0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ ۖ وَمَنْ تَوَلَّىٰ فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا ﴿80﴾
النِّسَآء
تفسیر

هرکس که از رسول الله اطاعت کند، همانا از الله متعال اطاعت کرده است و هرکس که از اطاعت الله و رسولش روی گردانی کند، پس ما تو را حافظ و نگهبان اعمال آنها قرار نداده ایم.

مستندات
مَّن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ ۖ
بعد بیان رسول بودن رسول الله ص، در صدد بیان چگونگی رفتار با رسول الله است. (ابوسعود)
از آنجا که آمر و ناهی، الله متعال است و رسول الله ص فقط رساننده ی آن به مردم است، پس مرجع طاعت و عدم آن، همان الله متعال است. (ابوسعود)
چراکه رسول الله ص به چیزی امر و یا نهی نمیکند مگر اینکه الله متعال دستور آن را داده باشد. (نسفی)
روایت شده است: رسول الله ص فرمودند: هرکس مرا دوست بدارد الله را دوست داشته است و هرکس از من اطاعت کند، از الله اطاعت کرده است. منافقین گفتند: به این مرد نگاه کنید که از شرک نهی میکرد و میگفت غیر از الله کسی را عبادت نکنید حال میخواهد کرد ما وی را پرودگار بگیریم همانطور که مسیحیان عیسی را رب دانستند پس این آیه نازل شد. (ابوسعود)
اینکه به جای نام محمد، رسول الله ص ذکر میکند برای این مطلب است که این طاعت همان طاعت الله بودن بخاطر رسالتش است نه ذات ایشان. (ابوسعود)
رسول الله ص: هرکس از الله اطاعت کند، همانا الله را ذکر کرده و یادش بوده هرچند نماز و روزه اش و تلاوت قرآنش کم باشد و هرکس که از الله متعال نافرمانی کرده و گناه انجام دهد، همانا الله را فراموش کرده است هرچند نماز و روزه و تلاوتش زیاد باشد. پس اطاعت از الله متعال به تبعیت از امر و نهی وی تعالی است و همینطور دوست داشتن الله متعال نیز به تبعیت از امر و نیه وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت)
حکمت اطاعت و طاعت رسول الله ص این است که اطاعت عبادت معنی نمیدهد هرچند در حق الله متعال عبادت است و عبادت رسول جایز نیست برای همین اطاعت از رسول الله را عبادت الله گرداند پس بدانکه طاعت گاهی مستحق اسم عبادت نمیشود چراکه اطاعت گفته میشود نه از جهت عبادت و برای همین در حق مخلوق میتوان گفت که مطاع (مورد اطاعت) است و جایز نیست که معبود گفته شود. (تاویلات اهل سنت)
وَمَن تَوَلَّىٰ فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا
و هرکس از اطاعت رسول روی گردانی کند، ما تو را فقط برای رساندن رسالت فرستادیم و تو محافظ و نگهبان اعمال آنها نیستی تا که کردار آنان را محاسبه کنی و بر حسب عملشان مواخذه کنی. (ابوسعود)
و این قبل امر به جهاد بوده است. (بحر العلوم)
وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ ۖ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ ۖ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا ﴿81﴾
النِّسَآء
تفسیر

و منافقین گویند: که امر بفرما که امرت شنیده میشود و مورد اطاعت است و کارمان اطاعت از توست وقتی از نزد تو میروند، عده ای از آنان غیر آنچه تو گفته ای و غیر آنچه نزد تو از ادعای اطاعت گفته اند را برای خود درست میکنند و انجام میدهند، و الله متعال آنچه اینان تغییر میدهند و تدبیر میکنند را مینویسد پس تو از آنان واهمه ای نداشته باش و از آنان روی بگردان و اینکه انان چه میکنند را بگذار کنار و بر الله متعل توکل کن که همین وکالت الله تو را کافی است.

مستندات
وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ
از وضعیت منافقین خبر میدهد. (بحر العلوم)
در حضور تو میگویند: قولت فرمان است و فرمانت معروف است پس به هرآنچه خواهی امر کن که ما از آن تبعیت کنیم. (بحر العلوم)
یعنی منافقین گویند: امر ما و شان، اطاعت کردن است. (نفسی)
گفتن اینکه اطاعت میکنیم سودی ندارد چراکه اطاعت اعتقاد همراه با اطاعت است. (قرطبی)
فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِندِكَ
اگر از نزد تو بروند. (بحر العلوم)
بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ ۖ
خلاف آنچه به تو از اطاعت گفته اند را میآرایند و میسازند. (ابوسعود)
آن گفته ی نزد تو را لغو میکنند.(بحر العلوم)
یعنی میگویند تغییر کرده است. (بحر العلوم)
عرب وقتی امری را محکم کند از کلمه ی تبییت استفاده میکنند چراکه شب وقت فراغت است برای انجام آن کار است. (قرطبی)
زجاج: به هر امری که شب تصیم گیری شود، تبییت گویند. (بحر العلوم)
خلاف آنچیزی را که تو امر کردی را انجام میدهند. (نسفی)
یا که خلاف آنچه گفته اند را انجام میدهند چراکه رد امرت را در دلشان دارند نه قبول آن را و همچنین بنای عصیان دارند نه اطاعت . (نسفی)
تبییت میتوان که از بیت شعر باشد چراکه بیت را نیز درست کرده میشود و میتواند که از بیت المبنی یعنی بیت بنا باشد چراکه آن را نیز ساخته و تدبیر کرده میشود. (بیضاوی)
وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ ۖ
الله متعال هرآنچه اینان تغییر داده اند را ثبت میکند. (بحر العلوم)
زجاج: دو احتمال دارد یکی اینکه آنچه انجام میدهد را بر تو در کتاب نازل خواهد کرد و دیگری اینکه فعلشان را ثبت میکند. (بحر العلوم)
در صحیفه ی آعمالشان مینویسد و بر آن اساس جزایشان میدهد. (نسفی)
یعنی مینویسد و به تو وحی میکند و تو را بر رازهای آنها مطلع میسازد پس گمان نکنند که بر شما مخفی میماند و بتوانند که به شما ضرر برسانند. (ابوسعود)
فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ
آنان را ترک گوی. (بحر العلوم)
دنبال انتقام از آنان نباش. (نسفی)
اسامی آنان را فاش نکن. (قرطبی)
مجازاتشان نکن. (قرطبی)
در اشکار کردن اسرار آن خودت را بتکلف نیانداز چراکه امرشان برای من است. (تاویلات اهل سنت)
وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ
بر الله متعال اعماد کن. (بحر العلوم)
گفته میشود: توکل بر الله، اطمینانی برای توست. (بحر العلوم)
در شان آنان بر الله توکل کن که الله متعال ضرر آنان را از تو بر میدارد و وقتی اسلام قوی شد برایت از آنان انتقام میگیرد. (نسفی)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا
گفته میشود: الله بعنوان گواه کافی است. (بحر العلوم)
بعد این آیه با آیه ی يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التوبة: 73، والتحريم: 9] منسوخ شده است. (بحر العلوم)
الله برای کسیکه بر وی توکل، کافی است. (نسفی)
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا ﴿82﴾
النِّسَآء
تفسیر

آیا این منافقین و یا هرکس دیگر در قرآن تدبر و تامل و تفکر نمیکنند که اگر از نزد کسی غیر از الله میبود، در آن قطعا اختلاف بسیار مییافتند. نکته: برای فهم قرآن نیاز به تفکر و تامل است پس برداشت سطحی ممنوع است و اعتباری ندارد در حالیکه ملحدین سعی دارند با سطحی نگری و بدون تامل و دور داشتن مردم از تامل در ان، شبهه افکنی کنند پس قرآن طرفدار تعقل و فهم است و مخالفین طرفدار جهل و نادانی هستند. برای همین است که افراد با ایمان و با تقوی را میبینیم که وقتی آیه ای برایشان قرائت میشود از معنی آن پرسیده میشود اجازه تامل و مطالعه کتب مربوط به آن را طلب میکنند ولی ملحدین در صفحات مجازی چشم ها را بسته و به زعم خود، هزاران شبهه دارند که حل نشدنی است و وقتی آنان را به تفکر و تامل فرامیخوانی، فرار میکنند و بهانه میآورند. نکته: قرآن دارای جملاتی است که مشتمل بر معانی حقیقی و مجازی و صریح و کنایه و انواع فنون بلاغی است. نکته: ان عده از مسلمانان که سعی دارند که تاویل را کلا کنار بگذارند چه تاویل با دلیل و چه تاویل بی دلیل، اینان یاوران و کمک رسانان به ملحدین هستند و اینان همان اگر خودشان منافق نباشند دچار فعل منافقین شده اند پس نه ظاهر محض است و نه تاویل بی دلیل بلکه بر معانی استوار و بر اساس ثوابت دین باید تفسیر شود. نکته: از بین معانی متصور برای قرآن اگر معنایی یافتیم که با هدف قرآن و با ثوابت دین و با آیه یا آیاتی دیگر، منافات داشت پس مشخص میشود این معنی اشتباه است و معنایی درست که با آیات دیگر همخوانی داشته باشد. نکته: فهم قران نیاز به علوم مختلفی دارد که بدون آن، انسان گمراه خواهد شد.

