أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ:
سبب نزول آیه: در ابتدا روزه اینگونه واجب شده بود که وقتی کسی روزه را افطار میکرد تا وقت ادای عشا یا خوابیدن قبل آن ، حق خوردن و آشامیدن و آمیزش را داشت. وقتی عشا را ادا کرد یا خوابید ، خوردن و آشامیدن و جماع تا شب روز بعد حرام میگشت.
شبی حضرت عمر بعد خواندن عشا با همسر خود آمیزش کرد و بعد اینکه غسل بجای آورد ، پشیمان شد و شروع کرد به ملامت خود که چرا چنین نموده است.
بعد پیش رسول الله ص آمد و عرض کرد که از این عملی که انجام داده است از الله تعالی و از رسول الله ص عذر میخواهد. حضرت رسول الله ص فرمودند: این شایسته ی تو نبود. بعد جماعتی از مردان دیگر نیز به این امر اعتراف کردند.
در این حین این آیه نازل شد و شب روزه تا وقت صبح صادق حلال گشت. (خازن)
يعني بر شما حلال گشت رفث با زنان شما یعنی در شب روزه.
رفث به معنی گفتن مسایلی که در بین عموم گفتن آن باعث شرم است، و در این آیه کنایه از آمیزش با همسران خود است. (خارن)
از ابن عباس: الله تعالی با حیا است و از ذکر آمیزش دوری کرده و به کنایه آورده است و منظور در اینجا آمیزش است. (خازن)
هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ أي سكن لكم وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ:
زن و مرد برای یکدیگر مایه ی آرامش هستند. آرامشی که زن و شوهر کنار پیدا میکنند را در چیزی دیگر نمیتوان یافت. (خازن)
از آنجا که ارتباط زن و شوهر با همانند لباس بر یکدیگر است و تماس بسیار است از این جهت به شما آمیزش در شب را در ماه رمضان حلال گردانید. (نسفی)
گفته شده: از آنجا که زن و شوهر در رختخواب لخت میشوند و در زیر یک لباس میخوابند، هر یک از آنها را لباس گفته شده است. (خازن)
شما ای مردان پوشاننده ی زنان از آتش جهنم هستید و همچنین زنان نیز مردان را چنین پوشاننده هستند (بحر العلوم)
آمده است: زن و شوهر پوشاننده ی همدیگر هستند چراکه از کار حرام یکدیگر را حفظ میکنند و برای همین در حدیث وارد شده است: هرکس ازدواج کند دو سوم دین خود را محافظت داشته است. (خازن)
عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ:
از ابن عباس: الله تعالی دانست که شما به نفس خود در مورد آنچه که به امانت سپرده بود خیانت میکنید. (خازن)
یعنی خیانت شما در آمیزش با همسران در شب روزه یعنی با اینکار به نفس خود خیانت و ظلم میکنید. (خازن)
به فرد عاصی و گناهکار، خاین گفته میشود زیرا دین را به وی به امانت داده اند. (خازن)
خيانت شما بر خود اين است كه نفس خود را در معرض عذاب قرار میدهید و از ثواب نفس کم میکنید. (بیضاوی)
فَتابَ عَلَيْكُمْ:
یعنی توبه کردید و توبه ی شما را پذیرفت و از گناه شما گذشت. (خازن)
يعني به شما تخفيف داده شد و شب رمضان را حلال گردانید. (البحر المحیط)
وَعَفا عَنْكُمْ:
گناهانتان را محو کرد. (خازن)
بر شما امر زنان را آسان گردانید. (البحر المحیط)
از براء بن عازب: در شبهای رمضان مردان به خود خیانت میکردند و این آیه نازل گشت. (خازن)
ابن عباس گوید: این خیانت آن مردان به نفع مردم شد و حکم تسهیل گشت و رخصت داده شد. (خازن)
فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ:
پس حال در شبهای رمضان مجامعت کنید چرا که برای شما حلال گشته است. (خازن)
مباشره یعنی پوست به پوست خوردن و لمس داشتن است. (خازن)
وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ:
بجویید با این عمل آنچه برای شما در لوح محفوظ نوشته شده است یعنی فرزند مقدر برای شما. (خازن)
گفته اند: با خوردن و آشامیدن و جماع در شب ، بجویید آنچه را که الله برای شما حلال گردانده است. (خازن)
به جايي از زن مباشرت کنید که بر شما حلال شده است نه بر موضع حرام زن. (البحر المحیط)
از زجاج: از قرآن تبعیت کنید در آنچه که در آن براي شما مباح گردانیده شده و امر شده است. (بحر العلوم)
آمیزش در شب رمضان وقتی حلال است که از معذورات شرعی امثال حیض و نفاس خالی باشد. (البحر المحیط)
گفته شده: شب قدر را در این شبها بجویید. (خازن)
منظور از حلال بودن آمیزش این است که آمیزش با زنان و کنیزان خود حلال است. (البحر المحیط)
وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ:
در مورد صرمه پسر قیس نازل شده است: داستان از این قرار بود که وی با دهان روزه در زمین خود کار میکرد و وقت افطار که به خانه برگشت، از اهل خود طعام خواست و وقتی زن وی خواست برایش غذای گرم آماده کن، از فرط خستگی به خواب رفت و وقتی زنش وی را بیدار کرد، از عصیان به الله ابا کرد و چیزی نخورد و روز بعد که گرسنه صبح کرد، نیمروز نشده بود که بیهوش شد. وقتی به هوش آمد نزد رسول الله ص رفت و وقتی رسول الله ص وی را دیدند فرمودند: چه شده که ضعیف میبینمت ای اباقیس؟ و صرمه قصه را بیان داشت و رسول الله ص ناراحت شدند و در این حین این آیه نازل شد. (خازن)
زجاج: فجر دو نوع است یکی سیاه است و دیگری روشن و سفید که به عرض پخش شده و افق را پر میکند. (البحر المحیط)
معنی آیه این است: در شب رمضان بخورید وبیاشامید تا اینکه سفیدی روز از تاریکی شب جدا شود. (خازن)
وقتي خوردن و آشامیدن و آمیزش تا وقت صبح صادق حلال گشت پس تاخیر غسل آن تا بعد صبح بلااشکال خواهد بود. (مظهری)
خیط گفتن به صبح و شب از این جهت است که هر دو در افق همانند رشته و ریسمان امتداد مییابند. (خازن)
این امر به خوردن و آشامیدن اشاره به این مطلب دارد که سحری خوردن پسندیده است و در حدیث نیز آمده است: سحری بخورید که در آن برکت است. (ابن کثیر)
وقتی این آیه نازل گشت مردم به پای خود ریسمان سفید و سیاه میبستند و تا وقتی که این دو از هم تشخیص داده شود، میخردند. وقتی من الفجر آمد، مردم دانستند که منظور سیاهی شب و سفیدی روز است. (خازن)
از بسیاری از صحابه و تابعین تاخیر شدید سحری روایت شده است و سحری را ادامه میدادند تا وقتی که بعضی میگفتند صبح دمیده است و بعض دیگر میگفتند نشده است. (ابن کثیر)
از عدی بن حاتم: من اینکار را میکردم ولی برای من معلوم نمیشد که چه وقت باید دست بکشم و نزد رسول الله ص آمدم و آن را عرض کردم و ایشان فرمودند: آن سیاهی شب و سفیدی روز است. (خازن)
رسول الله ص: بخوريد و بیاشامید و شما را این سفیدی بالارونده به واهمه نیاندازد(که وقت سحر تمام شده است) تا وقتی که برای شما سرخی عریض ظاهر گردد. (ابن کثیر)
از ابن عمر: رسول الله ص فرمودند: بلال در شب اذان میگوید پس تا وقتی ابن ام مکتوم اذان نگفته باشد، بخورید و ابن ام مکتوم، فردی نابینا بود و اذان نمیگفت تا وقتی که مردم داد میزدند که صبح شد صبح شد. (خازن)
از ابن عباس: فجر دو نوع است یکی اینکه در آسمان رو به بالا میرود پس آن نه خوردن را حرام میکند ونه نماز صبح را حلال میگرداند و نوع دیگر فجری است که بر سر کوه ها ظاهر میشود آن است که خوردن را بر روزه دار حرام میگرداند و نماز صبح را حلال میگرداند. (ابن کثیر)
صبحی که طعام را برای روزه دار حرام میگرداند، صبحی است که سریع منتشر میشود و نه فجری که دراز است. (خازن)
فرق بین فجر صادق و کاذب این است که صبح کاذب به درازا در افق ظاهر میشود و بعد خاموش میگردد و فجر صادق بعد آن است و در افق منتشر میگردد. (خازن)
از سمره بن جندب: رسول الله ص فرمودند: اذان بلال و فجر مستطیل شما را به اشتباه نیاندازد پس بخورید و بیشامید تا وقتی که فجر اینگونه پخش شود. و حماد آن را اینگونه حکایت کرد که به طرفین دست خود را دراز باز کرده است یعنی به عرض پخش شود. (خازن)
ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ:
یعنی انتهای روزه به آمدن شب است همینکه شب شد، افطار حاصل است. (خازن)
در حدیث قدسی آمده است؛ بهترین بندگان من کسانی هستند که در افطار تعجیل میکنند.(ابن کثیر) یعنی به محض غروب افطار میکنند.
از حضرت عمر: رسول الله ص فرمودند: وقتی شب از اینور آمد و روز اونور رفت و خورشید غروب کرد، روزه دار، افطار نموده است. (خازن)
نکته ای در مورد غروب خورشید برای روزه دار: آیا روزه دار همینکه غروب شد چیزی تناول کند یا خیر؟ از آنجا که از روزه وصال (روزه پی در پی گرفتن بدون اینکه شب بین آنها فطری صورت گیرد) نهی شده است پس باید چیزی بخورد تا مشمول این نهی نشود. جواب دوم خیر است چرا که همینکه شب شد دیگر افطار شده است چه بخورد و چه نخورد. (خازن)
از این قسمت آیه، میتوان چنین استدلال کرد که روزه ی نفلی باید و وجوبا کامل کرده شود چرا که الله تعالی امر به اتمام نموده است و امر برای وجوب است و شامل تمامی روزه ها میشود . (خازن)
وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ:
اعتكاف يعني بر چیزی رو کردن و ملازم بودن با وی به طریق احترام و تعظیم. (خازن)
اعکاف یعنی در مسجد به نیت خالصا لله و به نیت قربت به الله بودن است. (بیضاوی)
سبب نزول این قسمت آیه این است که صحابه وقتی اعتکاف مینشستند و نیازی به همسر پیدا میکردند ، به خانه رفته و قضای حاجت کرده و غسل کرده و باز به اعتکاف خود ادامه میدادند و با این آیه از این عمل نهی شدند. (خازن)
این آیه که کلمه ی مساجد را برای اعتکاف آورده است نشان میدهد که اعتکاف فقط در مسجد میباشد و در غیر مسجد نمیشود و دیگر اینکه فرقی ندارد که چه مسجدی باشد. (نسفی)
وجه دیگر اینکه وقتی الله تعالی آمیزش را بر روزه دار در روز حرام گرداند و شب حلال گرداند، گمان میرفت که مردم فکر کنند برای اعتکاف گذار نیز حکم چنین باشد پس الله تعالی در این قسمت بیان آن داشت که آن حلال بودن آمیزش در شب برای افراد غیر معتکف است. (خازن)
در آیه دلالتی بر مطلوب بودن اعتکاف نیست بلکه اعتکاف نشستن رسول الله ص است که سنت بودن آن را بیان میکند. (البحر المحیط)
أيه دال بر اعتکاف مردان در مساجد است و از بیان حکم زنان مسکوت است. (البحر المحیط)
در بیان حکم اعتکاف:
از حضرت علی: اعتکاف فقط در مسجد الحرام است نه مکانی دیگر و نه مسجدی دیگر. (خازن)
از عطاء : فقط در مسجد الحرام و مسجد النبی درست است. (خازن)
حذیفه گوید: در این دو مسجد و در مسجد بیت المقدس است. (خازن)
زهری گوید: فقط در مساجد جامع صحیح است. (خازن)
امام اعظم گوید: در مسجدی که دارای امام و موذن باشد، رواست. (خازن)
از ایمه ی دیگر: در هرکجا که مسجد باشد جایز است منتها در مسجد جامع افضل است. (خازن)
از حضرت عایشه: رسول الله ص در ده روز آخر رمضان اعتکاف مینشستند تا اینکه وفات کردند و بعد ایشان، همسران حضرت اعتکاف نشستند. (خازن)
امام اعظم ابوحنیفه، روزه را شرط اعتکاف میدانند یعنی هرکس بخواهد اعتکاف بنشیند باید روزه باشد. (خازن)
نزد امام اعظم کمترین حد اعتکاف یک روز است به شرطی که قبل صبح صادق وارد شود و بعد غروب خارج شود. (خازن)
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها:
آنچه از احکام روزه و اعتکاف ذکر شد، از حرامها و منهیات، حدود الهی هستند پس نزدیک این حدود و مرز نشوید. (خازن)
مباشرت با همسران در وقت اعتکاف معصیت است پس نزدیک آن نیز نروید. (بحر العلوم)
كذلك يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ:
آنچنانکه که برای شما امر ونهی خود را بیان داشته است، احکام شریعت خود را بیان میدارد تا از آنچه حرام گردانیده است دوری کنید و از عذاب الهی نجات یابید. (خازن)
باشد که تقوی پیشه کرده و از نهی و امر الله تعالی تبعیت کنید. (بحر العلوم)
تفسير: