از اقوام هلاک شده بخاطر کفر، قومی از آنها نبود که ایمان آورده باشد در زمانی که وقت داشتند و از این طریق از هلاک جسته باشند، لیکن قوم یونس وقتی نشانه های عذاب را دیدند و آن قبل واجب شدن عذاب بر آنها بود، ایمان حقیقی آوردند و به سبب ایمانشان عذاب دنیوی را برداشتیم و تا وقت رسیدن اجلشان، آنان را از دنیا بهره مند ساختیم.
هان آگاه باشید ،یک آبادی از کفاری که هلا کرده ایم، قبل دیدن عذاب، آیا کسی از آنها توبه کرده است؟ ایمان خالص آورده اند؟ یعنی آیا بدون درنگ ایمان اورده اند؟ مثلا فرعون در وقت دیدن عذاب نیز آن را به تاخیر انداخت تا اینکه هلاک شد. (نسفی)
تا ایمانش نفع دهد به این معنا که الله متعال ایمان آنها را بخاطر اینکه در وقت اختیار خود، انجام داده اند،قبول کرده باشد. (نسفی) تا با ایمانشان عذاب از آنان دور کرده شود. (ابوسعود)
از آنجا که وقتی زمان برای جبران داشتند، از کفر برنگشتند، عذاب بر آنها واجب شده است و این آیه در تقریر آیه ی قبلی است بغیر از قوم یونس که قبل اینکه عذاب بر آنها واجب شود، جبران کردند و توبه کردند. (ابوسعود)
از اقوام هلاک شده، قومی ایمان نیاوردند لیکن قوم یونس وقتی ایمان آوردند عذاب خوارکننده ی دنیوی را از آنها برداشتیم و تا سررسید اجلشان به حالشان گذاشتیم. (نسفی با تصرف) از اقوام عاصی گذشته قومی نبود که ایمان آورده باشد و ایمانش به آنان سود داده باشد، بغیر از قوم یونس. (بیضاوی) همین که نشانه های عذاب را دیدند، توبه کردند و به وقت نزول عذاب نگذاشتند. (بیضاوی)
آنان را از بعد برداشته شدن عذاب، از متاع دنیا بهره مند ساختیم. (ابوسعود) در بیان قصه ی حضرت یونس آمده است:
وقتی حضرت یونس برای اهل نینوا از مناطق موصل به پیامبری مبعوث شد، و تبلیغ کرد، انکار و تکذیب کردند و حضرت یونس عصبانی شده و از پیش آنها رفت. وقتی قومش دیدند که حضرت یونس نیست، از نازل شدن عذاب ترسیدند و دست از کار کشیده و چهل روز به به دعا و گریه و زاری پرداختند و بعد به صحرا رفته و زنان و کودکان و احشام را از هم جدا کرده و زاری کردند و ایمان خود را اظهار کرده و توبه کردند و توبه ی انها قبول شد و تمامی ظلمهاییکه انجام داده بودند را برگرداندند حتی گفته میشود اگر سنگی بدون اجازه برداشته بودند که اساس خانه اش بر آن بود، آن سنگ را برداشته و به صاحبش پس داده بودند. (نسفی) گفته شده است: وقتی آمدن عذاب را دیدند به پیش بزرگی که از علمای آنان باقی مانده بودند رفتند و چاره جویی خواستند و آن عالم گفت که این دعا را بخوانید: یا حی حین لا حی؛ ای زنده ایکه قبل هر زنده ای بوده ای؛. و یا حی محیی الموتی؛ ای زنده ی زنده گرداننده ی مرده ها؛ و یا حی لا اله الا انت ؛ و ای زنده ایکه الهی جز تو نیست. به این ترتیب توبه ی آنها قبول شد. (نسفی) از فضیل: اللهم إن ذنوبنا قد عظمت وجلت وأنت اعظم منها وأجل افعل بناما أنت أهله ولا تفعل بنا ما نحن أهله؛ این دعا را گفته اند: بار الها گناهان ما بزرگ شده است و آشکار شده است و تو ای پروردگار ما از گناهان ما بزرگتری و مقامت بالاتر است با ما طبق آنچه اهلش هستی معامله کن نه آنچنان که ما اهلش هستیم. (نسفی) آمده است: وقتی حضرت یونس را تکذیب کردند به آنان وعده ی نزول عذاب تا سه یا سی روز داد و وقتی موعد عذاب نزدیک شد، آسمان ابری شد و تاریک شد و دود غلیظی بلند شد و کل آبادی آنان را فرا گرفت، قوم وی ترسیدند و در پی یونس گشتند و یونس را نیافتند و یقین پیدا کردند که درست میگفته است و همه جمع شده از یکدیگر خداحافظی کرده و ه زاری پرداختند و صدا و غوغا برخواست و توبه کردند و به الله تضرع کردند و الله متعال توبه و دعایشان قبول کرد و عذاب را از آنان برداشت و این واقعه در روز عاشورا و روز جمعه بوده است. (بیضاوی)
اگر الله متعال در مشیئتش این میبود که همه ی بندگانش ایمان بیاورند، همه بدن استثنا ایمان میآورند ولی از آنجا که الله بر همه چیز و همه زمان عالم است، دانست که بعضی ایمان را اختیار نمیکنند پس توفیق ایمان را از آنان گرفت. پس وقتی قضیه اینچنین است، آیا تو ای محمد میتوانی مردم را اجبار به ایمان کنی؟ ایمان که تصدیق قلبی و اقرار زبانی است از دست بشر خارج است که بتواند کسی را مجبور به این امر کند.
