مومنانی که از جهاد نشسته اند و عذری هم ندارند با کسانی که در راه الله متعال با مال و جان خود جهاد میکنند، برابر نیستند. کسانی را که در راه الله متعال با مال و جان خود جهاد میکنند را بر کسانیکه از جهاد نشسته اند الله متعال درجه ای بس بزرگ برتری داده است و هر یک از این گروههای مومن را نیز وعده ی نیکترین یعنی بهشت داده است. و برتری داد جهادگران را بر نشستگان، اجری بس بزرگ. نکته: اینکه در این آیه از یک درجه و درجات سخن میگوید پس به ذهن کسی خطور نکند که فقط یک درجه چراکه یک درجه در بهشت فاصله اش با درجه ی دیگر مانند فاصله ی بین آسمان و زمین است: رسول الله ص: بهشت صد درجه است و هر درجه ی آن ما بین آسمان و زمین است و بالاترین آن فردوس است و میانه ی آن و یا بهترین آن فردوس است و عرش بر بالای فردوس است و از آن نهرهای بهشت جاری میشوند پس وقتی از الله بهشت خواستید از وی تعالی فردوس را بخواهید. سنن ابن ماجه.
این اجر عظیم شامل درجه هایی در بهشت است و آمرزیده شدن است و مورد رحمت واقع شدن است و اینکه الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: در آخر ایه غفور و رحیم بودن الله متعال را یادآوری میکند تا جهادگران بدانند که آن درجات و احترامها فقط بخاطر عملشان نیست بلکه بخاطر این استکه اگر کسی برای الله قدمی بردارد الله متعال قدمهای بیشمار به طرفش بر میدارد همانطور که در حدیث قدسی امده است: الله متعال میفرماید: من در نزد گمان بنده ام به من هستم و من در نزد یادکرد بنده ام هستم اگر بنده ام مرا در دل خود یاد کند من نیز در خود یادش کنم و اگر مرا در بین جماعتی یاد کند من وی را در بین جماعتی بهتر از آن وی را یاد کنم و اگر بنده ام به من یک وجب نزدیک شود من به بنده ام یک ذراع نزدیک شوم و اگر یک ذراع به من نزدیک شود من به وی به اندازه دودست که باز میشود نزدیکتر خواهم شد و اگر بنده ام به من نزدیک شود در حالیکه راه میرود من به طرف وی به تندی راه میروم و نزدیکش میشوم. (حدیث: الجامع الصغير وزيادته)
قطعا کسانیکه فرشتگان جان آنان را گرفته اند، که به با کفر و ترک هجرت فرض، به خود ظلم کرده اند حال آنان اینگونه است که فرشتگان به آنها گفتند: بر چه دینی بودید و بر چه وضعیتی بودید که هجرت را ترک کردید؟ آنان گفتند: ما در زمین مستضعف و عاجز بودیم. فرشتگان گفتند: مگر زمین خدا، فراخ نبود و مکانهای فراوان وجود نداشتند تا شما هجرت کنید. پس کسانیکه چنین اوصافی دارند، برگشتگاه آنان، جهنم است و چه بد برگشتگاهی است این جهنم.
از این حکم کسانیکه واقعا مستضعف و ناتوان بودند از مردان و زنان و غلامان و کودکانی که از تهیه ی اسباب هجرت عاجز بودند و راه بلد نبودند، مستثنی است.
پس این افراد با این اوصاف، امید است که مورد بخشش الله متعال قرار گیرند و مطلب این است که الله متعال بخشنده و درگذرنده و امرزنده است. نکته: وقتی در مورد کسانیکه واقعا عاجز هستند بخشیده شدن را مورد امید قرار میدهد بیان این مطلب است که با گفتن من عاجز کار تمام نمیشود بلکه باید نهایت تلاشت را بجا بیاوری و هجرت شدیدا مورد تاکید، حال اگر واقعا عاجز باشی الله متعال خواهد بخشید.
و کسیکه در راه الله متعال هجرت کند و ترک وطن گوید بر روی زمین، جای فرار و قرار و جای امن و گشایش روزی، برای خودش زیاد خواهد یافت. و کسیکه از خانه اش خارج شود در حالیکه برای الله و رسولش هجرت را انتخاب کرده است و در این حین به وی مرگ برسد قطعا اجرش بر الله متعال است و انجام خواهد شد و این الله آمرزنده و مهربان است.
و وقتی که بر روی زمین سفر کردید پس بر شما گناهی و سخت گیری نیست که نماز را قصر کنید یا از نماز قصر کنید، اگر ترسیدید که کفار شما را دچار تعرض کنند، پس قصر کنید. قطعا کفار برای شما دشمنی آشکار بوده و هستند. نکته: با بررسی احکامی استثنایی از قبیل قصر نماز و یا سعی صفا و مروه که در آن بحث عدم گناه در انجام آن در آیه مطرح شده و بعد در بین مسلمانان به طریق سنت وجوب آن ثابت شده است و همینطور در این موارد حکم را مشروط به شرطی کرده است که بعدها با وجود برداشته شدن آن شرط باز همان حکم جاری مانده است، به این نتیجه میرسیم که هدف از بیان علت، یادآوری به آیندگان است که در وقت آمدن حکم چه وضعیتی داشته اند و وضعیت الان خود را در نظر بگیرند و زحمات گذشتگان در دین را فراموش نکنند و حکم را باقی میگذارند تا یادگاری از آن زمان باشد.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.