مستندات
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ
وقتی از منافقین آنچه رخ میدهد را حکایت کرد و این رفتارشان ناشی از این است که اینان اعتقاد دارند که رسول الله ص در ادعای رسالت به حق نیست پس انان به تدبر در قران امر کرد و تدبر یعنی به عاقبت و سرانجام کار اندشیدن است. (نیسابوری)
قرآن از سه وجه به صحت رسالت محمد ص دلالت دارد یکی به فصاحت و بلاغتش و دیگری مشتمل بر امور غیبی بودنش و سومی که مقصود در اینجا است همان عدم وجود اختلاف در قرآن است. (نیسابوری)
آیا در لفظ و معنی و حکم و معنی ظاهری و باطنی اقتضاء و نص و اشاره و تلمیح و رمزش تامل نمیکنند؟ تا با هوشیاری متوجه شوند که قرآن از جنس کلام بشر نیست. (فواتح الالهیه)
وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا
اختلاف از حیث توحید و شرک و اختلاف رد حلال دانستن و حرام دانستن، در آن یافت میشد. (نسفی)
اگر حکم به ظاهر قرآن بود در این صورت آیات قرآن متناقض هم بودند و در آن اختلاف وجود میداشت: چرا که الله متعال در جایی میفرماید: {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} [البقرة: 230] و در جایی دیگر میفرماید: {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا} [البقرة: 230] در یکی از این آیات ممنوعیت است و در دیگری اباحت است. در اینصورت ملحدان میتوانستند برای طعن راهی بسیار آسان بیابند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر از نزد غیر از الله بود، با آنچه رسول الله ص خبر میداد موافق نمیامد چراکه کاهنان را وقتی از چیزی خبر میگیری هر یک خلاف چیزی را میگوید که کاهن دیگر گفته است. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دوم اینکه مخالفین گویند که این من دراوردی است و از پیش خودش میگوید حال اگر چنین بود با آنچه که نزد اهل کتاب است، موافق نمیآمد بلکه مختلف و متناقض میبود پس وقتی اینکه درست و موافق کتب دیگر آمد، دال بر این است که از نزد الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
دیگر اینکه قرآن در طول چند سال و دوره های مختلف نازل شده است بر اساس حادثه های مختلفی نازل شده است اگر از نزد غیر الله بود، سخنان متناقضی را شاهد میبودیم چراکه حکیمی از بشر اگر در اوقات دور و دراز سخن بگوید کلامش متناقض و مختلف میآمد مگر اینکه از کلام رب العالمین استعانت گرفته باشد. (تاویلات اهل سنت)
اگر اختلافی مییافتند آن را اظهار میکردند. (تاویلات اهل سنت)
ابوبکر اصم: منافقین در نهان خود انواع حیله ها را بکار میگرفتند و رسول الله ص به آنها از آن خبر میداد که اگر این از نزد الله نمیبود، همیشه درست در نمیامد و اختلاف و تفاوت به وجود میآمد. (نیسابوری)
دیگر اینکه قرآن با اینکه مشتمل بر انواع علوم و فنون است، ج معانی آن و مقاصدش یکی است و با هم مناسبت دارند. (نیسابوری)
ابومسلم: منظور صحت نظمش و اینکه کلش بلکه هر جزئی از اجزایش به حد اعجاز است اگر از نزد غیر میبود بعضی بلیغ میبود و بعضی سخیف چراکه وقتی انسان بلیغ کتاب طویلی را مینوشت از تفاوت بلاغت و سخافت خالی نمیبود. (نیسابوری)
وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ ۖ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَىٰ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ۗ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا ﴿83﴾
النِّسَآء
تفسیر

و وقتی که خبری از امنیت و یا خبری که موجب ترس است، به آنها میرسید، آن را افشا میکردند و پخش میکردند. و اگر این افراد، بجای افشای سرخود، امر آن و تدبیر ان را و تصمیم آن را به رسول الله ص ارجاع میدادندو یا به صاحبان امر ارجاع میدادند این افراد افشا کردن یا نکردن آن را میتوانستند بدانند و استخراج کنند. و اگر فضل و رحمت الهی نبود و راهنمایی وی تعالی نبود، شما از شیطان تبعیت میکردید مگر عده ای اندک از شما تبعیت نمیکردید. نکته: در اینکه این افشا کنندگان چه کسانی هستند به نظر میرسد بر طبق سیاق آیه این است که این عوام مسلمانان باشند که سیاست جنگی را بلد نبوده اند و نیمدانستند که در جنگ هر خبری را نباید پخش کرد و بلکه این را باید به رسول الله ص و فرماندهان و صاحب بصیرتان ارجاع داد واز انان دستور گرفت که این خبر پخش شود یا که خیر و قطعد در بین افراد منافقین نیز کار خودشان انجام میداده اند.

