموده اند: هركس قسم دروغ و فاجري بخورد تا بوسيله ي آن مالي به دست بياورد وي با الله متعال ملاقات خواهد كرد در حاليكه الله متعال بر وي غضبناك است. در اين حديث نيز كفارت براي قسم دروغ ذكر نشده است. (احكام جصاص)
الله متعال در آيه ي چنين فرموده است: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ} [آل عمران: 77] و در اين آيه كفارت را ذكر نكرده است وفقط عذاب اخروي را ذكر كرده است و ما حق نداريم به نظر خودمان به آن كفارت اضافه كنيم مگر اينكه نصي مثل خود آن باشد كه در اين مورد وجود ندارد. (احكام جصاص) ديگر اينكه در مورد منعقد فرموده است كه وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ ۚ يعني قسم خود را حفظ كنيد و اين حفظ و محافظت از قسم در مورد قسم براي آينده خواهد بود نه براي چيزي كه در گذشته اتفاق افتاده قسم بخوري بعد به شما بگويند كه آن را حفظ كن چراكه براي قسم بر گذشته فقط يك راه وجود دارد راست است يا دروغ و حفظ كردني نيست. (احكام جصاص)
ۖ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ حضرت علي: غدا و عشا دادن است. (بحر العلوم) غدا: غذايي كه از وقت فجر صادق تا ظهر صرف ميشود. (فتح باب العنايه) عشا: غذايي كه از نيمروز تا نصف شب صرف ميشود. (فتح باب العنايه)
از حضرت عمر و علي: براي هر مسكين مقدار نصف صاع از گندم بدهد. (بحرالعلوم)
از غذاي ميانه اي كه به خانواده ي خودتان ميدهيد. (ابوسعود) أَوْ كِسْوَتُهُمْ
و يا لباسي كه عامه ي بدن را بپوشاند. (مختصر النقايه)
مجاهد: كمترين آن يك ثوب يعني يك لباس است. (بحر العلوم) حسن: دو لباس سفيد است. (بحر العلوم)
و آن لباسي است كه عورت را بپوشاند. (ابوسعود) گفته شده است: لباس كامل از پيراهن و شلوار و رداء. (ابوسعود)
أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ۖ بنده آزاد كردن و در اين آزاد كردن مومن بودن بنده شرط نيست. (بحر العلوم) فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ۚ
اگر آزاد كردن بنده و اطعام و يا پوشاندن ده مسكين را نيافت پس بر وي واجب است كه سه روز روزه بگيرد. (بحر العلوم) در قرائت ابن مسعود صيام متتابعات آمده است يعني اين سه روز پي هم باشند. (بحر العلوم)
اين طعام دادن و لباس دادن و بنده آزاد كردن و روزه گرفتن، كفاره ي قسم شماست وقتي كه آن را شكستيد. (بحر العلوم)
وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ ۚ
پس هركس بداند كه بر چه قسم خورده است و اگر حانث شد، كفاره دهد. (بحر العلوم) يعني در قسم خوردن تنگ نظر باشيد و آن را هرجا بكار نبريد. (ابوسعود) يعني تا جاييكه ميتوانيد در قسم خود بمانيد و نشكنيد و اگر حانث شديد كفاره بدهيد. (ابوسعود) يعني بدانيد بر چه قسم خورده ايد و در حق قسم بي مبالاتي نكنيد. (ابوسعود)
يعني الله متعال اينچنين امر و نهيش را بيان ميكند. (بحر العلوم) تا سپاس گزار چنين پروردگاري باشيد كه براي شما راه برون رفتي از قسمتان گذاشته است. (بحر العلوم) نعمت خدا را در انچه كه به شما ميآموزد و در آنچه كه براي شما راه خروج را تسهيل ميكند. (ابوسعود) كفاره در لغت به معني پوشاندن است يعني كفاره گناه وي را ميپوشاند. (بحر العلوم)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد، اين است غير اين نيست كه خمر (مي) و قمار و بتان وسنگهاي مورد تقديس و تيرهاي قمار و تيرهاييكه براي تعيين تقديرتان استفاده ميكنيد، اينها پليد و ناپاك هستند و از عمل و تزيين شيطان هستند پس شما از همه ي اين امور دوري كنيد و ترك كنيد، باشد كه با اين ترك مورد نجات قرار گيريد و مشمول رحمت الهي گرديد.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ
آيه در شان سعد پسر ابي وقاص نازل شده است چراكه صحابه خمر خواري ميكردند و آن براي آنان حلال بود و در حين خمرخواري بين سعد و يك انصاري، افتخار به نسب اتفاق افتاد و كار به دعوي كشيد و سر سعد شكست. حضرت عمر چنين دعا كرد: پروردگارا براي ما حكمت را در مورد خمر به ما نشان بده چراكه اين خمر تلف كننده ي مال است و عقل بَر است. پس آيه يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ [البقرة: 219] نازل شد و حضرت عمر باز دعا كرد: پروردگار براي ما حكم خمر را بياني كافي وشافي بفرما پس اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
وَالْمَيْسِرُ
از مجاهد وسعيد بن جبير والشعبي از همه آنها آمده است: ميسر تمام قمارها را شامل ميشود حتي گردويي كه كودكان با آن بازي ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
اهل علم بر اين اجماع دارند كه قمار حرام است. (تاويلات اهل سنت)
در مورد اسب و دويدن و مانند آن اگر شركت كننده چند نفر باشند و يكي از آنها در صورت يك شدن بگيرد و اگر مغلوب شود چيزي ندهد، اين نوع مسابقه درست است يعني بقيه مبلغي ميگذارند و يك نفر چيزي پرداخت نميكند و اگر برد، مبلغ را برنده ميشود و مغلوب شد چيزي نميدهد. (تاويلات اهل سنت با توضيح اضافه)
وَالْأَنصَابُ
سنگها و بتاني كه آن را نصب ميكردند و آن را عبادت ميكردند و پاي آن قرباني ميكردند. (تاويلات اهل سنت)
وَالْأَزْلَامُ
تيرهايي كه بدان تفأل و تطير ميكردند يعني فال ميگرفتند. (تاويلات اهل سنت)
رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ
همه ي آنچه شمرديم، پليدي است و از عمل شيطان است. (تاويلات اهل سنت) رجس يعني ناپاكي كه عقول از ان نفرت دارد. (ابوسعود) شيطان حقيقتا اينكار را نميكند ولي چون به انجام آن فرا ميخواند، و براي مردم زيبا نشان ميدهد، به شيطان نسبت داده ميشود. (تاويلات اهل سنت)
يعني حرام است و از تزيين شيطان است. (بحر العلوم) فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
از رجس و يا از آنچه ذكر شد، اجتناب كنيد در حاليكه اميد نجات داريد. (ابوسعود)
يعني با اجتناب از ان نجات وفلاح يابيد. (ابوسعود)
در اين آيه حرام بودن خمر (مي) و ميسر را به انواع موكدات مورد تاكيد قرار داد چراكه آيه را با كلمه ي حصر انما شروع كرد و خمر و ميسر را با بتان و ازلام يكجا ذكر كرد و رجس و پليد ناميده شدند و از عمل شيطان شمرده شدند. اين براي آگاهي دادن اين مطلب بود كه اين امور شر محض و شر خالص هستند و امر به اجتناب از آنها كرد و اين اجتناب از اين امور را راه اميدي براي فلاح و نجات قرار داد پس ارتكاب خمر خواري و قمار بازي، زيانكاري و نابودي و هلاك است. (ابوسعود)
خمر خواري را ترك كنيد. (بحر العلوم)
يعني از آنچه ذكر كرديم و نهي كرديم اجتناب كنيد. (بحر العلوم)
اين است غير اين نيست كه شيطان هدفش از مي خواري وقمار اين استكه ميخواهد شما را به دشمني و كينه بين خودتان وادار كند و ديگر اينكه ميخواهد كه از ياد الله و عبادت و اطاعت الله باز بمانيد و خصوصا از نماز بماند. حال كه وضعيت مي خواري و قمار را به شما گفتيم آيا از اين كار دست ميكشيد؟ چيزي نمانده است كه بخواهيد بر آن بمانيد.
الف: دشمني و كينه بين صاحبان و ملازمان مي و قمار. ب: جلوگيري از ياد الله و رعايت اوقات نماز . با وجود اينكه نماز نيز ذكر است بخاطر زيادت درجه اش آن را جدا آورد و فرمود خصوصا از نماز باز ميدارد. (نسفي)
اول مي و قمار را همراه ازلام و انصاب ذكر كرد و بعد فقط مي و قمار را آورد از اين جهت است كه مخاطب آيه مومنان هستند و براي نهي از مي خواري و قمار بوده است و ذكر ازلام و انصاب به جهت تاكيد بر حرام بودن مي و قمار بوده و يادآوري اين مطلب است كه همه ي اين كارها از اعمال مشركين است.(نسفي)
رسول الله ص: مي خوار همانند بت پرست است. (بيضاوي)
اشاره به مفاسد دنيوي مي و قمار است. (ابوسعود)
قتاده: در جاهليت اينگونه بود كه با اهل و مال خود قمار ميكرد و وقتي انها را ميباخت، ناراحت و بي خانواده و بي مال ميماند و بر همبازي هاي خود كينه ميگرفت. (مظهري)
از طاعت و عبادت الله متعال و از نماز چراكه در وقت نماز مست بودن از نماز منع شده بودند. (بحر العلوم) ديگر اينكه وقتي كسي مست باشد، نه طاعت ميفهمد و نه نماز ميفهمد. (بحر العلوم)
اشاره به مفاسد ديني اين دو است. (ابوسعود) فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ
دست از مي خواري برداريد. در اين وقت بود كه حضرت عمر گفت: قطعا از آن دست كشيده ايم.(بحر العلوم) وقتي براي شما باعثه هاي ترك اين دو را بيان كرديم آيا از اين كار دست ميكشيد ؟ و يا اينكه به آن ادامه ميدهيد انگار كه شما را موعظه و نصيحتي نرسيده است؟ (نسفي) يعني ديگر عذري نمانده است پس دست بكشيد. (ابوسعود)
و از الله متعال اطاعت كنيد و از رسولش اطاعت كنيد در آنچه كه به آن امر ميكند و در آنچه كه از نهي ميكند و بر حالت هشدار باشيد. پس اگر از اطاعت الله و رسولش رويگردان شديد، بدانيد كه آنچه وظيفه ي رسولش است اين است كه احكام و فرمان الهي را رسا بيان كند و به شما برساند و رسول الله ص نيز اينكار را به بالاترين حد آن رسانده است پس اين خودتان هستيد كه در مورد آينده و قيامت خود تصميم ميگيريد كه به بهشت برويد و يا به جهنم.
مستندات
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ
در دست كشيدن از خمر و قمار و ديگر منهيات و در بجاي آوردن واجبات شرعي از الله متعال و رسولش اطاعت كنيد. (مظهري)
وَاحْذَرُوا ۚ
و از مخالفت با اين دو بپرهيزيد. (مظهري) هوشيار و ملاحظه كار باشيد، چراكه اينكار باعث ميشود كه از هر گناهي پروا كنيد و بر هر عمل خيري عامل باشيد. (نسفي)
اگر از الله و رسولش نافرماني كنيد، پس بدانيد كه آنچه بر عهده ي رسولمان است، رساندن پيام به طور رسا است و آن روگرداني شما، ضررش به خودتان ميرسد و به رسولش ضرري نميرساند. (مظهري) رسول الله ص: هركس خمرخواري كند، چهل روز نمازش قبول كرده نشود. اگر توبه كند، الله نيز توبه وي بپذيرد واگر بار چهارم اينكار را تكرار كند ديگر توبه اش را نميپذيرد و از نهر خبال در جهنم به وي نوشانده ميشود. (مظهري)
بر كسانيكه ايمان آورده اند و عمل صالح شرعي انجام داده اند، گناهي نيست در آنچه كه قبل تحريم چيزي، آن را انجام داده اند، وقتي كه اين افراد از آن بعد تحريم پروا كنند و بر ايمان خود ثابت بمانند و به عمل صالح مداومت ورزند و بعد از بقيه ي حرامها نيز دوري كنند و بعد بر آنچه حرام شده، به حرام بودنش ايمان اورند و بعد از الله پروا كنند و به مردم نيكي كنند، و الله متعال نيكي كنندگان را دوست دارد. نكته: هر بار كه حكمي ميآمد، به آنچه بايد ايمان داشته باشيم اضافه ميشد پس هربار ايمان را تكرار ميكند تا ما را متوجه سازد كه به هر حكم قطعي كه وارد ميشود بايد ايمان آورد و ايمان تجزيه پذير نيست.
مستندات
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا يعني در مورد مي خواري كه قبل تحريم انجام داده اند. (بحر العلوم)
يعني گناه و حرجي نيست بر آنچه كه قبل تناول كرده و نوشيده اند. (ابوسعود) وقتي آيه ي تحريم خمر و ميسر نازل شد، حُيي بن اخطب گفت: حال مسلماناني كه قبل تحريم مي خواري كرده و مرده اند چه ميشود؟ با اين سخن بر صحابه ايراد ميگرفت و صحابه در اين مورد از رسول الله ص پرسيدند و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم) گفته ميشود كه بعضي از صحابه در وقت نزول تحريم خمر در سفر بودند و مي خواري كرده بودند چراكه از تحريم آن خبر نداشتند و وقتي برگشتند و خبر دار شدند از حكم كرده ي خود پرسيدند و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
إِذَا مَا اتَّقَوا
وقتي از شرك پروا كنند. (بحر العلوم) اين تقوي پيشه كردن از آنچه در گذشته انجام شده است. (احكام جصاص) وقتي در خوردن از آنچه حرام شده دوري كنند. (ابوسعود)
وَّآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
و يگانگي الله را و قرآن را تصديق كنند. (بحر العلوم)
و بر ايمان و عمل صالح مداومت ورزند. (ابوسعود) ثُمَّ اتَّقَوا
بعد از گناهان پروا كنند. (بحر العلوم) اين تقوي پيشه كردن در زمان آينده است. يعني ميخواري نكنند. (احكام جصاص) دوري كنند از انچه كه از اين به بعد حرام شده است در حاليكه در گذشته مباح بوده است. (ابوسعود)
وَّآمَنُوا و بعد تحريم، حرام بودن آن را تصديق كنند. (بحر العلوم) به تحريم آن ايمان آورده اند. (ابوسعود) ثُمَّ اتَّقَوا وَّأَحْسَنُوا ۗ
اين تقوي پيشه كردن از ظلم به بندگان و در احسان به مردم است. (احكام جصاص)
و عمل نيك و زيبا كه مشتمل بر تمام اعمال قلبي و قالبي است را انجام دهند. (ابوسعود) تقوي در هر بار در اين آيه به معنايي آمده است: اولي تقوي دروني خودش و تقواي دوم بين خودش و الله متعال و سومي تقواي بين خودش و مردم است براي همين در بعد تقواي سوم، احسان را ذكر كرده است. (ابوسعود) وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
نيكي كنندگان در افعالشان را دوست دارد. (بحر العلوم) يعني بر مسلمانان در آنچه قبل تحريم نوشيده اند گناهي نيست اگر بعد تحريمش از آن اجتناب كنند. (بحر العلوم) معني آيه : يعني اگر از محرمات دوري كنند و بر ايمان و عمل صالح استمرار ورزند و در طاعت الله و مراعات امر و نهي وي تعالي باشند طوريكه هر وقت بر آنان چيزي حرام گشت از آن دوري كنند در اينصورت بر آنان در مورد آنچه قبل تحريم خورده اند، گناهي نيست چراكه قبل تحريم مباح بوده اند. (ابوسعود) عطاء بن سائب از ابو عبدالرحمن سلمي: عده اي در شام مي خواري كردند و حضرت معاويه بر شام حاكم بود و اين عده گفتند كه مي خواري براي ما حلال است و آيه را تاويل كردند. حضرت معاويه نيز اين مطلب را به حضرت عمر نوشت . حضرت عمر نوشت كه اين عده را پيش من بفرست قبل اينكه سمت تو را فاسد كنند. وقتي پيش حضرت عمر آمدند. حضرت عمر صحابه را جمع كرد و از آنان نظر خواست. صحابه گفتن: بر الله متعال دروغ بر بسته اند و در دين امري را قانوني كرده اند كه اجازه داده نشده است پس گردن آنان را بزن. حضرت علي نيز ساكت بود. حضرت عمر گفت: يا علي نظر تو چيست؟ حضرت علي گفت: نظر من اين است كه از آنان توبه خواسته شود اگر توبه كردند، هشتاد تازيانه بزن و اگر توبه نكردند پس گردنشان را بزن. حضرت عمر از انان توبه خواست و آنان توبه كردند و آنان را هشتاد تازيانه زد و رهايشان كرد. (بحر العلوم)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد قسم كه الله متعال شما را با چيزي از شكار مورد امتحان قرار خواهد داد آن شكاري كه بي و با سلاح و وسيله شكار ميكنيد تا بدين وسيله آنچه در علم ازلي ميداند را در عيان نيز آشكار كند كه چه كسي از الله متعال هرچند غيب باشد، ميترسد. پس هركس از نهي الهي تجاوز كند بعد اينكه نهي وارد شد، براي وي عذابي بس دردناك است.
در سال حديبيه كه مسلمانان براي انجام عمره احرام بسته بودند، صيد نزد آنان بسيار شد و به محل اطراق آنان نيز آمده بودند و ميشد كه صيد را با دست و با نيزه آن را گرفت، اين آيه نازل شد. (نسفي) الله متعال امتحان ميكند تا آنچه از بنده اش ميداند را آشكار گرداند. (نسفي)
بِشَيْءٍ مِّنَ الصَّيْدِ با منع شكار بعضي از حيوانات شكار شونده. (نسفي)
با چيزي از صيد يعني اين امتحاني كوچك است و از امتحانات بزرگي كه قدمها را درهم شكند نيست پس كسي كه نتواند در اين امتحان ثابت قدم باشد، با امتحانات بزرگ چه خواهد كرد. (بيضاوي)
تا الله بداند آنكه را كه مطيع است را با امتناع وي از شكار صيد. همانطور كه قبل اين نيز ميدانست كه چه كسي مطيع است. و اين عمل براي ثواب دادن به مطيع است نه براي علم به آن. (نسفي) تا بين كسيكه غايبانه از عذاب الهي بخاطر قوت ايمانش ميترسد و كسيكه ضعف ايمان دارد را متمايز گرداند. (بيضاوي) بعضي گفته اند: آنچه دست بدان ميرسد منظور تخم شكار است. (تاويلات اهل سنت) آنچه بدون سلاح و آنچه با سلاح گرفته ميشود. (تاويلات اهل سنت)
يعني كسانيكه وقتي از مردم غايب هستند نيز از الله متعال ميترسند. (تاويلات اهل سنت) فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ كسي بعد اين امتحان شكار كند، براي وي عذابي دردناك است. (نسفي)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد، صيد را نكشيد در حاليكه شما در احرام حج يا عمره هستيد و يا نكشيد صيد را در حرم و كسيكه صيد را در اين حالت عمدي بكشد پس بر وي است جزاي آنچه كشته است از حيوانات اهلي بجاي آن ذبح كند و در اين مورد دو شخص مسلمان عادل حكم به قيمت آن صيد كند و اين هدي يعني حيوان براي ذبح بايد كه در مكه يعني حرم باشد و به قيمت آن كفارتش طعام مسكين دادن است به هر مسكين به مقدار نصف صاع از گندم و يا معادل آن روزه بگيرد. اين حكم و جزاي براي اين است كه مكافات عملش را بچشد . الله متعال از آنچه قبل اين حكم آمده است، گذشت كرده است. و هركس بعد تحريم به كشتن صيد ادامه دهد الله متعال از وي انتقام ميگيرد و الله متعال غالبي است كه صاحب انتقام است.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ اي كساني كه ايمان آورده ايد، در حالت احرام شكار نكنيد. (ابوسعود) وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۚ در حاليكه شما محرم هستيد. (بحر العلوم) و يا در حاليكه در حرم هستيد. (بحر العلوم)
از رسول الله ص ثابت است كه از صيد حرم نهي كرده اند چه شكارچي حلالي و چه محرم باشد. (احكام جصاص) پس معني آيه همين ميشود كه منظور صيد حرم را حرام كرده است. (احكام جصاص)
شكار محرم را الله متعال مقتول ناميده است يعني اينكه شكارش مردار است و خورنش جائز نيست و ذبح شده حساب نميشود. (احكام جصاص) وَمَن قَتَلَهُ مِنكُم مُّتَعَمِّدًا
ابن جريج از عطا در مورد قتل صيد از روي خطا پرسيدم و وي جواب داد: غرامت دهد و با اينكار حرمات الهي تعظيم كرده ميشود و سنت نيز بر اين بوده است. (بحر العلوم)
از حسن و از مجاهد و ابراهيم نخعي: در عمد و خطاي ان جزا است. (بحر العلوم) فائده ي ذكر به عمد بودن با اينكه در عمد و غير عمد، جزا واجب ميشود، اين است كه انتقام الله متعال بر كشنده ي صيد از روي عمد است و بر قتل خطا اين جزا نيست. (احكام جصاص) فَجَزَاءٌ مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ
پس بر وي فديه مثل آنچه كشته، است. (بحر العلوم) يعني بر وي جزاي حيواني كه كشته است پس به قيمت آن حيواني اهل بخرد و ذبح كند. (بحر العلوم)
يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ دو مرد مسلمان عدل در مورد قيمت مقتول نظر بدهند. (بحر العلوم) هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ
با قيمت آن هدي بخرد و در مكه ذبح كند و گوشت آن را به فقرا صدقه بدهد. (بحر العلوم)
أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ
و يا اگر خواست با قيمت آن طعام بخرد و به هر مسكيني نصف صاع از گندم صدقه بدهد. (بحر العلوم)
أَوْ عَدْلُ ذَٰلِكَ صِيَامًا
و يا معادل آن براي هر نصف صاع گندم، يك روز روزه بگيرد. (بحر العلوم) ابن عباس: قيمت گزاري حيوان كشته شده از اين جهت است تا بين اين سه نوع جزا هركدام را خواست ادا كند. (بحر العلوم)
لِّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ ۗ
تا عقوبت گناهش را بچشد و از قتل صيد امتناع كند. (بحر العلوم)
عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ ۚ
آنچه را كه قبل تحريم گذشته است را بخشيده است. (بحر العلوم)
وَمَنْ عَادَ فَيَنتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ ۗ
و كسي را كه بعد تحريم به كشتن برگردد را عذاب خواهد داد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انتِقَامٍ
غالب بر همه چيز است كه بر وي غلبه كننده اي نيست. (ابوسعود) از كسانيكه بر گناه اصرار ميورزند و از حدود شرعي تجاوز ميكنند، انتقام گيرنده است. (ابوسعود) انتقام گيرنده است از اهل گناه كه بعد تحريم صيد ميكنند. (بحر العلوم) يعني هركس از روي حلال دانستن و يا سبك شمردن حكم الهي اينكار را انجام دهد پس هركس نافرماني كند را عذاب ميدهد. (بحر العلوم)
و براي شما محرمان حلال شده است شكار كردن صيد آب زي چه خوردني و چه غير خوردني باشد و همينطور خوردن از آن خوردني هاي آن نيز بر شما كه مقيم هستيد و همينطور براي شما كه مسافر باشيد و حرام شده است شكار خشكي و حيوانات غير آب زي، و اين حكم مادامي است كه شما محرم باشيد و يا در حرم باشيد و بترسيد و پروا كنيد از الله كه به وي جمع شدن شماست نه به غير وي .
مستندات
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ
خطاب به محرمان است يعني بر شما حلال است صيد آنچه از آب صيد ميشود. (ابوسعود) منظور هرچيزي است كه در آب زندگي ميكند چه در دريا و چه در نهر و چه در حوض باشد و چه ماكول و چه غير ماكول باشد. (ابوسعود)
وَطَعَامُهُ و طعام يعني خوردني آن نيز حلال است. (ابوسعود)
يعني بر شما تعرض به همه ي جانوران آب زي است چه خوردني و چه غير آن و از آن استفاده كردن و از خوردني آن كه ماهي است، بر شما حلال است. (ابوسعود) گفته شده است: صيد آنچه صيد كرده شود و طعامش آنچه دريا به بيرون اندازد و يا از آن جاري و روان شده است. (ابوسعود)
مَتَاعًا لَّكُمْ اين حلاليت براي اين است كه از نفع برده و از آن برخوردار باشيد و از آن به صورت تازه مقيمان بخورند. (ابوسعود) وَلِلسَّيَّارَةِ ۖ
و براي مسافران كه آن را به صورت خشك شده براي خود توشه گيرند. (ابوسعود)
صيد خشكي يعني حيواني كه در خشكي متولد ميشود حرام است هرچند در آب زندگي كند. (ابوسعود)
ماداميكه محرم باشيد. (ابوسعود)
يعني آنچه محرم شكار ميكند و يا در شكار آن دخالتي داشته باشد. (ابوسعود) از أبو هريرة وعطاءٍ ومجاهدٍ وسعيدِ بنِ جُبير: اگر حلالي صيد كند و محرم به آن اشاره يا راهنمايي نكرده باشد، براي محرم خوردن از اين صيد حلال است. (ابوسعود) از جابر: ابوقتاده حمار وحشي شكار كرد در حاليكه وي حلالي بود و ما محرم پس ما و رسول الله ص از آن خورديم. (تاويلات اهل سنت)
در آيه ي قبل فرمود كه در حالت احرام صيد را نكشيد و اين شامل خوردني و غير خوردني ميشود و در اينجا نيز منظور همان شكار نكردن است نه اينكه از صيد حلالي خورده نشود. (تاويلات اهل سنت) وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
و بترسيد و پروا كنيد از آنچه شما را از نهي شده است. (ابوسعود) از تمامي گناهان پروا كنيد. (ابوسعود) آن الله كه به وي محشور و جمع كرده ميشويد نه كسي ديگر از اينكه به سرتان بزند كه با پناه بردن به وي بتوانيد از الله متعال خلاص شويد. (ابوسعود) در نتيجه شما را بر اساس عمل كردتان جزا خواهد خير باشد جزاي خير و اگر شر باشد جزاي شر دهد. (تاويلات اهل سنت) بازگشت شما به حكم وي است. (تاويلات اهل سنت)
الله متعال كعبه محترم و معظم را باعث انتظام امور مردم قرار داد و همينطور ماههاي حرام را نيز و همينطور هدي و قلائد را چنين قرار داد. اين گرداندن و اين اخباري كه تا بدينجا بيان شد تا بدانيد كه الله به آنچه كه در آسمانها و زمين است، را ميداند و تا بدانيد كه الله متعال به همه چيز داناست پس قطعا تمام احكامش بر اساس حكمت است.
مستندات
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ به كعبه بخاطر مربع بودنش اطلاق شده است. (مظهري)
بعضي نيز بخاطر تك خانه بودن در يكجا گفته شده است. (مظهري) گفته شده است: بخاطر ارتفاعش از زمين كعبه گفته شده است. (مظهري)
البيت الحرام عطف بيان به جهت مدح كعبه است. (مظهري)
و يا مفعول ثاني جعل است يعني الله متعال كعبه را حرام و مورد تعظيم گردانده است. (مظهري) رسول الله ص: الله متعال كعبه را در روز خلق آسمانها و زمين حرم گردانده است. (مظهري)
قِيَامًا لِّلنَّاسِ
يعني كعبه را باعث استواري دين و دنياي مردم گردانده است به اين جهت كه در دين حج و مناسك با آن انتظام مييابد و دنيا بدين خاطر كه در آنجا از غارت در امان هستند و در حرم كسي به آنها تعرض نميكند. (مظهري) باعث بهبود معاش و معادشان گرداند. (بيضاوي) باعث صلاح و قوام مردم گرداندن از اين جهت است كه الله متعال انسان را به صفت آدميت كه عبارت از حسادت و كينه و رقابت و بر سلب و غارت آفريده است حال در اينجا مانعي لازم است كه مردم به سبب آن به همديگر تعرض نكنند و زندگي ادامه پيدا كند. از اين جهت بر روي زمين خليفه هايي گذاشت و امور آنان را به يك نفر سپرد تا آنان را از تنازع بازدارد و بر انس و الفت با يكديگر وادار كند و ظلم ظالم را بردارد و به مظلوم حقش را ادا كند. (قرطبي) به اينكه مناسك حج باعث شد كه دره اي بي زراعت آباد شود والا كسي در آنجا ساكن نميشد و داع را در آن مقبول و ثواب عبادات را در آن دوچندان گرداند تا مردم به آن رغبت پيدا كنند. (منير زحيلي)
وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ۚ و ماههاي حرام يعني ذوالقعده و ذو الحجه و محرم و رجب را نيز براي استواري انسانها قرار داد به اينكه مردم در اين ماهها در امان هستند. (مظهري) ميتواند كه منظور ماه ذوالحجه باشد كه حج در آن ادا ميشود و آن را نزد الله شاني عظيم است. (نسفي)
و هدي و قلائد يعني حيواناتي كه به مكه هديه ميشدند و حجاج همراه خود ميآوردند نيز باعث قوام و استواري انسانها است چراكه با ديدن هدي و قلائد به نزد آنان از غارت در امان ميماندند. (مظهري)
اين باعث قوام گرداندن و يا اين امر به حفظ حرمت احرام و يا اين اخبار غيبي و كشف اسرار كه از اول سوره تا اينجا گفته است براي اين است كه بدانيد ... (مظهري) چراكه وضع احكامي كه باعث دفع شر قبل وقوع آن ميشود و جلب منافع ميشود، دليل حكمت قانون گذار است و دليل كمال علمش است و همينطور خبر دادن از غيب نيز دليل علم كامل و شامل وي است. (مظهري) تا بدانيد كه الله متعال مصالح آنچه در آسمانها و زمين است، را ميداند. چگونه چنين نباشد در حاليكه وي تعالي به همه چيز داناست.
و بدانيد كه الله متعال سخت عذاب است پس مواظب رفتار خود باشيد و بدانيد كه الله متعال آمرزنده و مهربان است. نكته: تهديد و وعيد قبل انجام گناه مطرح ميشود تا كسي اقدام به گناه نكند و وعده نيز براي كساني است كه فريب شيطان را خورده و مركتب گناه شده اند پس در اينجا بايد مهرباني و آمرزندگي الله را يادآوري كرد تا از دين خارج نشود و به عمل صالح برگردد و از بدي دست بكشد ولي متاسفانه اغلب ما با فريب شيطان جاي آنها را عوض ميكنيم و يكي با يادآوري آمرزندگي الله بيخيالي به وي دست ميدهد و مرتكب گناه ميشود و بعد انجام نيز بعضي عذاب الهي يادشان ميآيد و از رحمت الهي نااميد ميشوند.
مستندات
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
بدانيد كه الله متعال براي كسي كه نافرماني ميكند و با امر وي تعالي مخالفت ميكند، سخت عذاب است. بر آن اساس كه ميدانيد كه هرآنچه رخ داده و شده است از روي علم وي تعالي بوده است. (تاويلات اهل سنت)
براي كسيكه حرم و احرام را سبك بشمارد سخت عذاب است. (نسفي) وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
و بدانيد كه الله متعال آمرزنده و مهربان است براي كسيكه توبه كند و به وي تعالي برگردد. (تاويلات اهل سنت) اولي تهديد افرادي است كه هتك حرمت ميكنند و يا بر گناه اصرار ميورزند و بعدي وعده است براي كسانيكه از هتك حرمت دست ميكشند و يا حرمت الهي را رعايت ميكنند. (ابوسعود) آمرزنده ي گناهان كسي است كه مشاعر الهي را تعظيم كند و مهربان است در حق كسيكه جنايت كرده و به حرم پناه برده است. (نسفي)
و نيست بر پيامبر مگر رساندن پيام به صورت رسا و وي مسؤول عملكرد شما نيست و ديگر اينكه الله متعال آنچه آشكار ميكنيد و آنچه را كه كتمان ميكنيد همه را ميداند. نكته: اول بيان داشت كه عالم به همه چيز است و اينجا نيز بيان ميكند كه وظيفه ي پيامبر رساندن پيام پروردگارش است و اينكه شما عمل ميكنيد يا خير به خودتان مانده است و نفع و ضررش به خودتان باز ميگردد.
مستندات
مَّا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ ۗ
سختگيري در انجام فرمان الهي است و اعلام اين مطلب كه رسول كه وظيفه ي خود را انجام داده است و بر عليه شما حجت برپا شد و بر شما طاعت را الزام كرد پس شما را عذري در ترك امر نمانده است. (نسفي)
اي محمد بگو كه خبيث يعني پليد با طيب يعني پاك نزد الله متعال برابر نيست هرچند كه زياد بودن خبيث تو را خوشحال بكند پس آنچه شما صاحبان عقل سليم بايد انجام دهيد اين است كه از الله متعال پروا كنيد و فرمانبردار باشد كه با اينكار نجات يابيد و باشد كه كامياب گرديد. نكته: وقتي آيه با قُل يعني بگو يعني به رسول الله ص ميفرمايد كه بگويد مشخص است كه مخاطب در وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ ، رسول الله ص نيستند بلكه مخاطب رسول الله ص هستند و از مقول رسول الله ص ميباشد.
مستندات
قُل لَّا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ
در مورد سبب نزول آيه آمده است كه در شان مردي نازل شده است كه از رسول الله ص چنين پرسيد: من تجارت خمر دارم و از ان مال كسب كرده ام حال اگر از آن مال در راه خدا انفاق كنم براي من نفعي هست؟ رسول الله ص فرمودند: اگر آن را في سبيل الله و در راه حج و يا جهاد و يا صدقه خرج كني، به اندازه ي يك بال پشه نيز ارزش ندارد. قطعا الله متعال چيزي جز حلال و طيب را قبول نميكند. (ابوسعود)
روايت شده است كه در شان مسلمانان نازل شده است كه وقتي حجاج مشرك يمامه خواستند به حج بيايند، مسلمانان قصد غارت آنان را كردند و اين آيه نازل شده و از اين كار نهي شدند. (بيضاوي) عطا و حسن: خبيث و طيب همان حرام و حلال هستند. (ابوسعود)
خبيث آنچه باطنش فاسد و ظاهرش سالم به نظر ميرسد و طيب بر خلاف آن است. (البحر المحيط)
منظور مومن و كافر هستند. (البحر المحيط) منظور مطيع و عاصي است. (البحر المحيط) طيب معرفت و طاعت بوده و خبيث جهل و معصيت است. (البحر المحيط) يعني از اشخاص و اعمال نيك و بد آنها نزد الله متعال مساوي نيستند. (مظهري) ترغيب در عمل صالح و كسب حلال است. (مظهري)
از سهل بن سعد: مردي بر رسول الله ص گذر كرد و رسول الله ص به فردي كه كنارش بود فرمودند: نظرت در مورد اين شخص چيست؟ آن فرد كناري جواب داد: اين مرد از اشراف قوم است و اين كسي است كه اگر به خواستگاري بيايد بايد به وي دختر داد و اگر پادرمياني كرد از وي قبول كرده بشود. رسول الله ص سكوت كردند و بعد مردي ديگر گذر كرد و رسول الله ص نظر كناري را در مورد اين شخص نيز جويا شد و كناري جواب داد: از فقراي مسلمانان است و لايق است كه اگر خواستگاري كرد به وي دختر نداد و اگر پادرمياني كرد قبول نكرد و اگر چيزي گفت گوش كرده نشود. رسول الله ص فرمودند: اين يكي بهتر است از زمين پر از قبلي. (مظهري) يعني اگر از اولي به اندازه ي پر شدن زمين انسان وجود داشته باشد، به اندازه ي اين فقير نميشود و اين تك فقير از آنها خير است.
وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ ۚ
هرچند زيادي آن تو را خوشحال بگرداند. (ابوسعود)
مخاطب اين جمله هر كسي است كه رسول الله ص را دستور داده شده است كه آنها را مورد خطاب خود قرار دهد. (ابوسعود)
يعني مطيع و عاصي برابر نيستند هرچند كه عاصيان و كفار زياد باشند اين زياد بودن مانع عذاب شدن آنان نميشود. (البحر المحيط)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد از چيزهايي نپرسيد كه اگر به شما جواب داده بشود باعث غم شما ميشود و اگر باز از آن بپرسيد در وقت نزول وحي به شما آشكار كرده ميشود. الله متعال از آن نوع سوالات كه قبل اين آيه آمده بود را از شما عفو كرد. و الله متعال آمرزنده و بردبار است. نكته: آمرزنده و بردبار وعده و وعيد است يعني هم در مورد آنچه گذشته ناراحت نشويد كه بخشيده است و هم در مورد ادامه و اصرار بر اين نوع سوال مواظب باشيد كه خداوند در عذاب دادن گناهكار عجله نميكند پس شما را اينكه در حال عذاب نميدهد دچار غرور نكند. نكته: با توجه به انواع شان نزولي كه براي اين آيه ذكر شده است و اقوالي كه در تعيين منظور از منع از كثرت سوال چيست آنچه به نظر حقير ميرسد اين است كه يهود هميشه در سوال افراط ميكردند و تمامي جزييات را از پيامبرشان درخواست ميكردند همانطور كه در قصه ي گاو و مقتول بني اسراييل ذكر شده است حال آيه در صدد اين است كه مسلمانان مثل آنها نشوند و زياد وارد جزييات نشوند كه حكم سنگين خواهد شد تا ميتوانيد سوال نكنيد تا بر اساس دليل هرگونه عمل كرديد خدا آن را از شما قبول كند. ديگر اينكه در آيه ي بعدي وضعيت سوال كنندگان در گذشته را بيان كرده است. ومن الله التوفيق.
وقتي رسول الله ص آيه ي وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آل عمران: 97] را قرائت كردند و فرمودند كه اي مردم حج بر شما فرض شد. مردي ايستاد و پرسيد: آيا اين فرض بودن حج براي هر سال است يعني هر سال حج كردن فرض است؟ رسول الله ص از اين مرد رويگرداندند و بعد آن مرد دوباره سوالش را تكرار كرد. رسول الله ص فرمودند: اگر ميگفتم بله هر سال حج فرض ميشد و اگر چنين ميشد شما نميتوانستيد و اگر ترك ميكرديد كافر ميشديد. بعد فرمودند: خير در طول عمر يك بار فرض است و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم) از ابي عوانه من در مورد اين آيه از عكرمه سوال كردم و وي چنين گفت: روي رسول الله ص بين مردم آمد و مردم سوال كردند و در سوال كردن زياده روي كردند و رسول الله ص غضبناك شده و فرمودند: تا وقتي من از چيزي خبر ندادم از من مپرسيد. در اين زمان مردي ايستاد و مردم از اين حركت وي ناراحت شدند و اين مرد پرسيد: پدر من چه كسي است؟ رسول الله ص جواب دادند: خذيفه. يعني مردي غير از پدرش را نام بردند. اينجا بود كه حضرت عمر گفت: يا رسول الله ص ما به الله بعنوان پروردگار راضي شده ايم و به تو بعنوان پيامبر راضي شده ايم و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم) در خبري ديگر آمده است: مردي پرسيد: پدر من كجاست؟ يعني بعد مرگ. فرمودند: در آتش. (بحر العلوم) از نافع روايت شده است كه در مورد كراهت كثرت سوال چيزي نازل نشده است بعد گفت: در مورد وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ يعني: يعني در وقت نزو جبريل تُبْدَ لَكُمْ يعني:
براي شما آشكار كرده ميشود. (بحر العلوم)
گفته ميشود: در آيه تقديم است يعني اگر در وقت نزول قرآن سوال كنيد به شما آشكار كرده ميشود. و در غير وقت نزول قرآن از آن اشياء شما را عفو ميكند و بر شما واجب نميگرداند. (بحر العلوم)
سعيد بن جبير: در مورد كساني نازل شد كه از حكم بحيره و سائبه سوال كرده بودند. (احكام جصاص) مِقسَم: در مورد معجزه ها و نشانه هايي كه انبياي قبلي بر امت خود آورده بودند سوال كردند. (احكام جصاص)
منظور سوال از همين اشيايي است در مورد نزول آيه آمده چراكه نيازي به دانستن آن نيست. (احكام جصاص) رسول الله ص: بزرگترين مسلمانان در جرم بين مسلمانان كسي است كه از چيزي بپرسد كه قبلا حرام نبوده است بعد بخاطر سوال وي بر مسلمانان حرام گردد. (احكام جصاص) اين نهي بر ميگردد به ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ يعني هرآنچه رسول الله ص به شما گفت بدان عمل كنيد و از هرچه نهي كرد، بازايستيد و در سوالات ديگر مثل آنچه در روايات گذشت وارد نشويد شايد كه رسول الله ص جوابي بدهد كه باعث مشقت و ناخوشي شما بشود. (نيسابوري)
إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ
اگر بر شما آشكار گردد، شما را ناراحت خواهد كرد. (ابوسعود) منظور اشيايي است كه اگر آشكار كرده شود بر آنها سنگين خواهد آمد و باعث غم خواهد شد بخاطر تكاليف سنگيني كه بيان خواهد شد چراكه از اجراي آن عاجز خواهند آمد و يا اسراري كه آشكار شدنش چيزي جز بي آبرويي به همراه ندارد. (ابوسعود)
يعني اگر سوال كنيد با وحي به شما جواب داده خواهد شد. (ابوسعود) يعني از اشيايي نپرسيد كه اگر جواب آن ظاهر شود، شما را غمگين ميكند و اگر در زمان وحي بپرسيد به شما آشكار كرده ميشود. اين دو مقدمه ي براي نهي از سوال است. (بيضاوي)
عَفَا اللَّهُ عَنْهَا ۗ براي بيان اين مطلب است كه نهي از كثرت سوال فقط سخت آمدن بر شما نبوده بلكه معصيت است و موجب مواخذه. (ابوسعود) يعني الله متعال سوالهاي قبلي شما را بخشيده است. (ابوسعود) وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ
غفور است يعني صاحب تجاوز و گذشت است. (بحر العلوم)
حليم است طوريكه بر عذاب دادن شما عجله نميكند. (بحر العلوم)
به تحقيق كه قومي قبل شما از اين دست سوالات پرسيدند و بخاطر اين سوالشان كه از روي انكار بود و يا بخاطر جوابي كه شنيدند، كافر گشتند.
مستندات
قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِّن قَبْلِكُمْ
مثل همان مسائلي كه شما شروع سوال كردن كرديد را قومي، قبل شما پرسيدند. (بيضاوي) مثلا از حضرت عيسي مائده خواستند و امتهاي ديگر از انبياي خود اشيايي ديگر خواستند. (بحر العلوم)
قوم صالح از ايشان، شتر خواستند و بعد اينكه شتر را آورد، شتر را كشتند و كافر شدند. (احكام جصاص)
و يا وقتي كسي پرسيد كه جاي من در اخرت كجاست و جواب شنيد كه در آتش است ناراحت شده و تكذيب كردند و كافر شدند. (احكام جصاص)
سدي: اين آيه وقتي نازل شد كه مردم از رسول الله ص خواستند كه كوه احد را به طلا تبديل كند. (احكام جصاص)
يعني از همين قبيل سوال منهي كه ممنوع و با خودش وبال ميآورد را پرسيدند نه اينكه عين سوال شما را پرسيده باشند. (ابوسعود)
ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ
بعد به سبب همين سوال كافر شدند چون به آنچه سوال كرده بودند عمل نكردند و گردن ننهادند و اين از روي انكار آن بوده است. (بيضاوي)
همانطور كه از بني اسرائيل ديده شده است و دانسته شده است. (نسفي)
بني اسرائيل از نبي خود ميپرسيدند و وقتي به آن امر ميشدند آن را ترك ميكردند و براي همين هلاك شدند. (ابوسعود)
الله متعال در دين خودش اشيايي به نامهاي بحيره و سائبه و وصلية و حامي، ندارد و چنين امري نداده است كه از اين طريق پرستش خود را ثابت كنيد. بلكه واقعيت امر اين است كه كسانيكه كافر شده اند، به الله دروغ نسبت ميدهند و اكثر عاملان به اين امور، فكر نميكنند وتعقل نميكنند.
مستندات
مَا جَعَلَ اللَّهُ يعني الله متعال نه به اين امور امر كرده است و نه اجازه داده است. (تاويلات اهل سنت)
يعني الله متعال اين نامها را نام گزاري نكرده است و چنين احكامي را نيز مرسوم نكرده است. (قرطبي) الله متعال اين امور را حرام نگردانده است. (بحر العلوم) رد و ابطال آن چيزي بود كه جاهليت براي خود باب كرده بودند. (ابوسعود)
اين اشياء را مشروع نكرده و اين اشياء را از اعمال عبادت قرار نداده است. (قرطبي) مِن بَحِيرَةٍ حيواني كه دوشيدن شيرش را براي طاغوت، از مردم منع ميكردند و كسي آن را نميدوشيد. (قرطبي)
و يا شتراني كه گوش آنها را به درازا ميشكافتند و اين نشانه ي راه بودن آن بود. (قرطبي)
وَلَا سَائِبَةٍ از براي بتان آنان را رها ميكردند و كاري با آن نداشتند. (قرطبي)
ابن اسحاق: بحيره ي بچه ي سائبه بوده است و سائبه شتري بود كه ده شكم متوالي بچه ي ماده ميآورد و بين آنان نري نياورده باشد پس وقتي به اين عدد رسيد ديگر آن را كسي نه سوار ميشد و نه پشمش را ميچيد و نه شيرش را دوشيده ميشد مگر براي مهمان و وقتي بعد اين باز بچه ي ماده ميآورد ان را بحيره ميگفتند و گوشش را ميشكافتند و مثل مادرش با آن عمل ميكردند. (قرطبي) امام شافعي: وقتي شتري پنج بچه شتر متوالي ماده ميزاييد، گوشش را ميشكافتند و حرامش ميدانستند. (قرطبي) ابن عُزَير: بحيره شتري بود كه در شكم پنجم بچه شتري نر ميآورد، آن سر بريده و از آن مردان و زنان ميخوردند و اگر پنجمي ماده ميشد، حرام ميشد و فقط مردان از گوشت و شير آن ميخوردند. (قرطبي)
عكرمه: وقتي خودش ميمرد براي زنان حلال ميشد. (قرطبي)
سائبه شتريكه بخاطر نذرش كه داشته است رها ميشد مثلا اگر از بيماري بهبود مييافت و به خانه اش ميرسيد، آن را رها ميكرد و از چرا و آب منعش نميكرد و بر ان كسي سوار نميشد. و اين رها كردن از غير شتر نيز ميشد و اگر برده اي بود بر اين برده كسي حق ولاء نداشت.(قرطبي) بعضي گفته اند: سائبه رها شده طوريكه بسته نبود و چوپاني بر سر آن نبود. (قرطبي)
وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ ۙ
وصيله و حام از شتر و گوسفند بود كه رها كرده ميشدند و حام از شتر بود اينگونه كه وقتي شتر نري از فحل بودن ميماند، از پر طاووس بر آن ميبستند و رهايش ميكردند و اما وصيله از گوسفند بود اگر دو بار پي هم ماده ميزاييد، رهايش ميكردند. (قرطبي) ابن عزير: وصيله از گوسفند بود وقتي گوسفندي هفت شكم ميزاييد، در هفتمي اگر بره نر بود، ذبح كرده و از آن مردان و زنان ميخوردند و اگر ماده بود بين گله رهايش ميكردند و اگر ماده و نر هر دو را ميزاييد، ميگفتند: وصلت اخاها يعني برادرش را وصيله گرداند و براي همين آن را ذبح نميكردند و گوشتش بر زنان حرام بود و شير آن ماده بره نيز بر زنان حرام بود مگر اينكه يكي از اين دو ميمردند كه در اينصورت از آن مردان و زنان ميخوردند. (قرطبي) گفته اند: نري بود كه از بچه ي بچه ي وي به حد سواري دادن ميرسيد، حامي است و يا گفته شده اگر از آن نر، بوسيله ي آن، ده شكم زاييده ميشد، ميگفتند: پشتش را حمايت كرد پس آن را سوار نميشدند و از آب و علف منع نميشد. (قرطبي) ابن اسحاق: اگر گوسفند ده بره ي ماده در پنج شكم ميآورد، كه بين آنها نري نبود ميگفتند: وصل كرد پس اگر بعد ميزاييد آن براي مردان بود نه براي زنان و مگر اينكه بره ميمرد كه در اين وقت زنان با مردان شريك ميشدند. (قرطبي) مجاهد: حامي آن نري كه بچه ي بچه اش به فحلي رسيده باشد. (تاويلات اهل سنت)
از رسول الله ص: عمرو بن عامر خُزاعي را ديدم كه در آتش ، روده ي خود را داشت حمل ميكرد و با خود ميكشيد. وي اولين كسي بود كه سائبه را باب كرد. (قرطبي)
در روايتي ديگر: عمرو بن لُحيي آمده است. چراكه وي اولين كسي بود كه دين اسماعيل را تغيير داده و بحيره و سائبه و حامي را بين عرب باب كرد. (قرطبي) رسول الله ص: من ميدانم كه چه كسي اولين بار بحيره را مرسوم كرد. گفتند: چه كسي بود؟ فرمودند: مردي از بني مَدلَج، دو شتر داشت و گوشهاي يكي از آنها را بريد و شير ان دو را حرام دانست و بعد از شير آنها خورد. رسول الله ص، وي را در آتش ديدم كه اين دو شتر وي را گاز ميگيرند و با پاهايشان لگدمالش ميكنند. (بحر العلوم) گفته شده است: اولين كسي اين امور را اختراع كرد، جُناده بن عوف بوده است. (قرطبي) ابن اسحاق: سبب بت پرست شدن و تغير دين ابراهيم عمرو بن لحي بود كه وقتي به شام رفت در راه برگشت به مكاني به نام مآب از سرزمين بلقاء رسيد و در آن زمان در آن سرزمين حكومت ميكردند و ديد كه آنان بتان را عبادت ميكنند. گفت اين بتان چيستند كه شما آن را ميپرستيد؟ عمالقه گفتند: اينان بتاني هستند كه اگر از آنان باران بخواهيم به ما باران ميدهند و اگر پيروزي طلب كنيم به ما پيروزي ميدهند. عمرو گفت: آيا به من نيز بتي ميدهيد تا آن را به سرزمين عرب ببرم ؟ به وي بتي دادند كه اسمش هُبَل بود و آن را به مكه آورد و در آنجا نصب كرد و مردم نيز شروع به عبادت آن كردند و تعظيمش كردند. وقتي رسول الله ص مبعوث شدند بر آنان چنين نازل شد كه الله متعال بحيره و سائبه وو قرار نداده است . (قرطبي)
و ليكن قريش و خُزاعه و مشركان عرب با گفتن اينكه الله متعال فلان چيز را حرام كرده است به الله متعال به دروغ چيزهايي نسبت ميدهند و گمان ميكردند كه اينكارشان سبب رضايت پروردگارشان ميشود. اين درحالي است كه طاعت الله متعال فقط با قول خود وي تعالي دانسته ميشود واينان نزدشان قولي از الله متعال نبوده است پس آنچه ميگويند بر الله متعال دروغ بستن است. (قرطبي) و اين شان بزرگان ورئيسان آنان بود. (ابوسعود)
وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ
و آنان فرومايگانشان بودند كه از آنها تبعيت ميكردند يعني كسانيكه با رسول الله ص هم عصر بودند. اينان تفكر نميكنند كه اين امور افتراء باطل هستند تا با آن مخالفت كرده و خودشان به حق برگردند در نتيجه در اسارت تقليد ميمانند. (ابوسعود)
اين بيان عجز و قصور عقلشان در هدايت خودشان است. (ابوسعود)
آنان را عقلي نيست تا بدانند كه اين الله متعال است كه اشياء را حرام يا حلال ميگرداند و كسي غير وي تعالي نميتواند اينكار را انجام دهد. (بحر العلوم)
و وقتي به اين افراد گفته ميشود: به سوي آنچه الله متعال فروفرستاده از كتاب و به رسولش بياييد تا حلال و حرام را بشناسيد، گويند: ما را آنچه پدرانمان را بر آن يافته ايم كافي است. آيا اين را وجود اينكه ميدانند كه پدرانشان در مورد دين چيزي نميدانند و بر هدايت نيز نيستند، باز از آنان تقليد ميكنند؟
وقتي از روي ارشاد و هدايت به آنان گفته ميشود كه به كتاب بيان كننده ي حلال و حرام بياييد. (ابوسعود) يعني در مورد حرام و حلال به آنچه الله متعال نازل كرده . (مظهري)
وَإِلَى الرَّسُولِ
و به رسولي كه اين كتاب بر وي نازل شده است بياييد تا بر حقيقت امر پي ببريد و بتوانيد حلا و حرام را از هم تفكيك كنيد. (ابوسعود)
يعني اگر پدران آنها جاهل و گمراه هم باشند باز تقليد ميكنند؟ (مظهري) يعني با وجود جهل پدران باز از آنها تبعيت ميكنند؟ (ابوسعود) آيا در صورتي كه پدران آنها در امر دين فهمي نداشته باشند و هدايت نيافته باشند، نيز تبعيت از آنان فرض است؟ (ابوسعود) يعني با وجود اينكه ميدانيد پدران شما از امر دين چيزي نميدانند و هدايت نيافته اند باز آنها تبعيت ميكنيد؟ (تاويلات اهل سنت) يعني تبيعت و تقليد درست نيست مگر از كسيكه عالم و بر هدايت بودن وي دانسته شود و آن با اقامه ي حجت حاصل ميشود و تقليد كافي نيست. (بيضاوي)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد، بر شماست نفس خودتان كه آن را اصلاح كنيد و در صورت هدايت يافتنتان گمراهي گمراه شما را ضرر نرساند و ضررش بر خودش است. تنها مرجع شما و محل بازگشت شما فقط الله متعال است پس وي تعالي شما را خبر خواهد داد از آنچه در دنيا انجام داده ايد و بر اساس آن شما را جزا خواهد داد.
بر شما لازم است كه خودتان را اصلاح كنيد وبر صلاح نگه داريد. (نسفي)
لَا يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ۚ
مسلمانان بر كفار حسرت ميخوردند و تمنا ميكردند كه اي كاش انان نيز وارد اسلام ميشدند پس به آنان گفته شد كه شما مواظب خودتان باشيد و آنچه بر شما تكليف شده است تا خودتان را اصلاح كنيد، بر آن مواظبت كنيد. وقتي خودتان بر هدايت باشيد گمراهي از دين شما به شما ضرر نميزند. (نسفي)
منظور ترك امر به معروف و نهي از منكر نيست بلكه ترك اين دو در وقت قدرت داشتن، بايد است. (نسفي) از جمله ي بر هدايت بودن انكار بر منكر بر حسب طاقت است. (بيضاوي)
گفته شده: وقتي كسي مسلمان ميشد به وي ميگفتند: پدرانت را سفيه دانستي. پس اين آيه نازل شد. (بيضاوي) وقتي بر حق ثابت قدم باشيد، گمراه شدن گمراه به شما ضرري نميرساند. (بحر العلوم)
إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا
بازگشتتان به الله است. (نسفي) يعني آنكه به امر به معروف و به نهي از منكر امر ميكند و آنكه بر وي امر به معروف و نهي از منكر بر ميگردد الله متعال است. (تاويلات اهل سنت)
فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ
به آنچه در دنيا انجام داده ايد. (بحر العلوم)
بعد بر آن اساس شما را جزا ميدهد. (نسفي)
وعيد براي هر دو گروه مومن و كافر است و ديگر اينكه كسي بخاطر گناه ديگري مواخذه نخواهد شد. (بيضاوي) ابو ثعلبه خشني: در مورد اين آيه از رسول الله ص پرسيدم و ايشان فرمودند: امر به معروف كن و از منكر نهي كن. وقتي ديدي كه دنيا را ترجيح ميدهند و حريص بودن مورد اطاعت باشد و هر صاحب رايي به راي و نظر خود خوشنود است، در اينجاست كه خودت را حفظ كن و خودت را بر صلاح نگه دار. چراكه بعد شما ايام صبر خواهد آمد و كسيكه در آن زمان بر دين متمسك باشد به مثل انچه شما بر آن هستيد، پس بر وي اجر پنجاه تن از شما بر وي است. گفتند: اجر پنجاه كس از آنان؟ فرمودند: خير بلكه اجر پنجاه تن از شما بر وي خواهد بود. (بحر العلوم) حضرت ابوبكر: اي مردم شما اين آيه را بر غير تاويل حقيقي آن برداشت ميكنيد. اين در مورد كساني بود كه آنان طعم اسلام را يافتند و شيريني آن را چشيدند و از مشركين اقوامي داشتند و آنان خواستند كه شيريني اسلام را به آنان نيز بچشانند و آنان را نيز وارد اسلام كنند پس اين آيه نازل شد. قسم به آنكه جان من در دستان وي است: بايد امر به معروف كنيد و نهي از منكر كنيد و يا اينكه الله متعال بر شما عذابي عمومي از نزد خود بفرستد. (بحر العلوم) در روايت كلبي آمده است: رسول الله ص منذر بن عمرو را به اهل هجر فرستاد تا آنان را به اسلام دعوت كند ولي آنان از اسلام اوردن امتناع كردند و منذر نيز بر آنان جزيه وضع كرد و اين آيه نازل شد يعني شما را گمراهي اهل هجر و قبول جزيه ي آنها ضرري نميرساند وقتي كه خودتان مومن به الله باشيد. (بحر العلوم)
منظور اين است كه وقتي امر به معروف ميكنيم و نهي از منكر انجام ميدهيم، عدم قبول طرف ما را ضرري نميرساند. (تاويلات اهل سنت)
از حضرت عايشه: رسول الله ص بر من وارد شدند در حاليكه نفسشان گرفته بود پس وضو گرفتند و به مسجد رفتند و من پشت پرده ايستادم و فرمودند: الله متعال ميفرمايد: امر به معروف كنيد و از منكر نهي كنيد قبل اينكه مرا بخوانيد و من اجابت نكنم و از من بخواهيد و من عطا نكنم و از من دادخواهي كنيد و من دادخواه شما نباشم و از من ياري بطلبيد و من ياريتان نكنم. (تاويلات اهل سنت)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد شهادت بين شما ها اينگونه است كه ؛ در وقت فرارسيدن مرگ و در وقت وصيت؛ دو نفر شهادت دهند، اين دو نفر شاهدي كه عادل هستند و از خويشان خودتان هستند. اگر كه شما در سفر بوديد پس شما را مصيبت مرگ برسد. اين دو مدعي را كه ادعاي وصيت دارند را اگر در شك شديد، پس اين دو را تا وقت بعد نماز نگه داريد و اين دو به اين طريق قسم بخورند كه ما بخاطر مال دنيا قسم به الله را هتك نميكنيم و قسم دروغ نخواهيم خورد هرچند كه در قسم دروغ ما طرفداري از خويشان مان باشد و شهادتي كه الله معال مقرر كرده را كتمان نخواهيم كرد و حقيقت را خواهيم گفت چراكه اگر چنين كنيم ما قطعا از گناهكارن خواهيم بود.
روايت شده است كه بديل آزاد كرده ي عمرو عاص كه از مهاجرين بود به همراه تَمِيمُ الدَّارِيُّ وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءَ كه هردو نصراني بودند به سفر شام رفتند و بديل بيمار شد و وصيتي نوشت كه در ان آنچه همراهش بود را نوشت و داخل كالاي خودش انداخت و به اين نوشته را به آن دو همراهش نگفت و وصيت كرد كه كالاي من را خانواده ام برسانيد و بديل مرد و آن دو كالاي وي را گشتند و ظرفي نقره اي را براي خود برداشتند پس خانواده ي بديل آن نوشته را پيدا كردند و از آن دو آن ظرف را خواستند و آن دو انكار كردند پس اين دو را به شكايت نزد رسول الله ص بردند و اين آيه نازل شد. (نسفي) در روايت ثبت شده در تاويلات اهل سنت اين قضيه در راه مكه اتفاق افتاده است و آن كسي كه وصيت كرده بود مردي از بني سهم است پس رسول الله ص اول آن دو نصراني را قسم دادند به اين جهت كه مدعي عليه بودند و بعد اهل آن مرد سهمي را قسم دادند چراكه آن دو نصراني ادعا كردند كه اين جام را از آن سهمي خريده اند و اهل وي آن را انكار ميكردند. بر اين اساس در آيه نسخي صورت نگرفته است و در اين آيه چيزي كه مخالف رويه رسيدگي به دعاوي وجود ندارد. (تاويلات اهل سنت) امام ابوحنيفه از حماد از ابراهيم نخعي: اين آيه منسوخ است و صحاك گفت كه آن را آيه ي 2 سوره طلاق منسوخ كرده است و اين شد كه قسم دادن شاهد برداشته شد و شهادت اهل ذمه باطل است مگر فيما بين خودشان. (بحر العلوم)
إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ
وقتي كه در شرف مرگ باشيد و نشانه هاي مرگ ظاهر شد. (ابوسعود)
حِينَ الْوَصِيَّةِ در وقت وصيت. (ابوسعود)
بدل از الموت است يعني منظور از وقت مرگ وقت وصيت است. (ابوسعود) هدف اين است كه نشان دهد كه وصيت مهم است و نبايد در مورد آن سهل انگاري شود. (ابوسعود)
اثْنَانِ شهادت بين شما نصاب آن دو نفر است. (ابوسعود)
از جمله ي آنچه بر شما نازل شده اين است كه براي شهادت بين شما دو نفر باشند. (ابوسعود)
شهادت بين شما را دو نفر اقامه كنند. (ابوسعود) ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ
دو نفر از خويشان شما باشند چراكه آنان به احوال ميت داناتر هستند و به اينكه درست ترين را انتخاب كنند، نزديكتر هستند. (ابوسعود) گفته شده: منظور از خودتان، يعني از مسلمانان باشد است. (ابوسعود)
أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ و يا شهادت دو نفر از غير خودي يعني از اجانب. (ابوسعود) يا اينكه منظور شهادت دهند دو نفر غير از خودتان است. (ابوسعود)
گفته شده منظور از اهل ذمه است. اين در اول اسلام بوده است زماني كه مسلمانان خصوصا در سفر كم بودند و بعد منسوخ شد. (ابوسعود)
از مكحول: اين شهادت اهل ذمه بر مسلمانان را آيه ي وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ الطلاق 2 منسوخ كرده است. (ابوسعود) إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ
اگر كه در مسافرت باشيد. (ابوسعود)
فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الْمَوْتِ ۚ
پس در در وقت مسافرت شما را اجلتان نزديك شود و نزد شما كسي از خويشانتان نباشد. (ابوسعود)
و يا از اهل اسلام كسي نباشد تا شهادت بدهد. (ابوسعود)
پس دو نفر غير خودي شهادت دهند. (ابوسعود) و يا منظور اين است كه دو نفر غير خودي را شاهد بگيريد. (ابوسعود)
تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلَاةِ
جواب سوال پيش آمده است يعني اگر در اينصورت به شاهدان به شك باشيم چه كنيم؟ فرمود: آنان را نگهداريد تا قسم ياد كنند. (ابوسعود)
منظور از نماز، نماز عصر است. (ابوسعود)
به نام نياوردن عصر از اين جهت است كه چراكه نماز عصر براي قسم خوردن نزد آنان تعيين شده بود چراكه وقت اجتماع مردم و وقت ديدار فرشتگان شب و روز است و ديگر اينكه در تمام اديان اين نماز مورد تعظيم است و در آن وقت از قسم دروغ پرهيز ميكنند. (ابوسعود) از حسن: بعد نماز ظهر و عصر است چراكه اهل حجاز بعد اين دو نماز به حَكَميت مينشستند. (نسفي) گفته شده است كه منظور هر نمازي است چراكه نماز باعث به راستي سخن گفتن است. (ابوسعود) رسول الله ص در روايت بديل آنان را در كنار منبر مباركشان قسم دادند و براي همين بعضي گناه قسم دروغ در كنار منبر را بزرگتر از مواضع ديگر دانسته اند و جزو آداب تحليف دانسته اند ولي حقيقت امر اين است كه زيرا رسول الله ص در كنار منبر بودند قسم دادن نيز آنجا واقع شده است. (احكام جصاص) وقتي اهل كتاب نماز را استهزاء ميكنند پس اين بعد نماز بودن نشان ميدهد كه منظور از أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ ، يعني غير از خويشانتان است نه از غير دين شما. (تاويلات اهل سنت) از عامر شعبي: دو مسيحي بر وصيت كردن مردي از مسلمانان كه در سفر مرده بود، شهادت دادند و اهل وصيت در اين مورد به شك شدند و اين دو را به نزد ابوموسي اشعري آوردند و پس ابوموسي آن دو را بعد نماز عصر قسم داد كه والله كه ما بجاي آن ثمن قليل نخريده ايم و شهادت از براي الله را كتمان نكرده ايم و اگر چنين باشد ما از گنهكاران هستيم. ابوموسي گفت: والله كه اين قضيه ايست كه از زماني كه رسول الله ص فوت كردند تا به امروز، حكم كرده نشده است. در اينجا شعبي بيان ميكند كه ابوموسي اين دو را در مورد اتهام وارده بر انها قسم داده است و اين قسم در اين مواقع بين مسلمانان واجب است و نه اينكه بر شهادت آنها قسم داده باشد. (تاويلات اهل سنت)
فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ
اگر وارثي از وراث در شك شد كه قسمتي از تركه را گرفته باشد و يا خيانتي صورت گرفته باشد پس آنان را نگه داري و آنان را به الله متعال قسم دهيد. (ابوسعود) در روايت بديل، رسول الله ص بعد عصر آنان را قسم داد و تمام شد و بعدا آن ظرف در مكه يافت شد و گفتند كه ما آن را از عدي و تميم خريده ايم. (نسفي)
منظور از شهادت در اينجا قسم خوردن وصي ميت است وقتي كه وراث در مورد وصيت به شك شوند. (احكام جصاص)
منظور از شهادت بينكم حضور وصيي است. وقتي گفته ميشود شهدته و معني حاضر شدم منظور است. (احكام جصاص) هرچند شهادت به معني قسم ميآيد ولي مثل مواضعي كه به معني شهادت و گواهي متعارف منظور داشته ميشود در اينجا نيز به معني گواهي دادن است. (احكام جصاص)
ولي در آيه ي بعدي يعني شهادت اهل ميت، منظور قسم خوردن آنان است. (احكام جصاص)
اگر بر خيانتي اطلاع يافتيد با شهادت عادلتر از آنها و يا متوجه دروغي شديد و بر خلاف گفته ي آنان يافتيد، پس شهادت اين دو عادلتر اجازه داده شده است و شهادت اولي باطل است. (تاويلات اهل سنت)
بر اين قسم بخورند كه ما بدل الله متعال چيزي نخواهيم گرفت. (ابوسعود) يعني بجاي رحمت الله چيزي از متاع دنيا نخواهيم. (ابوسعود)
يعني با قسم دروغ، مال دنيا نخواهيم. (ابوسعود)
گفته شده: قسم صحيح را با كالاي دنيوي عوض نخواهيم كرد به اينصورت كه قسم راست را با دروغ عوض كنيم. (ابوسعود)
منظور قسم دروغ نخواهيم خورد. (ابوسعود)
هرچند آن كس كه برايش قسم ميخوريم از خويشان ما باشد. (ابوسعود) ما بدل حرمت نام الله متعال چيزي نخواهيم گرفت هرچند كه در ان رعايت جانب خويشاوندانمان باشد. (ابوسعود)
وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ معطوف بر لَا نَشْتَرِي بِهِ است. يعني ما شهادتي را كه الله متعال امر به اقامه ي آن كرده است را كتمان نخواهيم كرد. (ابوسعود) إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الْآثِمِينَ
اگر شهادت را كتمان كنيم قطعا ما از گنهاكاران هستيم. (ابوسعود) اگر منظور قسم دادن شاهدان باشد، اين امر منسوخ شده باشد و اگر منظور از اين دو وصي باشند، منسوخ نشده است. (نسفي)
پس اگر بر اينكه آن دو قسم خورنده ي اول مستحق گناه شدنشان، اطلاع يافته شد و دانسته شد كه آنان در قسم خود دروغ گفته اند پس دو مرد ديگر از كسانيكه مستحق آن تركه هستند و يا از خويشان ميت هستند، جاي آن دو را گيرند در قسم خوردن پس به اينصورت قسم بخورند كه والله كه قسم ما از قسم آن دوي اول سزاواتر به قبول است و ما اين سخن را ميگوييم در حاليكه ميدانيم اگر خلاف واقع باشد ما جزو از حد گذرندگان و بر خود ظلم كنندگان هستيم.
اگر بعد تحليف اطلاع يافته شود بر اساس آنچه در قسم خوردن گفته بودند مستحق اثم و گناه شده باشند. يعني كاري انجام داده اند كه موجب گناه است مثل تحريف حقيقت و مطمئن شديد كه به اينكه در دستان آنها چيزي از تركه آشكار شد و آن دو ادعاي استحقاق آن را كردند. (ابوسعود)
فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا
پس دو مرد ديگر بجاي آن دو كه مرتكب گناه شده اند، جايگزين شوند. (ابوسعود) منظور اين نيست كه در شهادت دادن بجاي آن دو شوند بلكه جايگزين در حبس و تحليف است و از براي اظهار حق است و آشكار كردن دروغ قبليان است بخاطر چيزي كه از تركه در دستان قبليان است. (ابوسعود)
مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ در قرائت به فعل معلوم :از كسانيكه مستحق آن هستند از خويشان و وارثان ميت كه اولي به قسم هستند. (ابوسعود)
در قرائت به مجهول: از كسانيكه بر عليه آنان جرم صورت گرفته كه همان اهل ميت باشند. (ابوسعود)
پس قسم بخورند كه قطعا قسم ما از قسم آنان اولي و حق است براي قبول چراكه اين قسم از روي صداقت است از قسم آنان چراكه قسم آنان از روي دروغ است. (ابوسعود)
يعني شهادت و قسم مسلمانان از قسم و شهادت كافران اولي و سزاوارتر است. (بحر العلوم) وَمَا اعْتَدَيْنَا و ما در اين قسم از حق تجاوز نكرده ايم. (ابوسعود) ويا ما بر آنان تعدي نكرده ايم و حق آنان را ابطال نكرده ايم. (ابوسعود) إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ
اگر ما از حق تجاوز كرده باشيم به خودمان ظلم كرده ايم چراكه خودمان را در معرض غضب الله متعال و عذابش قرار داده ايم. (ابوسعود) اگر به دروغ قسم خورده باشيم. (ابوسعود)
و يا از كسانيكه حق را در جايي غير از موضعش قرار داده ايم. (ابوسعود)
در روايت بديل، وقتي اين آيه نازل شد عمروُ بنُ العاص والمطَّلِبُ بنُ أبي وداعةَ السَّهْمي قسم خوردند كه اين دو نفر دروغ گفته اند و خيانت كرده اند و در روايتي اولياي ميت اينكار را كردند. در اين قضيه اگر اين دو نفر آخري وارث بديل بوده باشند در اين آيه نسخي نيست مگر در چگونگي قسم چراكه وارث را بر قطعيت قسم داده نشود و اگر وارث وي نبوده باشند، اين آيه منسوخ است. (ابوسعود)
اين تفصيل قسم دادن وصي در صورت شك ورثه و قسم دادن ورثه در وقت ادعاي وصي ، نزديكتر است به اينكه شهادت و قسم بر وجه مشروع آن باشد و ديگر اينكه نزديكتر است به اينكه هركس گواه و شاهد ميشود، از رد شدن گواهي خودش در صورت خيانت بترسد و كاريكه شما بايد انجام دهيد و به آن بايد پايبند باشيد، اين است كه از الله متعال پروا كنيد و احكام الهي را گوش كنيد و فرمان ببريد. و بدانيد كه الله متعال خارجان از فرمان را به راه درستي هدايت نميكند.
مستندات
ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَن يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا يعني اين قسم دادن وصي در وقت به شك شدن ورثه و قسم دادن ورثه در وقتي كه وصي ادعاي خريد و مانند آن را داشته باشد. (مظهري)
منظور گواهي و شهادت بر وصيت است. (احكام جصاص) يعني آن حكمي كه به تفصيل بيانش گذشت. (ابوسعود)
نزديكتر است به اينكه شهود شهادت خود را بر وجهي كه شاهد بوده اند بخاطر ترس از عذاب اخروي بدون تحريف و بدون خيانت ادا كنند. (ابوسعود) أَوْ يَخَافُوا أَن تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ۗ شهادت و قسم در اين آيه هر يك بر معناي حقيقي استعمال شده است. (احكام جصاص)
اين آيات كه جواز شهادت غير مسلمانان بر مسلمين را ميگويند با آيه مداينه منسوخ هستند چراكه در آنجا به صراحت از مسلمين بودن گواهرا آورده است و مطلق است و حال وصيت و حال سفر را نيز جدا نكرده است. (احكام جصاص)
وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا ۗ در قسم دروغ و خيانت از الله بترسيد. (نسفي) بشنويد شنيدني براي قبول كردن و براي جواب مثبت دادن به آن. (نسفي) وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ افرادي را كه از اطاعت خارج شده اند را هدايت نميكند. (نسفي) يعني خائنين را هدايت نميكند. (بحر العلوم)
اگر پروا نكنيد و به فرمان الله متعال گوش نكنيد شما فاسق هستيد. (مظهري)
فاسقين را به دليل هدايت نميكند. (مظهري) و يا به راه بهشت هدايت نميكند. (مظهري)
وقتي قسم اول را بر وصي بگيريم و تفسير كنيم يعني در وقت انكار خيانت و دومي را بر قسم ورثه بگيريم يعني در وقت انكار دعواي خريد از سمت وصي و مانند آن، تفسير آيه با سبب نزولي كه ذكر كرده اند مطابق ميآيد و نيازي به دانستن اين آيه نيز نيست. (مظهري)
در آن روزي كه الله متعال به فرستادگان خود گويد: چه جوابي از قوم خود گرفتيد؟ رسولان جواب دهند: علم ما نزد تو هيچ است و ما در مورد اينكه در دل آنان چه ميگذشت خبر نداريم و اينكه بعد ما چه كرده اند نيز خبر نداريم. قطعا تو تو هستي داناي غيبها و پنها هستي. نكته: اينكه از رسولان در روز قيامت سوال خواهد شد، در آن روز منكران قطعا خجل خواهند شد و بر انكار خود پيشمان خواهد شد. حال اين موضوع را در اينجا و در دنيا به واسطه ي قرآن براي مردم بيان ميكند تا بلكه تلنگري بر منكران باشد و لحظه اي فكر كنند كه اگر اين مدعيان رسالت سخنشان راست باشد و اينان نيز مورد بازخواست قرار ميگيرند، نكند كه خبري باشد؟ پس ايمان بياورند.
مستندات
۞ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ يعني روز قيامت. (مظهري) مربوط به آيه ي قبل نيز هست يعني فاسقان را هدايت نميكند در روزي كه ... (مظهري)
و يا بدل از مفعول اتقوا است يعني پروا كنيد از روزي كه .... (مظهري) و يا مفعول واسمعوا است يعني گوش كنيد خبر روزي را كه .... (مظهري)
و يا مفعول فعل محذوف مثلا احذروا يعني بر حذر باشيد از روزي كه ... (مظهري) فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ
پس الله متعال به رسولان فرمايد: امت شما به شما چه جوابي داده اند؟ (مظهري) يعني دعوت شما را امت شما چه جوابي داده اند؟ (مظهري) اين سوال از رسولان به جهت توبيخ امت آنان است همانطور كه از موؤده سوال كرده ميشود كه به چه گناهي كشته شده اند. (مظهري) اين امت چه جواب داده اند اشاره است به اينكه رسولان خودشان از عهده ي تبليغ رسالت بر آمده اند و وظيفه ي خود را انجام داده اند. (ابوسعود)
يعني جواب قبول شنيديد يا جواب رد شنيديد؟ (ابوسعود) قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ رسولان جواب دهند: ما را علمي نيست. (مظهري) به صيغه ي ماضي آوردن به جهت تحقق و تقرر اين قضيه در قيامت است. (ابوسعود)
ابن عباس والحسن ومجاهد والسدى: در روز قيامت لحظه هاي دلهره آوري و زلزله هايي است كه قلبها از جايشان كنده ميشوند و وحشت زده ميشوند و جواب دادن را فراموش ميكنند و بعد اينكه قلبشان سرجايش ميآيد و عقلشان ثابت ميشود، بر رسولان بر امت خود گواهي دهند كه چه كار كرده اند. (مظهري) ابن جُرَيج: يعني ما را به عاقبت امر انان و اينكه بعد ما چه بدعتهايي به وجود آوردند، و همينطور به آنچه در دل پنهان كرده اند، علمي نيست. (مظهري)
إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ
آنچه از ما پنهان است را ميداني و ما چيزي را جز آنچه مشاهده كرده ايم نميدانيم. (مظهري) رسول الله ص: بر من و حوض عده اي از اصحاب من وارد شوند طوريكه آنان را ميشناسم ولي آنان از من رد ميشوند، پس من گويم: اصحابكان من اصحابكان من. يعني آنان را كجا ميبريد. پس الله متعال يا فرشته گويد: تو نميداني كه اين عده بعد تو چه كارهايي نوپيدا آورده اند. (مظهري) اظهار شكايت رسولان است و جواب را به الله متعال واگذار كردن است يعني آنچه رسولان از دست امتهاي خود كشيده اند از رنجها و دشواريهايي كه پشت سر گذاشته اند. (ابوسعود)
بياد آر زماني را كه الله متعال به حضرت عيسي فرمود: اي عيسي پسر مريم يادآور شو نعمتم را بر خودت و مادرت از جمله زماني كه تو را با همراه كردن جبرئيل با تو، تاييد و تقويت كردم و روح پاك نيز به تو دادم. در خردسالي قبل اينكه به سن تكلم برسي با مردم صحبت كردي و همينطور در ميان سالي نيز به حق سخن گفتي و وقتي را كه تو را نوشتن و فقه و فهم تعليم دادم و همينطور تورات و انجيل را تعليم دادم. و زماني را كه تو اندازه ميكردي و ميساختي از گل، به مانند شكل پرنده پس در آن ميدميدي و آن شكل به پرنده ي واقعي بدل ميشد با امر من. و همينطور كور مادر زاد را و پيس را شفا ميدادي با اذن و امر من. و همينطور مردگان را زنده بيرون ميآوردي با اذن و امر من. و زمانيكه بني اسرائيل را از تو منع كردم وقتي كه با نشانه ها و معجزات غير قابل انكار پيش آنان آمدي پس آن كسان كه كفر ورزيدند گفتند: آنچه از نشانه ها آوردي چيزي جز جادوي آشكار نيست و يا اين عيسي كسي جز جادوگر آشكار نيست.
مستندات
إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ
در آن روزي كه الله متعال به عيسي پسر مريم گويد:... (نسفي) الله متعال با ياد آوري معجزاتي به رسولانش داده است منكرين را توبيخ ميكند. پس آنان بجاي ايمان آوردن يك عده اشان تكذيب كردند و ديگري غلو كردند و اله دانستند. (مظهري)
اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَىٰ وَالِدَتِكَ
نعمتش بر مادرش اينكه وي را پاك داشت و بر زنان عالم اختيار كرد. (نسفي)
حسن: منظور از ذكر نعمت، شكر آن است. (مظهري) نعمتش بر مادر حضرت عيسي هماني است كه در آيه { فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ } [آل عمران: 37]آمده است يعني تربيت و رشد نيك و قبولي نزد الله متعال و كفالت حضرت زكريا است. (تاويلات اهل سنت) إِذْ أَيَّدتُّكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ نعمتم را بر تو تقويت دادم به روح القدس يعني جبرئيل. (نسفي) با جبرئيل تاييدش كرد تا بر قومش حجتش را اثبات كند. (نسفي)
يا منظور به كلامي كه با آن دين را زنده ميكند، تاييد و تقويت كرديم. اضافه ي روح به قدس از اين جهت است كه دين باعث پاكي از عيوب گناهان است. (نسفي) به كلامي كه جانها را زندگي ابدي ميدهد و از گناهان پاك ميكند. (مظهري)
تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا ۖ
در طفل سالي بعنوان معجزه با آنان سخن گفت. (نسفي) در ميان سالي نيز سخن گفت براي تبليغ رسالت. (نسفي) يعني در طفوليت و رسيدگي به كمال عقل در هر دو به حق سخن گفته اي و در سخنت در اين دو دوره هيچ فرقي نبود. (مظهري) از اين كلمه كهل چنين استنباط كرده اند كه حضرت عيسي به دنيا باز خواهد گشت. (مظهري) ابن عباس گويد كه در سي سالگي رسالت يافت و سي ماه تبليغ كرد بعد به آسمان برده شد. (مظهري) گفته شده: بعد سي سالگي مبعوث شده و سه سال دعوت كرده است. (بحر العلوم) بعضي گفته اند: منظور به يك گونه سخن گفتن در طفوليت و ميان سالي دلالت ندارد بلكه منظور اين است كه در طفوليت به مانند مرد ميان سال سخن گفتن، است. (مظهري)
وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ ۖ كتاب منظور نوشتن را به تو آموختم. (نسفي) و حكمت را كه كلام محكم و درست است. (نسفي) حكمت : فقه و فهم است. (بحر العلوم) وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي
و وقتي را كه آماده ميكردي شكلي مثل شكل پرنده را و اين با تسهيل و آسان كردن من بود. (نسفي)
فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي ۖ
بعد به آن شكلي كه درست كردي، ميدميدي پس آن پرنده اي ميشد با تسهيل من. (نسفي) اذن عبارت از تكوين الله متعال است و محض آسان گرداندن و بر اساس صدور فعل از حضرت عيسي نبوده است. چراكه غير اين بود همين كه شكل صورت ميگرفت، پرنده هست ميشد. (ابوسعود)
مردگان را زنده از قبر بيرون ميآوردي. (نسفي) گفته شده است: سام پسر نوح و دو مرد ديگر و يك زن و يك دختر (كنيز) را زنده كرد. (نسفي)
وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنكَ
يهود را از تو منع كردم وقتي آهنگ كشتن تو را كردند. (نسفي)
إِذْ جِئْتَهُم بِالْبَيِّنَاتِ وقتي كه همراه معجزه بر آنان آمدي. (نسفي) فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ در قرائت علي و حمزه، ساحر مبين آمده است. (نسفي)
و به ياد آر آن زماني را كه به حواريون امر كردم و الهام كردم به اينكه به يگانگي من و به فرستاده ي من ايمان بياوريد. حواريون در جواب گفتند: ايمان آورديم به هر دو و تو نيز گواه باش كه ما از مخلصين در ايمان هستيم.
مستندات
وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ و زمانيكه به حواريون الهام كردم و بر قلبشان انداختم. (بحر العلوم)
گفته ميشود: به عيسي وحي كرديم تا به حواريون برساند. (بحر العلوم)
منظور در انجيل به وسيله ي حضرت عيسي به آنان امر كرديم. (ابوسعود)
خواص يعني برگيزدگان و يا اصفياي يعني دوستان پاك حضرت عيسي. (نسفي) حواري ناميده شدنشان بدين سبب بود كه آنان صياد ماهي بودند و لباس سفيد ميپوشيدند. يا اصفياي انبياء بوده اند. يا اينكه قوم گمشده اي را ديد و آنان را به دين دعوت كرد و آنان قبول كردند. يا وزير يا آنان پسران پادشاهان بودند. يا ناصر. (ابن ابي حاتم)
أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي
اينكه يگانگي من را تصديق و باور كنيد و رسول من را زمان رساندن پيام تصديق كنيد. (بحر العلوم)
قَالُوا آمَنَّا
گفتند: به هردو باور كرده ايم و ايمان اورده ايم. (بحر العلوم)
وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ
و تو اي عيسي گواه باش كه ما به اين امور اقرار داريم. (بحر العلوم) گفته شده: اين به اول كلام عطف است يعني زماني را كه به حواريون الهام كردم... را به ياد آر. (بحر العلوم)
مقاتل: در روز قيامت حضرت عيسي اين آيات را قرائت خواهد كرد. (بحر العلوم) به اينكه ما در ايمان خود مخلص هستيم. (ابوسعود)
احتمال دارد منظور دعا باشد يعني يا رب ما را از جمله ي شاهدين بگردان. (تاويلات اهل سنت)
بياد آر زماني را كه حواريون به حضرت عيسي گفتند: آيا ميتواني به پروردگارت درخواست دهي تا از آسمان براي ما مائده اي يعني طبقي از غذا برايمان فروفرستد؟ حضرت عيسي فرمود: از الله پروا كنيد اگر واقعا ايمان آورده ايد نيازي به اين چيزها نيست. نكته: تقوي درجات مختلف دارد و حضرت عيسي ميدانست كه اين درخواست نشان دادن معجزه تبعات دارد و ممكن است خيلي افراد بعد آن كافر شوند و عذاب بر آنها واجب گردد پس توصيه به تقوي از روي شفقت به آنان بوده است. نكته: وقتي انسان براي اطمينان قلب خود كاري را از كسي ميخواهد تا برايش مستند باشد، همين ذهن پرسشگر ممكن است در ذهن خود چيزي را ترسيم كند و طرف هرچه بياورد، طبق آن ذهنيت نباشد و همين باعث انكار شود پس بهتر است كه همانطور كه در امور دنيوي ما بر دلالتهاي ظاهري و عادي بسنده ميكنيم و قبول ميكنيم در امور ديني نيز چنين باشيم. توضيح اينكه ما انسانها در امور زندگي اين دنياي خيلي از امور را با اعتمادي كه به طرف مقابلمان داريم قبول ميكنيم و اگر شكي بود سند مادي و ظاهري ميخواهيم حال وقتي نبوت انبياء ثابت شد چه لزومي داد كه ما از خودمان چيزي بخواهيم و بر اساس آن بخواهيم قبول يا رد كنيم اين خروج از تابع بودن و دنبال راهبري اين مساله توسط خودمان خواهد بود و اين شايسته ي ايمان مومن نيست.
اين سوال را قوم عيسي به حواريون گفتند تا آنها از حضرت عيسي اين را بخواهند همانطور كه براي درخواست از پادشاه به خواص وي گفته ميشود. (تاويلات اهل سنت) بلكه سوال را خود حواريون مطرح كرده بودند و هدفشان مشاهده ي نشانه بوده است و يا براي زيادت يقين و اطمينان پرسيده بودند. (تاويلات اهل سنت) احتمال دارد كه اينگونه بوده باشد كه حضرت عيسي به اينان خبر داده باشد كه شما نزد الله متعال شان و منزلت داريد و اينان براي ديدن اين منزلت اين درخواست را مطرح كرده باشند. (تاويلات اهل سنت) گفته شده است: ظرف براي قالوا است يعني آنان ادعاي اخلاص در ايمان داشتند از روي تحقيق و اذعان نبوده است. (ابوسعود) بعضي گفته اند: اين درخواست كنندگان كافر و شك كننده در رسالت حضرت عيسي بوده اند. (ابوسعود)
به تاء تستطيع قرائت شده است و معني آن اينگونه ميشود: آيا ميتواني از پروردگارت بخواهي تا مائده اي از آسمان براي ما فرو فرستد؟. (تاويلات اهل سنت) به ياء يستطيع قرائت شده و معني آن : آيا پروردگارت دعايت را قبول ميكند تا براي ما مائده اي از آسمان بفرستد؟. (تاويلات اهل سنت) ممكن است منظور از استطاعت اراده باشد يعني آيا پروردگارت به تو اجازه ميدهد تا در اين مورد از وي بخواهي؟. (تاويلات اهل سنت)
سوال هل يستطيع سوال از قدرت بر آن نبوده بلكه سوال از فعل است. (ابوسعود) مائده: خواني كه بر آن طعام باشد. (ابوسعود) اهل كوفه: مائده ناميده شدن بخاطر تكان خوردن آن در وقت غذا خوردن از آن است. (مظهري)
اهل بصره: فاعلة به معني مفعوله است تكان خورده (مميدة) توسط خورندگان. (مظهري) وقتي مائده گفته ميشود كه بر آن غذا باشد والا خوان است. (الصاحبي في فقه اللغة العربية ومسائلها وسنن العرب في كلامها (ص: 60)) مائده: خوان مشتق از مَيد . آن به معني رفت و برگشت و اضطراب است. (العين) ابوعبيده: مائده گفته شده چراكه بوسيله ي آن به صاحبش عطا ميشود و بر آن بر وي تفضل كرده ميشود. (الزاهر في معاني كلمات الناس (يعني با طعام بر آن به رفيقش پذيرايي كرده ميشود. الخليل گويد: از باديه نشين فصيح از صمّان شنيدم كه به فرجه و شكاف بين دو چيز را عُقر و عَقر گويند و دستانش را بر دو پايه ي مائده گذاشت و گفت: بين اين دو عقري نيست. (العين)
قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
حضرت عيسي گفت: از الله در مورد درخواستي كه به شما اجازه نداده است، پروا كنيد. (تاويلات اهل سنت) اگر به كمال قدرت الهي و صدق نبوت من ايمان داريد. (ابوسعود) اگر در ادعاي ايمان و اسلام صادق هستيد. چراكه چنين باشد باعث ميشود از سوالاتي اينچنيني پروا كنيد. (ابوسعود) گفته شده: امر به تقوي كرد تا وسليه اي براي اجابت خواسته ي آنها بشود. (ابوسعود)
حواريون گفتند: قصد ما از درخواست مائده خوردن از ان است و ديگر اينكه اطمينان قلب پيدا كنيم و علم عياني بدانيم كه تو در نبوتت و در اينكه الله متعال دعاي ما را اجابت ميكند، راست گفته اي و ما بر اين مائده گواه باشيم.
مستندات
قَالُوا نُرِيدُ أَن نَّأْكُلَ مِنْهَا
يعني هدف ما از اين درخواست برداشتن شبهه ي اينكه آيا الله متعال ميتواند نيست و يا شك در نبوت تو نيست تا بگوييم كه اين بر ايمان و تقواي ما خدشه وارد كند بلكه ما ميخواهيم از آن تبركا بخوريم. (ابوسعود) بعضي نيز اكل حاجت و نفع بردن گفته اند. (ابوسعود)
وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا
و قلبهايمان به قدرت الله متعال آرام بگيرد هرچند كه قبل اين نيز مومن هستيم. چراكه انضمام علم مشاهده به علم استدلالي باعث زياد شدن آرامش و قوت قلب ميشود. (ابوسعود)
وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا و ما را علمي حاصل شود كه در آن شائبه ي شبهه اي باقي نماند. (ابوسعود)
يعني بر ما صادق بودن نبوتت به يقين برسد و بدانيم كه الله متعال دعاي ما را قبول ميكند هرچند ما قبل اين نيز ميدانيم. (ابوسعود)
وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ
و ما بر آن گواه باشيم براي كساني از بني اسرائيل كه در وقت نزول آن حاضر نبوده اند تا مومنان آنان قوت قلب و اطمينان قلب بيابند و كفارشان ايمان بياورند. (ابوسعود)
يا اينكه ما شاهد عيان باشيم نه شاهد از روي شنيدن. (ابوسعود)
عيسي پسر مريم گفت: بار الها اي پروردگار ما بر ما فروفرست مائده اي از آسمان تا روز نزول آن براي همه ي ما اولين و آخرين ما عيد و روز سرور باشد و نشانه اي از تو باشد و ما را آنچه خواستيم روزي ده چراكه تو بهترين روزي دهندگان هستي.
مستندات
قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ
وقتي حضرت عيسي ديد كه هدفشان غرض صحيحي است گفت:... (بيضاوي) و يا اينكه وقتي ديد كه آنان از خواسته شان بر نميگردند پس خواست كه آنان را با حجت كامل الزام كند. (بيضاوي)
با دو صفت الوهيت و ربوبيت، پروردگارش را فراخواند و دعا كرد تا غايت تضرع و زاري خود را نشان بدهد و در استدعا مبالغه كرده باشد. (ابوسعود)
مائده اي كه فرود آينده از آسمان باشد. (ابوسعود) تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا
يعني تا روز نزول ان را براي خود عيد بگيريم. (نسفي) گفته شده است: و آن روز يكشنبه بوده است وبراي همين آن را عيد گرفته اند. (نسفي)
عيد يعني سرور و شادي يعني روز شادي و سرور ما باشد. (نسفي) براي اولين ما يعني آنان كه در زمان ما هستند و آخرين ما يعني كسانيكه بعد ما ميآيند. (نسفي) و يا يعني اينكه اولين ما از آن بخورند و بعدي ها نيز بخورند و يا اينكه متقدمين و تابعان ما از ان بخورند. (نسفي) وَآيَةً مِّنكَ ۖ و معجزه و نشانه اي بر صحت نبوت من باشد. (نسفي) وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
و آنچه درخواست كرده ايم را بده چراكه تو بهترين عطاكنندگان هستي. (نسفي)
الله متعال فرمود: من آن را بر شما نازل كننده هستم پس اگر كسي از شما بعد نازل شدن آن ، كفر ورزد، پس من وي را عذابي خواهم داد كه كسي را چنين شديد و سخت عذاب نداده ام.
مستندات
قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ ۖ
الله متعال كه بر استعداد و آمادگي داشتن يا نداشتن آنها آگاه بود، فرمود: هرچند شما آن را قابل نيستيد باز به شما فرو فرستنده هستم. (فواتح الالهيه)
فَمَن يَكْفُرْ بَعْدُ مِنكُمْ
پس هركس از شما بعد نزول آن كفر ورزد. (فواتح الالهيه)
فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَّا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ كسي را به مانند آن عذاب ندهم. (فواح الالهيه) كسي را اهل زمان خودشان و يا جميع عالميان. (ابوسعود)
پس بعد آن كفر ورزيدند و از لازمه هاي انسان بودن مسخ شدند و به مرتبه ي پستترين حيوانات و زشتترين آنها تبديل شدند. (فواتح الهيه) در بعضي از داستان آن گفته اند كه آنان به خوك تبديل شدند واين عذابي است كه غير انها را داده نشده است. (تاويلات اهل سنت) بعضي نيز گفته اند : منظور عذاب در آخرت است. (تاويلات اهل سنت) بعضي نيز گفته اند وقتي حواريون اين وعيد و تهديد شديد را شنيدند ترسيدند كه كافر شوند و از درخواست خود بازگشتند. اين قول حسن و مجاهد است.(ابوسعود) حسن گويد: مائده بر آنان نازل نشده است چراكه در آيه آمده است كه عيد براي اولينهاي ما وآخرين ما باشد و ما جزو آخرين مسيحيان هستيم ولي آنچه گفته شده بر ما نيامده است. ديگر اينكه الله متعال فرمود كه عذابي خواهد داد كه كسي را به مثل آن عذاب داده نشده است ولي عده اي كافر شدند ولي عذابي نازل نشده است. (تاويلات اهل سنت)
ولي صحيح و مشهور از جمهور امت و مشهوران امت، بر اين هستند كه نازل شده است. (ابوسعود)
و به ياد آر زماني را كه الله متعال به حضرت عيسي فرمود: اي عيسي پسر مريم، آيا تو مردم گفته اي كه غير از الله ، خودت و مادرت را نيز اله بگيرند؟ حضرت عيسي جواب داد: تو پاك و منزه هستي از اينكه تو را شريكي باشد. ما را نميسزد كه بگويم سخني را كه در حق من، حق نيست. اگر گفته بودم قطعا خودت ميدانستي و سوال كردن نميخواهد پس وقتي در علمت نيست يعني اينكه من اين را نگفته ام. تو آنچه در من هست را ميداني ولي من آنچه در معلومات توست را نميدانم. قطعا تو بسيار داناي به آنچه از خلقت پنهان است، هستي. نكته: در مورد من دون الله در حديث آمده است: من بي نيازترين شريكان هستم هركس در عبادت به من، شريك قائل شود آن عبادت من از آن شخص بيزارم و عبادت اينچنيني به شريكي گرفته واگزارم. پس وقتي بحث اتخاذ و اله گرفتن پيش ميآيد الله متعال از من دون الله استفاده ميكند يعني اينكه وقتي همين اله گرفتن هم همراه با شرك باشد، نزد من ؛الله متعال؛ چيزي نيست و به مثابه ي اين است كه مرا اله ندانسته است. أَنَا أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ، فَمَنْ عَمَلَ عَمَلًا فَأَشْرَكَ فِيهِ غَيْرِي فَأَنَا مِنْهُ بَرِيءٌ، وَهُوَ لِلَّذِي أَشْرَكَ (صحيح ابن خزيمة ط 3 (1/ 465))
مستندات
وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ
به مردم روزي را يادآوري كن كه الله متعال به حضرت عيسي گويد... (ابوسعود) اين سوال به جهت توبيخ كفار و خاموش كردن آنان است. يعني با اقرار گرفتن بر بندگي از حضرت عيسي در مقابل شهود است و همينطور اينكه حضرت عيسي دستور به عبادت الله متعال كرده است. (ابوسعود) ممكن است كه اين قول را در زماني گفته باشد كه حضرت عيسي بين قوم خود بوده باشد تا كه اين سوال الله متعال از حضرت عيسي نشانه و حجتي باشد بر عليه كسانيكه از وي تبعيت كردند و بعد از راه منحرف شده اند. ديگر اينكه ممكن است كه اين سوال و جواب در زمان به آسمان رفتن حضرت عيسي باشد و الله متعال وي را آگاه كرده باشد كه قوم وي بعد وي چه كرده اند و ممكن است كه در روز قيامت باشد. (تاويلات اهل سنت)
اينكه آنان حضرت عيسي و مادرش را اله گرفته اند، يقيني است و سوال اين است كه آيا تو اي عيسي به اين كار امر كرده اي يا اينكه اينان از خودشان اينكار را انجام داده اند. (ابوسعود)
در اينكه مسيحيان مريم را نيز اله بدانند آمده است كه در بين آنان قومي بوده اند به نام ميريمية كه در حق حضرت مريم ادعاي اله بودن داشتند. (الوسيط طنطاوي)
اينكه مسيحيان عيسي پسر مريم را اله بدانند تناقض است چراكه ميگويند كه مريم را مادر عيسي گفتند و عيسي را پسر مريم گفتند پس وقتي كه مادر بودن مريم و فرزندي عيسي ثابت شد ديگر اله بودن آنها منتفي است همانطور كه فرزندان ديگران اينطور نيست ولي اين قوم سفيه هستند و اين را از روي جهالت و سفاهت ميگويند. (تاويلات اهل سنت) من دون الله يعني در حاليكه از الله گذشته اين دو را اله بگيرند؟ و يا اينكه اين دو كه غير الله هستند، را اله گرفته اند؟ در هر صورت به معني اين است كه اين دو را براي الله متعال شريك گرفته اند. (ابوسعود) معني دون مغايره است پس معني آن اين است كه وقتي همراه الله متعال غير وي تعالي عبادت شود، مثل اين است كه الله متعال را اصلا عبادت نكرده باشد. و يا دون به معني كوتاهي و پايينتر از الله متعال بودن است چراكه مسيحيان اين دو را از الله متعال مستقل نميدانستند و بلكه عبادت اين دو را رساننده به الله متعال ميدانستند. (بيضاوي)
حضرت عيسي جواب داد: سبحان الله (پاك و منزه هستي) يعني بر من شايسته نيست كه آنچه براي من حق نيست را بگويم. (تاويلات اهل سنت)
عيسي تنزيه كنان جواب داد:... (ابوسعود)
درست نيست و شايسته نيست آنچه بر من حق نيست با بگويم. (ابوسعود) يعني تو پاك هستي از اينكه تو را شريك و انبازي باشد. (نسفي)
إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ ۚ
تقرير اين مساله است كه وي اين را نگفته است چراكه اگر ميگفت، الله متعال ميدانست و وقتي در علم الله متعال چنين چيزي نيست ، پس مشخص ميشود كه گفته ي حضرت عيسي نيست. (ابوسعود)
تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي
منظور از نفس آنچه در نهان داري باشد. (تاويلات اهل سنت) و ممكن است كه منظور آنچه در ذات خود داري باشد. (تاويلات اهل سنت) وقتي الله متعال از موصوف شدن به ذات والاتر باشد پس معني اين آيه چنين ميشود: تو آنچه نزد من است را ميداني ولي من آنچه نزد توست را نميدانم. ويا اينكه تو آنچه از من سر زده است را ميداني ولي من آنچه از غيب توراست نميدانم. (تاويلات اهل سنت) چراكه تو آنچه من مخفي ميكنم را نيز ميداني پس آنچه را كه آشكار كرده ام به طريق اولي ميداني. (ابوسعود)
وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ ۚ
يعني من آنچه كه از معلوماتت از من مخفي ميكني را نميدانم. (ابوسعود) زجاج: نفس به دو معني ميآيد يكي به معني روح و ديگري به معني ذات و حقيقت شيي. منظور زجاج حصر معاني نفس در اين دو نيست چراكه نفس را معاني ديگري نيز آمده است. اگر به معني ذات باشد در مورد الله متعال بدون مشاكله اطلاق شده است مثل { كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} [الأنعام: 12]و اما به معني اول يعني به معني روح به الله متعال اطلاق نشود مگر از روي مشاكله و مشاكله در لفظ روح نيست بلكه در كلمه ي في است كه در اينجا بكار رفته و در حق حضرت عيسي بدين معني است كه آنچه در عقل و ذهن عيسي است ولي اين معني را نميشود در مورد الله متعال بكار برد چراكه علم الله متعال در عقل يا ذهن نقش نميبندد و بر آلت و وسيله نيز متوقف نيست. (حاشيه الشهاب علي تفسير البيضاوي =عنايه القاضي وكفاية الراضي ( نفسك يعني نفس وي تعالي به جهت مشاكله آمده است. (ابوسعود) يعني نفس براي حضرت عيسي هست پس وقتي آنچه بر الله متعال را است، نيز به نفس تعبير كرد. مثلا وقتي كسي به شما اعلام ميكند كه بفرماييد چه برايتان بپزم؟ شما ميگي پيراهن بپز، منظور از بپز همان بدوز است ولي وقتي طرف مقابل از فعل پختن استفاده كرد شما با استفاده از فن مشاكله بپز را بكار بردي.
إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ
تو داناي آنچه از خلقت غايب است هستي. (تاويلات اهل سنت)
حضرت عيسي گفت: من به آنان چيزي نگفته ام جز آنچه كه خودت بدان امر كرده اي يعني الله را يگانه بداريد و فقط وي تعالي را عبادت كنيد كه وي تعالي پروردگار من و پروردگار شماست و من تا زمانيكه پيش آنان بودم از كردار و گفتار آنان اگاه بودم و مواظب بودم كه خلاف امرت عمل نكنند و بر خلاف امرت نگويند پس وقتي كه مرا به آسمان بردي اين تو بودي كه بر آنان نظارت داشتي و تو بر همه چيز من جمله گفتار و كردار من و گفتار و كردار آنان، شاهد و گواه هستي.
مستندات
مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ
من در دنيا چيزي نگفته ام مگر توحيد و يگانگي تو را گفتم. (بحر العلوم) تصريح به نفي آنچه در سوال آمده است. (بيضاوي) من به آنان چيزي جز آنچه تو بدان امر كرده اي، دستور نداده ام كه همان توحيد و عبادت الله متعال است. (نسفي) من آنان را دعوت نكرده ام مگر بر انچه كه تو امر كرده اي. (تاويلات اهل سنت)
أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ ۚ
تفسير آنچه بدان امر كرده بود است يعني بازگو ميكند كه چه به آنان گفته است. (نسفي) اينكه الله متعال را يگانه بدانيد و از وي تعالي اطاعت كنيد. (بحر العلوم)
وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ فِيهِمْ ۖ
و من بر بني اسرائيل گواه بودم با رساندن پيامت. (بحر العلوم) يعني من بر آنچه تو بر آنان امر كردي محافظ و نگهبان بودم. (بحر العلوم)
ماداميكه در دنيا بين آنان بودم. (بحر العلوم)
من تا وقتي بين آنان بودم از گفتن آنچه آنان ميگويند منع ميكردم و يا اينكه من شاهد كفر و ايمان آنان بودم. (بيضاوي)
فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ ۚ وقتي مرا به آسمان بردي، تو بر آنان حافظ و شاهد بودي. (بحر العلوم)
توفي يعني گرفتن يك چيز به طور كامل و مرگ نوعي از توفي است. همانطور كه در آيه { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا} [الزمر: 42] در مورد خواب نيز تعبير توفي بكار برده است. (بيضاوي)
الْحَسَنُ: وَفَاةُ در كِتَابِ اللَّهِ بر سه وجه ميآيد:
وَفَاةُ به معني مرگ مثل آنچه در آيه اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها الزمر: 42] وَفَاةَ خواب مثل آنچه در آيه:" وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ»] الانعام: 60]
وَفَاةَ رفْعِ مثل آيه يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ" آل عمران: 55]. (قرطبي)
و تو بر آنان مراقب بودي با منع كسي كه عصمتش را اراده كرده اي از قولي كه مثل انان گفته اند، با ارشاد به دلائل و آگاهي دادن بر آن با ارسال رسولان و با فرو فرستادن ايات. (بيضاوي)
وَأَنتَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ
و تو بر آنچه من گفته ام و بر آنچه كه آنان گفته اند، شاهد و گواه هستي و من نميدانم كه بعد من چه كارهايي نوپيدا كرده اند. (بحر العلوم) و تو بر آنچه من امر كرده ام و بر آنچه كه آنان از بهتان گفته اند، گواه هستي. (تاويلات اهل سنت)
اگر عذابشان دهي، بندگان خودت را عذاب داده اي و كسي را ياراي اعتراض نيست و كسي را حرفي نيست و اگر كه ببخشي اين بخشش از اين است كه قطعا تو غالب در امر و با حكمت هستي و خودت ميداني كه چه كني. نكته: وضعيت عجيبي است كه رسولش را مورد بازخواست قرار ميدهد بعد آن رسول طوري بيان ميكند تا غضب پروردگارش كم شود و از طرفي ديگر خود رسولش نيز در ترس است ولي ما در دنيا انگار از اين امور خبري نداريم و بيخيال هستيم و فقط بحث ماديات و كارهاي دنيوي را بين خود مطرح ميكنيم و براي آن دعوي ميكنيم.
مستندات
إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ ۖ
از حسن: در آخرت گويد: اگر اينان را كه بر اين سخن ناروا مرده اند را عذاب دهي،... (تاويلات اهل سنت) اگر عذابشان دهي آنان مستحق عذاب هستند چراكه غير تو را عبادت كرده اند. (ابوسعود) اگر عذابشان دهي تو بندگان خودت را عذاب ميدهي و مالك مطلق هستي و اعتراضي بر تو نيست چراكه آنان كه بنده ي تو هستند باز رفته اند ديگري را عبادت كرده اند و مستحق عذاب شده اند. (بيضاوي) چراكه تو آنان را خلق كردي ولي انان ديگري را عبادت كردند و تو به آنان نعمت دادي ولي آنان از ديگري تشكر كردند. (مظهري)
و اگر كساني را به توفيق ايمان دادن وي را به اسلام آوردن كرامت كني. (تاويلات اهل سنت) چراكه بعضي از آنان بعد اينكه اين سخن پستي كه زدند، توبه كرده ايمان آوردند. (تاويلات اهل سنت) غير از حسن گفته اند: اين را در دنيا گفته است و ميگفت: اگر آنان را كه بر كفر مرده اند را عذاب دهي آنان بندگان خودت هستند و اگر بيامرزي تو بزرگوار و غالب و عزيز هستي و آنان ذليلان هستند. (تاويلات اهل سنت) اگر بيامرزي نيز تو قادر و قوي بر همه چيز هستي من جمله عذاب دادن و آمرزيدن. (ابوسعود) در خبر آمده است: حضرت عيسي شب را به عبادت زنده كرد و همين قول را ميگفت و به سجده ميرفت و مينشست و ميايستاد و با اين سخن بر آنان شفاعت ميكرد. يعني اگر تو آنان را خذلان كني پس چه كسي آنان را نصرت كند و چه كسي غير از تو عذاب را از آنان دور كند در حاليكه آنان بندگان خوار و ذليل تو هستند و اگر آنان اكرام كني چه كسي ميتواند مانع اكرامت شود؟(تاويلات اهل سنت) اگر تو آنان را عذاب دهي تو پادشاه آنان هستي و اين عذاب دادنت ظلم نيست چراكه آنان بندگان تو هستند. چراكه جور و ظلم يعني از حد چيزي به غير حد آن تجاوز كردن است. (تاويلات اهل سنت) حكيمي كه كاري انجام نميدهد و اراده نميكند مگر اينكه در آن حكمت و مصلحتي باشد. (ابوسعود) غفران و آمرزيدن و گذشت كردن از مجرم پسنديده است پس اگر عذاب دهد بر اساس عدلش است و اگر بيامرزد از فضلش است و عدم آمرزيدن شرك بخاطر وعيدي است كه به مشرك داده است پس في ذاته آمرزيدن مشكل ندارد پس ترديد در قول حضرت عيسي نيز ممنوعيتي ندارد. (ابوسعود) در اين آيه حضرت عيسي عذاب دادن و بخشيدن را مطرح كرده است در حاليكه قومش كافر شده اند پس ابوسعود در اينجا به اين ايراد جواب ميدهد كه عذاب دادن بخاطر اين است كه به مردم گفته بود كه اگر شرك بورزيد عذاب ميدهم پس اگر ببخشد نيز مانعي نيست.
الله متعال به حضرت عيسي فرمود اين روزي است كه راستگويان را راستيشان نفع ميرساند. براي آنان است باغهايي كه نهرها از زيرش روان است و وقتي داخل آن شوند براي ابد جاودانه خواهند بود. الله متعال از آنان و كردار و اعتقادي كه در دنيا داشته اند راضي است و اينان نيز از پاداشي كه از الله متعال گرفته اند راضي هستند. اين رضايت و اين پيروزي، پيروزي بزرگ است. نكته: راضي بودن طرفين يادآوري به افرادي است كه در دلشان ميگويند كه نكند اين دنيا جاي بهتري باشد و يا آيا آخرت و بهشت به لذيذي و خوشي اينجا خواهد بود يا خير پس الله متعال اعلام ميفرمايد كه در آنجا همه راضي هستند.
اين را الله متعال به حضرت عيسي در روزي يعني قيامت روزي است فرموده است كه راستگويان را راستگويي شان، به آنان سود ميرساند. (نسفي) اين روزي است كه راستگويان را راستيشان سود ميرساند. (نسفي)
اين روزي است كه موحدين را توحيدشان نفع ميرساند. (بحر العلوم) انبياء را صدقشان در رساندن تبليغشان نفع ميرساند. (بحر العلوم) روزي كه مومنان را ايمانشان سود ميرساند. (بحر العلوم)
در اين جمله دليل است بر اينكه گمان اين ميرفت كه طلب آمرزش براي كفار سودمند باشد چراكه قيامت روزي است كه راستي راستگويان سود ميرساند نه دروغ كفار. (مظهري) اين روزي است كه راستگويان در دنيا ، راستي شان در آخرت نفع ميرساند ولي دروغگويان در دنيا يعني كفار را راست گفتن در آخرت سودي نميرساند. (مظهري) در روز قيامت مشركين و كفار قبول ميكنند كه اسلام حق است و شيطان نيز قبول ميكند كه گمراه ميكرده است و حقيقت را ميگويد حتي اگر در ان روز نيز دروغ بگويند و ادعا كنند كه مشرك نبوده اند، اين سخنان براي آنان هيچ سودي ندارد. (مظهري)
لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ خالدين و ابدا يكي هستند منتها به جه تاكيد با هم ذكر ميشوند. (تاويلات اهل سنت) رَّضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ بخاطر سعي مشكور يعني با سعي مورى ستايش و قدر دانسته شده. (نسفي) بخاطر طاعتشان. (بحر العلوم) وَرَضُوا عَنْهُ ۚ
بخاطر محبي كه بين الله متعال و مومنان هست، هر دو طرف از يكديگر راضي هستند. (مظهري) با جزاي وافر گرفتن. (نسفي) بخاطر ثوابي كه گرفته اند. (بحر العلوم)
بخاطر توفيقي كه به آنان عنايت كرده بود تا در دنيا كارهاي درست انجام دهند. (تاويلات اهل سنت) ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
چراكه پيروزي و موفقيت آن باقي است ولي موفقيت دنيوي غير باقي است. (نسفي) يعني مومنان با به بهشت رفتن، پيروزي و كاميابي يافتند. (بحر العلوم) چراكه در اين كاميابي ترس هلاك و يا ترس فوت شدن نيست. (تاويلات اهل سنت)
تنها براي الله متعال است پادشاهي آسمانها و زمين و هرآنچه در اينهاست چه عقلا و چه غير عقلا اين عقلاي مخلوق در خيلي چيزها با غير عقلا وجه اشتراك دارند پس واقعا جهل بزرگي است كه در حق مخلوقي مثل حضرت عيسي، گمان اله بودن كرده شود. قطعا الله متعال بر همه چيز قادر است. نكته: آنچه بشر را دچار فريب ميكند ادعايش است كه با وجود اينكه چيزي نميداند باز ادعايي اندازه ي كوهها دارد بعد اگر بر اساس علم ناچيزش چيزي غير عادي به نظر برسد به آن نسبتهاي عجيب و غريب ميدهد تا جهل خودش به آن را بپوشاند و توجيه كند.
من فيهن نگفت بلكه ما فيهن گفت، چراكه من براي عقلا است و بر غير عقلا تغليب ميشد ولي در اينجا ما را كه معمولا براي غير عقلا است، را بر عقلا تغليب كرد تا اعلام كند كه اين بشر از مرتبه ي اله بودن دور هستند و به حساب نميآيند چراكه اين بشر با غير عقلا در خيلي چيزها مجانست و وجه اشتراك دارند از قبيل جزو ممكنات بودن و كوتاهي در دانايي و اراده و امثال آن. (مظهري) تحقيق و اثبات حق است و رد دروغ مسيحيان است و بيان فاسد بودن آنچه در حق عيسي و مادرش ميگويند است. (ابوسعود) يعني ويژه و خاص الله متعال است نه براي كسي ديگر پادشاهي آسمانها و زمين و هرآنچه در آن است از عاقل و غير عاقل در آنها تصرف ميكند هر طور كه بخواهد از زنده كردن وميراندن و از به وجود آوردن و نابود كردن بدون اينكه چيز ديگري را در آن دخلي باشد. (ابوسعود) چگونه الله متعال براي خود فرزند و ارباب بگيرد در حاليكه همه چيز براي وي تعالي است و همه بنده وكنيز وي هستند؟ (تاويلات اهل سنت)
وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ از منع و اعطا و ايجاد و فنا. (مظهري) در نهايت قدرت است. (ابوسعود)
از رسول الله ص: هركس سوره ي مائده را قرائت كند به وي ده حسنه داده ميشود و از وي ده گناه محو كرده ميشود و براي وي به تعداد هر يهودي و مسيحي كه در دنيا نفس ميكشد، ده درجه بالاتر برده ميشود. (ابوسعود) وي را چيزي عاجز نميگرداند. (تاويلات اهل سنت) از جمله ي قدرت وي تعالي خلق عيسي بدون پدر است. (بحر العلوم)
ستايش يعني شكر سپاس الله متعال را كه آسمانها و زمين را خلق كرده است و همينطور تاريكيها و روشنايي را قرار داد بعد نشان دادن اين قدرت و دانستن اينكه تنها الله متعال است كه چنين عمل كرده است و فقط در قدرت وي تعالي است، كسانيكه كفر ورزيده اند از عبادت وي تعالي رويگرداني ميكنند و يا همراه وي شريك قائل ميشوند.
مستندات
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ 165 آيه است و مكي است. (بحر العلوم) مقاتل: تمام آيات انعام مكي هستند بغير از آيه وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ. (بحر العلوم)
گفته شده است: اين سوره كامل به يكباره نازل شده است و نزول آن را هفتاد هزار فرشته مشايعت كرده اند. (بحر العلوم)
شهر بن حوشب: يكباره نازل شده است غير از دو آيه؛ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ... (بحر العلوم)
الله متعال خودش را مورد ستايش قرار ميدهد و با صنع و خلق كردنش بر يگانگي خود دلالت كرده است. (بحر العلوم) تعليم حمد به بندگانش است كه چگونه آن را بجاي بياورند و تعريض است به بي نيازي از حمد بندگان يعني هرچند شما حمد نگوييد، حمد براي وي تعالي ثابت است. (نسفي) يعني خلق كرده آسمانها و هرآنچه از در آنهاست از خورشيد و ماه و ستارگان و زمين و هرآنچه در آن است. (بحر العلوم)
وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ۖ
ظلمات به جمع آمده است و نور مفرد بدين سبب كه ظلمت هر چيز با ظلمت چيزي ديگر متفاوت است گفته ميشود ظلمت شب و ظلمت دريا و ظلمت مكان تاريك، ولي نور يكي است و در اينجا نيز جنس نور منظور است. (نسفي) تقديم ظلمت بر نور نيز اين جهت است كه ابتدا ظلمت خلق شده است همانطور كه رسول الله ص فرموده اند: الله متعال خلقش را در ظلمت خلق كرد و بعد بر آن از نورش پاشيد پس هركس را آن نورش رسيد هدايت يافت و هركس را كه نرسيد به خطا رفت وگمراه شد. (نسفي)
يعني روز و شب را . (بحر العلوم)
گفته ميشود: اسلام و كفر را. (بحر العلوم) ضحاك: اين آيه در مورد مجوس نازل شده است چراكه آنان ميگفتند كه الله خالق نور است و شيطان خالق تاريكي. پس الله متعال اين آيه را در تكذيب و رد قول آنان نازل كرده است. (بحر العلوم) يعني الله متعال يگانه است و اوست كه آسمانها و زمين و نور و تاريكي را خلق كرده است. (بحر العلوم) نشانگر سفه شريك قائل شوندگان به الله متعال است چراكه اينان در كنار شرك، اقرار دارند كه تنها الله متعال است كه خالق آسمانها و زمين است و در خلق اين امور براي وي شريك نميدانند. پس وقتي در خلق اين دو كه تمام منافع دنيا به آسمان وابسته است در حاليكه فاصله ي بين آسمان وزمين بسيار است پس چگونه در عبادت و ربوبيت براي وي شريك قائل ميشوند؟ (تاويلات اهل سنت) در حقيقت نور چيزي است كه هر چيزي را قابل رويت ميكند براي رويت بصري و براي رويت قلبي و ظلمت چيزي است كه هرچيزي را مستور و پنهان ميدارد چه از ديد بصري و چه از ديد قلبي. (تاويلات اهل سنت)
ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ بعد اين مشركان به الله متعال شريك قائل ميشوند. (بحر العلوم) منظور مجوس هستند. (بحر العلوم)
گفته شده است منظور مشركين مكه هستند يعني بتان را عبادت ميكنند. (بحر العلوم) يعني با اينكه آنچه را كه براي آنان دلالت بر پروردگار بودن الله دارد را بيان كرديم با اين وجود باز كفر ميورزند. (تاويلات اهل سنت) بعد اين مشركين از پروردگار خود روي گرداني ميكنند. (نسفي) به پروردگارشان گفتند از اين جهت است كه نشان بدهد كه خلق آسمانها و زمين اسباب معيشت و هستي آنان است. پس حقش اين است كه وي را ستايش شود نه اينكه كفر ورزيده شود. (بيضاوي)
اوست كه شما را از گِلي خلق كرده است بعد براي شما مهلت و اجل تعيين كرده است و اجل ديگري نيز نزد وي تعالي معلوم شده هست يعني به شما گفته نشده است. بعد اين توضيح باز شما در شك هستيد و انكار ميكنيد. نكته: آنچه امروز و در اين زمان بايد مسلمانان به ياد داشته باشند و افتخار كنند اين است كه ديگر كسي از ملحدين در مورد زنده شدن بعد مرگ و اجل داشتن با مسلمان بحث نميكند چون ديگر خودشان نيز به اين نتيجه رسيده اند كه اين شدني است و در زمان رسول الله ص بود بشر جاهل در مورد زنده شدن بعد مرگ و امكان آن بحث ميكرد براي همين الان ميبينيم كه شبهاتي ديگر مطرح ميكنند اين شبهات نيز رفع خواهد شد پس با مطرح شدن شبهات نبايد در دين شك كرد چراكه گذشت زمان حقانيت مسايل ادعايي اسلام را آشكار ميكند و بدبخت آنكه با تكيه بر علم ناچيز بشري كه هر لحظه در حال تغيير وپيشرفت است بي دين از دنيا ميرود و به جهنم ميرود. تامل كنيد آن كافر زمان رسول الله ص را كه بخاطر اينكه اسلام ميگويند بعد مرگ زنده ميشويد، كافر شده و مرد و ادعاي عقل نيز داشت حالا در جهنم است و كافر امروز اين مساله را يقيني ميداند و با مساله اي ديگر كفر ميورزد. بار الها ما را از راه درست و دينت دور مگردان و بر هدايت نگهدار.
مستندات
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٍ يعني حضرت آدم را و شما نيز از نسل وي و فرزندان وي هستيد. (بحر العلوم)
خلق اصل شما از گِل بود. (نسفي) منظور از خلق بشر از گل اين است كه با تغذيه از موادي كه از زمين به دست ميآيد، به وجود ميآيند. (ابوسعود) از رسول الله ص: بچه ي متولد شده اي نيست مگر اينكه مقداري از خاكي كه در آن دفن خواهد شد به آن پاشيده شده است. (قرطبي)
ثُمَّ قَضَىٰ أَجَلًا ۖ
بعد مهلت تعيين كرد يعني از تولد تا مرگ. (بحر العلوم) يعني اجل مرگ. (بيضاوي) براي مرگ هر يك از شما زماني را تعيين كرده است كه وقتي آن زمان رسيد بدون درنگ فنا ميپذيرد. (ابوسعود) گفته شده: منظور همين زمانهايي است كه ما متوجه ميشويم از هلالهاي ماه و وقت زراعت و مانند آن. (قرطبي)
وَأَجَلٌ مُّسَمًّى عِندَهُ ۖ
و مهلتي ديگر كه همان برزخ باشد از وقت مرگ تا قيامت. قول مقاتل و حسن است. (بحر العلوم)
اجل در لوح محفوظ نوشته شده است. (بحر العلوم) يعني مهلتي مشخص و معلوم. (نسفي) سعيد بن جبير: اجل اولي اجل دنيا و اجل مسمي، اجل آخرت است. (بحر العلوم)
گفته ميشود: اجلا يعني يك اجل براي شما قرار داد و اجل مسمي منظور قيامت است. (بحر العلوم) اجل اول خواب و اجل دوم مرگ است. (نسفي)
اجل دوم همان اجل اول است. (نسفي)
از ابن عباس: هر كس را دو اجل است يكي اجلي از وقت تولد تا وقت مرگ و ديگري از وقت مردن تا زنده شدن پس هركس كه با تقوي و نيكوكار باشد و صله ي رحم را برقرار كننده، پس بر اجل عمرش از اجل بعثش گرفته و به عمرش اضافه كرده ميشود و اگر از فاجران و قطع كنندگان صله ي رحم باشد از عمرش كم كرده به عمر بعثش اضافه كرده ميشود. (ابوسعود)
ثُمَّ أَنتُمْ تَمْتَرُونَ
بعد شما در مورد زنده شدن پس از مرگ، و در مورد اجل مسمي شك ميكنيد. (بحر العلوم)
بعد شما در اين مورد مجادله ميكنيد. (نسفي)
آيه ي اول نشانگر توحيد و اين آيه نشانگر بعث بعد مرگ است. (بيضاوي)
و اوست اله و خدا در آسمان و زمين نهان و ظاهر شما را ميداند و هرآنچه كسب ميكنيد را نيز ميداند. نكته: از آنجا كه عده اي از كفار براي هر چيزي الهي قائل هستند پس اين آيه در رد اين ادعا و اين نوع كفر آنان است و اعلام ميكند كه فرقي ندارد آسمان باشد و يا زمين، فقط همين يك اله وجود دارد.
وقتي وي تعالي خالق آسمانها و زمين است و در خلق آنها هيچ شريكي نيست پس براي اهل آنها نيز الهي غير از الله متعال نيست. (تاويلات اهل سنت)
مستحق عبادت در آسمانها و زمين تنها اوست نه كسي غير وي. (بيضاوي)
وي تعالي يگانه اي است كه تنها وي را به يگانگي ذكر ميشود و به يگانگي وي اهل آسمانها و زمين اقرار دارند. (بحر العلوم) يعني براي الله متعال است تدبير آسمانها و زمين و حفظ آنها نيز بر وي تعالي است. چراكه وي تعالي به تنهايي آنها را خلق كرده است پس تدبير و حفظ آن نيز بر وي تعالي است. (تاويلات اهل سنت)
يَعْلَمُ سِرَّكُمْ
آنچه را كه در دل خود پنهان ميكنيد را ميداند. (تاويلات اهل سنت)
وَجَهْرَكُمْ
و آنچه را كه ميگوييد را نيز ميداند. (تاويلات اهل سنت) يعني اسراري كه در وجودتان و بدنتان هست را نيز ميداند از قبيل چگونگي شنيدن و ديدن و امثال آن را كه شما نميدانيم و همينطور ميداند آنچه بر شما آشكار است. (تاويلات اهل سنت)
وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ و اعمالي را كه با بدن خود انجام ميدهيد را نيز ميداند. (تاويلات اهل سنت)
يعني تمام گفتار و كردارتان را ميداند و همه ي آن را ميشمارد تا بر آن اساس حسابرسي كند. (تاويلات اهل سنت) و آنچه كه كسب ميكنيد از افعال و گفتارتان را ميداند. (تاويلات اهل سنت)
بر كفار آيه و نشانه و معجزه براي اثبات حقانيات دين اسلام، نميآيد مگر اينكه اينان از آن روي برميگردانند. نكته: انسان وقتي تصميم ميگيرد كه چيزي را انكار كند ديگر به دلايلي كه نشان ميدهد اين تصميم درست نيست را كنار ميزند و به آن نگاه نميكند.
مستندات
وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ آيَةٍ مِّنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ فكر نميكنند تا از در توحيد الله متعال تحقيق كنند. (بحر العلوم)
مشركان مكه از رسول الله ص خواستند تا براي آنها ماه را به دو قسمت كند اگر انجام دهد به وي ايمان خواهند آورد. رسول الله ص نيز دعا كردند و ماه به دو نيم تقسيم شد ولي آنان ايمان نياورده از آن روي گردان شدند و گفتند: اين جادوي آشكار است پس آيه اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا [القمر: 1، 2] و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم) در آيه ي قبل شرك آنان را بيان كرد و در اين آيه نيز بيان داشت كه آنان از نشانه هاي الهي بالكل رويگردان هستند. (ابوسعود) يعني آيه اي از آيات قرآن نازل نميشود مگر اينكه به وجه تكذيب و استهزاء رويگردان ميشوند. (ابوسعود) آيه اي از آيات يگانگي الله نميآيد مگر اينكه از آن رويگرداني ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
و آياتي در مورد رسالت محمد ص. (تاويلات اهل سنت)
و يا آياتي در مورد زنده شدن پس از مرگ . (تاويلات اهل سنت)
احتمال دارد منظور از آيات، غير از آيات قرآني باشد. (تاويلات اهل سنت)
از گردنكشي و رويگرداني آنان خبر داده است. (تاويلات اهل سنت) وقتي روي برميگردانند پس آيات و نشانه ها براي آنان نفعي ندارد چراكه كسي از آن آيات استفاده ميكند كه در آن تامل كند. (تاويلات اهل سنت) اگر قرآن معجزه نبود نيز همين سوره ي انعام كه براي اقامه ي حجت بر عليه مشركان نازل شده است كافي است. (تاويلات اهل سنت) اهل مكه را معجزه اي از قبيل شق قمر نميآيد مگر اينكه از نظر در آن روي برميگردانند. (مظهري)
پس آنان يعني بعد اينكه اين امور كه در آيات قبل بيان شد را ديدند و باز رويگرداني كردند پس از آن تكذيب كردند نشانه ها و معجزاتي را كه حق بود براي آنان آمد. پس زود باشد كه جزا و سزاي اين كارشان را ببينند. نكته: انباء را عذاب يا سزا معني كردن از اين جهت است كه همه ي رسولان اول خبر اينكه چه خواهد شد را به آنان ميدهند و آنان تكذيب ميكنند پس بعد تكذيب آنچه مانده است سزا و جزاي تكذيب آنان است.
مستندات
فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ ۖ يعني به قرآن. (مظهري)
گفتند كه اين قرآن از نزد الله متعال نيست و مسخره اش كردند. (بحر العلوم)
يعني به رسول الله ص. (مظهري) يعني آيات توحيد و بعث را تكذيب كردند. (تاويلات اهل سنت)
اگر رسول الله ص نشانه اي و معجزه اي نميآورد، خودشان بعنوان معجزه كافي بودند از تولد تا وقت مرگشان هيچ عملي كه از وي زشت شمرده شود سر نزد پس خود ايشان معجزه اي بزرگ هستند. براي همين است كه وقتي رسول الله ص ، حضرت ابوبكر را دعوت به اسلام كردند، دعوت ايشان را اجابت كردند چراكه از ايشان نشانه هاي بزرگ و عجيبي ديده بودند. (تاويلات اهل سنت)
فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ يعني در روز قيامت. (مظهري)
و يا در وقت ظهور اسلام يعني امر اسلام بالا بگيرد. (مظهري)
در وقت آمدن عذاب در آخرت و يا در دنيا، براي آنان قبح كرده اشان آشكار خواهد شد. (مظهري)
زود است كه بدانند كه جزاي اين تكذيب و استهزاي به قرآن چيست. (بحر العلوم)
وعيد به آنان است كه سزاي اين عملشان را در دنيا و يا در آخرت خواهند ديد. (بحر العلوم)
آيا اين تكذيب كنندگان رسول الله ص و قرآن، نميبينند كه ما قبل آنان دوره اي از مردم را هلاك كرده ايم آن قومي كه به آنان بر روي زمين امكانات فراوان داديم و يك جا نشين شدند آنطور كه شما را اين مقدار مكنت و توانگري نداده ايم و ما آسمان را براي آنان پي در پي ريزنده قرار داديم و رودها را طوري قرار داديم كه از زير آنان عبور ميكند يعني در دسترس آنان قرار داديم يعني زير دستان آنان قرار داديم پس باز ما آنان را بخاطر گناهاني كه مرتكب شدند، هلاكشان كرديم و خيلي راحت قومي ديگر را جايگزين آنان كرديم. حال شما فكر كنيد كه تكذيبتان به كجا ميرسد و به چه كسي ضررش ميرسد در حاليكه آن مقدار نعمت كه به هلاك شدگان قبل شما داده ايم را به شما نداده ايم.
مستندات
أَلَمْ يَرَوْا
حسن: يعني آيا عبرت نگرفتند؟ (تاويلات اهل سنت)
ابوبكر كيساني: قطعا ديده اند. (تاويلات اهل سنت)
يعني تكذيب كنندگان. (نسفي)
كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ
يعني آنان قطعا ديده اند كه عاقبت كسانيكه رسولشان را تكذيب كرده اند و سركشي و كبر آنان را چه بوده است. ولي عبرت نگرفتند. (تاويلات اهل سنت)
يعني قبل كفار مكه. (بحر العلوم) به آنان مال و فرنداني داديم كه به شما اهل مكه نداده ايم. (بحر العلوم)
زجاج: قرن به هر دوره ي زماني كه پيامبري يا طبقه اي از اهل علم در آن باشند. هماطور كه رسول الله ص فرموده اند: بهترين قرنها، قرني اصحاب من و بعد كسانيكه بعد ايشان ميآيند و بعد كسانيكه بعد اينان ميآيند است. (بحر العلوم)
به آن گذشتگان وسعت رزق و مال و خير داده ايم آن مقدار كه به شما اهل مكه نداده ايم. (تاويلات اهل سنت) تمكين در بلاد يعني اعطاي مكنت يعني ثروت و توانگري. (نسفي)
با اين وجود آنان را وقتي تكذيب كردند الله متعال هلاكشان كرد و به انواع عذاب، آنان را مورد عذاب قرار داد. (تاويلات اهل سنت) براي آنان در زمين قدرت و شدتي داديم كه به شما نداده ايم. (تاويلات اهل سنت)
ويا به آنان نفوذ در قلبها داديم چراكه آنان صاحبان قدرت و پادشاه بوده اند و قولشان نافذ و مردم در مقابلشان فروتن بودند مثل عاد و فرعون و نمرود ولي بخاطر تكذيب رسولان، هلاك شدند و شما را هيچ يك از اين امور نيست پس آيا گمان ميكنيد كه با تكذيب رسولان هلاك نخواهيد شد؟ (تاويلات اهل سنت)
وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِم مِّدْرَارًا يعني باران بر آنان بسيار ريزنده بود. (تاويلات اهل سنت)
يعني باران بر انان هميشه و يكي پس از ديگري در وقت حاجت. (تاويلات اهل سنت)
وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِن تَحْتِهِمْ يعني آنان در فراخي و كثرت باران و فراواني رودها بودند باز بخاطر تكذيب رسولان هلاك شدند. (تاويلات اهل سنت)
يعني آنان در فراخ روزي در بين رودها و ميوه ها و پرباراني زندگي كرده اند. (نسفي)
فَأَهْلَكْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ
هر يك از اين قرن ها را بخاطر گناهي كه مرتكب شدند، هلاكشان كرديم. پس آن همه امكانات و اسباب چيزي را از آنان دفع نكرد. پس براي اينان نيز همينطور خواهد شد. (ابوسعود)
وَأَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ
بعد هلاك هر قومي بجاي آنان قومي ديگر را به وجود آورديم. (ابوسعود) يعني هلاك قومي بر مالكيت و پادشاهي الله متعال هيچ نقصي وارد نكرد بلكه هر وقت قومي را هلاك كرد بجاي آن قومي ديگر آورد. (ابوسعود)
و اگر ما بر تو كتابي نوشته در كاغذ ميآورديم و يقين پيدا ميكردند كه از نزد الله متعال است و آن را با دستان خود ميگرفتند، در اينجا نيز باز كسانيكه نميخواهند ايمان بياورند خواهد گفت: اين يعني آنچه آوردي و ما داريم ميبينيم و داريم لمس ميكنيم چيزي جز جادو نيست. نكته: يعني در اين آيه بيان ميدارد كه مشكل در نبود دليل بر اثبات حق نيست و مشكل در ناكافي بودن معجزه ها نيست بلكه مشكل در خود كفار است كه قصد ايمان ندارند و تو اي محمد هرچه بياوري باز براي ايمان نيارودن بهانه اي خواهند آورد.
مستندات
وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ
اگر نوشته اي بر كاغذي بر تو نازل كنيم. (مظهري)
فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ
و به آن قرطاس دست بزنند. طوريكه امكان فريب نماند چراكه سحر در آنچه ميشود لمس كرد نميشود، بنابر اين نميتوانند بگويند كه چشمان ما خطا ميبيند. (مظهري)
اين كتاب و يا اين كاغذ را لمس ميكردند. (ابوسعود) لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ
كلبي و مقاتل: در شان نضر بن حرث و عبدالله ابن ابي اميه و نوفل بن خويلد نازل شده است چراكه آنان گفتند: اي محمد ما به تو ايمان نخواهيم آورد مگر اينكه كتابي از نزد الله متعال بر تو نازل شود در حاليكه چهار فرشته بر از نزد الله متعال بودن اين كتاب و بر رسول بودن تو شهادت دهند، پس اين آيه نازل شد. (ابوسعود) قطعا كسانيكه كافر شده اند از روي تعنت و كبر خواند گفت اين نوشته چيز جز جادوي آشكار نيست. چراكه در علم الله متعال چنين گذشته است كه آنان ايمان نخواهند آورد. (مظهري) يعني اگر قرآن به يكباره در يك صحيفه نازل ميشد و آنان ميديدند و لمسش ميكردند و عيانا ميديدند، باز در آن طعن ميكردند و ميگفتند كه اين جادو است. (نيسابوري) به رسولش خبر ميدهد كه تو هر نوع معجزه اي بياوري و هرچه گفته اند را انجام دهي آنان بخاطر شدت تعنت و گردنكشي و عنادشان، ايمان نخواهند آورد چراكه اگر تعنت و عناد آنان نبود، در آن تامل ميكردند اين نشانه ها بر حقانيت دين اسلام دلالت ميكرد. (تاويلات اهل سنت)
و گفتند: اگر ميشد كه فرشته اي بر محمد رسول الله ص نازل ميشد. جواب آنان اين است: اگر فرشته اي نازل ميكرديم، قطعا امر تمام ميشد و هلاك ميشدند و به آنان فرصتي داده نميشود. نكته: كساني كه قصد ندارند چيزي را باور كنند، از خودشان براي اينكه طرف به چيزي ديگر مشغول شود، درخواستهايي مطرح ميكنند و مشخص است كه هدف راستي آزمايي نيست بلكه اعتنايي به آن ندارند. نكته: اگر پيامبران دنبال براورده كردن خواسته هاي قومشان ميرفتند ديگر فرصتي براي تبليغ رسالت پيدا نميكردند و از هدف خود دور ميشدند و ديگر اينكه هركس كه واقعا دنبال حقيقت در يك مساله باشد، قطعا الله متعال به وي نشانه هايي ميدهد كه وي با آن هدايت شود.
مستندات
وَقَالُوا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ ۖ شروع در دهن كجي به نبوت رسول الله ص به طور صريح است. (ابوسعود)
و خواهند گفت اگر بر وي فرشته اي از آسمان فرو فرستاده ميشد تا همراه وي هشدار دهنده ميشد. (بحر العلوم)
يعني فرشته اي بيايد و تاييد كند كه رسول الله ص واقعا نبي است. (بيضاوي)
در خواست نازل شدن فرشته احتمال دارد از اين جهت باشد كه عرب پيامبر و كتب نديده بودند و به رسول و كتابي نيز ايمان نداشتند پس از اين قبيل سوالات مطرح ميكردند چراكه فكر ميكردند اگر قرار باشد پيامبري بيايد از فرشته بايد باشد. (تاويلات اهل سنت) احتمال ديگر نيز ممكن است كه اين سوال از روي گردنكشي باشد. (تاويلات اهل سنت)
الله متعال ميفرمايد اگر ما از آسمان فرشته ميفرستاديم قطعا اينان هلاك ميشدند يعني وقتي فرشته را ميديدند. يعني ايمان نميآوردند و تصديق نميكردند و قطعا عذاب نازل ميشد. (بحر العلوم)
يعني منتظر اينان نميماندند تا وقتي عذابشان داده نشود. (بحر العلوم)
اگر فرشته نازل شود، قيامت ميشود. (در منثور) گفته ميشود اگر فرشته اي نازل ميشد قطعا براي عذاب آنان نازل ميشد. (بحر العلوم) گفته ميشود: اگر فرشته اي نازل ميشد آنان نميتوانستند به آن نگاه كنند و ميمردند. (بحر العلوم) اگر فرشته به هيئت و شكل حقيقي خودش نازل شود بر طبق آنچه آنان مطرح كرده بودند و اين در حالي است كه قوت بشري توان تحمل رويت آن را بر صورت حقيقي خودش ندارند، در اينصورت هلاك اين مطرح كنندگان حتمي است. (ابوسعود) فرشتگان بر انبياء به صورتهاي مختلف ميآمدند مثل مهمانان ابراهيم و لوط و خصم داوود. (ابوسعود) وقتي فرشته بيايد ديگر به آنان اندازه ي چشم بر هم زدن نيز مهلت داده نخواهد شد. (ابوسعود) در مورد اگر فرشته نازل شود حتما هلاك ميشوند گفته شده كه وقتي آنان فرشته را ببينند بعد ايمان نياورند، ديگر چاره اي حز هلاك آنان نميماند. و يا گفته اند كه با ديدن فرشته قاعده يا اختيار كه مدار تكليف است به پايان ميرسد در نتيجه هلاكشان حتمي ميشود. (ابوسعود) سنت الهي بر اين است كه اگر قومي نشانه اي بخواهند و درخواستي مطرح كنند و آن خواسته انجام شود و ايمان نياورند عذاب بدون مهلت نازل ميشود ولي اگر بدون درخواست نشانه اي به آنان آورده شود و تكذيب كنند، به آنان مهلت داده ميشود و به محض تكذيبشان، عذاب داده نميشوند. (تاويلات اهل سنت)
و اگر بر فرض قرار باشد كه فرشته اي را بعنوان رسول بفرستيم قطعا آن را در صورت و شكل آدمي ميفرستاديم و قطعا در آن وقت نيز همين خلطي كه الان براي آنان پيش آمده است پيش خواهد آمد باز بايد دنبال دليل بگردند كه آيا اين رسول فرشته است آيا ادعايش درست است. نكته: مشكل در آيات و نشانه ها و معجزه ها نيست بلكه مشكل در اين است كه يك عده به دين و به پيامبران و مسائلي كه آنان مطرح ميكنند، نگاه غير عقلي بودن و غير قابل قبول بودن دارند در نتيجه هر معجزه اي براي آنان آورده شود، فايده نخواهد داشت حتي خودشان خواسته اي براي باور مند شدن، مطرح كنند.
مستندات
وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَّجَعَلْنَاهُ رَجُلًا
اگر فرشته اي را با تو همراه بگردانيم و يا اگر رسول را بر فرض از فرشته انتخاب كنيم، قطعا آن را به صورت مرد ، ميفرستاديم همانطور كه جبرئيل به شكل دحيه ي كلبي بر رسول الله ص ظاهر ميشد. (بيضاوي)
اينكه رسولان به شكل حقيقي ميديده اند بخاطر قدرت قدسي كه داشتند توانايي آن را داشته اند. (بيضاوي) وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسُونَ
و در اين صورت نيز باز اين افراد، مساله را خلط ميكرديم مثل همان خلطي كه الان دارند و باز ميگفتند: اين چيزي جز بشري مثل خودتان نيست. (بيضاوي) در قرائت ابن عامر به فتح باء يلبسون به معني به وي ميپوشانديم از لباسي كه به مردان پوشانده ميشد و آنان گمان ميكردند كه اين نيز بشر است. (بحر العلوم) قتبي: در اينصورت نيز آنان را گمراه ميكرديم به اين سبب كه قبل فرستادن فرشته گمراه شده بودند. (بحر العلوم) اگر بر آنان به قرآن كه معجزه است و يا به معجزه اي ديگر برايشان گفته ميشد كه اين فرشته است باز اين افراد تكذيبش ميكردند همانطور كه الان محمد را تكذيب ميكنند. (ابوسعود) اگر بر شكل فرشته ميآمد، آنچه در آيه ي قبل گفت ميشد و اگر به غير صورتش بيايد باز همين انكار و همين تكذيب پيش ميآمد. (ابوسعود)
الله متعال ميفرمايد ما خلط ميكرديم منظور اين است كه مجازات همين لبس را به انان ميداديم است. (تاويلات اهل سنت)
قطعا قبل تو رسولان آمدند و تبليغ كردند و در اين راه مورد تمسخر قرار گرفتند پس عاقبت امرشان اين بود كه آنچه را كه مسخره ميكردند بر انان فرود آمد. قوم تو نيز از اين امر مستثني نيستند و تو نيز از قاعده مستثني نيستي.
مستندات
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِكَ
براي تسلي خاطر رسول الله ص از آنچه از قومش ميكشيد، نازل شده است. (ابوسعود) انبياي قبل تو نيز مورد تمسخر قرار گرفته اند همانطور كه تو را قومت در مورد نزول عذاب تو را تمسخر ميكنند. (بحر العلوم) يعني رسولان بسيار و رسولان بزرگ قبل تو نيز اين مشكل را چشيده و ديده اند. (ابوسعود)
پس نازل شد و واجب شد بر انان آنچه كه بخاطرش رسولان را مسخره ميكردند. (ابوسعود) حيق: آنچه بر انسان از مكروه ميرسد را گويند. (بحر العلوم) ضحاك: رسول الله ص همراه فقرا و ضعيفان مسلمانان از بلال بن رباح و عمار بن ياسر و صهيب بن سنان، در مسجد الحرام نشسته بودند و ابوجهل همراه بزرگان قريش بر انان گذر كرد و گفت: محمد گمان ميكند كه اين افراد پادشان بهشت هستند. پس الله متعال اين آيه را بر رسولش فرستاد تا صبور باشد و بر آزار آنان شكيبايي كند. (بحر العلوم) يعني اگر مشركان مكه يارانت را به سخره ميگيرند قبل اينان نيز جاهلان زمان رسولان قبل تو اينكار را انجام داده اند و حوادث بد روزگار بر سرشان آمده است. (بحر العلوم) پس بر آنان وبال استهزايشان فرود آمد. (ابوسعود) پس بر آنان آنچه مسخره ميكردند احاطه پيدا كرد چراكه بخاطرش هلاك شدند. (ابوسعود)
اي محمد به آنان بگو تا بر روي زمين بگردند و يا تفكر كنند بعد تفكر كنيد و بنگريد كسانيكه قبل شما بودند و آنان نيز تكذيب كننده بودند، عاقبت و سرانجام كارشان چه شده است.
مستندات
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ
يعني بر روي زمين بگرديد تا احوال آن قوم تكذيب كننده را بشناسيد و بدانيد. (ابوسعود) منظور اين نيست كه بر روي زمين بگرديد بلكه تفكر كنيد و عبرت بگيريد از آنچه بر سر تكذيب كنندگان آمده است. (تاويلات اهل سنت) حسن: يعني قرآن را قرائت كنيد بعد بنگريد كه عذاب متقدمين شما چگونه بوده است. (بحر العلوم) چراكه به آن تكذيب كنندگان نيز نشانه هاي عقلي وسمعي نشان داده است ولي براي انان فائده اي نداشته است. در اينجا ميخواهد كه نشانه هاي حسي ظاهري نيز نشان بدهد تا بلكه دست از تكذيب بردارند. (تاويلات اهل سنت) وعده داده است كه بر سر اين قوم نيز همانند انچه بر همسانان آنها در قبل آمده است، خواهد آمد و اين وعده در روز بدر به وقوع پيوست. (ابوسعود)
بعد تفكر كنيد كه عاقبت تكذيب كنندگان چه بوده است. (ابوسعود)
تفكر كنيد كه آنان در عاقبت امر ريشه كن شدند و هلاك شدند. (ابوسعود)
فرق بين فانظروا و ثم انظروا در اولي امر به اين است كه براي عبرت گرفتن سفر كنيد و دومي براي اين است كه سفر خودش مباح است و ميتواند كه براي عبرت نيز باشد پس سفر تجارت و امثال ان مباح است. (نسفي)
اي محمد به اهل مكه بگو: آنچه در آسمانها و زمين است براي چه كسي است؟ بگو كه براي الله است. اين الله بر خود وعده كرده است كه رحمت كند. قطعا شما را به روز قيامت جمع ميكند. در اين شكي نيست. كسانيكه خود را زيان كرده اند وخود را باخته اند، پس اينان ايمان نميآورند.
مستندات
قُل لِّمَن مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ
اهل مكه به رسول الله ص گفتند: اگر اين كار را براي مال انجام ميدهي ما به تو به اندازه اي مال بدهيم كه غني ترين مكه بشوي. پس اين آيه نازل شد. (بحر العلوم) به آنان به طريق وادار كردن به جواب دادن و خاموش كردن آنان بگو: آنچه در آسمانها و زمين از عقال و غير عاقل است براي چه كسي است يعني چه خالق آنان است و چه كسي مالك آنان است و چه كسي در آنها تصرف ميكند؟ (ابوسعود) در اين سوال آگاهي دادن به اين مطلب است كه جواب متعين است كه الله متعال است و اين بالاتفاق است و در اين سوال كسي غير از الله متعال را مطرح نميكند. (ابوسعود)
منظور سوال نيست بلكه هدف بيان جواب است. (تاويلات اهل سنت)
اگر جواب دادند فبها. (بحر العلوم)
قُل لِّلَّهِ ۚ
اگر جواب ندادند بگو كه آنچه در آسمانها و زمين است، از آن الله متعال است. (بحر العلوم)
از آن به هركس كه خواهد عطا ميكند. (بحر العلوم)
بعضي گفته اند: اگر از تو اين را پرسيدند بگو : الله. (تاويلات اهل سنت)
كَتَبَ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ۚ
منظور وجوب نيست چراكه چيزي بر الله متعال واجب نميگردد بلكه منظور اين است كه وعده ي موكد داده است و وعده اش قطعا عملي ميشود. (نسفي) بيان شمول رحمت الهي به جميع خلق است همانطور كه مالكيت و پادشاهي وي تعالي شامل همه ميشود و مهربان در حق بندگانش است و به عذاب آنان عجله نميكند و توبه ي انان را قبول ميكند. (ابوسعود) آنچه از احكام غضب از الله متعال سر ميزند از الله نيست بلكه بندگانش موجب آن ميشوند. (بحر العلوم) رحمت را بر توبه كنندگان بر خودش واجب كرده است و كسي به عملش وارد بهشت نشود بلكه به رحمت الهي است. (تاويلات اهل سنت) رسول الله ص فرمودند: كسي با عملش نميتاند وارد بهشت شود. از رسول الله ص سوال كردند: حتي شما؟ فرمودند: حتي من مگر اينكه الله متعال مرا با رحمتش در بر گيرد (تاويلات اهل سنت)
يعني در دنيا شما را عذاب نميدهد. (بحر العلوم)
بعضي گفته اند: منظور اين است كه بر خود رحمت واجب كرده است تا همه را دوست و دشمن را جمع كند و براي دشمنش عذاب و براي دوستش ثواب بدهد. (تاويلات اهل سنت) گفته شده: از رحمتش اين است كه همه را جمع كرده و به عاصي وعيد و به مطيع وعده داده است. تا عاصي از عصيانش برگردد و مطيع به عبادت ترغيب شود و اين از رحمتش است. (تاويلات اهل سنت) عده اي نيز گفته اند: بر امت محمد رحم كرده است و تكذيب كننده را در وقت تكذيب عذاب نداده و ريشه كنشان نكرده است همانطور كه در مورد ديگر اقوام انجام داده است پس تاخير عذاب به قيامت از رحمت است. (تاويلات اهل سنت) رسول الله ص: الله متعال رحمت را به صد قسمت تقسيم كرده است و يك قسمت آن را بين مخلوقاتش داده است و از روي همين يك قسمت رحم است كه خلق الله بين خود به يكديگر رحم ميكنند و وحوش به بچه هايشان رحم ميكنند و نود و نه قسمت آن را براي خودش ذخيره گذاشته است و با آن نوده و نه قسمت در روز قيامت به بندگانش در روز قيامت رحم ميكند. (بحر العلوم) گفته ميشود: بر خود رحمت را واجب گردانده است و از اين جهت است كه به آنان مهلت ميدهد و هلاكشان نميكند تا كه برگردند و توبه كنند. (بحر العلوم)
لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ
منظور در روز قيامت همه ي شما را جمع خواهد كرد. همانطور كه گفته ميشود: جمعت هؤلاء الي هؤلاء يعني بعضي به بعض ديگر جمع كردم. (بحر العلوم) در قبور شما را تا روز قيامت جمع خواهد كرد بعد شما را با گذشتگان يكجا جمع خواهد كرد. (تاويلات اهل سنت) پس شما را بخاطر شرك ورزيدنتان جزا خواهد داد. (تاويلات اهل سنت)
لَا رَيْبَ فِيهِ ۚ
شكي در بعثت نيست يعني زنده شدن پس از مرگ. (بحر العلوم)
در آن روز شكي نيست. (ابوسعود) در اين جمع كردن شكي نيست. (ابوسعود) الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ صفت منكرين را بيان ميكند. (بحر العلوم) كسانيكه با اختيار كردن كفر خود را باخته اند. (نسفي)
اين را مبتدا خبر گرفته اند يعني كسانيكه به خودشان را باخته اند، ايمان نميآورند. (بحر العلوم) بعضي نيز گفته اند كه بدل از ليجمعنكم است يعني كساني را كه خودشان را باخته اند پس ايمان نميآورند را جمع خواهد كرد. (بحر العلوم)
كسانيكه سرمايه ي خود كه همان فطرت اصلي و عقل سليم و استعدادي كه با مشاهده ي رسول الله ص و شنيدن وحي برايشان حاصل شده بود، را ضايع كرده و خود را باختند آنان ايمان نميآورند. (ابوسعود)
و آنچه در شب و روز آرام [و تكاپو] دارد، از آنِ اوست و او شنواى داناست.
مستندات
وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ۚ
سكن از سكني باشد: و براي وي تعالي است هرآنچه آن را شب و روز وي را شامل ميشود و در برميگيرد. (بيضاوي) اگر از سكون باشد: هرآنچه كه در شب و روز آرام ميگيرد و سكون مييابد و حركت ميكند. فن اكفتاء بكار رفته است.(بيضاوي) هرآنچه كه در شب و روز آرام ميگيرد از چهارپايان و پرندگان خشكي و دريايي كه بعضي در روز ارام ميگيرند و شب پخش ميشوند و بعضي ديگر بر عكس. (بحر العلوم) خبر از اين ميدهد كه همه ي مخلوقات تحت سيطره ي شب و روز هستند و مقهور و مغلوب اين دو هستند. چراكه كسي از جباران نميتواند اين دو را تغيير دهد و يا از آن امتناع كند. تا بدانند كه اين دو را مدبري ديگر اداره ميكند. (تاويلات اهل سنت)
وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
و اوست شنونده ي هرچه شنيده ميشود و و داننده ي كل معلومات است. (بيضاوي)
شنواي دعا كننده ي وي است. (تاويلات اهل سنت) داناي مصالح و حاجتهاي خلقش است. (تاويلات اهل سنت)
چيزي بر وي مخفي نميماند. (بيضاوي)
داناي به عذاب آنان است. (بحر العلوم)
ممكن است كه وعيد به مشركان باشد كه رفتار و گفتارشان را رصد ميكند. (بيضاوي)
اي محمد بگو كه آيا من غير از الله متعال را معبود خود بگيرم، آن الله كه خالق و به وجود آورنده ي آسمانها وزمين است و اوست كه روزي ميدهد و روزي نميگيرد. بگو كه من مامور هستم كه اولين كسي باشم از اين امت كه خود را تسليم الله ميكنم و بگو كه من امر شده ام كه از مشركان نباشم.
مستندات
قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا
مربوط به قل لمن ما في السموات و الارض است، يعني وقتي شما اقرار كرديد كه از براي اللهم متعال است چگونه به وي شرك ميورزيد و غير از الله را ميپرستيد؟ (تاويلات اهل سنت) مشركان مكه به رسول الله ص گفتند: پدران تو بر مذهب ما بوده اند پس مشخص ميشود كه نياز باعث شده است كه چنين چيزي را مطرح كني پس ما بهت مال ميدهيم تا به مذهب قبلت برگردي . اين آيه در رد آن نازل شد. (بحر العلوم)
در قرائت ابن مسعود بجاي وليا، ربا آمده است. (تاويلات اهل سنت)
منظور از ولي در اينجا معبود است چراكه رد كساني است كه به شرك فراميخوانند. (بيضاوي) آيا من چه به استقلال و چه شريكي، غير از الله را بگيرم؟ (ابوسعود)
فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
و اين الله به وجود آورنده ي آسمانها و زمين و هرآنچه در آنهاست. (تاويلات اهل سنت)
مخترع اين دو است. (نسفي)
از ابن عباس: من معني فاطر را نميدانستم تا اينكه دو نفر باديه نشين بر سر چاهي دعوي ميكردند و هر يك ميگفت انا فطرتها انا فطرتها يعني من ابتداي اين چاه را شروع كرده ام. (نسفي)
وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ ۗ
و وي تعالي روزي ميدهد و روزي نميگيرد. (تاويلات اهل سنت) روزي ميدهد و در روزي دادن به خلقش از كسي كمك نميگيرد. (بحر العلوم) مثل كسانيكه بردگاني دارند نيست كه از يكديگر نفع ميبرند و استفاده ميكنند. (تاويلات اهل سنت) الله متعال خلق را خلق كرده است نه براي منفعت خودش چراكه الله متعال به ذاتش غني است و مخلوقات فقير هستند. (تاويلات اهل سنت)
منظور روزي است و اينكه طعام را ذكر كرده است از جهت شدت حاجت به آن است و اهم روزي همين است. (ابوسعود) قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ ۖ بيان اين مطلب است كه رسول الله ص نيز داخل در تكليف است. (نيسابوري) اولين كس از امتش است كه اسلام آورده است. (تاويلات اهل سنت) مامور شدم به اينكه اول خودم تسليم و فروتني كنم بعد شما را به آن فرمان دهم. (تاويلات اهل سنت) وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
و به من گفته شده است كه از مشركان نباشم. (بيضاوي) اگر عطف بر قل باشد به اين معني ميشود كه به اسلام امر شدم و از شرك نهي شده ام. (نسفي)
بگو اگر به پروردگارم عصيان بورزم با مخالفت امر و نهيش. هر نوع نافرماني باشد. (ابوسعود)
از عذاب روز قيامت ميترسم. (ابوسعود)
اي محمد به اهل مكه بگو: من ميدانم كه اگر پروردگارم را نافرماني كرده و ديگري را عبادت كنم، عذاب روز بزرگ براي من خواهد بود. اين تفسير بر اساس آن شان درخواست اهل مكه بر اينكه مال ميدهيم تا به مذهب پدرتان برگردي درست است. (ماتريدي) در اين آيه بيان ميدارد كه رسول الله ص با جلالت قدري كه دارد باز در صورت مخالفت مورد مواخذه قرار خواهد گرفت. (نيسابوري)
و هركس را كه از وي عذاب آن روز بزرگ دفع كرده شود، پس قطعا الله متعال وي را مورد رحمتش قرار داده است. و اين دفع عذاب از وي و اين مشمول رحمت الهي شدن، پيروزي بزرگ است. نكته: اينكه دفعا عذاب را بخاطر رحمت الهي گفته است نشانگر اين مطلب است كه كسي به عمل خودش نميتواند نجات پيدا كند. نكته: همين دفع عذاب مورد رحمت بودن است يعني اينكه انسان به جهنم ميرود يا از نجات پيدا ميكند و اين نجات يعني همان وارد بهشت شدن است و بين اين دو چيز ديگري نيست.
مستندات
مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ ۚ
هركس از وي عذاب را در آن روز بزرگ، دور كرده شود، وي را الله متعال نجات داده است. (ابوسعود) چراكه با رحمتش به بهشت رفته ميشود همانطور كه رسول الله ص فرموده اند: كسي با عملش به بهشت نميتواند برود. من نيز نجات پيدا نميكردم مگر اينكه الله متعال مرا مشمول رحتمش بگرداند. (تاويلات اهل سنت) اگر پروردگارم از من عذاب آن روز بزرگ را بردارد، مورد رحم الله متعال قرار گرفته است. (مظهري)
قطعا او را آمرزيده است و وي را از در عصمت خود داشته است. (بحر العلوم) وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ
و اين صرف نظر كردن از عذاب و يا رحمت، پيروزي و موفقيت بودنش آشكار است و آن رسيدن به خواسته ي خود است. (ابوسعود)
و اگر الله متعال تو را در سختي نگه دارد، پس در اينصورت آن سختي را بردارنده اي نيست جز خودش. و اگر الله متعال تو را در راحتي و خير نگهدارد پس وي تعالي است كه بر همه چيز قادر است.
اگر الله متعال تو را سختي برساند و يا بلايي برسرت بياورد، پس آن را بردارنده اي نيست جز خودش. (بحر العلوم) يعني نه آن الهه هايي كه عبادت ميكنيد و نه كسي ديگر، نميتواند آن را از شما بردارد. (بحر العلوم) از بيماري و فقر و بلاياي ديگرش. (نسفي) كسي نيست كه آن را تو بردارد، مگر خودش. (نسفي)
وَإِن يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ
و اگر تو را فراخ روزي و سلامتي بدهد، كسي نميتواند آن را از تو بگيرد. (بحر العلوم)
فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
بر همه چيز من جمله بر غنا و فقر و عافيت، قادر است. (بحر العلوم) پس وي است كه قادر است بر ادامه و يا برداشتن غنا و صحت ووو. (نسفي) از ابن عباس: من بر ترك رسول الله ص بر قاطري سوار بودم و ايشان رو به من كردند و فرمودند: حق و حقوق الله را حافظ باش و در راه رضايتش گام بردار، الله تو را حفاظت خواهد كرد. وي تعالي را در جلوي خود خواهي يافت. در فراخروزي وي را بشناس در تنگدسي وي تعالي تو را خواهد شناخت. اگر خواسته اي داري از الله متعال بخواه و اگر كمك ميخواهي از الله متعال كمك بخواه. قلم به نوشتن تقدير تمام شده يعني هرچه بوده نوشته شده است. اگر تمام خلق تلاش كنند تا تو را نفعي برسانند اگر الله متعال ان را مقدر نكرده باشد، نخواهد شد. اگر تمام سعي خودشان را بكنند تا تو را ضرري برسانند اگر در تقدير الهي نباشد، تو را آسيبي نخواهد رسيد. اگر توانستي با صبر و يقين به گشايش، عمل كن و اگر نشد به شكيبايي كن چراكه در صبر به آنچه تو را بد ميآيد، خير بسيار است و بدان كه نصرت در صبر است و همراه هر سختي گشايش است و همراه مشكل، راحتي است. (ابوسعود) يعني خير و شر كه به ما ميرسد را الله متعال را دخالتي در ان است و اگر وي تعالي نخواهد هيچ كدام نخواهد شد. (تاويلات اهل سنت)
و وي تعالي است كه غالب خوار كننده است و بالاي بندگانش است به غلبه. و وي در فرامينش با حكمت اس و بر همه چيز آگاه است. نكته: در فرمان خود با حكمت بودن ميبطلبد كه بر همه چيز آگاه باشد.
مستندات
وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ ۚ
وي چيره و غالبي است كه تمام خلق را مقهور خود ميسازد. (تاويلات اهل سنت)
الله متعال بر خلقش مسلط است و همه در مقابل خوار و ذليل هستند. (تاويلات اهل سنت)
از بندگانش بالا است. (تاويلات اهل سنت) قهر: غلبه به همراه خوار گرداندن است. (مظهري)
وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ
حكيم است يعني هرچيزي را در جاييكه بايد باشد قرار ميدهد و خبير است يعني آن چه مخفي يا آشكار ميكنند را آگاه است و چيزي بر وي تعالي مخفي نميماند. (تاويلات اهل سنت)
اي محمد به آنان بگو كه چه چيزي در شهادت از همه بزرگتر است؟ آنان خواهند گفت كه الله است و اگر نگفتند بگو وي الله است. وي تعالي گواه است بين من و شما در همه ي اموري كه در آن با من اختلاف ميكنيد. و اين قران به من وحي شده است تا بر اساس آنچه در قرآن آمده است شما را هشدار دهم و همينطور ديگران را كه تبليغ من به وي ميرسد. ديگر اينكه آيا شما گواهي ميدهي بر اينكه همراه الله متعال الهي ديگر نيز هست؟ جوابشان مثبت خواهد بود پس به آنان بگو كه چنين نيست ومن بر آن گواه نيستم بلكه گواهي من اين است كه الهي غير از الله يگانه نيست. و قطعا من از آن چه شما به وي تعالي شريك قائل ميشويد، مبرا هستم.
مستندات
قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً ۖ
آمده است: قريش به رسول الله ص گفتند: ما در مورد تو از يهود و نصاري پرسيديم و آنان گمان ميكنند كه نزد آنان سخني از تو نيامده است و صفتي از تو ذكر نشده است پس براي ما كسي را نشان بده تا شهادت دهد كه تو رسول الله هستي. پس اين آيه نازل شد. (بيضاوي) چون مشركان اقرار داشتند كه الله متعال بزرگترين گواهان است و در عبادت به وي تعالي شرك ميورزيدند، دستور داد تا از آنها بپرسند. (تاويلات اهل سنت) و يا اينكه اگر سوال پيش آمد كه چه كسي بزرگترين شاهدان است، بگو كه الله متعال است. (تاويلات اهل سنت)
قُلِ اللَّهُ ۖ
جواب سوال است يعني الله متعال در گواه بودن از همه بالاتر است. (نسفي)
شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ۚ
وي تعالي بين من و شما گواه است. (نسفي) وي تعالي بين من و شما در همه چيزي كه در آن اختلاف داريم، ازبعث بعد موت و مانند آن، گواه است. (تاويلات اهل سنت)
و در هر حجت و برهانيكه رسول الله ص به آنها نشان ميدهد، وي تعالي شاهد است. (تاويلات اهل سنت)
اينگونه نيز ميشود معني كرد: بگو الله بين من و شما شاهد است يعني وقتي الله گواه است پس الله بزرگ شاهدان است. (نسفي)
وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنذِرَكُم بِهِ وَمَن بَلَغَ ۚ به من از طرف الله متعال وحي شده است. (ابوسعود) قرآني كه شاهد بر رسالت من است. (ابوسعود)
تا هشدار دهم به آنچه كه در قرآن از وعيد است. (ابوسعود)
و كساني را كه قرآن به وي ميرسد تا روز قيامت. (نسفي)
در حديث آمده است: هركس وي را قرآن برسد انگار كه محمد ص را ديده است. (نسفي)
تا به وسيله ي قرآن شما را انذار و هشدار دهم. (بيضاوي) شما اهل مكه را و هركسي را كه غير شما به وي اين تبليغ من برسد از سياه و سرخ و يا از انس و جن. (بيضاوي) و يا شما را اي كسانيكه هستيد و كساني را كه تا روز قيامت خواهند آمد را. (بيضاوي) نشان ميدهد كه احكام قرآن شامل بر كسانيكه در زمان نزول بودند و كسانيكه بعدا ميآيد نيز ميشود. (ابوسعود) أَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرَىٰ ۚ استفهام انكار و براي خاموش كردن است. (نسفي) قُل لَّا أَشْهَدُ ۚ
بگو كه من بر آنچه شما گواهي ميدهيد گواهي نميدهم. (نسفي) اگر شما گواهي دهيد من گواهي نميدهم چراكه باطل محض است. (ابوسعود)
قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ
موكدا بگو كه الله متعال يگانه اله است. (نسفي) بلكه گواهي ميدهم كه الهي غير از وي تعالي نيست. (بيضاوي)
وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ
و من از آنچه به وي تعالي شرك ميورزيد، معصوم هستم. (نسفي)
كسانيكه به آنان كتاب داده ايم يعني يهود و نصاري، رسول الله ص را با صفاتي كه در كتبشان ذكر شده ميشناسند همانطور كه از نشانه ها فرزندان خودشان را ميشناسند. كسانيكه با انكار خود را باختند و خودشان را زيان ديدند، پس آنان ايمان نميآورند. نكته: چون ايمان نميآورند، انكار ميكنند يعني قصد ايمان ندارند و بهانه تراشي و فرافكني ميكنند.
آنكسان كه به آنان كتاب داده ايم محمد را ميشناسند كه وي متصف به رسالت است و تمام صفاتش مطابق آنچه در تورات توصيف شده است ميباشد، همانطور كه بچه هاي خودشان را از بين كودكان از نشانه و زيورآلات آنها ميشناسند. (مظهري)
ممكن است كه منظور مشركان مكه باشند و منظور از كتاب، قرآن باشد. (تاويلات اهل سنت)
حضرت عمر از عبدالله بن سلام پرسيد: بر ما اين آيه نازل شد، حال اين كيفيت شناخت شما نسبت به رسول الله ص چگونه بوده است؟ عبدالله بن سلام جواب : وقتي رسول الله ص به مدينه آمدند ما وي را شناختيم همانطور كه بچه هاي خود را ميشناسيم بلكه بر رسالت رسول الله ص از اينكه پسرم از خودم باشد، مطمئنتر هستم چراكه ما خبر نداريم كه در غياب ما زنان چه كرده اند. گواهي ميدهم حق است از طرف الله متعال. (ابوسعود)
و چه كسي ظالمتر است از كسيكه بر الله متعال آنچه نيست را به دروغ به وي تعالي نسبت دهد و يا كسيكه آنچه الله متعال از نشانه هاي وجود خود و دين خود، فرستاده است را دروغ بشمارد از قبيل نبوت رسول الله ص و معجزاتي كه آورده است. و شان و داستان اين است كه ظالمان نجات پيدا نميكنند. نكته: ظالمان نجات پيدا نميكنند يعني اينكه به هدف خود از ظلم خود نميرسند و راه بجايي نميبرند و وبال ظلمشان به خودشان بر ميگردد.
مستندات
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ كَذِبًا استفهام به معني نفي است يعني كسي ظلم كننده تر به خود نيست از كسيكه ... (نسفي)
ظلم يعني گذاشتن چيزي در غير مكان خودش و شنيعترين آن معبود گرفتن مخلوق است. (نسفي) از كسيكه با اله گرفتن در كنار الله متعال بر ايشان، دروغ بر ميبافد و شرك گويي ميكند. (بحر العلوم) به دروغ الله متعال را با چيزي توصيف ميكند كه در شان الله متعال نيست. (نسفي) با توصيف كردين پيامبر موعود با صفاتي كه بر خلاف صفات محمد رسول الله ص است. همين نيز بر الله متعال دروغ بر بافتن است. (ابوسعود) به دروغ ادعا كند كه بر وي چيزي وحي شده است درحاليكه چيزي به وي وحي نشده است. با اين تاويل آيه در صدد تنزيه رسول الله ص از دروغ است و اينكه كفار ظالمترين مردم هستند. (مظهري)
أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ ۗ و يا قرآن را تكذيب ميكند و از نزد الله بودن قرآن را دروغ ميشمارد. (بحر العلوم) معجزات را دروغ ميشمارد. (نسفي) يعني نبوت رسول الله ص را دروغ شمردند. (تاويلات اهل سنت) إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ كفار از عذابش در امان نيستند. (بحر العلوم)
بين دو امر باطل جمع كردند يكي دروغ بربافتن بر الله متعال بدون حجت و ديگري دروغ شمردن آنچه با دليل ثابت شده است طوريكه فرشتگان را دختران الله گفتند و قرآن و معجزات را جادو گفتند. (نسفي) وقتي ظالمان را نجاتي نيست اين افراد در اين آيه را كه ظالمترين هستند هرگز نجاتي نيست. (بيضاوي) از ناگواري نجات نيابند و به مطلوبي نرسند. (ابوسعود)
ظالمان تا زمانيكه بر ظلم خود هستند را نجاتي نيست. (تاويلات اهل سنت)
يعني اگر بر كفر و ظلم خود بميرند، آنان را نجاتي نيست. (تاويلات اهل سنت) گفته شده كه منظور در دنيا نجات پيدا نميكنند، است. (قرطبي)
و به ياد آر روزي كه آنان را يعني جميع خلايق را گرد هم ميآوريم بعد مدتي به افرادي كه براي الله متعال شريك قائل شده بودند ميگوييم: آن شريكهايتان را كه گمان ميكرديد، آنها شريك الله متعال هستند، كجايند تا شما را شفاعت كنند و شما را نجات دهند. نكته: اين تا شما را شفاعت كنند و نجات دهند از آيه ي قبل برداشت ميشود كه گفته شد كه ظالمان را نجاتي نيست.
مستندات
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا
به ياد آوريد روز خوفناكي را كه در آن روز ما ميگوييم:.... (ابوسعود) پروا كنيد و بر حذر باشيد از روزي كه .... (ابوسعود) يعني كفار و هرآنچه كه عبادت كرده اند را . (مظهري)
يعني مومن و كافر را و مطيع و عاصي را. (تاويلات اهل سنت) يعني در روز قيامت. (مظهري) ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا كلمه ي ثم يعني بعد مدتي نشان ميدهد كه مردم در قيامت مدتي را به انتظار خواهند بود تا وقت سوال برسد. (مظهري)
رسول الله ص: حالتان چگونه خواهد بود آن روزي كه شما را گردآورند همانند گرد آوردن تير در تيردان و شما در آنجا به مدت پنجاه هزار سال باشيد و به شما نظري نياندازد. (مظهري) از ابن عمر: و فرمود كه در تاريكي به مدت هزار سال خواهيد بود در حاليكه سخني گفته نميشود. (مظهري)
كجايند چيزهايي را كه شما آنها را در عبادت با الله متعال شريك ساخته بوديد؟ (مظهري) يعني گمان ميكرديد آنها در استحقاق عبادت با الله شريك هستند و يا گمان ميكرديد كه اين معبودانتان نزد الله متعال شفيع شما هستند. (مظهري) اينكه با لفظ شركاي خودتان آمده است نه شركاي الله متعال براي نشان دادن اين حقيقت است كه اين شريك براي الله دانستن چيزي است كه خودشان از خود ساخته اند و حقيقت ندارد پس اينان شريكان خودشان هستند نه الله متعال. (ابوسعود) شركاي خودتان گفتن از اين جهت است كه اين شريكان ادعايي آنان از جنس خودشان بوده و مثل خودشان فاني ميشوند. (تاويلات اهل سنت) در وقت اين سوال شركاي آنان يعني آن چيزهايي را كه از خودشان براي الله متعال شريك ساخته بودند، غايب بايد باشند مثل اينكه اين سوال بعد اين رخ ميدهد كه بين شريكان و اين افراد، تبري و بيزاري صورت ميگيرد يعني با هم جمع كرده ميشوند وبعد از هم بيزاري ميجويند و بعد اين سوال را از مشركان پرسيده ميشود. (ابوسعود)
بعد اين سوال، جوابشان و عذرشان چيزي نيست جز اينكه ميگويند: به الله قسم اي پر.ردگار ما، كه ما مشرك نبوده ايم. نكته: يعني اعتراف در زمانيكه ديگر سودي براي آنان ندارد. نكته: دنيا جاي امتحان است و وقتي جوابها مشخص شد ديگر وقت امتحان تمام شده است و جواب درست دادن نيز سودي ندارد وقتي در زمان امتحان درست جواب نداده باشند.
بعد كفرشان چيزي نيست جز اينكه ... (نسفي) يعني عاقبت كفرشان كه تمام عمرشان را به آن گذراندند و بخاطرش كشتار كردند، چيزي نيست جز انكار و اظهار بيزاري از آنها و اظهار اينكه چنين ديني نداشته اند. (نسفي) گفته شده: عذر آنان چيزي نيست جز اينكه... يعني آن عذري كه گمان دارند كه اين عذر آنان را از اين مهلكه خلاص كند. از ريشه ي فتنت الذهب يعني طلا خالص گشت. (بيضاوي) و يا جوابشان چيزي نيست جز، جواب انها را فتنه ناميد چراكه جوابشان دروغ است. (نسفي) به دروغ قسم ميخورند با وجود اينكه ميدانند كه اين نيز براي آنان سودي ندارد و اين سخن از روي دهشت و سرگشتگي است. (بيضاوي)
وقتي مشركان شرك آوردن خود را انكار كردند الله متعال ميفرمايد: نگاه كن و ببين اين مشركان چگونه بر خود دروغ بر ميبندند و چگونه آنچه به دروغ براي الله شريك ميدانستند از آنها رفته است و يادي نمانده است.
مستندات
انظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ ۚ
بنگر كه وبال دروغشان چگونه شده است. (تاويلات اهل سنت) نظر از روي تعجب به اينان داشته باش كه چگونه اين دروغ را ميگويند چراكه امري عجيب و شگفت است. (ابوسعود) يعني نگاه كن اينان چگونه قسم دروغ ميخورند. (ابوسعود) با نفي شرك از خودشان چگونه دروغ ميگويند. (بيضاوي)
وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ
از آنان مشغول مانده است آنچه از دروغ ميبافتند. (تاويلات اهل سنت) و چگونه افتراي آنان زايل شده و رفته است. (ابوسعود) و يا چگونه آن شريكان كه به دروغ بر ميبافتند از آنان رفته است. طوريكه خودشان صدور چنين شركي را منكر ميشوند. (ابوسعود)
و از بين آن مشركان كساني هستند كه به قرائت و سخنانت گوش فرا ميدهند در حاليكه ما بخاطر كفرشان بر قلبهاي آنان پوشش قرار داديم و از اين جهت، سخنان تو را با وجود شنيدن، متوجه نميشوند و در گوشهاي آنان سنگيني قرار داديم تا به مثل كسي باشند كه نشنيده اند. و اگر هر نوع نشانه و معجزه اي ببينند به آن ايمان نميآورند. و تا اين حد ميرسد كه پيش تو ميآيند به جهت مجادله و نزاع نه براي دانستن حقيقت امر و در آخر سر هم ميگويند آنچه آورده اي چيزي جز افسانه و ساخته هاي قديميان نيست. نكته: وقتي انسان نميخواهد سخن كسي را قبول كند، هرچند سخن وي را بشنود ولي اين شنيدن به جهت اقدام عليه آن كس است و ديگر به اينكه آيا حقيقت را ميگويد يا خير توجهي نميكند پس اين شخص مثل كسي است كه قلب ندارد تا متوجه شود و يا مثل كسي است كه شنوايي ندارد. نكته: از دير زمان بوده است كه منكران دين، آورده هاي ديني را به سخنان قديميان نسبت داده و به زعم خود، خودشان پيشرفته هستند و عاقل هستند و با اين توجيه جهل خودشان را ميپوشانند.
منظور ابوسفيان و وليد و نضر و عتبه و شيبه و ابوجهل و همكيشان آنهاست. اينان بر رسول الله ص جمع آمدند تا به ايشان گوش كنند و بعد به نضر گفتند: چه ميگويد؟ جواب داد: قسم به كسيكه خانه اش را ساخت، متوجه نميشوم كه چه ميگويد فقط ميبينم كه زبانش را حركت ميدهد و از افسانه هاي قديم ميگويد مثل همان كه من به شما از گذشته ميگفتم. و ابوسفيان گفت: من حق را ميبينم و ابوجهل گفت هرگز چنين نيست. (بيضاوي) يعني به سخن و قرائتت گوش ميكنند ولي اين گوش كردن سودي براي آنان ندارد. (بحر العلوم) اين گوش كردن براي مجادله بوده است. (تاويلات اهل سنت)
و بر قلبهاي آنان پوشش قرار داديم از براي كراهت اينكه متوجه شوند. (بيضاوي) وقتي از قلب و گوششان استفاده نكردند انگار كه آنان را قلب و گوشي نيست. (تاويلات اهل سنت)
يعني در قلبهاي آنان فعل كفر را خلق كرديم. (تاويلات اهل سنت)
و يا در قلبهاي آنان تاريكي كفر را خلق كرديم چراكه تاريكي كفر همه چيز را ميپوشاند و نور ايمان همه چيز را روشن ميگرداند. (تاويلات اهل سنت)
وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا ۚ
و بر گوشهايشان وقر قرار داديم كه مانع شنيدن آنان باشد. (بيضاوي) و در گوشهايشان سنگيني قرار داديم. (نسفي) كري و سنگيني قرار داديم طوريكه سخنانت را متوجه نميشوند. (بحر العلوم) قتاده: سخنت را ميشنوند ولي چيزي متوجه نميشوند مثل چارپايي كه صدا ميشنود ولي چيزي متوجه نميشود. (بحر العلوم)
وَإِن يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَّا يُؤْمِنُوا بِهَا ۚ بخاطر غلبه ي عنادشان و محكم بودن تقليدشان. (بيضاوي) از انشقاق ماه و مانند آن. (بحر العلوم)
وقتي دليل يگانگي و ربوبيت الله متعال را ميبينند. (تاويلات اهل سنت)
حَتَّىٰ إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ تكذيب و انكارشان به حدي رسيد كه براي مجادله با تو امدند. (بيضاوي)
چراكه تكذيب و دروغ شمردن راستترين سخنان را خرافات دانستن منتهاي تكذيب است. (بيضاوي)
و به باطل با تو خصومت و دشمني ميكنند و از نزد الله بودن قران را انكار ميكنند. (بحر العلوم) يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَٰذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ
اساطير جمع اسطوره و يا جمع اسطاره يعني چيزهاي باطل. (بيضاوي) قُتَبي: جمع اسطوره و اسطاره و معني آن ترهات؛ بيهوده ها؛ و دورغهايي كه هيچ نظمي ندارند و چيزي نيستند. (بحر العلوم) در اين آيه دليل بر نبوت رسول الله ص است چراكه آنان در نهان با يكديگر سخن ميگفتند و الله متعال اسرار آنان را به رسول الله ص فاش ميساخت. (بحر العلوم)
و آنان مردم را از تبعيت و پيروي از دين رسول الله ص و قرآن منع ميكنند و خودشان نيز از آن دوري ميكنند و آنها با اينكارشان به كسي ضرر نميرسانند و نميتوانند با اين كارشان كسي را هلاك كنند، بلكه خودشان را به هلاكت مياندازند و اين درحالي است كه آنها متوجه نتيجه ي كارشان نيستند.
مستندات
وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ يعني اهل مكه مردم را از تبعيت از محمد نهي ميكردند. (بحر العلوم)
به انكار و تكذيب قرآن بسنده نميكنند بلكه مردم را نيز از آن منع ميكنند تا به حقيت آن پي نبرند. (ابوسعود) و آنان مردم را از پيروي از آن نهي ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ ۖ و خودشان نيز از رسول الله ص دوري ميكردند. (بحر العلوم)
الكلبي والضحاك ومقاتل: در شان ابوطالب نازل شده است كه گفت: قريش به تو نخواهند رسيد تا وقتي كه من به خاك نروم پس به امرت ادامه بده تو را خواري نخواهد رسيد ولي بخاطر سخن قريش مسلمان نميشد و اين آيه نازل شد. يعني ابوطالب آنان را از آزار محمد نهي ميكرد ولي خودش دور ميشد. (بحر العلوم)
وَإِن يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ آنان خودشان را هلاك ميكنند و اين را متوجه نميشود. (بحر العلوم) با اينكارشان فقط خودشان را هلاك ميكنند. (ابوسعود)
چراكه با اينكارشان خود را در معرض سختترين عذابها قرار ميدهند و اين عذاب در دنيا و آخرت خواهد بود. (ابوسعود) در حاليكه متوجه نيستند كه ضرر اين عملشان به خودشان بر ميگردد و نه به قرآن و نه به رسول الله ص و نه به مومنين. (ابوسعود)
و تو اي كسيكه بينايي داري و يا اي محمد، اگر آن تكذيب كنندگان را ميديدي كه بر آتش ايستاده اند، در آن حالت امري فجيع مشاهده ميكردي پس آنان در آن زمان ميگويند: اي كاش كه به دنيا برگردانده ميشديم و آيات و نشانه ها ومعجزات پروردگارمان را دروغ نميپنداشتيم و از زمره ي باورمندان ميشديم.
مستندات
وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ
اي بيننده اگر آنان را ميديدي وقتي كه در شرف وارد شدن به آتش هستند و به يقين رسيدند كه در آتش در خواهند آمد، در آنجا امري دهشتناك و فجيعي ميديدي. (فواتح الالهيه) اگر كفار را ميديدي. (مظهري) شروع در بيان انچه از آنان در قيامت سر ميزند از كارها و گفتاري كه در ضديت با انچه در دنيا ميگويند است. (ابوسعود) اي محمد اگر حال اين تكذيب كنندگان را در وقت مشاهده ي آتش ميديدي دلت به رحم ميآمد و دنبال انتقام از آنان نميرفتي. يعني ميديدي عاقبت دشمنانت جاودان در آتش بودن است. (تاويلات اهل سنت) و يا وقتي كه برروي پل صراط بر بالاي آتش متوقفشان كنند. (نسفي)
فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ
پس آنان در آن حالت از روي دهشت و وحشت و دردمندي و آرزو كنان گويند: اي كاش به آنچه در گذشته بوديم برميگشتيم. (فواتح الالهيه) اي كاش به دنيا كه مكان عمل است برگردانده ميشديم. (مظهري) يعني تمناي بازگشت به دنيا و خلاصي از عذاب را دارند ولي اين وقت آن تمنا نيست. (ابوسعود)
وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا
و در آن گذشته آيات پروردگارمان را دروغ نميپنداشتيم. (فواتح الالهيه) آياتي كه از پروردگارمان آمد و ما از گردنكشي و تكبر، تكذيبش كرديم. (فواتح الالهيه) به آياتي كه از احوال و ترسناكي آتش ميگفت و آنان را به پروا از آن امر ميكرد چراكه در آن وقت چيزي يادشان ميآيد همين آيات خواهند بود. (ابوسعود)
وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ و از كساني ميشديم كه آن آيات را تصديق كردند. (فواتح الالهيه)
اين گفتارشان بخاطر ناليدن از كفرشان بوده است نه براي عزم به ايمان آوردن. (مظهري) اين گفتارشان به دو مساله دلالت دارد: يكي اينكه آنان ميدانند كه آنچه برسرشان آمده است از عدم ايمان و عدم باورشان است نه بخاطر ترك خيراتي ديگر و اينكه آنان تمنا ميكنند كه اي كاش ايمان ميآوردند و عملي را آروز نكردند پس نشان ميدهد كه اصل همان ايمان و بار است نه چيزي ديگر و مساله ي دوم اينكه تكذيب مقابل تصديق است. (تاويلات اهل سنت)
بلكه آشكار شده است آنچه اينان در دنيا مخفي داشته بودند از نفاق و از انكار صفات رسول الله ص و اگر بر فرض محال اينان به دنيا برگردانده شوند، قطعا اينان به آنچه كه از آن بازداشته شده بودند، برخواهند گشت. و قطعا اينان دروغگويان هستند. نكته: حق براي هركس كه تامل ميكند، آشكار ميگردد و بعد بخاطر ترجيح منافعي بعضي ميآيند و آن را انكار ميكنند و اين به منافق بودن يا اهل كتاب بودن نيست و براي هركسي پيش ميآيد و اين همان معني امتحان در دنيا است و اگر حق بر منكران آشكار نميشد، آنان معذور ميبودند.
بلكه آنچه اينان از نفاق و اعمال زشتشان پنهان ميكردند، آشكار شده است. پس تمناي آنان از روي ناليدن است نه براي عزم بر اينكه اگر برگردانده شوند، ايمان بياورند. (بيضاوي) بيان رويگرداني آنان از وفاي به آنچه ميگويند است. (نسفي) مورد اين ايه منافقان هستند و يا اهل كتاب كه براي آنان آنچه از صحت نبوت رسول الله ص پنهان ميكردند، آشكار ميشود. (نسفي) بلكه براي آنان جزا و سزاي آنچه پنهان ميكردند آشكار ميگردد. (مظهري)
وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ
اگر اينان به دنيا برگردانده ميشدند بعد اينكه آتش و عذاب را ديدند، باز به همان كفر و نافرماني باز خواهند گشت. (بيضاوي)
همانطور كه يهود حقانيت رسول الله ص را ميدانستند و رسول الله ص را مثل شناخت فرزندانشان ميشناختند باز انكار كردند، اينان نيز با وجود مشاهده ي عذاب باز تكذيب خواهند كرد. (مظهري) وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ
و اينان در ادعايشان كه ميگويند اگر برگرديم ايمان ميآوريم، دروغگويان هستند. (بيضاوي)
اگر به دنيا برگشت داده ميشدند ميگفتند:... همانطور كه قبل مشاهده ي قيامت ميگفتند. (نسفي) و يا اينان همان دروغگويان هستند كه در دنيا ميگفتند:... (نسفي) يعني زندگي چيزي جز اين نيست كه همان اجلمان در دنيا است كه پدران ميميرند و فرزندان ميآيند و و ما بعد مرگ زنده نخواهيم شد. (بحر العلوم) و دهريه گويند اين زندگي فقط زندگي در دنيا است مثل گياه كه ميرويد و ميميرد. چراكه آنان منكر زنده شدن پس از مرگ هستند. (تاويلات اهل سنت) و ممكن است كه اين قول مشركان عرب باشد كه فقط همين زمان را مشاهده كرده بودند. پس گمان كردند كه فقط اين زمان است كه آنان را هلاك ميكند آن زماني كه دنيا را ميگرداند. (تاويلات اهل سنت)
و اگر ميديدي اي بيننده وقتي كه اين كفار را براي مجازات نزد پروردگارشان حبس كردند، در آن حالت امري فجيع ميديدي. الله متعال فرمايد: آيا آنچه دين به شما گفته بود و در حال مشاهده ي آن هستيد، حق نيست؟ گفتند: آري قسم به تو كه پروردگار ما هستي، حق است. پس جواب آيد: پس بچشيد و دريابيد عذاب مهيا شده را به سبب كفري كه در دنيا داشته ايد.
مستندات
وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَىٰ رَبِّهِمْ ۚ
وقتي به پروردگارشان سوق داده شوند و عرضه شوند و برايش حبس شوند،... (بحر العلوم) نزد پروردگارشان و پيش عذاب پروردگارشان. (بحر العلوم) گفته شده: يعني آنان پروردگارشان را آنطور كه بايد شناختند. (ابوسعود) براي دريافت جزاي پروردگارشان ايستادند. (ابوسعود) مجاز از حبس براي توبيخ و سوال از آنهاست همانطور كه بنده ي جاني را مقابل اربابش ميگذارند تا وي را توبيخ و سرزنش كند. (نسفي)
قَالَ أَلَيْسَ هَٰذَا بِالْحَقِّ ۚ
گويد: آيا اين عذاب و اين زنده شدن پس از مرگ حق نيست؟ (بحر العلوم) اشاره به آنچه از دهشتهاي روز قيامت و آنچه پي آن آمده است. (ابوسعود)
آيا آن وعده و وعيدهاييكه در دنيا به شما داده شده بود، حق نبود؟ (تاويلات اهل سنت) قَالُوا بَلَىٰ وَرَبِّنَا ۚ وقتي اقرار ميكنند كه اعترافشان سودي براي آنان ندارد. (بحر العلوم) قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ بخاطر انكارتان. (بحر العلوم)
از آنجا كه وقوع قيامت قطعي است و زيان ديدن كفار نيز قطعي است با فعل ماضي با تاكيد بيان داشت: قطعا زيان كردند كسانيكه روبرو شدن با الله متعال را دروغ پنداشتند. اينان بر تكذيب خود بودند تا اينكه قيامت به يكباره و بدون خبر بر سر آنان آمد. گويند: واي بر ما از پشيماني و حسرتي كه بر سرمان آمد بر آنچه كه در دنيا كمكاري كرديم و تكذيب كرديم و اين درحالي است كه آنان بار گناهان خود را با خود بر پشتشان ميكشند. چه بد است آنچه آنان حمل ميكنند. نكته: در مورد مفعول فرطنا چند احتمال ذكر كرده اند و ما بهتر دانستيم كه همان كمكاري با تكذيب معني دهيم چراكه خود آيه در صدد بيان زيان تكذيب كنندگان است. هرچند كه بخاطر كفرشان وبخاطر ترك عبادت حسرت ميخورند ولي در اين آيه خود تكذيب آمده است. والله اعلم.
كسانيكه وعده ي ملاقات وعده و وعيد الله متعال را دروغ پنداشتند. (تاويلات اهل سنت) در آخرت دچار خسران شدند به سبب تكذيبشان در دنيا. (تاويلات اهل سنت) زيان كردند كسانيكه الله متعال را و بعث بعد مرگ را انكار كردند. (بحر العلوم) چراكه نعمت از آنان فوت شد و عذاب دائمي بر آنان واجب شد. (بيضاوي) لقاء الله يعني زنده شدن پس از مرگ و آنچه دنبالش ميآيد. (بيضاوي)
حَتَّىٰ إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً
قيامت را ساعت ناميده شدن از اين جهت است كه همه چيز در آن سريع است و مثل دنيا نيست كه تدريجي باشد. (تاويلات اهل سنت) گفته شده است بخاطر اينكه در لحظه رخ ميدهد ساعت گفته شده است. {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} [النحل: 77] معني و امر قيامت چيزي نيست جز مثل چشم بر هم زدني و يا زا آن هم نزديكتر است. (تاويلات اهل سنت) بعضي نيز گفته اند چون لحظه به لحظه اتفاق ميافتد، ساعت گفتند. (تاويلات اهل سنت) بغة يعني به يكباره و به ناگاه. (تاويلات اهل سنت)
بغتة يعني قيامت بدون علم آنان رخ ميدهد. (ابوسعود)
ساعت گفتن از اين جهت است كه زمان قيامت به نسبت مابعدش كه ابد، همانند يك لحظه است. (ابوسعود) كسانيكه به اخرت و آنچه در پي آن ميايد را دروغ انگاشتند. (ابوسعود)
تا اينكه تكذيبشان به اين رسيد كه قيامت شد يعني غايت براي تكذيبشان است. (نسفي)
غايت براي خسرانشان نيست چراكه خسران آنان تمامي ندارد. (نسفي)
واي بر ضايع كردن ما. بر آنچه از نيكي و عبادات در دنيا ضايع كرده ايم. (تاويلات اهل سنت) واي بر ما بخاطر كفرمان آنچه از پاداش و جزاي بسيار بر خودمان ضايع كرده ايم . (تاويلات اهل سنت) واي از پشيماني بر ما. (بحر العلوم)
اين نداي از روي دردمندي است يعني اي حسرت بيا كه زمانت رسيده است. (نسفي) بخاطر كوتاهي در دنيا كرده ايم. يعني در حق قيامت و يا در ايمان به آن. (نسفي) وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَىٰ ظُهُورِهِمْ ۚ
گناهان خود را بر پشتشان حمل ميكنند يعني اينكه اين گناهان از آنها جدا نميشود. (تاويلات اهل سنت) ذكر ظهر يعني پشت بر اين اساس است كه انسان بار را با پشتش حمل ميكند. همانطور كه بماكسب ايديكم گفته ميشود يعني آنچه با دستانتان كسب كرده ايد چراكه كسب با دستها انجام ميشود در حاليكه كسب كفار، كفرشان است و با دست كسب نميشود. (تاويلات اهل سنت) وجه ديگر اينكه همانطور كه در بعضي قصه ها ذكر شده است عمل پليد آنان به شكلي زشت ميآيد و به صاحب گناه گويد: من تو را در دنيا با لذتها و شهوتها حمل ميكردم و امروز تو بايد مرا حمل كني. پس بر پشت صاحبش سوار شود. (تاويلات اهل سنت) يعني وبال گناهشان را و عذاب آن را حمل ميكنند. (بحر العلوم)