0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
الْفَاتِحَة
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
الْفَاتِحَة
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿1﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. ستایش و ذکر به خیر و ثنا ثابت است برای پرورنده و اصلاح کننده و مالک جمیع مخلوقات عموما و رب انسان و جن خصوصا.

مستندات
تفسیر سوره حمد:
به اتفاق مفسرین هفت آیه است.
و قولی شاذ از حسین الجعفی روایت شده است که شش آیه است. (قرطبی)
اختلاف در عدد آیات فقط بر این اساس است که ممکن است چندین جمله را یک آیه حساب کرده شود و بعضی دیگر آن را دو آیه حساب کنند.
عمرو بن عبید ایاک نعبد را یک آیه کامل حساب کرده اس پس طبق شمارش، عمرو، هشت آیه میشود. (قرطبی)
اجماع امت بر سوره ای از قرآن بودن آن منعقد است. (قرطبی)
و اینکه ابن مسعود در مصحف خود ننوشته است برای این است که وقتی از وی پرسیدند چرا در مصحف خود ننوشته ای؟ ابن مسعود جواب داد: اگر قرار بود بنویسم پس اول هر سوره مینوشتم یعنی همچنانکه در نماز هر سوره با حمد شروع میشود پس قرآن را نیز اینچنین میکردم و از آنجا که تمامی مسلمین آن را حفظ هستند، احتیاجی ندیدم که آن را اول هر سوره بنویسم. (قرطبی)
بیست و هفت کلمه و صد و چهل حرف. (خازن)
مکان نزول آن اختلافی است: بعضی گویند که در مکه نازل شده است و این قول اکثر علماء است و بعضی دیگر گویند که در مدینه نازل شده است و این قول مجاهد است و گفته شده است که دوبار نازل شده است یکی در مکه و دیگری در مدینه و نزول دوباره، نشانگر فضیلت این سوره است.
بعضی سوره حمد را اولین سوره ی نازل شده بر حضرت رسول الله ص دانسته اند. (قرطبی)
نامهای این سوره:
فاتحه الکتاب بخاطر اینکه قرآن کریم و نماز با این سوره آغاز میشود. (خازن)
حمد بخاطر اینکه با حمد و ستایش الله شروع میشود. (خازن)
ام القرآن و ام الکتاب بخاطر اینکه اصل قرآن است و گفته شده است که امام تمامی سوره هاست. (خازن) ام الکتاب و ام القرآن، خواندن این سوره را حسن و ابن سیرین، مکروه دانسته اند و گفته اند ام الکتاب، لوح المحفوظ است. (ابن کثیر)
السبع المثانی بخاطر اینکه در نماز تکرار میشود و در هر رکعت خوانده میشود و گفته شده است که برای این السبع المثانی گفته میشود که الله تعالی استثناءا فقط برای این امت یعنی امت محمدی نازل کرده است و دیگر اینکه گفته اند بخاطر دوبار نازل شدن است. (خازن)
وافیه بخاطر اینکه در نماز فقط این سوره تکرار میشود و سوره های دیگر تکرار نمیشوند.
کافیه بخاطر اینکه در نماز میشود این سوره را بجای دیگری خواند ولی سوره ی دیگر را نمیتوان بجای آن خواند. (خازن)
الصلاة بخاطر اینکه زیرا در حدیث آمده است که صلاة را بین خود و بنده ام تقسیم کرده ام و سوره ی حمد را تقسیم کرده است. (ابن کثیر)
شفاء بخاطر اینکه در حدیث آمده است که سوره ی حمد برای هر سمی، شفا است. (ابن کثیر)
رُقْيَةٌ بخاطر اینکه در حدیث وارد شده است که شخصی وقتی از وی دعا، درخواست شده بود همین سوره را نوشته بود و وقتی به رسول الله ص خبر دادند، ایشان فرمودند چه کسی رقیه بودن این سوره را برای تو بیان کرده بود. (ابن کثیر)
واقیه: اسمی است که یحیی ابن ابی کثیر، نامگذاری کرده است.
اساس القرآن، نامی است که ابن عباس به آن داده است. (ابن کثیر)
کنز (کشاف)
الحمد: مرفوع مبتدا است و لله خبر آن و قراء سبعه همه بر رفع خوانده اند. (ابن کثیر)
از سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَرُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ، الحمدَ به نصب خوانده اند، در اینصورت فعل محذوف است.
فعل محذوف میتواند چنین باشد؛ قولوا: بگویید که الحمد لله. (ابن کثیر)
از الْحَسَنِ وَزَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، الحمدِ، به کسر خوانده اند، دال را به تبعیت از لام لله، کسر خوانده اند. (ابن کثیر)
لغات:
(حمد) [حمد]:
الحمد للّه تعالى- يعنى ثنا و ستايش بر اساس فضيلت و معرفت براى خداى تعالى است.
واژه- حمد- اخص از- مدح- و از آن والاتر، و از واژه- شكر نيز فراگيرتر است، پس- مدح- در چيزى است كه از انسان با اختيار سر مى زند و آنچه كه از- مدح- و در باره- مدح- گفته شده اين است كه انسان يا بخاطر بلندى قدّش و زيبائى چهره اش مدح و ستوده مى شود، همانطور كه به بخشش مال و سخاوت و علمش نيز مدح مى شود ولى- حمد- فقط در مورد دوّم يعنى نسبت بآثار علمى و معنوى است نه موارد ظاهرى.
شكر هم در مقابل نعمت است، پس هر شكرى حمدى است و هر حمد و ثنائى شكر نيست و هر حمدى، مدح است و هر مدحى حمد و ثنا نيست. ترجمه مفردات قرآن.
حمد در مقایسه با شکر، دارای عموم و خصوص من وجه میباشد یعنی از یک منظر حمد اعم از شکر است و از منظری دیگر این شکر است که اعم از حمد میباشد و آن بدینصورت است که حمد سپاسگزاری در مقابل نعمت و غیر آن، از شخص صادر میشود یعنی اینکه میتوان الله تعالی را در هر حال؛ خوشی و ناخوشی؛ به حمد ستایش نمود ولی شکر در مقابل نعمت خواهد بود پس از این منظر حمد اعم از شکر است و از منظر اینکه حمد فقط به زبان، ادا میشود ولی شکر با زبان و غیر آن یعنی با زبان و مال و بدن نیز حاصل میشود که از این منظر شکر اعم از حمد است. (مدارک التنزیل)
الله: در تفسیر بسم الله گذشته است.