مستندات
وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ ۖ
منافقین وقتی خبری از پیروزی و سریه میشنیدند بر شنیدن اکتفا میکردند و اگر خبری از سریه میآمد از شکست و بلا و شدتی بر مومنین پیش میآمد، آن را افشا میکردند. (بحر العلوم)
کسانی از ضعیفان مسلمانان بودند که آنها را مهارتی در مورد احوال نبود. (نسفی)
حسن: در مورد مومنین نازل شده است که رفتارشان بر این بود که اگر خبر خوبی از لشکر اسلام و سریه ها میشنیدند آن را از روی خوشحالی پخش میکردند و اگر خبر بدی میشنیدند از روی ناراحتی آن را پخش میکردند بعد از این گروه عده ای اندک بودند که ان را افشا نمیکردند. اگر سکوت میکردند و خبر را به رسول الله ص ارجاع میدادند تا رسول الله ص تصمیم بگیرد و یا به اولوا الامر ارجاع میدادند تا این اولوا الامر باشند که خبر میدادند. (تاویلات اهل سنت)
در مورد معنی امن چهار قول گفته شده است:
الف: منظور پیروزی سریه به غلبه و غنیمت است. قول اکثر بر این است.
ب: خبری که به رسول الله ص میرسید که ایشان بر قومی غالب هستند پس رسول الله ص از آنان احساس امنیت میکردند. قول زجاج است.
ج: آنچه رسول الله ص بر قومی اراده ی آتش بس و امان با قومی داشتند. ماوردی این را ذکر کرده است.
د: امن از مکان امن میاید یعنی منظور مدینه است. ابوسلیمان دمشقی از حدیث عمر تخریج کرده است.
و در مورد خوف سه قول است:
الف: نکبتی و رنجی که میرسید. جماعتی از مفسرین چنین ذکر کرده اند.
ب: خبری که به رسول الله ص میرساندند که قومی بر علیه مسلمین جمع شده اند و باعث خوف بین مسلمانان میشدند. از زجاج.
ج: آنچه رسول الله ص عزم بر جنگ و قتال میداشتند. از ماوردی. (بیضاوی)
زجاج: اذاعوا یعنی اظهار و اشکار سازی میکردند. (بحر العلوم)
آن را افشا میکردند و افشا کردند مفسده ای در حق مسلمانان بود یعنی افشای خبر و ناگواری و امنیت. (نسفی)
وقتی رسول الله ص از زنان خود کناره گیری کردند حضرت عمر وارد مسجد شد و دید که مردم در مورد اینکه رسول الله ص زنان خود را طلاق داده است صحبت میکنند و حضرت عمر پیش رسول الله ص رفت و پرسید که آیا زنان خود را طلاق داده است؟ وقتی شنید که طلاق نداده اند، به مردم خبر دادند که رسول الله ص زنان خود را طلاق نداده اند.پس این آیه نازل شد پس این حضرت عمر بود که خبر را استنباط کرد. (بیضاوی)
دیگر اینکه رسول الله ص وقتی گروهی (سریه) را به جهاد میفرستادند و پس پیروز میشدندو یا مغلوب میشدند در مورد آن صحبت میکردند و افشا میکردند و صبر نمیکردند تا اینکه به رسول الله ص برسد تا این رسول الله باشد که در مورد آن سخن میگوید پس این آیه نازل شد. (بیضاوی)
وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَىٰ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ
اگر بر رسول الله ص عرض میکردند و هدفشان از این عرض کشف معنای خبر باشد و کشف آنچه شایسته است در مورد آن تصمیم گیری شود. (ابوسعود)
اگر از افشای آن سکوت میکردند تا وقتی که خود رسول الله ص و کسانیکه که صاحب امر هستند از قبیل ابوبکر و عمر و عثمان و علی آن را افشا میکردند،... (بحر العلوم)
اولوا الامر یعنی بزرگان و صاحب بصیرتان از صحابه و یا کسانیکه بعنوان امیر و فرمانده تعیین شده بودند. (نسفی)
در مورد اولی الامر چهار قول است:
الف: از ابن عباس: امثال ابوبکر و عمر و عثمان و علی هستند.
ب: عکرمه: ابوبکر و عمر هستند.
ج: حسن و قتاده و ابن جریج: علما هستند.
د: فرماندهان سریه هستند. (بیضاوی)
لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ ۗ
در اینصورت یعنی صورت عرض بر رسول الله ص و اولوا الامر، معنی و تدبیر آن را میدانستند. (ابوسعود)
یعنی آن ارجاع دهندگان به رسول الله ص و اولوا الامر که آن خبر را گرفته بودند و تدبیرش را استخراج میکردند، میدانستند یعنی از جهت رسول الله و اولوا الامر میدانستند. (ابوسعود)
در مورد الذین یستنبطونه دو قول است:
الف: مجاهد: کسانیکه خبر را از کسانیکه آن را پخش میکنند، پیگیری میکنند.
ب: ابن زید: اولوا الامر هستند. (بیضاوی)
علم تدبیر با این خبر را میدانستند و تدبیر آن را بخاطر تجربه ای و شناختی که در جنگ دارند و با زیرکی و شناختی که دارند، استخراج میکردند. (نسفی)
و آنان پیگیر میشدند پس آنان میبودند که میشنیدند و افشا میکردند و میدانستند و مگر عده ای کم میدانستند. (بحر العلوم)
یستنبطونه یعنی استخراج میکردند اصل استنباط از نبط الماء است یعنی اولین آبی که در وقت حفر چاه خارج میشد. (بحر العلوم)
عکرمه: میدانستند کسانیکه در خوض میکنند و از آن پرسیده میشوند. (بحر العلوم)
ابوالعالیه: میدانستند از بین آنان کسانیکه آن را نیک میدانستند. (بحر العلوم)
ضحاک: اگر امر حلال و حرام را به رسول الله ص ارجاع میدادند در تصدیق به آن و قبول آن و همینطور به کسانیکه اولوا الامر هستند یعنی حامل فقه و حکمت هستند میدانستند کسانیکه در در علم پیکاوی و جستجو میکردند. (بحر العلوم)
اینگونه بوده است که بر امن و ترس از دشمن و یا از اطمینان بر چیرگی بر دشمن این عده، از خود رسول الله ص و صاحبان امر، با خبر میشدند و این خبر را پخش میکردند و این خبر فراگیر میشد و به دست دشمن میرسید پس این پخش انها مفسده ای بر علیه مسلمانان میشد و اگر این خبر را به رسول الله ص و اولوالامر واگذار میکردند و طوری رفتار میکردند که انگار نشنیده اند در اینصورت کسانیکه تدبیر را میدانستند، چگونگی تدبیر آن را میدانستند و آنچه باید گفته شود وآنچه نباید گفته شود را اعلام میکردند. (نسفی)
ابن جریر گوید: معنی آیه این است که وقتی خبری از سریه ی مسلمانان میرسید به خیر یا شر آن را افشا میکردند اگر اینان سکوت میکردند و تا اینکه این رسول الله ص و اولوا الامر باشند پیگیر خبر میشدند تا اگر صحیح بود صحیح بودن آن مشخص میکردند اگر باطل بود باطل بودن آن را مشخص میکردند و اینگونه حقیقت آنرا کسانیکه جویای آن بودند از اولی الامر میدانستند. (بیضاوی)
وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ
منظور از فصل الهی چهار است:
الف: رسول الله ص.
ب: اسلام.
ج: قرآن.
د: اولوالامر. (بیضاوی)
در مورد رحمت نیز چهار قول است:
الف: وحی.
ب: لطف.
ج: نعمت.
د: توفیق. (بیضاوی)
اگر منت و فضل و نعمت الله نبود، (بحر العلوم)
اگر فضل الله بر شما با ارسال رسول نبود و رحمتش با انزال قرآن نبود. (نسفی)
لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا
در معنی استثنای این آیه سه قول است:
الف:قول ابن عباس و ابن زید و اختیار قراء و ابن جریر بر این است: راجع به اذاعه است پس چنین معنی میدهد: افشا میکردند مگر عده ای کم.
ب: قول حسن و قتاده و اختیار ابن قتیبه: راجع به مستنبطین است. معنی ان چنین میشود: حتما میدانستند استنباط کنندگان از آنها مگر عده ای کم.
بر اساس این دو قول، در آیه تقدیم و تاخیر وجود دارد.
ج:قول ضحاک و اختیار زجاج: راجع به تبعیت از شیطان است یعنی از شیطان پیروی میکردید مگر عده ای کم. (بیضاوی)
بر کفر باقی میماندید مگر عده ای کم که از شیطان تبعیت نمیکردندو با عقل خود ایمان میآوردند مثل زید بن عمرو بن نفیل و قس بن ساعده و غیر این دو. (نسفی)
مقاتل: آن را پخش میکردند و افشا میکردند مگر عده ای اندک خبر را افشا نمیکردند. (بحر العلوم)
فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ ۚ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ ۖ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا ﴿84﴾
النِّسَآء
تفسیر

با این اوصاف که از وعده ی ثواب جهادگران و از کردار منافقین و از تخلف ضعیفان، اگاه شدی، پس خودت جهاد کن خودت در راه الله متعال و تو را تکلیف کرده نشده است مگر نفس خودت را یعنی کردار خودت برای خودت ملاک است نه دیگران. و دیگر اینکه مومنان را به جهاد تشویق کن. باشد که الله متعال جلوی جنگ آوری و نیروی کفار را بگیرد. از آنجا که الله متعال کریم است پس وقتی کسی را در مورد چیزی امیدوار میکند، از ان تخلف نخواهد کرد. و اگر که دشمن نیرویش سخت و قوی باشد، الله متعال از آنها نیرومندتر و قویتر است و همینطور در عذاب دادن طوری که عبرت دیگران شود نیز سختتر و شدیدتر است.

مستندات
فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
یعنی وقتی الله متعال فرمود که کسی در راه الله جهاد میکند برای وی چه شکست بخورد و چه کشته بشود و چه پیروز شود، اجر عظیم است پس در اینجا میفرماید از همین جهت در راه الله جهاد کن. (قرطبی)
بعضی نیز این آیه را متعلق به آیه و مالکم لاتقاتلون فی سبیل الله است، یعنی جهاد با دشمن را و یاری مستصعف را فرونگذار هرچند که خودت تنها بمانی. (قرطبی)
ابن عطیه گوید: این ظاهر لفظ است یعنی امر به رسول الله ص بودن ولی در هیچ جایی نیامده است که جهاد فقط بر رسول الله ص واجب شده باشد و بر امتش واجب نشده باشد پس منظور این است تو ای محمد و هر یک از افراد امتت به جهاد بروید. (قرطبی)
لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ ۚ
دو احتمال دارد:
الف: حساب و جزای تخلف کنندگان از جهاد بر تو نیست بلکه بر علیه خودشان است.
