وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ:
وقتی رسول الله ص انبیاء را میشمرد و سلیمان پسر داود را از جمله ی انبیاء شمرد و آیات نیز در نبوت وی نازل شد، یهود گفتند از گفته های محمد تعجب نمیکنید؟ وی ادعا دارد که سلیمان پیامبر بوده است درحالیکه وی جادوگری بیش نیست و در افترای یهود، این آیه نازل گشت. (ابن کثیر)
در رد ادعای یهود است که میگفتند آنچه ما الان بر ان هستیم از سلیمان به ما رسیده است و اگر کفر است پس سلیمان نیز کافر است. (ماتریدی)
از ابن عباس روایت شده است که آصف کاتب سلیمان بوده است و دعای اسم اعظم میدانسته است و هر چیزی را به امر سلیمان مینوشت و زیر تخت سلیمان دفن میکرد و وقتی سلیمان مرد، شیاطین آن نوشته ها را بیرون آوردند و بین هر دو خط از خود سحر و کفر و دروغ نوشتند و بعد به مردم گفتند که این چیزی است که سلیمان انجام میداد پس جهال قوم سلیمان را تکفیر کردند و علمای آنان توقف کردند و این امر ادامه داشت تا وقتی که این آیه بر رسول الله ص نازل گشت. (ماتریدی)
و بعضی گفته اند که در زمان سلیمان شیاطین کتب جادو پخش کردند و سلیمان آن کتب و نوشته ها را جمع کرده و در زیر تخت خود مدفون کرد و وقتی سلیمان مرد، شیاطین آن کتب را بیرون آورده و گفتند که این همان چیزی است که سلیمان از دیگران کتمان میکرد پس برای بیان عذر سلیمان بود که در قرآن این آیه نازل شد. (ماتریدی)
گفته شده است: وقتی سلیمان فوت کرد ، مردم گرفتار درد و رنج شدند و مردم گفتند اگر سلیمان بود ما را نجات میداد و شیاطین از فرصت استفاده کرده و به مردم نوشته هایی دادند و گفتند که این کتاب سلیمان است. (ماتریدی)
و یهود تبعیت کردند از آنچه شیاطین، نوشته بودند و یا القاء کرده بودند و یا شیاطین به دروغ ساخته بودند. (بحر العلوم)
یعنی تورات را ترک کرده و از سحر و شعبده تبعیت کردند. (نسفی)
عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ:
در زمان حکومت سلیمان نبی. (بحر العلوم)
در پادشاهی و مملکت سلیمان. (بحر العلوم)
در وقت تمام شدن پادشاهی سلیمان. (بحر العلوم)
در زمان پادشاهی سلیمان و این بدین خاطر بود که در آن زمان شیاطین وحی را استراق سمع میکردند و بعد با دروغهای بسیار خلط کرده و به کاهنان القا میکردند و کاهنان آن القاءات شیاطین را مینوشتند و به مردم تعلیم میکردند و این امر بین مردم شهرت یافت و حدی رسید که مردم میگفتند که جن از غیب خبر دارد و این علم سلیمان نبی است و با استفاده از این علم جن و انس و باد را مسخر خود ساخته است. (نسفی)
یعنی سنت انبیاء را ترک گفتند و به سحر و جادو متوسل شدند. (بحر العلوم)
از ابن عباس: وقتی ملک سلیمان از دست وی خارج شد و عده ای از اجنه و انسانها مرتد شدند و وقتی الله تعالی ملک سلیمان را به وی برگرداند و مردم بر دین حق شدند، کتب جن را سلیمان جمع کرد و زیر تختش دفن کرد و وقتی فوت شد، جن و انسانها بر آن کتاب دست یازیدند و گفتند این کتابی است که بر سلیمان نازل شده و آن را از شما پنهان داشته بود پس از آن تبعیت کردند و بعنوان دین خود اختیار کردند. (ابن کثیر)
گفته شده است که دو چیز را ترک و از دو چیز تبعیت کردند آن دو چیز ترک شده ترک تبعیت از کتاب و نبی و عمل به مقتضای ان دو است و دو چیزی که تبعیت کردند این است که از القائات شیاطین پیروی کردند و از انچه بر هاروت و ماروت نازل شده بود. (بحر العلوم)
{وَمَا كَفَرَ سليمان}
سلیمان کافر نشد و این در تکذیب شیاطین است و رد تهمت سحر و جادو به سلیمان است. (نسفی)
تنزیه و تبرئه سلیمان از کفر سحر است. (ابی سعود)
در اینجا کفر ورزیدن را از سلیمان دور نمود تا بیان دارد که سحر، کفر است و سلیمان جادوگر نبوده است. (مظهری)
وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا:
ولیکن این شیاطین هستند که کفر ورزیدند به سبب استفاده از سحر و تدوین آن. (نسفی)
{يُعَلِّمُونَ الناس السحر}
درحالی کافر شدند که به مردم سحر میآموختند. (نسفی)
{وَمَا أُنزِلَ عَلَى الملكين}
و تبعیت کردند از آنچه بر دو فرشته نازل شده بود. (ابی سعود)
به کسر لام ملِک نیز قرائت شده است.
گفته اند که اسم برای دو مرد صالح هستند. (ابی سعود)
گفته اند که اسم برای دو قبیل از جن هستند که منظور از ملِکین، همین باشد. (ابی سعود)
و سحر نازل نشده است بر دو فرشته و در رد یهود است که گمان میکردند که سحر را جبرئیل و میکائیل آن را آورده اند پس آیه بیان میدارد که بر دو فرشته نازل نشده است بلکه بر دو شیطان که نامشان هاروت و ماروت است، سحر آموزش داده اند. (قرطبی)
و این قول درستترین اقوال در این آیه است و به دیگر اقوال اعتنا نشود و قبول کرده نشود. (قرطبی)
و اما آنچه گفته شده است که کلمه ی ما را نافیه گرفته شود و معنی نازل نشد بر دو فرشته گرفتن با سیاق آیه همخوانی ندارد و نظم آیه را به هم میزند و دیگر اینکه نصیحت را به رؤسای شیاطین نسبت دادن مناسبت ندارد. (ابی سعود)
دو فرشته برای تعلیم سحر به زمین آمدند و سبب آن این بود که عمل سحر در آن زمان بالا گرفته بود و بیم آن میرفت که با معجزه خلط شود و دو فرشته آمدند تا شبهه برداشته شود و گفته شده است که این در زمان ادریس نبی بوده است. (آلوسی)
{بِبَابِلَ هاروت وماروت}
در بابل به هاروت و ماروت که اسم دو فرشته است. (نسفی)
آنچه بر این دو فرشته نازل شده بود، علم سحر بود و منظور از انزال این علم امتحان مردم بود تا هرکس آن بیاموزد و به آن عمل کند، کافر شود اگر در آن علم چیزی باشد که شروط ایمان را رد میکند و هرکس که خود را نگاه دارد و یا جهت در امان بودن خودش تعلیم ببیند و نه برای عمل کردن پس مومن باشد. (نسفی)
شاید که بتوان گفت که اگر انسان در صلاح و خیر و پایبند شریعت باشد از ارواح نیکان بهره بگیرد و عزیمتهای وی و رقیه های وی مخالف شرع نباشد و در کارهای خارق العاده ی وی ضرر شرعی نباشد، آن از قبیل سحر و جادو نیست ولی اگر فرد شرور باشد و به شریعت پایبند نباشد پس معلوم میشود که از ارواح خبیثه مدد میجوید ضرورتا بدون اشتراک در شرارت و خباثت نخواهد بود پس وی کافر است و اما شبعده و همانند آن که بر اساس ترتیب آلات هندسه و تردستی و به کمک خواص ادویه و سنگها، کارهای عجیبی انجام دهد، گفتن سحر به این گونه اعمال، از روی اطلاق مَجاز است و حقیقتا سحر نیست. (ابی سعود)
علمای ما احناف گفته اند که سحر و جادو حقیقتا وجود دارد و به اجسام تاثیر گذار است و تعلیم سحر حرام است و این حکم را اختلافی بین اهل علم نیست و اعتقاد به اباحت آن کفر است.(فتح القدیر ابن همام)
از اصحاب ما و از امام احمد حنبل و امام مالک،جادوگر با تعلیم آن و عمل به آن کافر میشود و این فرقی ندارد که آن را حلال بداند یا اعتراف به حرام بودن آن داشته باشد و وی را کشته شود و توبه وی قبول کرده نشود.(فتح القدیر ابن همام)
از عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ عُمَرَ و جُنْدُبِ بن عَبْدِ اللَّهِ وَحَبِيبِ بْنِ كَعْبٍ وَقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ روایت شده است که آنان ساحر را کشته اند و از وی درخواست توبه نکرده اند. (فتح القدیر ابن همام)
و حدیث مرفوع از رسول الله وارد است که فرموده اند: حد جادوگر، زدن گردن وی با شمشیر است. (فتح القدیر ابن همام)
و نزد امام شافعی، اگر اعتقادی داشته باشد که موجب کفر است مثل تقرب (عبادت) ستارگان و به مقتضای آن عمل میکند، کفر ورزیده است... و واجب است که از قول امام شافعی در شرایط کافر دانستن ساحر و عراف، عدول کرده نشود ولی واجب القتل است و از وی درخواست توبه نشود و این زمانی استکه عمل به سحر وی ثابت شود و این اعدام بخاطر مفسد فی الارض بودن وی است نه به مجرد عمل وی اگر اعتقاد وی کفر آمیز نباشد. (فتح القدیر ابن همام)
حق نزد من این استکه تعلیم سحر حرام است مگر اینکه وجهه ی شرعی برای تعلیم آن یافت شود. (آلوسی)
بعضی علما چنین گفته اند: اگر اهل فن بگویند که سحر بدون کفر و استکبار حاصل نشود ویا بدون تعظیم شیطان حاصل نشود پس در اینصورت این معنی را میدهد که سحر یعنی کفر. (قرطبی)
سحر امری است که شبیه به امر خارق العاده است و برای تحصیل آن از از اموری که باعث نزدیکی به شیطان میشود، کمک گرفته میشود با انجام زشتی ها قولی مثل رُقیه هایی که در آن کلمات شرک آمیز و مدح شیطان وجود دارد و زشتیهای عملی مثل عبادت کواکب و التزام به جنایت و فسق وجود دارد و زشتیهای اعتقادی مثل خوب دانستن هرچه که باعث نزدیک شدن به شیطان باشد و بدون این اشیاء حاصل نشود زیرا وجود تناسب از شروط تعاون و فراهم آمدن با یکدیگر است همچنانکه به تعاون کسی نمیآیند مگر بهترین های مردم که در مداومت بر عبادت و تقرب الی الله به آنان شبیه باشندو اینگونه فرق ساحر و نبی و ولی شناخته میشود. (آلوسی)
آمده است که هرکس را سحر کرده باشند: هفت برگ از درخت سدر بگیرد و بین دو سنگ گذاشته و بکوبد و آب بریزدو بر آن آیت الکرسی قرائت کند و از آن سه جرعه بنوشد و بعد با آن غسل کند، و این شفا است و خصوصا برای کسی که از زن خودش بسته شده باشد. (قرطبی)
رسول الله ص فرموده اند: از دنیا بترسید که مسحور کننده تر از جادوی هاروت و ماروت است. و از اینجهت سحر دنیا و مادیات از سحر هاروت و ماروت بدتر است زیرا فتنه اش خاموش است و به حریص شدن به خودش دعوت میکند و به مسابقه ی دنیا تبدیل میکند پس همین باعث میشود از اطاعت الله دست برداری. (قرطبی)
{وَمَا يُعَلّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حتى يقولا إنما نحن فتنة}
این دو به کسی تعلیم سحر نکنند مگر اینکه اول به طالبش میگویند که این وسیله ی امتحان است بدین ومعنی که هرکس به آنچه از ما میآموزد، عمل کند و اعتقاد به حقیت آن پیدا کند، کافر شود و هرکس آن را وسیله ای برای جلوگیری از فریب خوردن از سحر، بیاموزد، از ایمان خارج نشود. (ابی سعود)
{فَلاَ تَكْفُرْ}
پس کفر نورز با اعتقاد به حقیت آن و اعتقاد به جواز آن. (ابی سعود)
ظاهر امر چنین نشان میدهد که دو فرشته به نصیحت تا این حد بسنده نمیکرده اند بلکه مخاطب را ملزم به عمل به موجب نهی میکرده اند. (ابی سعود)
{فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ }
و آموزش میبینند از این دو تفرقه انداختن بین زن و شوهر بوسیله ی سحر و با استفاده از سحر. (ابی سعود)
{وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}
و آنان با آنچه اموزش دیده اند یعنی از سحر به کسی ضرر نمیرسانند مگر اینکه الله اذن دهد زیرا سحر و غیر آن از تأثیر حقیقی به کناری هستند و این الله مؤثر حقیقی است که در وقت استعمال سحر تاثیر آن را ظاهر میکند و این برای امتحان است و گاهی بی اثر میگذارد و سحر تاثیر نمیکند. (ابی سعود)
{وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ }
و آموزش میبنند آنچه را که به ضرر خودشان است و برای آنان نفعی ندارد.
زیرا آن تعلیم میبینند برای عمل به آن میآموزند و اگر این نباشد علم باعث عمل خواهد شد و اینکه آنچه میآموزند ضرر خالص است و از اموری نیست که نفع و ضرر داشته باشد زیرا مقصود آنان از تعلیم سحر برای خلاصی و مصون ماندن از آن نیست. (ابی سعود)
{وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}
همانا یهود میدانند که آنچه بجای کتاب الله، گرفته اند در آخرت برای آن سهمی نیست. (ابی سعود)
{وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ}
و چه بد است آنچه نفس خود را بدان فروخته اند.
آنان با دور انداختن کتاب الله باعث شدند که آنان در معرض هلاک قرار گیرند و در آخرت نیز چیزی جز هلاکی نیست. (ابی سعود)
{لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ}
اگر آنان واقعا میدانستند و یقین داشتند این کار را نمیکردند. (ابی سعود)
اثری غریب و سیاقی عجیب روایت شده است که دوست داریم از آن خبردار شوید:
طبری روایت کرده است: با سند از حضرت عائشه ام المومنین روایت است که تعریف کردند که زنی از حومةالجندل به پیش ایشان آمده است و سراغ رسول الله ص را میگرفت و این کمی بعد از وفات رسول الله ص بود و در مورد جادویی پرس و جو میکرد که در وی داخل شده بود ولی به آن (سحر) عمل نکرده بود.
پس حضرت عایشه رض به عروة فرمودند: ای پسر خواهرم من دیدم که آن زن وقتی رسول الله ص را نیافت تا وی را شفا دهد، گریان شد و در حال گریه کردن است و من دلم برایش سوخته است.
و میگوید که من میترسم که هلاک شده باشم. و آن زن تعریف کرد که من شوهری داشتم که از من غیب شد پس بر پیرزنی آمدم و به وی مشکلم را گفتم پس پیرزن گفت اگر آنچه من میگویم را انجام دهی کاری میکنم که شوهرت برگردد. وقتی شب شد پیرزن با دو سگ سیاه امد و هرکدام یکی را سوار شدیم و اتفاقی رخ نداد تا اینکه به بابل رسیدیم و ناگهان دیدم که دو مرد وارونه از پا آویزان هستند و پرسیدند برای چه آمده ای؟ گفتم برای تعلیم سحر.
پس گفتند ما فتنه هستیم پس کافر نشو و برگرد و من اصرار کردم و گفتم نه برنمیگردم و گفتند پس برو به آن تنور و در آن ادرار کن پس رفتم ولی ترسیدم و اینکار را نکردم و پیش آن دو برگشتم پس گفتند: آیا انجام دادی؟ گفتم بله و گفتند آیا چیزی دیدی؟ گفتم خیر چیزی ندیدم. پس گفتند خیر انجام نداده ای پس برگرد به دیار خودت و کافر نشو.
پس اصرار کردم و از برگشتن ابا کردم پس گفتند برو به آن تنور و در ان ادرار کن پس رفتم و ترسیدم و انجام ندادم و برگشتم پیش ان دو و باز گفتند انجام دادی ؟ گفتم بله و گفتند چیزی دیدی؟ گفتم خیر پس گفتند که دروغ میگویی و برگرد به دیار خودت و کافر نشو و من اصرار کردم و بار سوم که رفتم و گفته ی آنان را انجام دادم و دیدم که مردی بسته در فولاد از من خارج شد و برگشتم پیش آن دو و باز پرسیدند و توضیح دادم گفتند میدانی آنچه خارج شد چه بود؟ گفتم خیر گفتند: آن ایمان تو بود که با تعلیم سحر از تو بیرون شد.
پیش پیرزن برگشتم و گفتم چیزی نگفتند و چیزی نیاموختم و پیرزن گفت چرا الان هرچه خواهی همان خواهد شد و به من گندمی داد و من به گندم گفتم که سبز شو و سبز شد و گفتم که دانه ده و دانه داد و خشک شو و خشک شد و گفتم آرد شو، آرد شد و گفتم نان شو، نان شد پس وقتی دیدم هرچه خواهم همان میشود، پشیمان شدم والله یا ام المومنین کار دیگری انجام نداده ام.
و اصحاب رسول الله ص در آن زمان زیاد بودند و نمیدانستند که چه بگویند و ترسیدند فتوایی بغیر علم بدهند و فقط روایت شده است که ابن عباس یا کسی دیگر گفتند: که اگر پدر و مادرت زنده بودند و یا یکی از آنها زنده بود، میتوانست کاری انجام دهد.
اسناد این روایت تا حضرت عایشه ام المومنین صحیح است. (ابن کثیر)