ل: متعلق به محذوف از قبیل واجب و ثابت. (مدارک التنزیل)
رب:
الرّب: در اصل به معنى تربيت و پرورش است يعنى ايجاد كردن حالتى پس از حالتى ديگر در چيزى تا به حدّ نهائى و تمام و كمال آن برسد.
مى گويند- ربّه و ربّاه و ربّبه: او را تربيت كرد و پرورشش داد.
لان يربّنى رجل من قريش احبّ الىّ من ان يربّنى رجل من هوازن: گفته شده اگر مردمى از قريش (تبار و نياى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مرا تربيت كند خوشتر دارم از اينكه مردمى از هوازن مرا پرورش دهند.
پس- الرّب- مصدر است كه بطور استعاره بجاى فاعل بكار رفته است.
(هوازن- قبيله اى است از يمن كه جزء يكى از مخاليف يمن است و هوزن نام پرنده اى است. معجم البلدان 5/ 420).
الرّب: بطور مطلق جز براى خداى تعالى گفته نمى شود كه او متكفّل مصالح موجودات و آفريده هاست.
مثل اينكه خداى تعالى گويد: (بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ- 15/ سبأ) و بر اين معنى گويد: (وَ لا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْباباً- 10/ آل عمران) يعنى آلهه اى، مى پنداشتند كه فرشتگان و پيامبران، باريتعالى و پروردگار و مسبّب اسبابند (ايجاد كننده پديده ها) و نيز آنها عهده دار مصالح بندگانند.
واژه- ربّ- در حالت اضافه به خداوند و غير از او بكار مى رود، در آيات: ترجمه مفردات، ج 2، ص: 30
(رَبِّ الْعالَمِينَ- 2/ فاتحه) و (رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ- 26/ شعراء).
و همينطور در معنى صاحب چيزى مى گويند: ربّ الدّار و ربّ الفرس.
و بر اين اساس سخن خداى تعالى است كه: (اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ- 42/ يوسف) و (ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ- 50/ يوسف) و (قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ- 23/ يوسف) كه گفته شده قصدش و توجّه اش از- ربّى- خداى تعالى است.
و نيز گفته اند: مقصودش ملكى است كه او را سرپرستى كرده كه البتّه نظر اوّل به سخن او شايسته تر است. ترجمه مفردات قرآن.
رب: پرورش دهنده با غذا در ابتدا و با غفران و گذشت در انتهاء. (مدارک التنزیل)
رب اسم اعظم است. (مدارک التنزیل)
رب: مالکی که در ملک خود، دخل و تصرف میکند. (ابن کثیر)
و در لغت به سید و کسیکه برای اصلاح امور در کارها تصرف میکند، اطلاق کرده میشود. (ابن کثیر)
به مخلوق کلمهی رب به تنهائی اطلاق کرده نشود بلکه به اضافه اطلاق شود، مثل رب الدار بمعنی مالک خانه.
رب، مصدر رَبَّ يَرُبُّ، به از اسمیت به وصفیت انقال یافته است، همانند عدل و خصم.
اصل آن راب است.
اعراب آن جر است بخاطر صفت الله بودن یا بدل از آن و در قرائتی به نصب خوانده شده است بح فعل مقدر که أعنی باشد و بعضی نصب بخاطر نداء دانستهاند یعنی یا رَبَّ، و در قرائتی به رفع خبر مبتدایش محذوف خوانده اند. (التبیان فی اعراب القرآن)
العالمین:
عالمین جمع عالم است و آن اسم تمامی موجودات بغیر از الله است پس جمیع مخلوقات جزو عالم هستند.(خازن)
جمع صحیح عالم و عالَم اسم جمع است که مفرد ندارد.
نزد کسانیکه عالَم را مختص موجودات عاقل میدانند، مشتق از عِلم میدانند، و کسانیکه عالم را بر جمیع مخلوقات میدانند، مشتق از علامة میدانند. . (التبیان فی اعراب القرآن)
(عالم:) اسمى است براى فلك يا هر چه را كه از جواهر و اعراض (اصول ثابت اشياء و ظواهر متغيّر آن) در آن قرار دارد.
واژه- عالم- در اصل اسمى است براى آنچه كه به وسيله آن نشان كرده
بناى لفظش چون آلت است بر اين صيغه آلت نهاده شده پس عالم و جهان، ابزار و آلتى است در دلالت بر ايجاد كننده و صانعش، از اين جهت خداى تعالى ما را در معرفت، و شناسايى يگانگى و وحدانيتش توجّه مى دهد و مى گويد:
(أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- 185/ اعراف) (آيا به ملكوت آسمانها و زمين نظر نكرده اند و چرا نمى انديشند كه شايد اجلشان نزديك شده باشد). و امّا جمع- عالم- اين است كه هر نوعى از اين قبيل باشد- عالم- ناميده مى شود، پس مى گويند: عالم الانسان و عالم الماء و عالم النّار: (جهان و مجموعه انسان- مجموعه آب و آتش)
و امّا جمع لفظى- عالم جمع سالم آن (با- ون، ين- جمع بسته مى شود:
عالمون، عالمين). براى اينكه همه مردم در مفهوم آن قرار دارند و انسان هر گاه ديگرى را در لفظ با خود شركت دهد حكمش بر آن غالب است (قانون تغليب يعنى چون در لفظ- عالم- مفهوم انسان هم قرار دارند لذا در جمع- عالمون و عالمين- گفته مى شود يعنى جمع سالم). و نيز گفته شده مقصود از جمع بسته شدن واژه عالم به جمع سالم اين است كه انواع خلائق، فرشتگان، جنّ و انس را بدون ساير مخلوقات و پديده ها شامل مى شود. (مفردات راغب)
عالم را ابن عباس مختص انسان و جن گفته است زیرا این دو گروه از مخلوقات مکلف و مخاطب شرع هستند.
بعضی عالم را به موجودات عاقل اختصاص داده اند.(خازن)
بعضی
الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ﴿2﴾
الْفَاتِحَة
مستندات
و هر حمد و ثنائى شكر نيست و هر حمدى مدح است و هر مدحى حمد و ثنا نيست. (ترجمه مفردات قرآن)
حمد در مقایسه با شکر دارای عموم و خصوص من وجه می‌باشد
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ﴿3﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

مالک یوم الدین: صاحب و سرپرست و پادشاه روز قیامت و روز حسابرسی و روز حکم و روز دین و روز شریعت و روز پاداش. (ملخص از بحر العلوم سمرقندی و تفاسیر دیگر).

مستندات
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ:
لغات:
مالک: از ملک.
المَلِك: كسى كه امر و نهى مردم در تصرف اوست، و اين امر ويژه سياست انسانهاست از اين روى- ملك الناس- گفته ميشود نه- ملك الاشياء. (المفردات)
(ملك) با كسره حرف- م- دو گونه است:
اول: ملكى كه مالكيت و سرپرستى و حكومت را ميرساند.
دوم: ملكى كه نيرومندى كسى را نشان ميدهد خواه سرپرستى بكند يا نكند.(مفردات)
مالک اسم فاعل بعنی صاحب .
انواع قرائت این کلمه در این آیه: مالِک، بمعنی صاحب و مَلِک، سرپرست و حاکم بمعنی حکومت کننده، و به سکون لام نیز قرائت شده است.
بدل از الله است یا صفت الله.
یوم:
به معنى روز معمولا بفاصله زمانى از طلوع خورشيد تا غروب و گاهى به مدت زمان هر چه طولانى باشد گفته ميشود.
الدین:
پرستش و پاداش و بطور استعاره در باره شريعت بكار مى برد.
دين- مثل- ملّت- است ولى آنرا باعتبار پرستش و اطاعت از شريعت دين مى گويند.
الله مالک همه ی اشیاء در دنیا و آخرت است ولی در این آیه به مالکیت روز جزاء تخصیص نموده است، برای این منظور است که در دنیا مالکیت ظاهری برای انسانها نیز ثابت است و همچنین پادشاهی ظاهری برای برخی ثابت است ولی در روز قیامت جز الله مالکی و پادشاهی نیست نه ظاهری و نه به گونه ای دیگر.
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿4﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

تنها تو را عبادت میکنیم و پرستش میکنیم و تنها از تو در عبادت و تمامی امور کمک و یاری میطلبیم. تو را عبادت میکنیم و از تو یاری میخواهیم در عبادت و تمامی امور. بعضی ازفرقه ها، برای رد توسل و رد درخواست حل مشکل از غیر الله و رد شفاعت، به این آیه استدلال میکنند و میگویند که بجز الله نباید درخواست کمک نمود. حال با بیان اقوال مفسران مردود بودن این ادعا ثابت است. چرا؟ و چگونه؟ در تفاسیر: الف: تنها از تو کمک میگیریم در عبادت است. ب: در تمامی امور از تو کمک میگیریم. ج: تنها از تو کمک میگیریم. د: ما از تو کمک میخوهیم و کفار از بت کمک میخواهند. حال در این سه قول مفسران اگر دقت کنیم معلوم میشود، که منظور یا در عبادت تنها از تو کمک میخواهیم است و یا در تمامی امور و و قتی میگوییم در تمامی امور پس قطعا تمام اشیاء و امور را شامل میشود و استثنائی ندارد و این فرقه ی مدعی و مستدل، یا بر رد توسل از این آیه کمک میگیرد و بقیه ی کمکهایی را که در روزمره از آن استفاده میکنیم و کمک میگیریم، مسکوت و مردود میشمارد. و وقتی مخالف وی دلیل میآورد، تنها بر رد توسل از مرده، تمسک میجوید که خلاف اقوال مفسران است. مردود بودن تمسک آنان اینکه یا خاص بودن استعانت به الله را به همه چیز تعمیم باید داد و یا بر عبادت کردن، مخصوص گرداند و ادعای غیر از این بدون دلیل است. و در قرآن آیاتی وارد شده است که در امور روزمره و غیر آن از دیگران درخواست یاری و کمک میشود و هیچ منافاتی با هم ندارند. { قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (95)} [الكهف: 95] گفت تمکنی که پروردگارم به من داده است بهتر است، ولی مرا به نیرو، یاری دهید که بین شما و ایشان حایلی بسازم‌. {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ (15)} [القصص: 15] و او در هنگامی که مردم شهر [سرگرم و] بی‌خبر بودند وارد شهر شد، آنگاه در آنجا دو مرد را یافت که با هم سخت ستیزه می‌کردند این یک از پیروانش، و آن یک از دشمنانش [بود]، آنگاه کسی که از پیروانش بود، در برابر کسی که از دشمنانش بود، از او یاری خواست، پس موسی مشتی به او زد که کارش ساخته شد [موسی تکان خورد و] گفت این کار شیطان بود، که او دشمن و گمراه‌کننده‌ای آشکار است‌. {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ (7)} [محمد: 7] ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر خدا را یاری دهید، شما را یاری می‌دهد و گامهایتان را استوار می‌دارد. {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (52) } [آل عمران: 52] سپس، هنگامی که عیسی به کفر آنان پی برد، گفت یاوران من به سوی خداوند کیستند؟ حواریون گفتند ما یاوران الله هستیم، به خداوند ایمان آورده‌ایم و گواه باش که ما فرمانبرداریم‌ . {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (2) } [المائدة: 2] ای مؤمنان حرمت شعائر الهی و ماههای حرام و قربانیهای نشاندار و قربانیهای قلاده‌دار و زائران بیت‌الحرام را که از پروردگارشان جویای گشایش معاش و خشنودی او هستند، نگه دارید، و چون از حال احرام بیرون آمدید می‌توانید به شکار بپردازید، و دشمنی با مردمی که شما را از مسجدالحرام باز می‌دارند، بر آنتان ندارد که تجاوز کاری کنید، و در نیکی و پارسایی به یکدیگر کمک کنید نه در گناه و ستمکاری، و از خدا پروا کنید که خداوند سخت کیفر است‌. فکر میکنم عاقل بی تعصب را این آیات و اقوال مفسران کفایت باشد که ادعای بی اساس آن طائفه را ارزشی نیست. و من الله التوفیق.

مستندات
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ:
لغات:
جمهور قاریان، (إِيَّاكَ) به کسر همزه و تشدید یاء قرائت نموده اند.
به فتح همزه(أَيَّاكَ) در قرائت شاذ وارد شده است. به احتمال زیاد از عرب چنین تلفظی شنیده شده است.
به کسر همزه و تخفیف یاء( إِياكَ )یعنی بدون تشدید یاء نیز قرائت شده است.
(إِيَّاكَ) از دو بخش تشکیل شده است یکی إِيَّا و کَ و اقوال نحویان چنین است:
(إیا) ضمیر است. " قول سیبویه و خلیل".
(ک) حرف خطاب است و محلی از اعراب ندارد."قول سیبویه"
اسم است و ایا به آن اضافه شده است."قول خلیل"
(إیاک) هردو یک کلمه را تشکیل میدهند. "قول کوفیون"
(ک) اسم است و إیا برای تکیه دادن ک ذکر شده است."قول بعضی از نحویین"
ایاک در این آیه مفعول به است و عامل آن نعبد است. (التبیان فی اعراب القرآن)
هَيَّاكَ: نیز قرائت شده است. (ابن کثیر)
معنی آن: فقط تو را.
نعبد: فعل متکلم مع الغیر، مضارع معلوم.
عبد و عبودیة: اظهار فروتنى و طاعت و فرمانبردارى (از حقّ) واژه- عبادة- از- عبوديّة- بليغ تر است، زيرا عبادت نهايت فروتنى و طاعت است، لذا استحقاق و شايستگى پرستش را ندارد مگر كسيكه نهايت كمال و فضيلت از اوست و او خداى تعالى است و لذا گفت: (أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ- 40/ يوسف) (عبادت) دو گونه است: 1- عبادت قهرى و بدون اختيار. 2-عبادت با اختيار، كه ويژه صاحبان نطق و سخن است كه مأمور به آن هستند. مفردات.
معنی ایاک نعبد، تو را برای عبادت مخصوص میگردانیم و از به یگانگی یاد میکنیم .(خازن)
عبادت عبارت است از عملی که توسط آن عمل، فرضی ادا میگردد، جهت تعظیم الله تعالی. (خازن)
عبادت نهایت تذلل بنده است و نهایت تعظیم الله تعالی. (خازن)
عبادت استعمال نشود مگر در مورد، تعظیم الله تعالی. (خازن)
گفته اند عبادت، عملی است که بواسطه ی آن رضایت الله جلب کرده میشود و عبودیت، راضی بودن به آنچه الله تعالی، انجام داده است.(ابوسعود)
تقدیم مفعول بر فعل برای اختصاص است.
یعنی فقط تو را عبادت میکنیم و تنها از تو یاری میطلبیم.
متکلم مع الغیر ذکر شده است تا نشان دهد که به تنهایی در حضور الله تعالی، یارای ایستادن نیست. (ابوسعود)
تقدیم عبادت بر استعانت برای بیان واجب بودن عبادت و تابع بودن استعانت است. (ابوسعود)
و گفته اند که واو بین نعبد و ایاک نستعین حال است یعنی تو را عبادت میکنیم در حالیکه از تو یاری مطلبیم. (ابوسعود)
ایاک نعبد را دو وجه است:
یک: از ابن عباس هر موضع از قرآن کلمه ی عبادت ذکر شده باشد، منظور توحید است.
دو: هر طاعتی که وسیله ی پرستش الله است.
هردو وجه یک منظور را میرسانند، و آن اینکه بر بنده واجب است که در هر نوع عبادت الله را یگانه بداند و غیر وی را در آن شریک ندارد و بلکه خالص برای الله عبادت کند.
در این صورت است که موحد در عبادت و موحد در دین میشود.(تفسیر ماتریدی)
عبادت اطاعت همراه با خواری و تواضع و اظهار خواری و اظهار تواضع را گویند. (بغوی)
عبادت یعنی اقصای غایت خواری را گویند. (کشاف)
عبادت:عبارت است از بجای آوردن فرمانی است بر وجه تعظیم فرمان دهنده. (رازی)
وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ:
و: عاطفه است و واو حالیه نیز گفته شده است. (التبیان فی اعراب القرآن)
نستعین:
باب استفعال از عون و متکلم مع الغیر مضارع.
عون، همان يارى و پشتيبانى است يعنى- معاونة و مظاهرة (كه هر دو مصدر در همان معنى هميارى است) مى گويند كه فلان عونى: معين و ياور من است.
اعنته: ياريش كردم، در آيات: (فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ- 95) «1» (وَ أَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ- 4/ فرقان).
(تَعاوُن): همكارى و هميارى است، گفت: (تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ- 2/ مائده) «2».
(استِعانَة:) يارى خواستن. گفت: (اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ- 45/ بقره)
عون به معنی پشت و ظهر است.
ولی فعل ثلاثی مجرد استعمال نمیشود، یعنی عان یعون گفته نمیشود و بلکه از غیر ثلاثی مجرد استعمال میگردد و استعانة و تعاون و اعانة و اعتوان آمده است.
تعاونوا و اعتونوا ، هر دو بمعنی یکدیگر را یاری کردند است.
رجل معوان، به مردی که کمک رسانی وی خوب است گفته میشود.(المحکم و المحیط الاعظم)
معوان بسیار کمک رسان به مردم.(مختار الصحاح)
نحویان به باء جار باء استعانت گویند چراکه وقتی گوییم ضربت بِالسَّيْفِ وكتبت بالقلم گویا که از باء برای رساندن معنی این افعال کمک گرفته باشیم. (المحکم و المحیط الاعظم)
(تَعَاوَنَ) الْقَوْمُ أَعَانَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. تعاون نمودند یعنی به یکدیگر کمک و یاری رساندند. (مختار الصحاح)
(اسْتَعَانَ) فلَان فلَانا: فلانی از فلانی طلب عون و کمک کرد. (المعجم الوسیط)
العَوْنُ: الظَّهير عَلَى الأَمر، الْوَاحِدُ وَالِاثْنَانِ وَالْجَمْعُ وَالْمُؤَنَّثُ فِيهِ سَوَاءٌ، وَقَدْ حُكِيَ فِي تَكْسِيرِهِ أَعْوان،
پشتیبان بر امر.
مفرد و مثنی و جمع و مونث و مذکر همین کلمه بکار برده میشود. و اعوان بعنوان جمع تکسیر ذکر حکایت شده است. (لسان العرب)
لیث گوید: هر آنچه که تو را یاری رساند، عون نامیده میشود مثلا روزه عون است برای عبادت. (لسان العرب)
طبری در منظور از این بخش آیه گوید:
از تو ای پرودگارمان، یاری مطلبیم در عبادت کردن ما تورا و اطاعت کردن ما تورا و در همه ی امورمان نه از احدی غیر تو زیرا کسیکه بر تو کفر میورزد، کمک و یاری میطلبد از معبودی غیر از تو که وی را عبادت میکند از بت و از تو کمک طلب نمیکند ولی ما در جمیع امور از تو یاری میطلبیم و مخلص در عبادت تو هستیم. (طبری)
عقیده اهل سنت این است که استطاعت همراه فعل است و تقدیم و تاخیر ندارد.
یعنی قدرت انجام یک فعل درست همزمان با انجام فعل خلق میشود نه آنی جلوتر و نه آنی دیرتر.
و در اینجا منظور استطاعت به معنی داشتن اسباب و آلات انجام یک فعل نیست زیرا این نوع استطاعت قبل فعل خواهد بود.(شرح عقاید نسفی)
این آیه استدلالی عالی برای اثبات این مدعای اهل سنت است.