ب: خودت را مکلف به جهاد کن هرچند که آن افراد از همراهی تو در این راه تخلف کنند. این احتمال را روایت ابن عباس تایید میکند وقتی رسول الله ص اعلام اعزام به جنگ با وفد ابوسفیان در بدر صغری کردند، مردم ایشان را تنها گذاشتند و این آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: به بدر میروم هرچند کسی با من نیاید و عده ای کم از صحابه ایشان را همراهی کردند و گفتند حسبنا الله و نعم الوکیل. (تاویلات اهل سنت)
در این دلیل بر وعده ی نصر داده شدن و فتح است چراکه امر به رسول الله ص امر فرمود که تنهایی هم باشد برود. (تاویلات اهل سنت)
وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ ۖ
با ثواب داشتن برای مومنان آنان را برانگیز. (تاویلات اهل سنت)
برانگیز که در جهاد فی سبیل الله اظهار دین الله است و در ترک آن نصرت دشمنان است. (تاویلات اهل سنت)
بر جهاد و قتال با کفار انان را با وعده ی فتح و غنیمت، برانگیز. (تاویلات اهل سنت)
آنچه بر تو واجب است تحریض مومنان است نه چیز دیگر. (بحر العلوم)
عَسَى اللَّهُ أَن يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ
کلمه ی عسی که به معنی باشد که یا شاید است، از الله متعال باشد به معنی باید و واجب است. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال به رسول الله ص وعده داده است که کفار را از آنها دفع خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت)
منظور از کفار در اینجا قریش هستند و همینطور نیز شد و کفار ترسیدند و بدون جنگ برگشتند. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنكِيلًا
از آنجا که الله متعال بأس و سختی جنگ الله سختتر است چراکه الله متعال شدت و سختی جنگ کفار را دفع میکند ولی کفار نمیتوانند بأس الله را دفع کنند. (تاویلات اهل سنت)
تنکیل را گفته اند عذاب دادن کسی است که برای دیگران در آن زجر و منع باشد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر تنها خودت به جهاد با کفار بروی الله متعال کفار را از تو دفع میکند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: بأُس یعنی عذاب دنیوی و تنکیل و نکال یعنی عذاب آخرت. (تاویلات اهل سنت)
گویا که الله متعال تخلف کنندگان را از بأس خود میرساند که اگر شما از بأس کفار میترسید پس بأس الله شدیدتر است. (تاویلات اهل سنت)
مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا ۖ وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا ﴿85﴾
النِّسَآء
تفسیر

کسی در کار خیری پادرمیانی کند و شفاعت کند برای حل مشکل بر حق برادر مسلمانش برای این شفیع، نیز نزد الله متعال سهمی از اجر و ثواب، شفاعت است و اگر کسیکه در کار غیر شرعی و در باطل شفاعت کند، برای وی از گناه آن کار برای وی نیز ثابت است. و الله متعال بر هر چیزی شاهد و به یاد سپارنده است.

مستندات
مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً
کسیکه میانجیگری کند در راه خیر که آن در دفع شر یا جلب منفعتی باشد که شرع جایز است. (نسفی)
شفاعت حسنه اینکه در حق کسی به مغفرت و رحمت دعا کنی در حالیکه شخص مورد دعا مستحق آن باشد و سیئه اینکه بر علیه کسی به لعن و نفرین دعا کنی در حالیکه حقش نیست، پس برای وی از آن دعا نصیبی هست. (تاویلات اهل سنت)
با شفاعتش حق مسلمی را مراعات کند و یا از وی شری را دفع کند و یا منفعتی برای وی بیاورد و هدفش رضای الله باشد. (بیضاوی)
رسول الله ص: هر کس در حق برادر مسلمانش غایبانه دعا کند، دعایش قبول است و فرشته گوید برای خودت نیز مثل ان باد. (بیضاوی)
در بیان این مطلب است که برای رسول الله ص در تحریض مومنان اجری وافر است. (ابوسعود)
ضحاک: کسیکه در اسلام سنت حسنه ای برپا دارد و بین مردم باب کند، برای وی ثواب آن عمل و ثواب عمل کسیکه به آن عمل کند برای وی است بدون اینکه از ثواب انجام دهنده ی ان کم کرده شود. (بحر العلوم)