مستندات
وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَن فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا: در بیان این مساله که ایمان و کفر به مشیئت و خواست الهی است این آیه را بیان کرده است. (نیسابوری)
برای بیان این مساله است که ایمان و کفر انسانها بر مشیئت الهی میگردد و دور میزند. (ابوسعود) یعنی اگر الله متعال میخواست که تمامی انسانها و اجنه ی روی زمین ایمان بیاورند، ایمان میآوردند. (ابوسعود)
یعنی همه ی آنها حتی یک نفر نیز بدون ایمان نمیماند. (ابوسعود)
و همه نیز بر ایمان متفق میشدند و اختلافی پیش نمیآمد لیکن الله متعال این را نخواسته است چراکه با حکمت اساس تکوین و هستی و تشریع بر آن بنا شده است، همخوانی نداشت. (ابوسعود)
أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّىٰ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ: آیا تو آنکس را که الله ایمانش را نخواسته است، مجبور میکنی تا اینکه ایمان بیاورند. (ابوسعود)
یعنی آیا پرودگارت ایمانش را نمیخواهد و تو آنان را مجبور میکنی؟ (ابوسعود) به طریق استفهام آوردن این مطلب را میرساند که اکراه به ایمان جزو ممکنات است ولی در شان کسی و چیزی غیر از الله متعال نیست. (ابوسعود) یعنی اگر الله از روی لطف به همه ایمان میداد، ایمان میآوردند لیکن وقتی از دانست که بعضی از آنها ایمان نمیآورند، به همه ایمان عطا نکرده است. (نسفی)
زیرا فقط الله متعال است که میتواند در قلب آنها کاری کند تا مضطر به ایمان شوند و این کار از قدرت بشر خارج است. (ابوسعود)
آنچه از مشئت الهی ایمانش نباشد، با اکراه نیز نمیشود به ایمان آورد چه برسد به اینکه با نصیحت و تشویق حاصل شود. (مظهری) زیرا ایمان یعنی تصدیق به قلب و اقرار به زبان است و حاصل کردن ان در دیگران برای بشر مقدور نیست. (نسفی)
در این آیه تسلی خاطر رسول الله ص است که بر عدم ایمان کفار ناراحت نشود. (مظهری)
آنچه الله خواسته است این است که هرکس که اختیار ایمان وی را دانست به ایمان توفیقش داد و هرآنکس که اختیار کفر وی را میدانست در کفر رها کرد. (نسفی)
بر هیچ نفسی نمیرسد که ایمان بیاورد مگر اینکه لطف و خواست و توفیق الهی شامل حال وی شود و کفر را و بدی ها را و شیطان را بر کسانیکه از عقل خود استفاده نمیکنند و در دیدن نشانه های الهی صرف نمیکنند، مسلط میگرداند.
کسی را نمیرسدکه ایمان بیاورد مگر اینکه مشمول مشیئت و خواست و قضای الهی شود. (نسفی)
از ابن عباس: باذن الله یعنی به امر الله. (خازن)
مگر اینکه هموار سازی الله باشد و یا توفیقش باشد. (نسفی) پس خود را برای هدایت آنان به زحمت نیانداز چراکه هدایت دست الله است. (بیضاوی)
بیان تبعیت نفوس مومنه از مشیئت الهی در ایمان آوردن است و در آیه ی قبل به طور کلی بیان کرده بود. (ابوسعود)
یعنی ایمان نفس در هیچ یک از احوالات وی حاصل نمیشود مگر به مشیئت الهی. (ابوسعود)
وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ رجس در اینجا: عذاب الله و یا ناخوشنودی الله و یا تسلط شیطان است. (نسفی)
رجس یعنی کفر و اصل رجس هرآنچه که بد و مورد نفرت باشد. (ابوسعود) یعنی عذاب و ناخوشنودی را میگرداند بر کسانیکه از عقل خود استفاده نمیکنند.(نسفی) و یا شیطان را بر انان مسلط میگرداند. (نسفی)
برای کسانیکه فکر خود را به تفکر در دلایل و حجتها معطوف نمیدارند. (بیضاوی)
ویا اینکه دلایل وجود الله را فهم و درک نمیکنند چراکه بر قلبهای آنان مهر و موم زده شده است و تاویل اول با آیه ی بعدی همخوانی بیشتری دارد. (بیضاوی)
به منکران بگو تا نگاهی با دید علمی به آنچه در آسمانها و زمین از مخلوقات الله متعال است، نظری بیاندازند چراکه هرکس با هر دیدی که باشد اگر واقعا برای جستجوی حقیقت وجود الله و خالق، به خلقت جهان هستی نگاهی بیناندازد، ایمان برایش مسجل خواهد شد ولی نشانه و معجزه و پیامبران برای کسانیکه تفکر در این مورد ندارند سودی ندارد و نفعی ندارد و ایمان نمیآورند. نکته: اکثر کسانیکه ایمان نمیآورند در خود مساله ی ایمان تفکری ندارند بلکه گفتار کفار دیگر را تکرار میکنند و دنبال فهم و تفکر نیستند.
ای محمد به مشرکانی که از تو آیه و نشانه میخواهند بگو که به آسمانها و زمین با دید عبرت و تفکر نگاه کنند. (خازن) یعنی به آنچه در آسمانها و زمین خلق کرده است نظر بیاندازید. (خازن) وقتی عبرت نگرفتند و درس نگرفتند، فرمود:.. (بحر العلوم)
این در حق اقوامی است که در علم الله عدم ایمان آنان بوده است. (خازن) نشانه ها و دلایل سودی نمیرساند. (بحر العلوم) ابوالعالیه: معجزات و رسولان سودی نمیرسانند برای.... (بحر العلوم) عَن قَوْمٍ لَّا يُؤْمِنُونَ یعنی اقوامی که رغبتی به ایمان ندارد و در طلب حق نیستند. (بحر العلوم)
از آنان انتظار ایمان نیست، چراکه تفکر نمیکنند.(نسفی)
آیا مشرکان عرب منتظر چیزی غیر از انتظار امتها گذشته هستند؟ یعنی آنان با این تاخیر در ایمان و لجاجتی که به خرج میدهند منتظر چیزی جز عذاب نیستند پس ای محمد به آنان بگو که منتظر باشند حالا این انتظار هلاک رسول الله باشد یا هلاک خودشان که من (محمد) نیز منتظر وقایع زمان هستم.
مستندات
فَهَلْ يَنتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِهِمْ ایام در اینجا به معنی وقایع و حوادث است. (قرطبی) قتاده: وقایعی که بر قوم نوح و عاد و ثمود، رخ داده است. (قرطبی)
ایام هرآنچه از خیر و شر که گذشته است. (قرطبی)
یعنی مشرکین عرب. (ابوسعود)
انتظار دیگری نداشته باشند چراکه مستحق چیزی غیر از عذاب نیستند. (ابوسعود) آیا اینها منتظر هلاک من هستند همچنانکه امتهای گذشته بوده اند؟ (تاویلات اهل سنت) یعنی مثل انتظار امتهای گذشته که منتظر هلاک رسولان خود بودند. (تاویلات اهل سنت) آیا ایمان را تاخیر میاندازند مثل تاخیر انداختن امتهای گذشته تا اینکه عذاب نازل گشت. (تاویلات اهل سنت) یعنی تاخیر میکنند تا وقتی که دیگر ایمان نفعی ندارد. (تاویلات اهل سنت)
وقتی عذاب الله بر آن اقوام فرود آمد، رسولان را به همراه مومنان نجات داده ایم و همچنین خواهد بود که بر ما نجات رسولان به همراه مومنان از عذاب الهی بر ما واجب است.
مستندات
ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا
بعد نزول عذاب ما رسولان را به همراه ایمان آورندگان نجات داده ایم پس وقتی عذاب نازل شود، محمد و مومنان را نجات خواهد داد.(بحر العلوم)
كَذَٰلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنجِ الْمُؤْمِنِينَ
همچنین بر ما واجب است که مومنین را از عذاب نجات دهیم. (بحر العلوم)
از هر شدت و عذابی نجات میدهیم. (ابوسعود)
منظور از مومنان در اینجا ممکن است که شامل پیامبران نیز باشد و یا اینکه منظور اتباع رسولان باشد که در هر صورت بدون ذکر نیز نیازی به بیان نجات آنان نبوده و معلوم است. (ابوسعود) آگاهی میدهد که مدار نجات، ایمان است نه چیز دیگر. (ابوسعود)
بگو ای محمد، هان ای مردم اگر شما در شک هستید که دین من چیست و در شک شدید بدانید که من آنچه را که شما از بتان عبادت میکنید، عبادت نمیکنم بلکه الله را عبادت میکنم که از صفات وی میراندن شما است و هلاک کننده ی شماست و دیگر اینکه مامور هستم به اینکه از مومنان خالص الله باشم و از رسولان باشم.
مستندات
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ
ای محمد به کسانیکه تو را به سوی انها فرستاده ایم و در مساله ی تو شک کردند و ایمان نیاورده اند، بگو: (خازن) به تمامی کسانیکه در دین تو شک میکنند و کفر میورزند بگو. (آلوسی)
إِن كُنتُمْ فِي شَكٍّ مِّن دِينِي
یعنی در آنچه من شما را به ان میخوانم. (خازن) وقتی مشرکین نشانه ها و معجزات رسول الله ص را دیدند، بعضی از عرب از انکار محض خارج شده و در شک افتادند پس رسول الله ص میفرماید که شایسته نیست که در شک باشید. (خازن) اگر نمیدانید من چه چیزی را عبادت میکنم و گفتید که دین پدران خود را ترک کرده است.(آلوسی) وقتی شما در دینی که من بدان شما میخوانم در شک شدید پس در دین خود نیز شک کرده اید، باز دین من را ترک کرده اید پس من نیز در دینی که خود شما در آن شک دارید، وارد نخواهم شد. (تاویلات اهل سنت)
اگر بر شک خود اصرار میورزید بدانید که من این بتان شما را عبادت نمیکنم. (خازن) در هیچ یک از زمانها. (آلوسی)
وَلَٰكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وصف الله در این مقام به اینکه وفات دهنده است و میراننده است برای این است که به سختی آنان را باز عبادت غیر الله بازدارد و به عبادت الله وادار کند و فرابخواند. (خازن)
گفته شده است: وقتی مشرکان در نزول عذاب بر خود تعجیل کردند، بیان داشت که الله متعال بر هلاک شما قادر است یعنی عبادت میکنم الله را که قادر بر هلاک شما و یاری من است. (خازن) توفی غایت و نهایت ضرر رساندن است و آن بتان که عبادت میکنید، اگر عبادتشان را ترک کنید نه میتوانند شما را توفی دهند و ضرر دیگری به شما برسانند پس آنیکه میتواند شما را توفی دهد، مستحق عبادت است نه بتانی که عبادت میکنید. (تاویلات اهل سنت)
آن الله که شما را میمیراند وبعد انواع عذاب را بر شما فرو میفرستد.(آلوسی) خلاصه ی دین من این است که الله که این صفت دارد را عبادت میکنم. (آلوسی) وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
یعنی پروردگارم مرا امر کرده است تا به آنچه از نزد وی تعالی میآید، تصدیق بورزم و باور داشته باشم. (خازن)
وقتی با عبادت، عبادت بدنی را بیان داشت در آخر آن نیز ایمان را مطرح کرده است که از افعال قلب است. (خازن) میتواند به معنی این باشد که مامور هستم تا از رسولان باشم. (تاویلات اهل سنت) ویا مامورم به اینکه از مومنان مخلص الله باشم. (تاویلات اهل سنت)
و اینکه روی خود را به سوی دین وی بگیری و کاملا هوش و حواست به الله باشد و به ادیان باطل و سخنان غیر این دین، التفاتی نداشته باش و در نماز که هستی نیز روبه قبله بایست و به چپ و راست خود التفات نکن و در عمل و اعتقاد از مشرکین نباش.
مستندات
وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ
و به من وحی شده است تا که استقامت بورزم بر آنچه الله امر کرده است درحالیکه به سوی وی روکرده ام. (نسفی) ویا رو به وی کن و به راست و چپت نظر نکن. (نسفی)
مامورم به اینکه بر دین با ادای فرایض و اجتناب از نواهی استقامت بورزم. (بیضاوی) منظور از رو کردن توجه به عقل تمام و کمال به سوی دین وی است. (رازی) حَنِيفًا
درحالیکه میل کننده هستی میل کامل به سوی وی و رویگردان هستی رویگردانی کامل از غیر آن دین. (رازی)
در حالیکه از ادیان باطل به کناری باشی. (ابوسعود) حاصل کلام اینکه اخلاص تام داشته و از التفات به غیر دوری کنی. (رازی) وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ نه در عمل و نه در اعتقاد، از مشرکان نباش. (ابوسعود)
غیر الله را اله نخوان و عبادت نکن آنچه را که عبادتش و خواندنش برایت سودی ندارد و ترک عبادت آن نیز ضرری ندارد و اگر چنین کنی و آنان را مورد عبادت قرار دهی، از ظالمان خواهی بود.
و عبادت نکن غیر الله را که اگر بخوانیش سودی نرساند و اگر ترکش کنی نیز ضرری نرساند. (مظهری) آنچه را که اگر از وی اطاعت کنی نفعی ندارد و اگر اطاعت نکنی نیز ضرری ندارد. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد که دعا را به معنی عبادت بگیریم یعنی عبادت نکن و اگر فعل را از دعا بگیریم یعنی به معنی خواندن پس معنی آن اینگونه میشود که اله نخوان آنچه را که برای تو سود و زیانی ندارد. (تاویلات اهل سنت)
اگر الله اراده ی شری به تو داشته باشد آن را نگهدارنده ای از تو نیست مگر خوشد و اگر قصد رساندن لطف و فضلی به تو داشته باشد قطعا میرسد و دفع کننده ی برای آن نیست مگر خودش و الله متعال به فضل و لطف خود هرکه را از بندگانش خواست به وی خیر میرساند پس از وی ناامید نباشید و همچنین به عمل خود اعتماد نکنید و بدانید که الله متعال رحمتش بر غضبش پیشی دارد و در عذاب عجله نمیکند و با بلا فرستادن کفارت گناهان شما کند و یا بدون اینه آسیبی ببینید به لطف خود ببخشد.
مستندات
وَإِن يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ
تقریر آن چیزی است که در آیه ی قبلی در مورد عدم نفع بتان، داشته است. (ابوسعود) اگر ضرری از قبیل بیماری و بلاء و سختی به تو برساند. (مظهری)
فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ
کسی یا چیزی غیر از الله آن را تو دور نخواهد کرد، نتیجه اینکه به برهان ثابت شد که بتان را یارای برداشتن آن نیست. (ابوسعود)
آن را دفع کننده ای جز خودش نیست. (مظهری) وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ
اگر اراده ی خیر رسیدن به تو را کند، برگرداننده ای از تو نیست، از فضل الهی را که از جمله ی آن اراده ی خیر برای توست. (ابوسعود) اگر اراده ی خیری از خیرات دنیا و آخرت کند دفع کننده ای از آن نیست. (مظهری)
در این آیه اعلام این مطلب است که هرخیری که برسد به لطف و فضل الهی است نه به طریق استحقاق و اهلیت. (ابوسعود)
وقتی میگوید کسی یا چیزی را یارای برداشتن آن نیست، عدم توانایی بتان به طریق اولی معلوم است. (ابوسعود) ایمان از برترین خیرات است پس وقتی الله متعال ایمان کسی را اراده کند، وی مومن میشود. (تاویلات اهل سنت) انجام خیر در حق بندگان بر الله واجب نبوده بلکه فضل و لطف است. (تاویلات اهل سنت)
يُصِيبُ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ
فضل واسع خود را که از جمله ی آن اراده ی خیر برای توست به هرکس از بندگانش که خواهد افاضه میکند. (ابوسعود)
و این نشان میدهد که فضل الهی شامل همه و عمومی است. (ابوسعود)
در نتیجه با اطاعت از وی خود را در معرض رحمت الهی قرار دهید و بیکار ننشینید و از آمرزش وی بخاطر گناه خود، ناامید نشوید. (مظهری) رسول الله ص: الله متعال به نبی از انبیای بنی اسرائیل چنین وحی کرده است که به امتت بگو آنان که عمل میکنند به عمل خود اتکا نکنند چراکه اگر خواهم بنده ای را عذاب کنم، عذاب من بر وی خواهد آمد و به بندگان گناهکار نیز بگو که خود را به هلاکت نیاندازند چراکه من بخشنده ی گناهان بزرگ هستم. (مظهری)
یعنی ترس و ذوقی به غیر از من نداشته باشید. (مظهری) وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ رحمتش بر غضبش سبقت دارد. (مظهری) در عذاب دادن عجله نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
غفور یعنی کفارت کننده ی گناهان به بلاء و رحیم بخشنده ی به عطای خودش. (نسفی)
ای محمد به اهل مکه و مشرکان بگو که حق از طرف خدا و پروردگار شما آمده است که همان قرآن باشد که در آن حقایق ق و آنچه که باید به آن عمل کنید تا نجات پیدا کنید آمده است پس هر کس ایمان بیاورد و بر مقتضای ایمان عمل کند همانا این عملش برای خودش است چراکه نفع این عمل به خود شخص برمیگردد و هر کس س که س از ایمان و اطاعت اذین امر سربازند همانا بر در خود ستم کرده است است چرا که وبال این عمل است به خودش برمی گردد و اینکه من محمد در اعمال شما وکیل نیستم و با به خاطر اعمال شما مورد مواخذه قرار نمیگیرم و دیگر اینکه سودی ونفعی برای من در اعمال شما نیست و من فقط پیام رسان هستم.
علم حق و ثابت که مطابق واقعیت است، برای شما آمده است.(مظهری)
یعنی علم توحید و یکتاپرستی و احوال مبدا و معاد در قرآن آمده است. (مظهری) پس عذری بخاطر ندانستن باقی نمانده است.(مظهری)
فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ
با قبول آن و حرکت در آن مسیر و بر طبق مقتضای ایمان حرکت کرد، نفعش به خودش برمیگردد. (مظهری) هدف از این سخن این است که بدانند رسول الله ص را چیزی و نفعی از ایمان و کفر این افراد، نمیرسد. و تنزیه رسول الله ص از این مساله است که اینکاررا برای نفع خودش انجام میدهد. (ابوسعود)
وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا یَضِلُّ عَلَیۡهَاۖ
با انکار و عناد و گردنکشی، پس وبال عملش به خودش برمیگردد.
وَمَاۤ أَنَا۠ عَلَیۡكُم بِوَكِیلࣲ
امر به شما به من موکول نشده است تا که بخاطر گمراهی شما ، من مورد مواخذه قرار بگیرم. (مظهری)
من فقط ترساننده و بشارت دهنده هستم. (ابوسعود)
من بر شما مسلط نیستم و این قبل امر به جنگ با کفار است. (بحرالعلوم)
بعضی گفته اند که آیه با آیه ی قتال منسوخ شده است. (قرطبی) بعضی نیز گفته اند: منسوخ نبوده بلکه منظور این است که بر طاعت الله و بر دوری از گناه صبور باش. (قرطبی) وقتی دیدی که آنان تو را تصدیق نمیکنند و بر تکذیب خود هستند، بر آنچه از قرآن نازل شده است عمل کن و بر تکذیب آنان شکیبایی کن تا وقتی که الله بر عذاب آنان در دنیا و آخرت حکم کند. (بحرالعلوم) گفته شده است: صبر کن تا وقتی که الله مومنان به قتال با آنان امر کند. (بحرالعلوم) وقتی این آیه نازل شد رسول الله صلی الله علیه و سلم انصار جمع کرد و فرمود بعد من انتخابی صورت خواهد گرفت در آن زمان شکیبا باشید تا اینکه در حوض کوثر به همدیگر برسیم و ملاقات کنیم. (قرطبی) از انس رض نیز روایت شده است و بعد گفت: ولی آنان صبر پیشه نکردند. (قرطبی)
حتى يحكم الله وهو خير الحاكمين
امکان خطا در حکم الهی وجود ندارد چراکه الله متعال بر نهان افراد نیز علم دارد و مطلع است همچنانکه بر ظاهر آنان اطلاع دارد. (مظهری) تا اینکه الله متعال حکم به قتال کرده و حکم به نسخ تمامی ادیان کرده و دینت را در تمامی اطراف جهان گسترش دهد. (الفواتح الالهیه) از آنچه که به تو وحی میشود از اوامر و و نهی های من تبعیت کن و صبور باش تا اینکه حکم خدا مبنی بر جنگ با کفار بیاید و دین تو را غالب بگرداند. الله متعال عادل ترین حکم کنندگان است چراکه در نهان و آشکار مردم آگاه است.
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.