وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ
گمان كردند كه بخاطر تكذيب رسولان و قتل انبياء، مورد ابتلاء قرار نخواهند گرفت. (بحر العلوم)
گفته ميشود: گمان كردند كه مورد عذاب قرار نميگيرند و بلا و سختي نخواهند ديد. (بحر العلوم)
گفته شده: گمان كردند كه كشتن انبياء، كفر نيست. (بحر العلوم)
گفته ميشود: گمان كردند كه تكذيب رسولان و قتل انبياء باعث فساد قلبشان نخواهد شد. (بحر العلوم)
گمان كردند كه كارهايشان، فتنه انگيز نباشد. (بحر العلوم)
گمان كردند كه قتل انبيا و تكذيب رسولان باعث عذاب و بلايشان نخواهد شد. (بيضاوي)
گمان كردند كه انبيا براي امتحان آنان بر خلاف هواي نفسشان نخواهد آمد. (تاويلات اهل سنت)
فَعَمُوا وَصَمُّوا
از رويت حق، كور شدند و از شنيدن هدايت كر شدند در نتيجه نشنيدند. (بحر العلوم)
بعد اينكه خود را از گرفتن و اخذ الله متعال در امان ديدند در انواع گمراهي و فساد، مداومت كردند. (ابوسعود)
اين اشاره به فساد اول از دو فساد بني اسرائيل است و آن وقتي بود كه با احكام تورات مخالفت كرده و شعياء نبي را كشتند و بعضي گفتند كه ارمياء را حبس كردند. (ابوسعود)
اين خبر به عبادت گوساله مربوط نميشود چراكه هرچند اين اتفاق نيز از كمال كوري و كري اينان است ولي در زمان حضرت موسي بوده است. در حاليكه اين قضيه تعلقي به آنچه اينان در حق رسولان چند عصر بعد حضرت موسي انجام داده اند، ندارد. (ابوسعود)
ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ
بعد الله متعال بر آنان گذشت كرد و بلاء را از آنان برداشت ولي آنان توبه نكردند. (بحر العلوم)
توبه كردند و الله متعال توبه ي آنان را پذيرفت. (بيضاوي)
گفته ميشود: به عبادت گوساله كور و كر شدند بعد الله بر آنان توبه داشت بعد اينكه از آنان هفتاد هزار نفر را كشت. (بحر العلوم)
بعد اينكه توبه كردند و از فسادي كه در آن بودند برگشتند و اين درحالي بود كه آن در خفت و خواري در بابل در دستان بختنصر بودند پس الله متعال پادشاهي از فارس بر بيت المقدس فرستاد تا آن را آباد كند و باقي مانده بني اسرائي را از دست بختنصر، نجات داد بعد اينكه بختنصر را هلاك كرد و آنان را به وطنشان بازگرداند و سي سال بيت المقدس را آباد كردند و زياد شدند و به بهترين وجه بر آنان بودند. (ابوسعود)
گفته شده: وقتي بهمن، از جد خودش كستاسف(يعني بهمن پسر اسفنديار پسر گشتاسب) پادشاهي را به ارث گرفت، الله متعل بر قلب وي مهرباني در حق نبي اسرائيل انداخت و آنان را به شام برگرداند و دانيال نبي را بر آنان به پادشاهي گمارد پس آنان بر بقاياي بختنصر غلبه كردند و از بين آنان انبيا برانگيخته شدند پس به بهترين حالت خود رسيدند و اين هماني است كه الله متعال ميفرمايد:{ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ } [الإسراء: 6] است.
ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِّنْهُمْ ۚ
توبه ي الله اين بود كه محمد را براي بيان تورات بر آنان فرستاد بعد با تكذيب محمد، باز كور و كر شدند. (بحر العلوم)
يعني به آنچه شنيدند عمل نكردند و از آنچه ديده بودند عبرت نگرفتند پس بمانند كوران و كران گشتند. (بحر العلوم)
باري ديگر دچار كوري و كري شدند. (بيضاوي)
در قرائتي كور و كر كرده شدند يعني به ضم عين وصاد، قرائت شده است و به معني الله متعال بر آنان كوري و كري انداخت. اين لغت استعمال كمي دارد و استعمال مشهور در اين مورد اعمي و اصم به باب افعال است. (بيضاوي)
اشاره به فساد دوم بني اسرائيل است و آن براي وقتي است بر قتل زكريا و يحيي، جرئت كردند و بعد قصد كشتن حضرت عيسي را كردند. (ابوسعود)
و منظور طلب رويت الله كردنشان نيست. (ابوسعود)
در اينكه اينان جنايات بيشمار دارند درست است ولي در اينجا از دو فساد سخن رفته است و ديگر اينكه در پي ذكر حكايت آنان در برخورد با رسولان، آمده است و اين گفته ي ما را تاييد ميكند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
بيناست به قتل انبيايشان و تكذيب رسولانشان، يعني بر آنان با عذاب دادن بيناست. (بحر العلوم)
پس بر وفق عملشان مجازاتشان خواهد كرد. (بيضاوي)
الله متعال به آنچه انجام داده ان بيناست يعني با اينكه به صيغه ي مضارع آمده است هدف استحضار كار آنان در گذشته است. (ابوسعود)
اين جمله براي بيان بر باطل بودن گمان آنان است. (ابوسعود)
يعني اينان به گمان عذاب نشدن آن جنايات را مرتكب شدند جناياتي كه مستوجب شديدترين عذابهاست و الله متعال به تفاصيل آن كارهايشان بيناست پس چگونه اينان را مواخذه نكند و ديگر اينكه اين گمان باطل از كجا آمده است؟ (ابوسعود)
در مرتبه اول بر آنان بتختنصر عامل لهراسب در بابل بر آنان مسلط شد و بعضي نيز جالوت جزري را گفته اند و بعضي نيز سنجاريب از اهل نينوا بوده است و اولي ظاهرتر و بهتر است پس اين بختنصر بر بيت المقدس چيره يافت و از كسانيكه تورات قرائت ميكردند چهل هزار نفرشان را كشت وبقيه را به سرزمين خود برد و در بدترين حال از خواري و خفت بودند و بعد توبه كردند و الله متعال آنان را به بهترين حالشان رساند و بعد باز فساد كردند پس الله متعال فارس را بر آنان فرستاد و پادشاه بابل از ملوك الطوائف كه اسمش خيدرود يا خيدروس بود، جنگ كرد پس با آنان آنچه بايد را انجام داد و به قربانگاه آنان وارد شد و ديد كه خون در حال جوشيدن است از آنان پرسيد كه اين خون چيست و چرا اينگونه است؟ گفتند اينان خون قرباني هاي ماست كه قبول نشده است و خيدروس گفت: درغ گفتيد و هزاران نفر از آنان را كشت و بعد گفت اگر راستش را نگوييد از شما كسي را زنده نخواهم گذاشت. گفتند: اين خون يحيي است پس خيدرس گفت: به همين سبب است كه الله متعال از شما انتقام ميگيرد و گفت: اي يحيي پروردگار من و تو ميداند كه بخاطر تو بر سر قومت چه آمده است پس به اذن الله، آرام بگير قبل اينكه از اينان كسي را نگذاشته ام پس آرام گرفت. (ابوسعود)