شفاعت از برای بخشش گناهان، از بزرگترین نیازهای انسان است در قرآن و در سنت رسول الله ص آمده است و شفاعت در بین مردم وقتی لازم میشود که کاری صورت بگیرد که موجب عقوبت و دشمنی پیش بیاید و با شفاعت و پادرمیانی افراد اهل خیر و کسانیکه طرف از آنها رضایت دارد، صورت میگیرد و کسانیکه اهل کبیره را جاودان در آتش میدانند، عذاب دادن بخاطر گناهان صغیره را جایز نمیدانند پس میماند که صاحب کبیره مورد شفاعت قرار بگیرد اگر این را انکار کنند دیگر بخش عظیمی از آیات و سنت که در امتنان وارد شده است، باطل میگردد و آنچه که اهل علم بر امید به الله و و رحمتش داشته اند، نیز باطل میشود و چشم امیدی که مسلمانان به شفاعت انبیا دارند، باطل میشود. (تاویلات اهل سنت)
يَكُن لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا ۖ
برای وی سهمی از ثواب شفاعت خواهد بود. (نسفی)
وَمَن يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً
شفاعت سیئه آنچه که خلاف شفاعت حسنه است. (نسفی)
در راه حرامی شفاعت کند. (بیضاوی)
ابن عباس گفت: تفسیر این آیه نزد کسی جز من نیست و منظور این است: حسنه یعنی اگر امر به توحید کرد و با اهل کفر جهاد کرد حسنه است و ضد آن سیئه است. (نسفی)
حسن: حسنه تلاش برای صلح است و ضد آن سخن چینی است. (نسفی)
هرکس در اسلام راه و روشی زشت و نوپیدا، بین مردم باب کند برای وی گناه آن است گناه کسانی که به آن عمل میکنند است بدون اینکه از گناه عمل کنندگان به آن کم کرده بشود. (بحر العلوم)
يَكُن لَّهُ كِفْلٌ مِّنْهَا ۗ
از آن سهمی است. (نسفی)
سهمی از گناه آن برایش باشد که همانند خود همان گناه است. (بیضاوی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ مُّقِيتًا
بر هر چیزی مقتدر و تواناست. (نسفی)
یا به معنی اینکه حافظ است. (نسفی)
شاهد و حافظ است. (بیضاوی)
وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا ﴿86﴾
النِّسَآء
تفسیر

و وقتی که سلام داده شدید، پس جواب سلام را بدهید به نحو احسن و بهتر از آن و یا اینکه همانند آن را بگویید نه کمتر. قطعا الله متعال محاسبه کننده و حسابگر است و بر آن جزا میدهد.

مستندات
وَإِذَا حُيِّيتُم بِتَحِيَّةٍ
ترغیب در یکی از انواع شفاعت حسنه است. (ابوسعود)
اگر به شما سلام داده شد. (نسفی)
چراکه تحیت ما مسلمانان در دنیا و آخرت به سلام است. (نسفی)
عادت عرب قبل اسلام بر این بود که وقتی همدیگر را میدیدند میگفتند: حیاک الله، یعنی عمرت طولانی باشد و بعد اسلام به سلام بدل کرده شد. (نسفی)
گفته شده است: منظور از تحیت هبه است یعنی وقتی کسی به تو هبه میدهد بهتر آن را بده و یا مثل آن را بده. (بیضاوی)
مجاهد: این تحیت را خاص در سفر جهاد است یعنی وقتی در سفر جهاد، تحیت اسلام داده شدید این امور را انجام دهید و به کسی که به شما سلام میدهد نگویید که مومن نیستی چراکه احکام اسلام بر انها جاری میشود . (البحر المحیط )
فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا
یعنی بگویید وقتی بگوید: السلام علیکم. شما بگویید: وعلیکم السلام و رحمةالله، و وقتی السلام علیکم و رحمةالله گفت، شما بگویید: وعلیکم السلام و رحمةالله و برکاته، و وقتی بگوید: السلام علیکم و رحمةالله و برکاته شما در جواب بگویید: وعلیکم السلام و رحمةالله و برکاته. (نسفی)
گفته میشود برای هر چیزی انتهایی است و انتهای سلام وبرکاته است. (نسفی)
أَوْ رُدُّوهَا ۗ
و یا همانند گفته اش جواب سلامش را بدهید. (نسفی)
سلام سنت است و رد سلام فریضه و به احسن رد کردن، فضل است. (نسفی)
گفته اند: به اهل اسلام به طریق احسن جواب دهید و برای اهل ذمه به مثل رد کنید. (نسفی)
از رسول الله ص: وقتی اهل کتاب سلام دادند بگویید» وعلیکم. (نسفی)
حقیقتا این آیه دلالت بر این دارد که اگر به کسی غیر ذی رحم باشد، هبه ای بدهد حق رجوع و پس گرفتن آن را دارد مگر اینکه در مقابل آن چیزی بگیرد. (احکام القرآن جصاص)
از رسول الله ص: هبه دهنده به هبه اش اولی است مادامیکه در مقابلش چیزی نگرفته باشد. (احکام الجصاص)
روایات مربوط به هبه و برگشت به آن به دو مساله دلالت دارد یکی حق رد و دیگری کراهت در رجوع از هبه. (احکام الجصاص)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا
الله متعال همه چیز شما را مورد محاسبه قرار میدهد من جمله چگونگی سلام شما و غیر آن را. (نسفی)
یعنی جزا دهنده است. (بحر العلوم)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود