يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ:
چهار آیه یکی پی دیگری در مورد خمر نازل گشت در مکه آیه ی وَمِن ثمرات النخيل والأعناب تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا . نحل/67 نازل شد و مسلمانان به خمر خواری ادامه دادند. بعد حضرات عمر و معاذ و عده ای دیگر از صحابه پیش حضرت رسول الله ص آمده و گفتند: در مورد خمر برای ما فتوایی دهید که این خمر عقل را میبرد،و این آیه نازل گشت و بر اساس این آیه عده ای از مسلمانان به خمر خواری ادامه دادند و عده ای دیگر دست کشیدند و ترک کردند و روزی عبدالرحمن بن عوف عده ای را دعوت کرد و خمر نوشیدند و مست کردند و یکی از آنها سوره ی کافرون را اینگونه قرائت کرد: قل ایها الکافرون اعبد ما تعبدون پس آیه ی لاَ تَقْرَبُواْ الصلاة وَأَنتُمْ سكارى نساء/ 43 نازل گشت پس از این آیه نیز افراد کمی یافت میشدند که خمر خواری کنند و روزی عتبان بن مالک، سعد بن ابی وقاص و عده ای دیگر را دعوت کرد وقتی مست کردند و شروع به شعر خوانی کردند و مشغول فخر فروشی شدند تا اینکه سعد شعری در هجای انصار سرود و یکی از انصار با استخوان فک شتر زد و سرش را خونی کرد و سعد نیز به رسول الله ص شکایت برد پس رسول الله ص دعا کردند: بار الها حکم خمر را آشکار و بسنده برای ما بیان کن که آیه ی إِنَّمَا الخمر والميسر مائده/90 نازل شد و حضرت عمر گفت: دست کشیدیم یا رب. (ابوسعود)
در این آیه وجود گناه در خمر و میسر را بیان میدارد و در آیه ی سوره مائده است که حرام بودن آن را بیان میکند. (تفسیرات احمدي)
روايت شده است که اعشی برای مسلمان شدن در حال عزیمت به پیش رسول الله ص بود و در بین راه مشرکی به وی گفت کجا میروی؟ گفت پیش محمد میروم به وی گفتند که به پیش وی نرو چرا که تو را به نماز فرا میخواند پس اعشی جواب داد: خدمت پروردگار و صاحب واجب است. گفتند: تو را به دادن اموال به فقرا امر میکند گفت احسان به دیگران واجب است. به وی گفتند که تو را از زنا نهی میکند. گفت که زنا کار زشتی است و من دیگر پیر شده ام و نیازی ندارم. به وی گفتند که تو را از خمرخواری نهی میکند. گفت این یکی را نمیتوانم پس بازگشت و گفت که یک سال میخورم بعد برای مسلمان شدن برمیگردم که در راه برگشت از مرکب افتاد و مرد. (بحر العلوم)
گفته اند؛ در این آیه نیز خمر حرام دانسته شده است چراکه آن را اثم نامید و حرام بودن اثم در آیه ی ۳۳ اعراف حرام اعلام شده است. (بحر العلوم)
اجماع امت اسلامي بر حرام بودن خمر منعقد بوده و حلال دانستن آن کفر و اگر با اعتراف به حرام بودن اقدام به خمرخواری کند وی فاسق است و بر وی حد جاری گردد. (خازن)
از حضرت علی: اگر قطره ای از خمر بر چاهی بیافتد و در همان مکان مناره ای بنا شود بر آن مناره اذان نخواهم گفت و اگر بر دریایی بیافتد و آن دریا خشک شود و گیاهی بروید از آن نخواهم خورد. از ابن عمر: اگر انگشتم در خمر فرو رود دیگر پیش من نخواهد بود یعنی از خود جدا خواهم کرد. این محض ایمان و تقوی است که حقا از صحابه ی کرام ثابت شده است. (ابوسعود)
تعریف: آنچه از افشره ی انگور خام به دست میآید که جوشیده و تیز شده و کف انداخته است و وجه تسمیه برای این است که عقل و تشخیص را میپوشاند (ابوسعود)
رسول الله ص: خمر از این دو درخت است خرما و انگور. (جصاص)
از ابی سعید خدری: شخص مستی را نزد رسول الله ص آوردند و حضرت رسول الله ص فرمودند: خمر خواری کرده ای؟ شخص گفت از وقتی الله و رسولش خمر را حرام کردند من خمر خواری نکرده ام. پس رسول الله ص فرمودند: پس چه نوشیده ای؟ شخص جواب داد: خلیطین. و رسول الله ص خلیطین را نیز حرام اعلام کردند. در این حدیث رسول الله ص بر این شخص خورده نگرفتند که آن نیز خمر است پس این مساله دلالت دارد بر اینکه اسم خمر به یک مشروب خاصی اطلاق میگردد و به مشروبات دیگر اطلاق نمیگردد.(جصاص)
از حضرت علی: در سال حجه الوداع در مورد مشروبات از رسول الله ص پرسیدم و ایشان جواب دادند: خمر عین آن حرام است و مست کردن از هر مشروب دیگر. (جصاص)
ابن عمر از رسول الله ص: هر مست کننده ای خمر است و هرمست کننده ای حرام است و اگر کسی در دنیا خمرخواری کند و در حال اصرار بر خمرخواری بمیرد و توبه نکند در
آخرت خمر نخواهد خورد. (خازن)
از جابر: مردی از جیشان(نام مکانی در یمن) نزد رسول الله ص آمد و رسول الله ص از شراب آنها پرسیدند و وی جواب داد شرابی داریم تحت عنوان مزر که از ذرت به دست میآمد و رسول الله ص فرمودند: آيا مست کننده است؟ مرد جواب داد: آری. حضرت رسول الله فرمودند: هر مست کننده ای حرام است و بر الله عهد است که هرکس که مست کننده ای بنوشد پس بر وی از طینه الخبال بنوشاند. گفتند یا رسول الله ص طینه الخبال چیست؟ فرمودند: عرق دوزخیان است و یا عصاره ی دوزخیان است. (خازن)
خلیطین مشروب درست شده از آب خرما و کشمش که کمی جوشانده شود وبعد گذاشته شود تا تیز شود. (العنایه)
سکر گفته میشود چراکه عقل را مسدود میکند. (ابوسعود)
در این آیه الله تعالی میفرماید در این خمر نفعی برای مردم هست و آن گفته اند که شفا بودن در خمر است و در حدیث نیز آمده است در حرام شفا نیست وجه توفیق بین این دو چیست؟ جواب این است که این نفع داشتن و شفا بودن در آن در زمانی بود که خمر هنوز حرام نشده بود و وقتی که حرام بودن آن در سوره ی مائده بیان شد دیگر نفع آن نیز منتفی گردید.(تفسیرات احمدی)
میسر یعنی قمار. (ابوسعود)
صفت میسر نزد عرب جاهلی اینگونه بود که ده تیر بدون پر بود به نامهای فذ و توأم و رقيب و حلس و نافسُ و مُسبِلُ و معلى و مَنيح و سَفيح و وغد و برای هریک سهمی از شترانی که در آنجا نحر میشدند تخصیص مییافت که به ده سهم تقسیم میشد و بعضی گفته به بیست و هشت سهم الا سه سهم تقسیم میشده است تقسیم آن بین ده کاسه نام برده شده: برای فذ یک سهم و برای توأم دو سهم و برای رقیب سه سهم و برای حلس چهار سهم وبرای نافس پنج سهم و برای مسبل شش سهم وبرای معلی هفت سهم. بعد آن تیرها را در یک جعبه ای قرار میدادند و دست شخص عدلی قرار میدادند و آن شخص آن را تکان میداد تا درهم شوند و دست در آن جعبه کرده به اسم هر یک تیری را انتخاب میکرد و اگر تیری در میآمد که اسمی در بین تیرهای صاحب سهم میبود آن سهم را میبرد و اگر نبود یک هشتم شتر را تاوان دار میشد و هم از سهم محروم میشد و این سهمها را به فقرا میدادند و از آن نمیخوردند و افتخار میکردند و کسانی را که در این کار داخل نمیشدند مذمت میکردند به این شخص برم میگفتند.(ابوسعود)
برم: کسی که از قمار کردن بخل میورزد.
و تمامی انواع قمار از قبیل نرد شطرنج و غیر اینها در حکم میسر هستند. (ابوسعود)
مجاهد و عطاء: هرنوع قماری میسر است حتی آنچه کودکان با گردو و کعب بازی میکنند نیز جزو میسر هستند. (بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: بر حذر باشید از این دو بازی شوم که این دو میسرهای اهل عجم هستند. (ابوسعود)
منظور از پرسیدن از خمر و میسر، سوال از حکم این دو است. (ابوسعود)
شرط بندی حرام است بغیر از آنچه در مورد اسبدوانی اجازه داده شده است که طریقه ی شرط بندی در آن اینگونه است که یکی شرط میکند که اگر طرف مقابل ببرد برای وی فلان چیز خواهد رسید و اگر باخت از وی چیزی گرفته نشود و اگر شرط کنند که بازنده به برنده چیزی بدهد و اگر برد بگیرد این باطل است. اگر این دو شخص بین خودشان شخص سومی را وارد کنند طوری که اگر این شخص سوم برد جایزه ببرد و اگر باخت چیزی ندهد در اینصورت جایز است و به شخص سوم محلل گفته میشود. (جصاص)
قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ
بگو در انجام این دو امر ، گناهی بزرگ است. (ابوسعود)
چراکه اولی یعنی خمر عقل را که قطب انجام امور اخروی و دنیوی است را مختل میکند و هردو باعث تلف اموال هستند. (ابوسعود)
در قرایت حمزه و کسایی به ثاء آمده است یعنی اثم بسیار است. (بحر العلوم)
ومنافع لِلنَّاسِ
در این دو نفع از قبیل خوشی و لذت و همراهی با جوانان شدن و تشجیع ترسو تقویت طبیعت است. (ابوسعود)
اینکه گناه آنها را اول ذکر میکند و منافع آن را در آخر و اینکه منافع آن را به مردم اختصاص میدهد، نشان دهنده ی این مطلب است که گناه بر منافع آن غالب است. (ابوسعود)
گفته شده است: در مجموع در این دو دو امر موجود است یکی گناه بزرگ در انجام این دو و نفع در ترک این دو. (تفسیرات احمدی)
وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا
مفاسدی که انجام این دو دارند بزرگتر از منافعی است که در اینها وجود دارد. (ابوسعود)
گناه خمر و میسر بعد تحریم بزرگتر از منافع آنها قبل تحریم است. (خازن)
اگر در مورد خمر آیه ای دیگر نازل نمیگشت باز همین آیه برای بیان حرام بودن خمر کافی بود چراکه آن را اثم کبیر دانسته است و به اثم بودن اکتفا ننموده است. (جصاص)
وجود منافع در خمر با حرام بودن آن منافاتی ندارد چراکه منظور منافع دنیوی است که در تمامی حرامها نیز منافع دنیوی وجود دارد. (جصاص)
در قرائتی بجای اکبر اقرب آمده است یعنی گناه آن از نفع آن نزدیکتر است. (ابوسعود)
وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ
میپرسند: از چه چیزی انفاق کنند؟ (ابوسعود)
بعد اینکه بیان شد که میتوان از هرچیزی انفاق کرد در اینجا سوال از چه گروهی از اموالمان انفاق کنیم است. یعنی از بهترین آنها باشد یا از غیر آن باشد. (ابوسعود)
یا سوال از مقدار انفاق است. (ابوسعود)
قُلِ الْعَفْوَ
عفو انفاق کنید. (ابوسعود)
عفو یعنی زیادت. (ابوسعود)
قفال: عفو یعنی آنچه که انفاق آن آسان است و میسر از مازاد از کفایت. (ابوسعود)
صحابه اینچنین بوده اند که کار میکردند و خرجی خود را برداشته و اضافه ی آن را صدقه میکردند. (ابوسعود)
منظور رعایت اعتدال در انفاق است یعنی نه زیاده روی و نه کمکاری باشد. (خازن)
آنچه از اموال اضافی است را انفاق کنید یعنی آنچه از قوت خود و عیال خود اضافی بود را داده میشد و بعدا با آیه ی زکات منسوخ شد. (بحر العلوم)
اگر شخص صاحب زراعت باشد مقدار خرجی یکسال را نگهدارد و مازاد آن را صدقه دهد و اگر صنعتگر باشد مقدار یک روز خود را نگهداشته و باقی را صدقه دهد و این صدقه دادن مازاد در ابتدای اسلام فرض بوده است و بعدا با بیان زکات منسوخ شده است. (تفسیرات احمدیه)
روایت شده است: روزی مردی تخمی از طلا را که از غنیمت به وی رسیده بود را بر حضرت رسول الله ص عرضه داشت و گفت این را بعنوان صدقه بگیر و رسول الله ص از قبول آن روی گردانیدند و این مرد تکرار میکرد تا اینکه رسول الله ص همراه غضب فرمودند آن را بده و گرفتند و به طرف آن شخص پرتاب کردند طوری که اگر به وی میخورد سر وی را میشکست و فرمودند: آیا کسی از شما میآید و کل اموال خود را صدقه میدهد و بعد میرود و از مردم گدایی میکند؟ قطعا صدقه از روی بی نیازی باید باشد. (ابوسعود)
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ
آنچنان است که الله متعالی احکام شرعی مورد ذکر را بیان میدارد. (ابوسعود)
تا در آن احکام، فکر کنید. (ابوسعود)
فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
متعلق به یبین است که در اینصورت معنای آن چنین میشود: بیان میکند آنچه را که متعلق به دنیا و آخرت میشود. (ابوسعود)
احوال شما را که به دنیا و آخرت شما تعلق دارد را بیان میدارد. (ابوسعود)
باشد که در فانی بودن دنیا تفکر کرده و از آن روی گردان شوید و در بقای آخرت تفکر نموده و به آن تشویق شوید. (خازن)
همچنانکه برای شما جواب سوالهای شما را بیا کرده است، آیات و دلائل را برای شما بیان میدارد تا باشد که آنچه به دنیا و آخرت شما مربوط میشود را تفکر کرده و آنچه به صلاح شما است را انتخاب کنید. (ابوسعود)
تفسير: