لِّلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
آنچه در آسمان و زمین از مخلوقات است همه بنده ی وی تعالی هستند و الله متعال خالق و رازق آنهاست و حکمش بر آنها نافذ است. (بحر العلوم)
معنی آیه این است که غیر وی تعالی را عبادت نکنید چراکه وی تعالی است که مسیح و فرشتگان و بتها را همه را خلق کرده است. (بحر العلوم)
گفته میشود در هر چیزی که در آسمانها و زمین است، دلیلی بر پروردگار بودن وی تعالی و یگانه بودن وی تعالی است. (بحر العلوم)
وَإِن تُبْدُوا مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ
اگر آنچه در قلبهایتان هست را آشکار کنید و یا که مخفی بدارید، بر اساس آن به شما جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
اگر با قول و یا فعل آن را به مردم آشکار کنید و یا اینکه به مردم به فعل و قول آشکار نکنید. (ابوسعود)
بعضی گفته اند: اگر شما شهادت را کتمان کنید و یا که شهادت دهید، الله متعال بر آن اساس شما را جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
کلبی: اگر آنچه در قلبهایتان از گناه دارید را چه آشکار کنید و چه مخفی الله متعال بر آن اساس شما را جزا خواهد داد و کلبی ادامه داد: وقتی این آیه نازل شد، این امر بر مسلمانان سخت آمد و پیش رسول الله ص رفتند و عرض کردند که بر دلمان، فکر گناه میگذرد ولی عمل نمیکنیم و بعضی را عملی میکنیم، حال وضعیت ما چگونه خواهد بود؟ پس الله متعال ( لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها ) را نازل کرد که از اولی سبکتر است.(بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: رحمتم بر غضبم سبقت دارد. (بحر العلوم)
سفیان: به من چنین رسیده است که انبیاء بر قوم خود این آیه را قرائت میکردند و امت آنها جواب میدادند که ما نمیتوانیم و طاقتش را نداریم و الله متعال آنان را به مواخذه، عذاب میداد و وقتی رسول الله ص این را بر امتش خواندند، امتش قبول کردند و الله متعال آنان را به ترک این حکم معاقبه کرد و لایکلف الله نفسا الا وسعها را نازل کرد. (بحر العلوم)
حسن: این برای وقتی است که در قلبش عزم انجام گناه را دارد . همچنین کسیکه قصد آن را میکند نه آنچه بر قلب عارض میشود و گذر میکند. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد: اگر آنچه در دل دارید را آشکار کنید ویا که مخفی کرده اید ولی عزم خود را جزم کرده اید که انجام دهید نه بر آنچه که حدیث نفس است و تصمیم به انجام نگرفته اید. (تاویلات اهل سنت)
در روایت آمده است: کسیکه آهنگ انجام کار خیری کند بر وی فلان اجر است و کسیکه آهنگ کار بدی را کند بر وی نیز فلان است. (تاویلات اهل سنت)
از حضرت عائشه: بنده ای بر عمل به گناه همت کند ولی به عمل نرسد، مورد معاقبه قرار میگیرد و آن رسیدن غم و غصه در دنیا است. (نسفی)
يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ
در روز قیامت، شما را بخاطر آن، مورد محاسبه قرار خواهد داد. (ابوسعود)
فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ
پس به فضل خود میآمرزد هرکس را که آمرزش وی را خواست. (ابوسعود)
وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ
و هرکس را که خواست به عدالت خود، عذاب میدهد. (ابوسعود)
واجب بودن عذاب را به صراحت نفی کرده است. (بیضاوی)
بر حسب آنچه مشیئت وی تعالی تقاضا میکند، آن مشیئتی که بر حکمت و مصلحت بنا شده است. (ابوسعود)
تقدیم مغفرت بر تعذیب برای نشان دادن سبقت رحمت بر غضب وی تعالی است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
الله متعال که بر همه ی اشیاء قدرت دارد، پس بر محسابه و مغفرت و تعذیب نیز قادر است. (ابوسعود)
در نتیجه بر زنده کردن شما و محاسبه شما نیز قادر است. (بیضاوی)
نکته : فکر گناه چه حکمی دارد؟
ذهن انسان ذهنی فعال است که امور مختلفی بر آن عارض میشود و از ذهن وی میگذرد و مسلمان از آنجا که خود را در برابر مسائل مسؤول میداند، در مورد افکار خود نیز بی ملاحظه و بی دغدغه نمیگذرد و مسلمانان در مورد اعمالی که در شرع اسلام گناه محسوب میشوند، از خطور فکر گناه نیز حساس میشود برای همین برای یک فرد مسلمان این سوال پیش میآید که فکر به گناه چه حکمی دارد و آیا با فکر به گناه نیز مورد مواخذه قرار خواهد گرفت؟ و برای یافتن جواب این سوال به متون اسلامی مراجعه میشود و با توجه به روایات مختلف سعی بر این است که جواب کاملی بگیریم که مطلب پیش رو به این بحث خوداهد پرداخت:
63 - عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: ((إن الله [تعالى] تجاوز عن أمتي ما وسوست به صدورها، ما لم تعلم به أو تتكلم)). متفق عليه. شرح المشكاة للطيبي الكاشف عن حقائق السنن (2/ 516)
رسول الله ص: همانا الله تعالی از امت من آنچه درون خود وی را به وسوسه میاندازد، مادامیکه عمل نکند و یا سخن نگوید، عفو کرده است.
و طیبی در شرح این روایت چنین میآورد:
دو نوع وسوسه داریم یکی ضروری و دیگری اختیاری.
وسوسه ی ضروری که انسان نمیتواند آن را دفع کند و خود بخود به فکر خطور میکند از تمامی امتهای ادیان الهی، عفو و بخشش است زیرا الله تعالی آنچه را که در وسع بنده نباشد تکلیف نمیکند.
وسوسه ی اختیاری یعنی آن وسوسه ای که شخص قصد انجام دارد و با فکر به آن لذت میبرد همانند اینکه دوست داشتن زنی بر ذهن وی خطور میکند و همیشه در ذهن میپروراند و هدفش رسیدن به آن است و دیگر گناهان.
و این نوع وسوسه را الله تعالی به فضل خود و برای تکریم و تشریف رسول الله ص از امت محمدی عفو کرده است و آخرین آیه ی سوره مبارکه بقره ناظر بر این است که میفرماید: پروردگارا بار مکن ما را گرانی چنانکه بار کردی آن را بر آنان که پیش از ما بودند.
و اما عقائد فاسدی که در ذهن هستند از زمره ی وسوسه نیستند بلکه بر آن مواخده خواهند شد.
نووی از مازنی روایت کند که اگر کسی گناهی را در ذهن خود پرورش دهد و عزم انجام آن را داشته باشد، بر وی گناه نوشته خواهد شد و شیخ مازنی بین همّ و عزم تفاوت قائل شده است وروایات عفو امور ذهنی را تاویل به هم کرده و عزم را گناه میشمارد و اکثر فقهاء و محدثین خلاف قول شیخ مازنی داشته و آن روایات را تاویل نکرده بر ظاهر آن حکم میکنند.
قاضی عیاض گوید: عامه ی سلف صالح و اهل علم از فقها و محدثان، قائل هستند بر آنچه قاضی ابوبکر میگوید و به احادیثی که دال بر مواخده هستند، استناد میکنند و البته چنین گویند که آنچه به ذهن میرسد گناهی غیر از آنچه که عزم و قصد میکند است و خود عزم و اصرار است که گناه خواهد بود و وقتی به عمل برسد گناهی دیگر خواهد بود پس اگر قبل عمل ترک کند برای وی ثواب ترک نوشته خواهد شد.
و آنچه عفو است خواطری است که در ذهن جای نمیگیرد و با قصد و عزم همراه نمیشود.
شرح الطيبي على مشكاة المصابيح المسمى بـ (الكاشف عن حقائق السنن) مؤلف: شرف الدين الحسين بن عبد الله الطيبي ،743هـ ،محقق: دکتر عبد الحميد هنداوي ناشر: مكتبة نزار مصطفى الباز (مكة مكرمة - رياض)