چراکه طبری در تفسیر این آیه شبهه ای را مطرح میکند و به آن جواب میدهد که دقیقا همین مساله استطاعت مع الفعل را میرساند.
طبری میگوید: اگر گوینده ای گوید که عبادت وقتی حاصل خواهد شد که معونت و کمک از الله به وی برسد پس در نتیجه در این آیه بهتر بود که اول ایاک نستعین را میآورد و بعد ایاک نعبد را.
در جواب گفته شده است که وقتی بنده ای عبادت نخواهد کرد مگر اینکه مُعان (کمک کرده شده و یاری شده) است و بنده ای معان نخواهد بود مگر در وقت عبادت پس فرقی ندارد که نعبد را تقدیم کند و یا نستعین را و مثال این کلام مثل این است که شخصی که حاجتی از تو برآورده کرده، بگویی: قضيتَ حاجتي فأحسنتَ إليّ. یعنی حاجتم برآورده ساختی و احسان نمودی. حال اگر بگویی أحسنتَ إليّ فقضيتَ حاجتي، در این دو عبارت متفاوت، هیچ تفاوتی در ادای منظور نیست. (طبری)
در تفسیر خازن بعد از بیان استطاعت همراه فعل بودن ، به این شبهه به نوعی دیگر جواب میدهد و آن اینکه منظور این است که وقتی بنده در عبادت وارد میشود، از الله طلب کمک و یاری میکند تا عبادتش را به اتمام برساند. (خازن)
تفسیر تستری: معنی ایاک نستعین، از تو یاری میطلبیم در آنچه بر ما تکلیف کرده ای مشیت و اراده برای توست علم و اخلاص برای توست و ما بر عبادت قادر نخواهیم شد مگر به کمک و یاری تو، زیرا قوت و حول ؛انجام و ترک؛ بنده را نیست مگر از نزد تو. (تستری)
بحر العلوم سمرقندی: از تو بر ادای عبادتت و ادای حقوق آن، استواری میطلبیم. (بحر العلوم)
از ابن عباس: از تو یاری میطلبیم در عبادت و تمامی امور.(تفسیر ابن ابی حاتم و بغوی)
ابوبکر وراق گوید: تو را عبادت میکنیم چراکه ما را خلق کرده ای و از تو یاری میطلبیم چراکه تو ما را هدایت کرده ای.
از ابوالقاسم حبیبی شنیده ام که میگفت: ابا الحسن علی بن فران در مورد این آیه پرسیده شد پس جواب داد: تو را عبادت میکنیم چون صانع تویی و از تو کمک میطلبیم چون مصنوع را از صانع، بی نیازی نیست و تو را عبادت میکنیم تا ما را به بهشت ببری و از تو یاری میطلبیم تا ما را از آتش دوزخ نجات دهی و تو را عبادت میکنیم زیرا ما بنده ایم و از تو کمک میخواهیم زیرا(کریم و مجید؛ تو سخی و بخشنده ای و شریف و بزرگواری؛ .(ثعلبی)
در مورد این آیه: فخر رازی گوید که اثبات مذهب اهل سنت و رد قول اهل جبر و قدر است چراکه نعبد مختار بودن بنده را میرساند و نستعین، خالق افعال عباد بودن الله، را میرساند. (رازی)
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿5﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

یا الله به راه راستی که در آن کجی و ناهمواری نیست و همان قرآن و اسلام و دین حقی است که غیر آن را قبول نمیکنی و بر آن انبیاء و صالحین و شهداء بوده اند، ما را، هدایت و ارشاد و راهنمایی بفرما.

مستندات
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ:
لغات:
اهدنا: صیغهی دعاء و التماس مخاطب و نا، متکلم مع الغیر مفعول.
هدايت: راهنمائى با لطف و مهربانيست و از اين معنى- هديه- است (سوغاتى با چشم روشنى دادن).
هدایة: اسم صنعت هادی است همانند اینکه وکالت و رسالت چنین است و مصدر نیست بلکه موضع مصدر قرار میگیرد.(تصحیح الفصیح و شرحه)
هدی اسم هدایت یافتن در دین و عقل و راه را گویند و میتوان گفت که جمع هدیه است.(تصحیح الفصیح و شرحه)
اصل هدایه، راستی و راهنمایی است.(المطلع علی الفاظ المقنع)
هدایة: نشان دادن راهی که به مطلوب میرساند.
و یا راهنمایی به راهی که تو را به مطلوب خود برساند.(التعریفات الفقهیة)
اینکه مومن که بر راه راست است و مورد راهنمایی قرار گرفته باز طلب هدایه میکند، به منظور طلب ثبات بر هدایه است و یا برای بیشتر شدن هدایت است. (المطلع علی الفاظ المقنع)
اهدنا تک مفعولی است و گاهی دو مفعولی میشود و در این آیه دو مفعولی است یعنی نا مفعول اول و الصراط المسقتیم، مفعول دوم و در برخی عبارات همراه الی به مفعول دوم متعدی میشود و به لام نیز متعدی میشود. (التبیان فی اعراب القرآن)
هدایة الله به چند نوع تقسیم میشود:
الف: افاضه و جاری ساختن قدرتی که بواسطه ی آن قدرت بر بنده بر مصالح خود قادر میگردد مثل قدرت عقل و حواس باطنی و اعضای ظاهری.
ب: نصب علامتهایی جداکننده بین حق و باطل و جدا کننده مصلحت و مفسدت.
ج: هدایه به معنی ارسال پیامبران و انزال کتب آسمانی.
د: بر قلب افراد حقیقت اشیاء را نشان داده شود چه بطریق وحی که مخصوص انبیاء و رسل است و چه بطریق الهام و رویای صالحه. (بیضاوی).
الصراط:
انواع قرائت این کلمه: الف: زراط. ب: سراط. ج: صراط. (تهذیب اللغة)
صراط به راه آسان و راحت گفته میشود. (الفروق اللغویةعسکری)
سراط راه آشکار را گویند. (المحکم و المحیط الاعظم)
سین سراط بخاطر طاء به صاد مبدل شده است. (المخصص)
صراط مذکر است و کسی از علمای لغت آن را به تانیث نخوانده است و از یحیی بن یعمر تانیث آن روایت شده است و اگر این روایت صحیح باشد، در اینصورت تانیث آن دارای حجتی قوی است زیرا یحیی بن یعمر از بزرگان علم لغت و نحو است. (المخصص)
صراط: راه. (تفسير غريب ما في الصحيحين البخاري ومسلم)
صراط راهی که در آن کجی و پیچیدگی نیست و مستقیم رو به مقصد است و از سبیل اخص است وسبیل از طریق اخص است و اینکه در این آیه مستقیم ذکر شده است برای نشان دادن این است که صراط هرچند کجی ندارد ولی میتواند پستی بلندی داشته باشد و با ذکر صفت مستقیم آن نیز برطرف شده است. (التوقیف علی مهمات التعاریف)
صراط یعنی راه چه مستقیم و چه غیر مستقیم و نام پلی است که بر روی جهنم نهاده شده است که از مو نازکتر و از شمشیر تیزتر است و مومنان هر یک باندازه ی عمل خود از آن عبور خواهند کرد بعضی همانند برق و بعضی همانند باد تیزپا و بعضی دیگر همانند اسب تیزرو . (دستور العلماء=جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون)
از ابن عباس اهدنا یعنی ارشاد کن و راهنمایی کن و صراط مستقیم یعنی اسلام پس میشود به اسلام ما را راهنمایی کن.
گفته شده است صراط مستقیم راهی است که تو را به مقصد برساند.
و بنده در اینجا از الله میخواهد که بر راه راست ثابت نگهدارد و از تابع شدن به راههای متفرقه، معصوم دارد.
ابن مسعود روایت کند که رسول الله ص خطی مستقیم کشیدند و در کناره های آن را خطوط دیگری نیز ترسیم کرد و فرمودند: این صراط مستقیم است و این راههای کنار آن، بیراه هستند و بر سر هر یک از آنها شیطانی هست که انسان را به خود دعوت میکند.
از علی ابن ابی طالب ما را بر راه راست ثابت نگهدار و معنی آن این است که قلوب ما را بر اسلام نگهدار و قلبهای ما را با انجام گناه بر راهی دیگر نگردان. (بحر العلوم)
گفته اند صراط مستقیم ، قرآن است.
و گفته شده است: صراط مستقیم، راهی است که روندگان آن مستحق بهشت شده اند. (خازن)
هدایه در این آیه به معنی ارشاد و توفیق است. (ابن کثیر)
مستقیم:
در این آیه بمعنی قویم و ثابت است. (التبیان فی اعراب القرآن)
صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ﴿6﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

ما را به راهی مستقیم هدایت کن راه کسانیکه بر آنان نعمتهای بس عظیم داده ای از انبیاء و صالحان و شهداء نه راه کسانیکه بر آن غضب نموده ای از یهود و مشرک و نه راه کسانیکه گمراه هستند از مسیحیان و منافقان. کلمه ی آمین: اسم فعل است به معنی دعایم قبول کن. از ابن عباس از رسول الله ص در مورد معنی امین پرسیدم و ایشان فرمودند: افعل یعنی انجام ده. دو لغت است یکی امین بدون مد همزه و دیگری به مد اول یعنی آمین. از رسول الله ص، جبرئیل بعد قرائت فاتحه، آمین گفتن را تلقین نمود و گفت که این همانند مهر زدن بر نامه است. از قرآن نیست و سنت است که در آخر سوره حمد گفته شود. از امام اعظم مشهور است که باید خفیه گفته شود و در روایتی از امام اعظم آمده است که امام آن را نگوید. خفیه گفتن آمین را عبدالله مغفل و انس بن مالک از رسول الله ص روایت کرده اند. از رسول الله ص: الله تعالی بر قومی عذابی حتمی میفرستد و در این حال یکی از کودکان آن قوم،از قرآن، الحمد لله رب العالمین را قرائت کند و الله تعالی بشنود و عذاب را از آن قوم تا چهل سال دور کند. (ابوسعود) بعضی از اصحاب رسول الله ص در سفری بر قومی از عرب وارد شدند و خواستند در انجا بمانند و کسی از ان قوم آنان را به مهمانی قبول نکرد و اصحاب در گوشه ای اتراق کردند و در این حین سید آن قوم را مار نیش زد و آنان هرکاری کردند، افاقه نکرد و آنان گفتند پیش آن غریبه ها برویم شاید راهی برای این معضل داشته باشند و پیش اصحاب رسول الله ص آمدند و مشکل خود عرض کردند و یکی از اصحاب، گفت بله من رقیه (دعا)ی آن را میدانم و گفت شما ما را به مهمانی نپذیرفتید پس تا چیزی عطا نکنید، رقیه نمیخوانم و انان قبول کردند که مقداری گوسففند بدهند و بعد آن شخص شروع کرد به خواندن سوره فاتحه و همراه با آب دهان آن را بر مریض تف میانداخت و آن مریض شفا یافت و بعد به اصحاب گوسفندان تحویل دادند و گویند که سی گوسفند بوده است و اصحاب در تقسیم آن درنگ کردند و گفتند تا پیش رسول الله ص نرسیدیم، تقسیم نکنیم و وقتی پیش رسول الله ص رفتند و قضیه را تعریف کنند، رسول الله ص خندیدند و فرمودند چه کسی به تو رقیه بودن فاتحه را آموخته است و بعد گفت که بین خودتان تقسیم کنید و سهمی نیز به من بدهید. (مختصر صحیح البخاری) رسول الله ص: وقتی کسی از شما عطسه کند، الحمد لله رب العالمين بگوید و کسانیکه اطراف وی هستند،يرحمك الله(الله مورد مرحمت قرارت دهد) گویند و عطسه کننده جواب دهد و بگوید: يَهديكم الله ويُصلح بَالكم(الله شما را هدایت کند و امور شما را اصلاح بدارد). (مسند احمد)

مستندات
صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ.
لغات:
صراط بیان شد.
الذین موصول بمعنی آنانکه است و غرض از وضع موصولات توصیف اسم با جمله است وعائد آن هم است و انعمت صله ی آن. (التبیان فی اعراب القرآن)
انعمت: ماضی مخاطب از باب افعال (انعام)از ریشه نعم است.
نعم:
نعمت با كسره حرف اوّل بمعنى- نيكوئى و حالت نيكوست. اين وزن يعنى- فعله- بيانگر حالتى است كه انسان بر آن حالت است مثل- جلسه- حالتى از نشستن انسان و- ركبه- حالت سوارى بر مركب است. اما نعمت- با فتحه حرف اول يعنى آسايش و رفاه داشتن واژه هاى- ضربه و شتمه- بمعنى يكبار زدن و همگى بر بناى اسم مره است.
(انعام)- رساندن نيكى به ديگران است، كه فقط در مورد انسان بكار ميرود و در باره موجودات ديگر غير از انسان گفته نميشود مثلا نميگويند- انعم فلان على فرسه- او به اسبش انعام كرد كه غلط است.
نعمه نعمة، تنعيما، فتنعم- او را در نعمتى و زندگى آسايش بخشى قرار داد. (مفردات)
انعام رساندن نعمت را گویند و نعمت در اصل به آنچه که انسان از آن لذت میبرد، اطلاق میشود و از نعمت بمعنی نرمی است و بعد در اشیائی دنیوی که باعث لذت انسان میشود، اطلاق شد.
نعمتهای الله تعالی قابل شمارش نیستند ولی میتواند در دو نوع خلاصه نمود یکی دنیوی و دیگری اخروی.
اولی دو قسم است : الف: وهبی (خدادادی). ب: کسبی (کسب کردنی). و وهبی خود بر دوقسم است: 1- روحانی مثل دمیده شدن روح و نعمت عقل قدرت و قوای تابعه ی آن و 2- جسمانی مثل خلق بدن و صحت و سلامت ووو .
کسبی: تخلیه ی نفس از پستی های نفسانی و آراستن نفس به اخلاق والا و کسب جاه و مقام و مال.
و اخروی: بخشیده شدن آنچه کم کاری کرده است و راضی شدن از وی و جای گرفتن در اعلی علیین همراه مقربان.
و مطلوب اصلی همان دومی است که الله تعالی نصیبمان گرداند. (ابوسعود)
علیهم: جار و مجرور متعلق به انعمت.
این آیه بدل از صراط مستقیم است یعنی صراط مستقیم را توضیح میدهد و توصیف میکند. (ابوسعود)
کسانیکه به انان نعمت داده شده است مسلمانان هستند. (ابوسعود)
و منظور از نعمت، اسلام است چراکه اصل نعمتها است و هرکس به اسلام آورد تمامی نعمات را صاحب شده است.
و آمده است کسانیکه به آنان نعمت داده شده است، انبیاء هستند.
و احتمال اینکه آن اشخاص صاحب نعمت همان کسانی باشند که در آیه {فَأُوْلَئِكَ مَعَ الذين أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم مّنَ النبيين والصديقين والشهداء والصالحين} سورة النساء 69.
و کسانی که از خداوند و پیامبر اطاعت کنند، در زمره کسانی‌اند که خداوند بر آنان انعام فرموده است، اعم از پیامبران و صدیقان و شهیدان و صالحان، و اینان نیک رفیقانی هستند.
باشند، زیرا در آیه ی قبل آن آمده است {وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِراطاً مُّسْتَقِيماً}68.
و به راهی راست هدایتشان می‌کردیم‌.
و گفته اند اصحاب حضرات موسی عیسی قبل از منسوخ شدن و تحریف شدن دینشان، هستند.
غیر المغضوب علیهم و لا الضالین:
لغات:
غير بر چند وجه گفته مى شود:
اوّل: اين است كه براى نفى مجرّد و مطلق باشد بدون اثبات كردن معنايى در چيزى به وسيله آن مثل عبارت- مررت برجل غير قائم- يعنى به مردى كه ايستاده نبود گذشتم.
دوم: برای استثناء از چیزی است که معنی الا را میرساند. هل من خالق غیر الله که معنی آن آیا خالقی هست مگر الله که بجای غیر الله، الا الله بیاوریم معنی درست است.
سوم: نفی صورت یک شیئ بدون تغییر در ماده مثل الماء إذا كان حارّا غيره إذا كان باردا. آب وقتی گرم است غیر از آنی است که سرد است.
چهارم: نفی ذاتی را در بر داشته باشد مثل بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ. بسبب آنکه گفته اید در حق الله، چیزی به ناحق.
غیر در این آیه بدل از الذین است و میتواند بدل از هم ضمیر در علیهم باشد و میتواند صفت الذین باشد.
غیر در اینجا میتواند صفت از معرفه باشد زیرا بین متضادین واقع شده است و متضادین که مقابل هم باشند، معرفه میگردند.
و غیر در این آیه، میتواند استثناء باشد بمعنی الله و منصوب خواهد بود.
و حال نیز گفته اند.
و منصوب به فعل مقدر اعنی، نیز گفته اند. (التبیان فی اعراب القرآن)
المغضوب: اسم مفعول از غضب
الغضب: هيجان و جوشش خون قلب براى انتقام.(المفردات راغب)
غضب: اصل صحیحی که بر شدت و قوت دلالت دارد و برای همین به الغضبة به صخره سخت و محکم گفته میشود.
غضب از این اصل مشتق شده است و معنی آن شدت نارضایتی است. (معجم مقائیس اللغة)
مغضوب مورد نارضایتی واقع شده و مورد غضب واقع شده را گویند.
قوم مغضوب را گفته اند که منظور یهود هستند که مورد غضب الهی قرارگرفته اند. (ابوسعود)
و این قول با آیات دیگری که نشان میدهد یهود مورد غضب واقع شده اند تایید میگردد مثل آیه: وَباؤُ بِغَضَبٍ/ مِنَ اللَّهِ [آل عمران: 112]
و با غضبی از الله برگشتند.
لا الضالین:
ضال: اسم فاعل از ضل و ضلال است و معنی آن:
ضلال: ضایع شدن و از دست رفتن یک شیئ به ناحق را ضلال گویند.
و هرکس که از درست، کژروی کند، ضال است. (مقاییس اللغة)
الضّلال: عدول و انحراف از راه مستقيم، نقطه مقابلش هداية- است. خداى تعالى گويد: (فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها- 108/ يونس).
(پس كسيكه هدايت يافت به سود خويش هدايت مى يابد و كسيكه گمراه شد بر زيان خويش گمراه مى شود). واژه- ضلال- براى هر عدول و انحرافى از راه مستقيم خواه عمدى يا سهوى و كم يا زياد گفته مى شود. (مفردات)
در این آیه منظور از ضالین، مسیحیان هستند. (ابوسعود)
منظور از مغضوب مشرکان هستند و ضالین، منافقان. (قرطبی)
اقوال مفسران در مورد این آیه:
این آیه توضیح میدهد که ما را به راه کسانی هدایت کن که به نعمت ایمان متصف شده اند و از مورد غضب واقع شدن و از گمراه شدن، و کژی، نجات یافته اند. (ابوسعود)
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ﴿7﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

ما را به راهی مستقیم هدایت کن راه کسانیکه بر آنان نعمتهای بس عظیم داده ای از انبیاء و صالحان و شهداء نه راه کسانیکه بر آن غضب نموده ای از یهود و مشرک و نه راه کسانیکه گمراه هستند از مسیحیان و منافقان. کلمه ی آمین: اسم فعل است به معنی دعایم قبول کن. از ابن عباس از رسول الله ص در مورد معنی امین پرسیدم و ایشان فرمودند: افعل یعنی انجام ده. دو لغت است یکی امین بدون مد همزه و دیگری به مد اول یعنی آمین. از رسول الله ص، جبرئیل بعد قرائت فاتحه، آمین گفتن را تلقین نمود و گفت که این همانند مهر زدن بر نامه است. از قرآن نیست و سنت است که در آخر سوره حمد گفته شود. از امام اعظم مشهور است که باید خفیه گفته شود و در روایتی از امام اعظم آمده است که امام آن را نگوید. خفیه گفتن آمین را عبدالله مغفل و انس بن مالک از رسول الله ص روایت کرده اند. از رسول الله ص: الله تعالی بر قومی عذابی حتمی میفرستد و در این حال یکی از کودکان آن قوم،از قرآن، الحمد لله رب العالمین را قرائت کند و الله تعالی بشنود و عذاب را از آن قوم تا چهل سال دور کند. (ابوسعود) بعضی از اصحاب رسول الله ص در سفری بر قومی از عرب وارد شدند و خواستند در انجا بمانند و کسی از ان قوم آنان را به مهمانی قبول نکرد و اصحاب در گوشه ای اتراق کردند و در این حین سید آن قوم را مار نیش زد و آنان هرکاری کردند، افاقه نکرد و آنان گفتند پیش آن غریبه ها برویم شاید راهی برای این معضل داشته باشند و پیش اصحاب رسول الله ص آمدند و مشکل خود عرض کردند و یکی از اصحاب، گفت بله من رقیه (دعا)ی آن را میدانم و گفت شما ما را به مهمانی نپذیرفتید پس تا چیزی عطا نکنید، رقیه نمیخوانم و انان قبول کردند که مقداری گوسففند بدهند و بعد آن شخص شروع کرد به خواندن سوره فاتحه و همراه با آب دهان آن را بر مریض تف میانداخت و آن مریض شفا یافت و بعد به اصحاب گوسفندان تحویل دادند و گویند که سی گوسفند بوده است و اصحاب در تقسیم آن درنگ کردند و گفتند تا پیش رسول الله ص نرسیدیم، تقسیم نکنیم و وقتی پیش رسول الله ص رفتند و قضیه را تعریف کنند، رسول الله ص خندیدند و فرمودند چه کسی به تو رقیه بودن فاتحه را آموخته است و بعد گفت که بین خودتان تقسیم کنید و سهمی نیز به من بدهید. (مختصر صحیح البخاری) رسول الله ص: وقتی کسی از شما عطسه کند، الحمد لله رب العالمين بگوید و کسانیکه اطراف وی هستند،يرحمك الله(الله مورد مرحمت قرارت دهد) گویند و عطسه کننده جواب دهد و بگوید: يَهديكم الله ويُصلح بَالكم(الله شما را هدایت کند و امور شما را اصلاح بدارد). (مسند احمد)

مستندات
غیر المغضوب علیهم و لا الضالین:
لغات:
غير بر چند وجه گفته مى شود:
اوّل: اين است كه براى نفى مجرّد و مطلق باشد بدون اثبات كردن معنايى در چيزى به وسيله آن مثل عبارت- مررت برجل غير قائم- يعنى به مردى كه ايستاده نبود گذشتم.
دوم: برای استثناء از چیزی است که معنی الا را میرساند. هل من خالق غیر الله که معنی آن آیا خالقی هست مگر الله که بجای غیر الله، الا الله بیاوریم معنی درست است.
سوم: نفی صورت یک شیئ بدون تغییر در ماده مثل الماء إذا كان حارّا غيره إذا كان باردا. آب وقتی گرم است غیر از آنی است که سرد است.
چهارم: نفی ذاتی را در بر داشته باشد مثل بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ. بسبب آنکه گفته اید در حق الله، چیزی به ناحق.
غیر در این آیه بدل از الذین است و میتواند بدل از هم ضمیر در علیهم باشد و میتواند صفت الذین باشد.
غیر در اینجا میتواند صفت از معرفه باشد زیرا بین متضادین واقع شده است و متضادین که مقابل هم باشند، معرفه میگردند.
و غیر در این آیه، میتواند استثناء باشد بمعنی الله و منصوب خواهد بود.
و حال نیز گفته اند.
و منصوب به فعل مقدر اعنی، نیز گفته اند. (التبیان فی اعراب القرآن)
المغضوب: اسم مفعول از غضب
الغضب: هيجان و جوشش خون قلب براى انتقام.(المفردات راغب)
غضب: اصل صحیحی که بر شدت و قوت دلالت دارد و برای همین به الغضبة به صخره سخت و محکم گفته میشود.
غضب از این اصل مشتق شده است و معنی آن شدت نارضایتی است. (معجم مقائیس اللغة)
مغضوب مورد نارضایتی واقع شده و مورد غضب واقع شده را گویند.
قوم مغضوب را گفته اند که منظور یهود هستند که مورد غضب الهی قرارگرفته اند. (ابوسعود)
و این قول با آیات دیگری که نشان میدهد یهود مورد غضب واقع شده اند تایید میگردد مثل آیه: وَباؤُ بِغَضَبٍ/ مِنَ اللَّهِ [آل عمران: 112]
و با غضبی از الله برگشتند.
لا الضالین:
ضال: اسم فاعل از ضل و ضلال است و معنی آن:
ضلال: ضایع شدن و از دست رفتن یک شیئ به ناحق را ضلال گویند.
و هرکس که از درست، کژروی کند، ضال است. (مقاییس اللغة)
الضّلال: عدول و انحراف از راه مستقيم، نقطه مقابلش هداية- است. خداى تعالى گويد: (فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها- 108/ يونس).
(پس كسيكه هدايت يافت به سود خويش هدايت مى يابد و كسيكه گمراه شد بر زيان خويش گمراه مى شود). واژه- ضلال- براى هر عدول و انحرافى از راه مستقيم خواه عمدى يا سهوى و كم يا زياد گفته مى شود. (مفردات)
در این آیه منظور از ضالین، مسیحیان هستند. (ابوسعود)
منظور از مغضوب مشرکان هستند و ضالین، منافقان. (قرطبی)
اقوال مفسران در مورد این آیه:
این آیه توضیح میدهد که ما را به راه کسانی هدایت کن که به نعمت ایمان متصف شده اند و از مورد غضب واقع شدن و از گمراه شدن، و کژی، نجات یافته اند. (ابوسعود)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود