خداوند به شما در باره فرزندانتان سفارش مىكند: سهم پسر، چون سهم دو دختر است. و اگر [همه ورثه،] دختر [و] از دو تن بيشتر باشند، سهم آنان دو سوم ماترك است؛ و اگر [دخترى كه ارث مىبرد ]يكى باشد، نيمى از ميراث از آنِ اوست، و براى هر يك از پدر و مادر وى [=متوفى] يك ششم از ماترك [مقرر شده] است، اين در صورتى است كه [متوفى] فرزندى داشته باشد. ولى اگر فرزندى نداشته باشد و [تنها] پدر و مادرش از او ارث برند، براى مادرش يك سوم است [و بقيه را پدر مىبرد]؛ و اگر او برادرانى داشته باشد، مادرش يك ششم مىبرد، [البته همه اينها] پس از انجام وصيتى است كه او بدان سفارش كرده يا دَينى [كه بايد استثنا شود]. شما نمى دانيد پدران و فرزندانتان كدام يك براى شما سودمندترند. [اين ]فرضى است از جانب خدا، زيرا خداوند داناى حكيم است.
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ
از شما تعهد میگیرد و به شما امر میکند در شان میراث اولادتان. (نسفی)
از سهام فرزندان شروع کرد چراکه آنان نزدیکتر افراد به میت هستند و اکثرا فرزندان بعد مرگ باقی میمانند. (ابوسعود)
لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ
برای مذکر از اولادتان سهمش، مثل سهم دو مونث از اولادتان است. (نسفی)
کلمه ی ذکور و اناث را بکار برد تا بدانند که فرقی بین کوچک و بزرگ را دخلی در مقدار ارث بری و خود ارث بری نیست. (ابوسعود)
از آنجا که در جاهلیت به زنان ارث نمیدادند در اینجا اعلام میدارد که سهم شما مردان را دو چندان زنان از اولادتان قرار دادیم پس در سهم دختران دست درازی نکنید و آنان را از ارث محروم نکنید در حالیکه نسبت شما به میت برابر است. (نسفی)
منظور در وقت اجتماع پسر و دو دختر میت است که برای پسر دو سهم است همانطور که برای دو دختر دو سهم است و اما در حالتی که میت فقط پسر داشته باشد، کل مال را میگیرد و دو دختر همان دو سوم را میگیرند. دلیل آن اینکه بعدش حالت انفرادی دختران را بیان کرده است. (نسفی)
فَإِن كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ
یعنی اگر فرزندان میت کلا دختر باشند و پسری همراهشان نباشد در حالیکه بیشتر از سه دختر باشند، پس برای انان، دو سوم ترکه است. از انجا که آیه در مورد میراث است، مشخص است که تارک مال، همان میت است. (نسفی)
وَإِن كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ
و اگر اولاد میت، یک دختر باشد، برای وی نصف است. (نسفی)
در مورد اینکه اگر دو دختر باشند بدون پسر، در سهم الارث آنان اختلاف کرده اند: ابن عباس گوید: برای دو دختر نیز همان نصف است و بقیه ی صحابه گفته اند که برای آن دو دو سوم است دلیل بقیه ی صحابه: چراکه اگر میت یک پسر و یک دختر داشته باشد، برای دختر یک سوم است و برای پسر دو سوم، حال اگر دو بشوند برای دو دختر دو سوم خواهد بود. دیگر اینکه در اخر سوره ی نساء در مورد دو خواهر دو سوم است و دختران از خواهران به میت نزدیکتر هستند پس برای انان همان را واجب گرداندند که الله برای خواهران اختصاص داده است. دیگر اینکه وقتی دختر همراه برادرش یک سوم میگیرد، شایسته این است که همراه خواهرش نیز حداقل این را بگیرد. (نسفی)
در آیه دلالة ثابت است که برای پسر تنها باشد کل مال خواهد بود چراکه پسر دو چندان دختر را میگیرد و دختر وقتی تنها باشد، نصف میگیرد و دو چندان نصف، کل مال میشود. (نسفی)
ۚ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ
و برای پدر و مادر میت، به هر یک از انان یک ششم است از آنچه که میت ترک کرده است، اگر میت را فرزندی باشد چه فرزند ذکور و چه فرزند اناث باشد و چه یک یا بیشتر باشد. (نسفی)
فرقی بین وجود دختر و پسر در حق مقدار ارث بری پدر هست و آن اینکه در صورت وجود فقط دختر، پدر میت بعد اینکه یکششم را گرفت، بعنوان عصبه باقی مانده ی ارث بعد سهام وراث را نیز میگیرد. (ابوسعود)
فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ
یعنی اگر وراث فقط پدر و مادرش باشند، به مادرش یک سوم است. (نسفی)
اگر ولد و ولد پسر نیز نباشد. (ابوسعود)
سه پدر را بیان نکرد چراکه نیازی به بیان آن نیست چراکه وقتی ارث بری والدین است وقتی سهم مادر مشخص شد، سهم پدر نیز مشخص شده است. (ابوسعود)
اگر همراه والدین میت، زوج یا زوجه باشند، به مادر یک سوم بعد کم کردن سهم زوج یا زوجه میرسد تا بدینوسیله سهم مادر از سهم پدر کمتر باشد. (نسفی)
فَإِن كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ
اگر برای میت دو برادر یا خواهر و یا بیشتر باشد، برای مادر، یک ششم است. (نسفی)
یک بردار یا خواهر، مادر را حجب نمیکند. (نسفی)
برادران و خواهران تنی یا ناتنی در این حکم برابر هستند. (نسفی)
آن یک ششم که از سهم مادر حجب کردند، اگر پدر میت باشد، به وی میرسد والا به برادران و خواهرانش خواهد رسید و این قول جمهور صحابه است و بنا بر قول ابن عباس، در هر صورت به اخوه میرسد، منتها با سه برادر و خواهر حجب صورت میگیرد و همینطو با برادران تنی، میباشد. (ابوسعود)
مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ
این سهام ارثی که بیان شد بعد وصیتی است که میت دارد و بعد پرداخت بدهی میت است. (نسفی)
در شرع پرداخت بدهی بر اجرای وصیت مقدم است و در تلاوت موخر آمده است و اشکالی وارد نمیشود چراکه کلمه ی اَو عاطفه نشانگر ترتیب نیست پس از این آیه ترتیب مشخص نمیشود بلکه با حدیث است که رسول الله ص فرموده اند: آگاه باشید که پرداخت بدهی قبل وصیت است. (نسفی)
از آنجا که وصیت مثل میراث است که بدون اینکه عوضی گرفته شود به شخص تعلق میگیرد و در ان گمان کوتاهی در اجرای وصیت است پس آن را در آیه مقدم داشت تا بر اجرای آن همراه بدهی اقدام کنند. (نسفی)
ۗ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا
یعنی الله متعال که سهمها را فرض گرداند، بر اساس حکمت انجام داده است و اگر به شما سپرده میشد شما نمیتوانستید بر اساس حکمت عمل کنید و نمیداستید کدام برای شما سودمندتر است و تفاوت سهام بر اساس تفاوت منافع است و شما ای مردم آن را نمیدانید و برای همین الله از روی فضلش متولی مشخص کردن سهام شد و ان را به نظر شما واگذار نکرد چراکه شما عاجز از دانستن اندازه ها هستید. (نسفی)
یعنی اصول و فروع شما، نمیدانید که کدام کارشان به نفع شماست اینکه وصیت کند و شما با عمل بدان، ثواب آخرت را کسب کنید ویا که بدون وصیت اموال دنیوی شما را زیاد کند. (ابوسعود)
وقتی نمیدانید که کدام یک از وراث از اصول و فروع شما در اخرت و دنیا، نافع تر است، پس آنچه الله وصیت کرده است را بگیرید و بعضی از تفضیل داده و بعضی را محروم نکنید. (ابوسعود)
روایت است: هر یک از فرزندان و پدران که درجه اش در آخرت بالاتر باشد، دیگری را به شفاعت وی به همان درجه رسانده میشود. (ابوسعود)
فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ
این فرض، فرضی از طرف الله متعال است. (نسفی)
چراکه استحقاق ارث کسبی نیست و الله تعالی مقدر کرده است پس همانند دیگر فرائض الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
این آیه ناسخ، آیه ی وصیت است و دلیل منسوخ شدن این است که رسول الله ص فرمودند: الله متعال حق هر صاحب حقی را در ارث اختصاص داد پس برای وارث، وصیتی نیست. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
قطعا الله متعال با اشیاء قبل خلق آنان داناست. (نسفی)
به مصالح و رتبه ها داناست و در هرآنچه مقدر کرده و حکم میکند، دارای حکمت است. (ابوسعود)
دارای حکمت است در هر آنچه فرض گردانده است همانطور در تقسیم میراث و غیر آن. (نسفی)