الف لام را، این قرآن کتابی است که قابل منسوخ شدن نیست و با دلایل محکم کرده شده است و احکام آن و وعد و وعید آن به تفصیل آمده است و آیه آیه و سوره سوره تقسیم شده است و این کتاب از طرف الله با حکمت و آگاه آمده است و این محکم گرداندن و تفصیل از طرف الله است.
مستندات
تفسیر سوره هود
بعد سوره ی یونس نازل شده است. (رازی)
الر ۚ
الله منظور از این حروف را خوب میداند. از جمله آیات متشابه است که در معنی آن غور کرده نشود. كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ:
یعنی این کتاب که قرآن باشد، از باطل باز داشته شده است در نتیجه در آن تناقض و کژی در آن یافت نمیشود. (بحر العلوم) ابن عباس: آنچنانکه کتب دیگر منسوخ شده اند این کتاب منسوخ شدنی نیست. (بغوی) معانی این کتاب (قرآن) که مشتمل بر توحید و نبوت و معاد است، نسخ پذیر نیست پس در غایت محکمی است. (رازی)
این کتاب در فصاحت و استواری به حدی رسیده است که قابل معارضه نیست. (رازی) با دلایل قطعی محکم کرده شده است. که نشان می دهد د از نزد الله متعال است.(ابوسعود)
آیات یعنی دلایل، و همچنین میتواند به معنی نشانه باشد و همچنین عبرت ها معنی دهد. (تاویلات اهل سنت)
ثُمَّ فُصِّلَتْ:
معنی ثُم در اینجا به معنی بعد زمانی نیست بلکه منظور این است که این کتاب محکم است و بعد آن صفت دیگرش تفصیل نیز هست. (ملخص از رازی)
امر و نهی آن بیان شده است. (بحر العلوم) از عکرمه و ضحاک: بین حق و باطل را جدا کرده ایم. (رازی) از حسن: به امر و نهی محکم کرده شده است و به وعد و وعید و ثواب و عذاب، تفصیل شده است. (بحر العلوم) یعنی سوره سوره و آیه آیه تفصیل داده شده است. (نسفی)
در این کتاب، آنچه عابد نیاز دارد به تفصیل بیان شده است. (نسفی)
ابن عباس: با احکام و حلال و حرام تفصیل و شرح شده است. (بغوی) مجاهد: فصلت یعنی تفسیر شده است. (بحر العلوم) قتبی: احکمت یعنی منسوخ نشده است و با حلال و حرام تفصیل و شرح شده است.(بحر العلوم)
گفته شده است: فصلت یعنی یک دفعه و یکباره نازل نشده است بلکه کم کم نازل شده است. (بحر العلوم)
فصلت دارای فصول مختلف است از قبیل احکام و دلایل و مواعظ. ابوسعود مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ: یعنی جبرییل این قرآن را از طرف الله متعال نازل کرده است. (بحر العلوم)
در فرمانش با حکمت است و بر بندگانش و اعمال آنان آگاه است. (بحر العلوم) محکم گرداندن و تفصیلش از نزد الله متعال است. (نسفی)
از جملهی محکم بودن و تفصیل این است که شما غیر الله را پرستش نکنید و من (محمد) بشارت دهنده ی کسانی هستم که ایمان بیاورند و مخلص باشند و بیم دهنده ی شما هستم برای کسانیکه از ایمان سر باز زنند و ایمان نیاورند. نکته باید دانست که احکام و تفصیل کتاب از طرف الله است و این را فرستاده ی وی که محمد ص است بشارت و بیم میدهد پس توحید و قرآن و رسول، همه از ارکان دین هستند.
مستندات
أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّا ٱللَّهَۚ در این کتاب آمده است که غیر الله عبادت نشود عبادت نکنید غیر الله را. تفسیر مظهری بدانید غیر الله را عبادت نکنید. مظهری
تا باشد که غیر خدا را عبادت نکنید یعنی احکام شرعی را بیان داشت و محکم گردانید تا اینکه غیر الله را عبادت نکنید.(ابوسعود)
یعنی عبادت غیر الله را ترک کنید ابوسعود إِنَّنِي لَكُم مِّنۡهُ نَذِيرٞ وَبَشِيرٞ من از طرف الله بشارت دهنده ثواب برای اهل توحید و بیم دهنده ی به عذاب برای شرک هستم. (مظهری)
بیم دهنده هستم به عذاب الهی اگر عبادت غیر الله را ترک نکنید. ابوسعود. وقتی مهمترین جزء ایمان را که همان توحید باشد ذکر کرد در ادامه تاکید کرد که حضرت رسول فرستاده پوست پست همچنانکه توحید شرط ایمان است و رکن ایمان است قبول رسالت حضرت رسول نیز از ارکان ایمان است ابوسعود
و اینکه از شرک و گناهان طلب آمرزش کنید و به سوی وی تعالی بازگردید و توبه کنید، و الله نیز به سبب استغفار و توبه ی شما به شما آرامش و راحتی زندگی خواهد داد و به خوشی زندگی خواهید کرد و در آخرت از نوع زندگی خود در دنیا خوشنود خواهید شد و قناعت به شما میدهد تا وقتی که اجل شما که نزد الله معلوم است برسد و اگر از فرمان من روی گردانید و طلب آمرزش نکنید و اطاعت نکنید پس من (از انجا که یقین دارم بر شما عذاب نازل خواهد شد) از اینکه بر شما عذاب روز بزرگ که همان قیامت باشد، میترسم و هراس دارم.
مستندات
وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ شما را امر به توحید و امر به طلب آمرزش کرده است. (نسفی) از شرک به وی آمرزش بطلبید. (نسفی) ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ
به سوی وی برگردید با اطاعت و فرمانبرداری از وی. (نسفی) از شرک آمرزش طلبید و از گناهان توبه کنید. (ابوسعود) گفته شده است: استغفار یعنی درخواست کمک و یاری از الله تا از آنچه شایسته نیست دوری کند و توبه یعنی سعی انسان بر فرمانبرداری. (نیسابوری)
يُمَتِّعْكُم مَّتَاعًا حَسَنًا
نفع را برای شما در دنیا طولانی میگرداند با منافعی نیکو و وسعت عیش و نعمتهای پی در پی. (نسفی)
از آرامش و راحتی شما را بهره مند میکند. (بیضاوی)
شما را در دنیا منفعتی میرساند که در آخرت از این نوع بهره مندی در دنیا خوشحال خواهد شد ولی کفار در آخرت از نوع لذت و بهره مندی خود در دنیا خوشحال نخواهند شد، چراکه بهره مندی کفار در دنیا بریا نفع دنیوی است و بهره مندی مومن از برای توشه ی آخرت است. (تاویلات اهل سنت) چراکه گناه است که مصیبتها و بلایا را به سوی انسان جلب میکند. (مظهری) گفته شده است: زندگی نیک راضی شدن به آنچه قسمت وی است و صبر بر آنچه ندارد است. (مظهری)
إِلَىٰ أَجَلٍ مُّسَمًّى
تا وقت مرگ شما. (نسفی) یعنی تا وقت مرگتان بهره مند میکند و شما را مستاصل و ریشه کن نمیکند. (بیضاوی)
وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ
و در آخرت به هرکس که دارای برتری علمی بود را پاداش برتری وی داده خواهد شد و از وی کم کرده نشود. (نسفی)
برای هر صاحب فضل و فزونی در دین به وی خیر دنیا و آخرت عطا میکند. (بیضاوی) وعده به موحد توبه کننده است. (بیضاوی) صاحب فضل در طاعت و عمل را جزا داده خواهد شد در این دنیا ویا در آخرت. (ابوسعود)
هر صاحب فضل در هر چیز به فضل الله آن را دارا شده است. (تاویلات اهل سنت)
در دنیا با توفیق دادن و آرامش قلب و لذت و راحتی با یاد الله و بشارت و در آخرت به کثرت ثواب و قرب الهی، جزای فضلش داده میشود. (مظهری) وَإِن تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ
اگر روی گردان شوید، از عذاب روز قیامت بر شما میترسم. (نسفی) روزگار سختی ها است که گفته میشود دچار قحطی شده اند که مجبور به خوردن مردار شدند. (بیضاوی) اگر از توحید و استغفار و توبه روی گردانید، من از روی دل رحمی و شفقت به شما از اینکه بر شما عذاب روز قیامت میترسم. (ابوسعود)
بازگشت شما بعد مرگ و حساب و پاداش شما فقط به سوی الله است و حاکم و جزادهنده اوست و او بر همه چیز من جمله عذاب گردنکشان، تواناست. نکته: این بازگشت در روز قیامت خواهد بود که تنها حاکم و جزا دهنده الله متعال است.
مستندات
إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ
بازگشت تمامی کارهای شما در دنیا و آخرت به سوی الله است. (مظهری) در آن روز حکمی به کسی غیر از الله نیست و چیزی جز جزای وی تعالی نیست. (نیسابوری)
رجوع شما به سوی وی با مردن و بعد زنده شدن برای جزا فقط به سوی وی تعالی است. (ابوسعود) وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
او بر عذاب و پاداش در دنیا و آخرت تواناست. (مظهری) و اوست که بر هر چیزی قادر است و حکمش نافذ. (نیسابوری) پس بر اعاده و دوباره زنده کردن شما قادر است. (نسفی)
هان آگاه باشید آنان سینه های خود را از حق کج کرده به باطل روی میگردانند تا بلکه بتوانند آنچه در دل دارند را از الله مخفی بدارند و الله به رسولش و مومنان اطلاع ندهد، آگاه باشند که وقتی آنان خود را در لحاف و لباس میپوشانند و به روی خود میکشند الله متعال آنچه را که پنهان میکنند و آنچه را که اظهار میکنند را میداند و الله متعال دانا به آنچه در دلها میگذرد است.
در مورد اخنس پسر شریق منافق نازل شده است که شیرین سخن و زیبا منظر بود و وقتی رسول الله ص میدید، اظهار محبت میکرد و آنچه در دل از دشمنی داشت را پنهان میکرد. (بغوی) از حق سینه برمیگردانند. (نسفی) سعی دارند از الله مخفی بدارند تا رسول الله ص و مومنان از این رویگردانی آنان مطلع نشوند. (نسفی) عبدالله پسر شداد گوید: در مورد بعضی از منافقان نازل شده است که وقتی آنها رسول الله ص را میدیدند روی خود را با لباس خود میپوشاندند و سرشان را به زیر میافکندند تا رسول الله ص آنها را نبینند. (بغوی)
قتاده: سینه های خود را کج میکردند تا قران و وعظ را نشنوند. (بغوی)
گفته شده است: افرادی از کفار به خانه ی خود وارد شده و پرده میانداخت و سینه اش را خم میکرد و خود را با لباس میپوشاند و بعد میگفت: آیا الله آنچه در قلبم هست را میداند؟ (بغوی) آیه مکی است و منافقان در مدینه بوده اند پس گفتن اینکه در مورد منافقان نازل شده است، بعید است. (بیضاوی) اگر شان نزول را در حق یهود بنی قریظه بگیریم در این صورت آیه از جمله ی اخبار از آینده قرار گرفته و جزو معجزات خواهد بود. (آلوسی)
يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ
یعنی آنچه در قلب خود از کینه و دشمنی دارند را پنهان میکنند. (بغوی) با قلبهایشان روی گردانی میکردند تا از رسول الله ص مخفی بدارند. (بغوی) مجاهد: اگر میتوانستند از الله مخفی میداشتند. (بغوی)
أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ
وقتی سرهایشان را با لباس خود میپوشاندند... (بغوی)
وقتی به رختخواب رفته و به روی خود لحاف میاندازند را نیز میداند. وجه ذکر این مطلب این است که وقتی به رختخواب رفته میشود اکثر آن سخن نفسانی و درونی است. (ابوسعود) يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ۚ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
ازهری گوید: معنی اول تا آخر آیه این است که کسانیکه دشمنی خود را با رسول الله ص مخفی میدارند حال آنان بر ما مخفی و پنهان نمیماند. (بغوی)
در علم الله تفاوتی بین مخفی داشتن و آشکار کردن انان نیست. (نسفی)
به آنچه در درون سینه هاست، داناست. (نسفی) به قلبها و احوال قلبها آگاه است. (بیضاوی)
هیچ جنبده ای بر روی زمین نیست مگر اینکه بر الله است که به وی روزی مقدر برای وی را برساند و در هر دوره از دوره ی آفرینش هر جنبده ای به تناسب آن روزی میرساند و الله میداند که این جنبده شب را کجا خواهد گذراند و در کجا قبل تولد بوده است و در کجا خواهد مرد و در کجا دفن خواهد شد و این همه که گفته شد قبل خلقت وی در لوح محفوظ نوشته شده است و عیان است.
و اوست الله که آسمانها و زمین را خلق کرد و قبل خلق آنها عرش سلطان وی و پادشاهی وی بر روی آب بود و عرش را بر روی آب خلق کرد و هدف آفرینش آزمودن مخلوقاتی است که مورد امتحان قرار میگیرند یعنی بشر و اگر تو ای رسول الله ص به مشرکان بگویی که قطعا شما بعد مرگتان زنده گردانیده خواهید شد، آنان جواب خواهند داد که این قرآن و آنچه میگوید سحر و جادویی آشکار است.
از آنجا که زمین و آسمانها در مقوله ی زمان قرار گرفتند این خود نشان میدهد که ازلی نیستند و نوپیدا هستند. (تاویلات اهل سنت)
وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ
منظور از اگر عرش را پادشاهی وی و سلطان وی بدانیم معنی این آیه این میشود که پادشاهی خود و سلطانش را از آب اظهار کرد. (تاویلات اهل سنت) یعنی به مخلوقات نشان داد چراکه شروع ظهور همه چیز از آب است. اگر عرش را به معنی صندلی و تخت بگیریم منظور عرش پادشاهی است که الله متعال آن را برای گرامی داشت اولیاء خود خلق کرده است تا فرشتگان را با دستور به حمل آن امتحان کنند. (تاویلات اهل سنه) عرش از مخلوقات الله متعال است و اضافه ی عرش به الله بمانند اضافه ی بقیه ی مخلوقات به وی تعالی است و هدف از اضافه به خود، بزرگداشت آن مخلوق است. (تاویلات اهل سنه) رسول الله ص: الله تعالی بود و قبل وی چیزی نبود. این قول رسول الله ص نشان میدهد که نه عرشی بوده و نه آبی و نه چیز دیگری و معنی کان عرشه علی الماء یعنی اینکه اول آب را خلق کرد و بعد عرش را بر روی آب خلق کرده است و در الذکر تمامی اشیاء را نوشت.(الاسماء و الصفات)
لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا هدف خلقت امتحان ممتحَن (امتحان شونده) است. (تاویلات اهل سنه)
تا شما را مورد امتحان قرار دهد هرچند که الله متعال از قبل میداند. (خازن)
اگر ما فرو فرستادن عذاب را از کفار تا مدت معلوم نزد ما، به تاخیر بیاندازیم قطعا کفر ورزان خواهند گفت: چه چیزی مانع نزول آیه است یعنی اگر عذابی قرار باشد نازل شود میآمد و این وعده ی عذاب سخنی مسخره است. هان آگاه باشند که وقتی وقت عذاب فرا برسد چه در دنیا و چه در آخرت دیگر کسی را یارای منع آن نیست و عذاب از آنها برداشته نشود و بر آن مسخره کنندگان آنچه که به استهزاء میگفتند چه مانعی هست که نازل نمیشود، بر آنها نازل شد.
مستندات
وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ
اگر عذاب مترتب بر بعد زنده گرداندن آنها را تاخیر کنیم. (ابوسعود)
ویا عذاب موعود در آیه ی فَإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ را تاخیر کنیم. (ابوسعود)
گفته شده است: منظور عذاب روز جنگ بدر است. (ابوسعود) از ابن عباس: منظور کشته شدن مسخره کنندگان توسط جبرئیل است. (ابوسعود)
ظاهر آیه این است که عذاب شامل همه ی کفار است. (ابوسعود) إِلَىٰ أُمَّةٍ مَّعْدُودَةٍ
به مدتی کم تاخیر کنیم چراکه هر مدتی که سرانجام آن مشخص باشد آن مدت کم است. (ابوسعود) چند سال مشخص تاخیر کنیم یعنی تا وقتی که سر رسید اجل آنها برسد. (بحر العلوم)
لَّيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ
کفار گویند که چه چیزی مانع آمدن آن شده است گویا که فرض بر این میگیرند که الله قصد فرستادن عذاب دارد ولی چیزی مانع آن میشود. (ابوسعود) و این را از روی مسخره کردن و طلب تعجیل میگویند. (ابوسعود)
هان آگاه باشند که آن عذاب موعود را حبس کننده ای نیست یعنی عذاب آخرت را از شما بردارنده ای ابدا نخواهد بود و در مورد عذاب دنیوی که بر شما میآید نیز دفع کننده ای نیست. (ابوسعود) وقتی عذاب آنها در دنیا و یا آخرت فرا برسد دیگر کسی نمیتواند مانع آن شود. (بحر العلوم)
وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ آن عذابی که از روی استهزاء در آن تعجیل میکرده اند بر آنها احاطه دارد. (ابوسعود)
به لفظ گذشته بیان میدارد تا نشان دهد که آمدن عذاب بر آنها حتمی است. (ابوسعود) فرود آمد بر آنها آنچه که مسخره میکردند مبنی بر اینکه نازل نخواهد شد. (بحر العلوم)
نوع بشر اینگونه است که وقتی به وی نعمتی داده میشود، بعد از وی آن نعمت گرفته شود، شدیدا از برگشت آن ناامید میشود و رحمت الهی یادش نمیآید و با رفتن یک نعمت در مورد نعمتهای دیگر کفر میورزد و فراموش میکند و این ناامیدی ناشی از این مساله است که نعمت را از الله ندانسته و وقتی داشت به آن کفران ورزیده است. نکته : اگر نعمت را از الله میدانست و شکر آن را بجای میآورد در وقت از دست دادن آن ناامید نمیشد بلکه میگفت که الله داده و خودش گرفته است و باز خواهد داد ولی کسیکه نعمت را از الله نداند در وقت از دست دادن امید خود را نیز از دست میدهد چراکه فکر میکرد به کار و تلاش خود و زرنگی خود آن را جمع کرده است حالا که رفته خود را عاجز از بازگرداندن آن میداند در نتیجه ناامید میشود و بالتبع با یاد کرد نعمت از دست رفته بر کفر خود نیز میافزاید و از نعمتهای موجود و باقی، غفلت میکند.
مستندات
قسم که جنس انسان وقتی به وی نعمتی از قبیل صحت و امنیت و بخت داده میشود، بعد که از وی آن را میگیریم، ناامیدی شدیدی وی را فرا گیرد از اینکه آن نعمت رفته برگردانده شود و از کم صبری از گشاده دستی الله امید بر میبندند و دیگر اینکه از بی اعتمادی وی به الله تعالی است و از عدم تسلیم به قضای الهی است و بزرگ کفر است و نعمتهای داده شده ی قبلی را بالکل و شدیدا به فراموشی میسپارد و آنچه از نعمتها در وی وجود دارد را نیز به حساب نمیآورد چراکه انسان هیچگاه از نعمت خالی نبوده است.(مظهری)
این ناامیدی به سبب کفران نعمت وی بوده است. (ابوسعود)
گفته اند: منظور انسان کافر است. (اللباب)
در شان ولید ن مغیره نازل شده است و بعضی در حق عبدالله بن ابی امیه دانسته اند. (قرطبی)
وقتی که بیان داشت که عذاب کفار حتمی است هرچند مدتی تاخیر کند، در این آیه سبب کفر آنان را بیان میکند و نشان میدهد که آنان مستحق عذاب هستند. (اللباب)
قسم که اگر ما به انسان نعمت بزرگ و ظاهر دهیم بعد اینکه به وی بلا و مصیبت رسیده بود، طبیعتش این است که بگوید دیگر ناخوشی ها تمام شده است و دیگر دچار مصیبت نخواهم شد و وی در شادی حد و حدود آن را رعایت نمیکند و شروع میکند به تکبر و غرور و به خود برتر بینی مشغول میشود.
مستندات
وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ واحدی: نعماء آن نعمتی که اثر آن در فرد ظاهر است و ضراء نیز ضرری که در فرد آشکار است. (اللباب)
مثلا صحت بعد بیماری و یا دارا شدن بعد نداری و گشایش بعد سختی. (ابوسعود) در نسبت رسیدن خیر به الله متعال و نسبت رسیدن شر و ناگوارای به خود بشر از این رو است که الله تعالی راغب رساندن خیر به مردم است منتها این مردم هستند که با کارهای بد خود، مستحق رسیدن ناخوشی به خودش میشود. (ابوسعود)
َيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي
خواهد گفت: ناگواریهایی که مرا ناخوش میکرد، رفت و دیگر همانند آن مرا نخواهد رسید. (ابوسعود)
این طرز تفکر شان اشرار است. (ابوسعود)
برداشته شدن بلا را به الله متعال نسبت نمیدهد و شکر گزاری نمیکند بلکه از عادت روزگار میداند. (مظهری)
إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ
در شادی از حد گذرنده است و مغرور و فریب خورده ی نعمت است. (ابوسعود)
بر مردم فخر کننده و نازکننده و متکبر بر مردم است. (ابوسعود) بخاطر نعمتی که به وی داده شده است و از ادای حق نعمت به این امور مشغول است. (ابوسعود)
فخر یعنی دست درازی کردن و تعدی کردن به دیگران با شمردن آنچه از خوشی در وی است. (اللباب) خود را مستحق آن نعمت میداند و خود را از دیگران بالاتر میانگارد و این شادی بی حد و غرور وی را از شکرگزاری باز میدارد. (مظهری)
مگر مومنان که در بلا صبر پیشه میکنند و به عمل نیک مشغول هستند و کارشان این است که اگر بلایی و مصیبتی رسید شکیبایی کرده و آن را از الله متعال میدانند و امیدوار میمانند و اگر نعمتی داده شود با آن کارهای نیک انجام میدهند و از آن به نفع آخرت خود استفاده میکنند و اینچنین افراد را ، الله متعال برای آنان آمرزش بزرگ آماده کرده است و برای آنان است پاداشی بزرگ. نکته: بزرگ منظور بزرگ نزد الله است نه نزد بشر پس از حد و حصر خارج خواهد بود.
مگر کسانیکه بر آنچه از مصیبت به آنها رسیده است و آنچه ممکن است برسد، شکیبا بوده اند و این شکیبایی آنها بخاطر ایمان آنها به الله متعال و بخاطر گردن نهادن به قضای الهی بوده است. (ابوسعود) عمل نیک انجام میدهند بخاطر بجای آوردن شکر نعمتهای گذشته و آینده. (ابوسعود)
یعنی مومنان. (قرطبی) أُولَٰئِكَ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ
آن افرادی که به این صفات پسندیده موصوف شده اند، برای آنها آمرزشی عظیم است. (ابوسعود) پاداشی بزرگ برای اعمال نیک آنها است. (ابوسعود) این سه آیه تفصیل بعد اجمال در آیه ی لیبلوکم ایکم احسن عملا است یعنی هر یک از چشاندن نعمت و یا برداشتن نعمت همچنانکه موارد امتحان هستند، از آن سربلند بیرون نخواهد شد و به عمل درست هدایت نخواهد شد مگر کسانیکه از صابرین و صالحین باشند. (ابوسعود) و یا اینکه انکار زنده شدن بعد مرگ و مسخره کردن وعده ی عذاب از جهت تکبر و غرور آنها بوده است و این طیعت انسان است که بر آن سرشته شده است. (ابوسعود)
انتظار میرود که بعضی از آنچه به توی وحی میشود را ترک کنی و انتظار تنگی سینه در برابر انکار و ادعاهای گوناگون مشرکان، بر تو میرود از اینکه آنها بگویند ای کاش بر وی مالی زیاد فرستاده میشد تا اینکه از وی تبعیت کنیم و یا اینکه فرشته ای میآمد و او تصدیق میکرد تا که بدانیم بر حق است. بدان که وظیفه ات و مسؤولیتت چیزی جز بیم دادن با تبیلغ آنچه به تو وحی میشود است نه اجرای درخواست آنان و نه به دست آوردن دل آنان و نه راضی کردن آنان و نه ایمان آنان و الله متعال خودش بر کارهای تو و آنها نظارت گر است و هر یک را به تناسب حالش با وی رفتار خواهد شد. نکته: این انتظار میرود از جهت انسان بودن حضرت رسول الله ص است و دیگر اینکه وقتی کسی بخواهد امری به مردمی برساند که همه منکرش هستند و در ذهن ندارند کاری بس سخت است پس از این منظر امکان دارد که حضرت رسول الله ص در ذهن بگذراند که آرامتر و تدریجی حرکت کند ولی الله تعالی با بیان آن در آیه اظهار میکند به مشرکان اعلان میدارد که این کار شدنی نیست و انتظار بیجایی است و روش و سلوک رسالت وی همین است که برای شما مردم میخواند و بیان میکند پس انتظار دیگری نداشته باشید.
مستندات
فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَىٰ إِلَيْكَ
با ترک تبیلغ آنچه به توی وحی میشود و آن اموری است که با دین مشرکین مخالفت دارد از ترس اینکه آنها با تو مخالفت کنند و مسخره کنند. (انوار القرآن ملاعلی قاری) در اینجا توقع وقوع آن از رسول الله ص میرود، با اینکه باعثه ی آن وجود دارد ولی وقوع آن لازم نمیآید چراکه در کنار آن منصرف کننده وجود دارد یعنی عصمت رسول الله ص از آن مانع میشود. (انوار القرآن) در اینجا مشرکان از رسول الله ص خواستند که کتابی بیاورد که در آن طعن به بتان آنها نباشد و الله تعالی بیان داشت که بخاطر بد دانستن آنان، رسول الله ص تبلیغ را ترک نخواهد کرد و آنچه به وی وحی میشود را بخاطر رعایت مشرکان، تغییر نخواهد داد. (انوار القرآن) از شواهد آشکار که دلالت دارند بر اینکه تو رسول الله هستی و آنچه میآوری از نزد الله است، وبرای هرکسی که دنبال حقیقت است، معلوم است. (ابوسعود)
وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ
گاهی اوقات بر تو تنگی سینه خاطر خوفی که داری در وقت تبلیغ بر تو عارض میشود. (انوار القرآن) به قرآن اعنایی نمیکردند و آن را خوار میشمردند و این باعث تنگی سینه ی وی میشد. (نسفی) ضائق تنگ سینه شدن و ضیق همیشه همینطور بودن و در اینجا نشان میدهد که تنگی سینه ی حضرت گذرا بوده است. (نسفی)
أَن يَقُولُوا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْهِ كَنزٌ
گنجی که به وی در جمع کردن تابع نفع دهد همچنانکه برای پادشاه است. (انوار القرآن) این گفته ی آنان با نادیده گرفتن برهان آشکار صورت میگیرد آن براهینی که با کمی تامل درستی آن معلوم میگردد. (ابوسعود) مال و خزینه ای بزرگ که بر صحت مدعای وی دلالت کند. (ابوسعود) از ابن عباس: رؤسای مکه گفتند:اگر واقعا فرستاده ی الله هستی، کوههای مکه را به طلا تبدیل کن. و بعضی دیگر گفتند: فرشتگان را برای تصدیق گفته ات بیاور. رسول الله ص فرمود: من بر آنچه گفتید قادر نیستم و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ یا اینکه فرشته ای همراه وی باشد تا وی را در کم و زیاد، تصدیق کند. (انوار القرآن)
هدف از مطرح کردن این امور از طرف مشرکان تعنت و گردنکشی بوده است و برای طلب هدایت نبوده است والا یک معجزه و نشانه برای هدایت آنان کافی میبود. (نسفی) این را گفته اند که عبدالله بن امیه مخزومی مطرح کرده است. (ابوسعود)
إِنَّمَا أَنتَ نَذِيرٌ
بر تو چیزی جز بیم دادن آنان با آنچه بر تو وحی میشود، نیست فرقی ندارد که با این کار تو آنان ایمان بیاورند و یا کفر ورزند و یا چیز دیگری بخواهند پس چرا تنگ سینه میشوی؟. (انوار القرآن)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ
پس بر الله توکل کن که وی عالم به حال تو و حال آنان است و با تو و آنها به تناسب حالتان رفتار خواهد کرد. (انوار القرآن) این تنگی سینه برای قبل تیسیر امر برای حضرت رسول الله ص بوده است یعنی در اول شروع وحی و بعدا سینه فراخ شده است. (ملخص انوار القرآن ملا علی القاری)
الله اعمال آنان را در حفظ دارد و به تناسب آن جزا خواهد داد. (نسفی)
بلکه آیا آنان ادعا میکنند و میگویند که این قرآن چیزی است که محمد از پیش خود ساخته است پس اگر چنین ادعا دارند به آنان بگو شما که عرب هستید دانشمند به لغت و شعر و فصاحت هستید پس از پیش خود ساخته و بیاورید ده سوره مثل همین را و هرکس و هرچیزی که گمان میکنید که آنان میتوانند به شما در این امر کمک کنند را بخوانید و از آنها بخواهید. اگر در آنچه ادعا میکنید راستگو هستید پس مثل آن را آوردن برای شما نباید سخت باشد و با اینکار میتوانید با دین الله مقابله کنید.
مستندات
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ
بلکه آیا اینها میگویند که این کتاب افترا و ادعای دروغین است؟ (ابوسعود)
قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِّثْلِهِ
پس بیاورید همانند آنچه را که محمد آورده است، در بلاغت و پرمعنایی حسن نظم .(ابوسعود) چراکه اگر آن محمد از پیش خودش گفته و ساخته باشد پس شما از وی به این امر تواناتر هستید چراکه در فصاحت زبانزد هستید و عرب هستید. (ابوسعود)
مُفْتَرَيَاتٍ
ساخته شده از پیش خودتان. (مظهری)
وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ
فرابخوانید هر آنچه را که میتوانید از الهه های دروغین خودتان که میپندارید که آنان یار و یاور شما هستند در هر آنچه که انجام میدهید و همچنین کاهنان و صاحب نظران خود را که در امور و بلایا به نظر آنان پناه میبرید. (ابوسعود)
غیر از الله متعال را بخوانید. (ابوسعود) إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
اگر راستگو هستید در این ادعای خود که من این را از خود میگویم پس مثل آن را آوردن جزو ممکنات است. (ابوسعود)
اگر آن کسانی را که قرآن به مبارزه و هماوردی فراخواند از آوردن مثل آن عاجز شدند و خدایان دروغین و کاهنان فریبکار شما از کمک و یاری شما عاجز شدند پس بدانید که این قرآن از علم الله نازل شده است و بدانید که الهی غیر وی نیست. آیا وقت آن نشده است که مسلمان شوید و ای مسلمانان معلوم شد که حق است پس بر ایمان خود ثابت قدم بمانید. نکته: وقتی آن الهه های دروغین کاری از دستشان بر نیامد معلوم شد که الهی غیر الله متعال نیست چراکه اگر میبود در وقت مقابله طلبی باید خود را نشان میدادند.
مستندات
فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ
اگر آن کاهنان و خدایان دروغین و کسانیکه از آنها کمک خواستید، اجابت نکردند. (خازن) اگر کفار در طلب مبارزه حاضر نشدند پس بدانید که.... (خازن) ای مومنان اگر دیدید که این کفار از آوردن مثل قرآن عاجز شدند بدانید که... (خازن)
فَاعْلَمُوا أَنَّمَا أُنزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ
پس ای مومنان شما بر ایمان خود ثابت بمانید. (خازن) پس ای کفار بدانید که این قرآن دروغ و خود ساخته نبوده بلکه از نزد الله متعال است. (خازن) پس یقین بدانید که از نزد الله متعال است و به وی ایمان بیاورید. (طبری)
از علم الله نازل شده است. (بحر العلوم) وَأَن لَّا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
و اینکه آنیکه این قرآن را نازل کرده است همان الله است که غیر وی الهی نیست و از آن چیزهاییکه عبادتشان میکنید، نیست. (خازن) این قرآن نازل شده است درحالیکه غیر از الله آن را کسی نمیداند چراکه این قرآن مشتمل بر خبر از غیب است و نظم آن از طاقت و توانایی بشر خارج است. (نسفی) دیگر اینکه یقین بدانید که الهی غیر از الله متعال نیست و به وی ایمان بیاورید. (طبری) وی تعالی نازل کننده ی آن است نه کس یا چیز دیگر. (بحر العلوم)
فَهَلْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ
به معنی امر است یعنی مسلمان شوید و گردن نهید و عادت را خالص برای وی تعالی قرار دهید.(خازن) اگر مخاطب مومنان باشند پس ترغیب است، یعنی بر اسلام خود مداومت ورزید. (خازن)
آیا شما بعد اینکه حجت قطعی اقامه شد، شما با اطاعت از الله متعال اعتراف میکنید و عبادت را فقط برای الله انجام میدهید؟ (طبری)
کسیکه هدف وی از انجام کارهای خوب کسب دنیا باشد خواه کسب مال دنیوی و یا اسم و رسم پیدا کردن بین مردم، پس پاداش عمل وی را دنیا خواهیم داد و از پاداش آنان چیزی کم کرده نشود.
مستندات
مَن كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا کسیکه هدف از عمل وی دنیا باشد و برای وجه الله انجام ندهد،. (بحر العلوم) منظور از اراده، اراده ی همراه عمل است و فقط اراده ی قلبی نیست. (ابوسعود) جمله را با فعل کان آوردن این را نشان میدهد که هدف آنها فقط دنیا است بر این امر استمرار دارند. (ابوسعود)
از انجام اعمال صالح و احسان به دیگران هدفشان دنیا باشد. (بیضاوی)
نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا
پاداش عمل وی را در دنیا خواهیم داد.(بحر العلوم) منظور این نیست که هرآنچه خواسته اند را به آنها داده شود بلکه منظور پادش عمل آنان است. (ابوسعود)
وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ
و از پاداش عمل وی در دنیا کم نخواهیم کرد. (بحر العلوم)
و آن افراد را در آخرت چیزی جز آتش نیست و برای اعمال نیک آنان که در دنیا برای دنیا انجام داده بودند، ثواب آن هدر رفته است و در آخرت چیزی باقی نمانده و اعمال دیگر دنیوی که برای کسب مال دنیا بوده است نیز از بیخ باطل است چراکه هدف فقط کسب مال دنیا بوده است.
مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ ابن عباس: این آیه در مورد اهل قبله نازل شده است. (بحر العلوم) حسن: در مورد منافقین و کافرین نازل شده است. (بحر العلوم)
آن اراده کنندگان دنیا و زینت آن که پاداش عمل خود را در دنیا کامل گرفته اند. (ابوسعود) چراکه همت آنان دنیا بوده است و اعمال انان فقط برای تحصیل مال دنیا بوده است و آن را نیز گرفتند و هدف دیگری نداشتند، در نتیجه در آخرت برای آنان چیزی جز آتش نمانده است. (ابوسعود)
وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا
ثواب اعمال آنان حبط و هدر میشود چراکه برای وجه الله نبوده است. (بحر العلوم) و در آخرت باطل بودن و هدر بودن عملشان آشکار میگردد. (ابوسعود) ویا آنچه از اعمال نیک که در دنیا انجام داده بودند هدر شده است چراکه شرط به حساب آمدن آن در آخرت، اخلاص عمل است. (ابوسعود)
وَبَاطِلٌ مَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ
اعمال آنها که برای کسب مال دنیوی انجام شده است فی نفسه باطل است چراکه جهت صالحی برای ان نبوده است. (ابوسعود) رسول الله ص : امت من در روز قیامت به سه گروه تقسیم میشوند گروهی که برای الله عبادت انجام داده اند و گروهی از روی ریا و گروهی دیگر برای رسیدن به مال دنیوی، الله متعال به کسانیکه برای کسب دنیا عبادت میکردند و عبادت انجام میدادند میفرماید: هدف تو از عبادت چه بوده است؟ جواب میدهند: برای کسب مال دنیوی. الله متعال میگوید در اینصورت عملت برایت نفعی ندارد و تو بر نمیگردد و دستور میدهد که وی را به آتش انداخته شود و به کسی که از روی ریا انجام میداده است میگوید: هدفت از عبادت چه بوده است؟ جواب میدهند: از روی ریا بوده است. الله متعال دستور میدهد وی را نیز به آتش بیاندازند. الله متعال از کسیکه برای کسب رضایت الله عبادت کرده بود میگوید: هدفت از عبادت چه بوده است؟ جواب میدهند: یا رب تو از من بهتر میدانی که برای چه بوده است و عبادتم برای تو بوده است. الله متعال میفرماید: بنده ام راست میگوید وی را به بهشت ببرید. (بحر العلوم)
آیا کسیکه دارای حجت از طرف است و در پی آن گواه نیز میآید، و از قبل وی نیز کتاب موسی بوده است و مقتدای در دین بود و رحمت برای تابعانش، با کسانیکه هدفشان دنیا بوده است، برابر خواهند بود؟ آن افراد دارای برهان و گواه، کسانی هستند که به قرآن ایمان دارند و کسی از فرقه های مختلف مثل اهل مکه به آن کفر ورزد، وعده گاه آنان چیزی جز آتش نیست. پس تو در آن در شک مباش که قطعا از نزد الله و حقی از طرف الله است لیکن اکثر مردم بخاطر اختلال در تفکر و کم فکری و بعضی دیگر بخاطر عناد و گردنکشی از ایمان به آن امتناع میکنند. نکته: بینه موید رسول الله ص قرآن است که خود معجزه ی آشکار است و دیگری اینکه بر حقانیت این را مومنان از اهل کتاب نیز شهادت میدهند و تورات نیز گواه بر آن است و قرآن و تورات منزل از طرف الله بدون تحریف برای مردم، هدایت و رحمت هستند. و کسانیکه ایمان نمیآورند، سرانجام آنان چیزی جز آتش نیست و این عدم ایمان از دو جهت است یکی بخاطر اینکه نمیتواند درست تفکر داشته باشد و دیگری که تفکر درست دارد بخاطر گردنکشی و غرور خود از ایمان به آن امتناع میکند پس دلیلی برای شک باقی نمیماند چراکه قرآن دین اسلام برهان و دلیل عقلی و معجزه دارد و منکر نیز بخاطر عناد است یا کم فکری است.
مستندات
أَفَمَن كَانَ عَلَىٰ بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ
آیا کسیکه هدفش دنیا است با کسی که از پروردگار خود حجت دارد، برابر است؟ یعنی نه در مقام منزلت برابر هستند و نه میتوانند نزدیک مقام آنها بشوند.(نسفی) کسیکه از طرف الله برهان دارد که وی را به حق ودر آنچه باید بیاورد و آنچه باید ترک کند، راهنمایی میکند. (بیضاوی) بعضی گفته اند: منظور حضرت رسول الله ص است و بعضی نیز گفته اند که منظور مومنان اهل کتاب هستند. (بیضاوی)
منظور افرادی مثل عبدالله ابن سلام هستند که از یهود، ایمان آورده بودند. (نسفی) دارای حجتی از طرف الله هستند و بیان این مطلب که اسلام حق است و دلیل آن عقل است. (نسفی) و در این حکم تمام مومنان مخلص داخل هستند. (بیضاوی) وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ
در پی این برهان شاهدی نیز میآید که بر صحت آن گواهی میدهد و آن همین قرآن است. (نسفی) در پی آن برهان، دلیل عقل نیز همراه وی است. (بیضاوی) همراه وی شاهدی از طرف الله متعال است بر درستی آن گواهی میدهد، و آن همان قرآن باشد. (بیضاوی) گواهی میدهد بر اینکه از نزد الله است و آن اعجاز نظم قرآن است در هر سوره از آن آمده است و یا خبر از غیب دادن است که در بعضی آیات آمده است. (ابوسعود) یتلو را از تلاوت گرفته شود پس شاهد جبرییل است ویا زبان رسول الله ص است و یا از تلو به معنی پیروی که در اینصورت فرشته ای است که از وی محافظت میکند. (بیضاوی)
وَمِن قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَىٰ قبل قرآن نیز تورات بوده است یعنی قبل قرآن ، تورات بود که آن حجت را تایید میکرد. (نسفی)
قبل وی نیز در پی وی کتاب تورات است که در صحت از آن تبعیت میکند. (بیضاوی)
إِمَامًا وَرَحْمَةً
مقتدای آنها بود که به آن اقتدا میکردند و نعمت بزرگی بود برکسانیکه بر آنها نازل شده بود.(نسفی) رحمت است برای کسانیکه این قرآن بر آنها نازل میگردد چراکه راه ارتباط به خیر دنیا و آخرت آنها است. (بیضاوی)
أُولَٰئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ این افراد با این صفت، کسانی هستند که به قرآن ایمان دارند. (نسفی) کسانیکه بر این بینه و برهان هستند، به قرآن ایمان میآورند. (بیضاوی) وَمَن يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ
اگر اهل مکه و کسانیکه همپیمان با آنها هستند و بر علیه رسول الله ص هستند، به قرآن کفر ورزند پس مصیر و مقصد آنان رفتن آنان همان آتش است. (نسفی)
فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِّنْهُ
پس در قرآن و یا در موعد، در شک مباش. (نسفی)
إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ بخاطر فهم کم و اختلال در تفکر. (بیضاوی) یا بخاطر عناد و تکبری که دارند انکار میکنند. (ابوسعود)
چه کسی از حد گذرنده تر است از کسی که به الله متعال به دروغ نسبت شریک قائل میشود و آیات را انکار میکند و به آنچه الله نگفته است باورمند میشود یعنی از این ظالمتر کسی نیست. این اشخاص با این صفات در روز قیامت بر الله متعال عرض کرده شوند و انواع گواهان بر آنها شهادت خواهند داد که این اشخاص دروغگویان بر الله متعال هستند. هان آگاه باشید که لعنت الله بر ظالمین است. نکته: وقتی لعنت الله یعنی دور کردن از رحمت بر کسی باشد قطعا هلاک و خواری بر وی خواهد بود و نجاتی نخواهد بود و آن هم در روزی که غیر الله مالک و پادشاهی نیست.
مانند کسانیکه به الله نسبت دروغ میدهند و میگویند که فرشتگان، دختران الله هستند. (ابوسعود) و دیگر ادعای مشرکان که آن بتان خدایانی هستند که نزد الله آنها را شفاعت میکنند. (ابوسعود) یعنی این اشخاص که کافر به آیات الله هستند در کنار آن به الله دروغ نیز میگویند و به دروغ به وی نسبتهای ناروا میدهند. (ابوسعود) کسانیکه آنچه را که الله نازل نکرده بگویند که الله نازل کرده است و اینکه آنچه را که نزال کرده انکار کنند. (مظهری) ویا آنچه را که حرام یا حلال نکرده را به الله نسبت دهند. (مظهری) چه کسی در کفرش سخت تر است از کسیکه... (بحر العلوم)
و اینان از هر ظالمی ظالمتر هستند. (ابوسعود) أُولَٰئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَىٰ رَبِّهِمْ
آن افرادی که در ظلم به منتهای خود رسیده اند و آن همان به دروغ به الله چیزی نسبت دادن است، خودشان به پروردگارشان عرض کرده شوند و این یعنی عرض اعمال آنها شدیدتر است و زشتتر خواهد بود. (ابوسعود) در عرض به پروردگار اشاره به این مطلب است که آنچه از غیر الله را ارباب میپنداشتند باطل است. (ابوسعود) و از اعمال آنان پرسیده خواهد شد. (مظهری)
وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ
در وقت عرض و شاهدان، فرشتگان هستند و یا انبیا و یا اعضای بدن این افراد. (ابوسعود)
مقاتل و قتاده: شاهدان، تمامی حضار در موقف روز قیامت هستند. (ابوسعود)
ابن مبارک از سعید بن مسیب: روزی نیست مگر اینکه در آن روز، امتش بر وی صبحگاه و شامگاه عرض کرده میشوند و رسول الله ص آنان را میشناسند و اعمالشان را نیز میداند برای همین در قیامت بر آنان گواهی میدهد. (مظهری)
زمان و مکان نیز شاهد هستند. (مظهری)
انبیا خواهند گفت که رسالت را بر آنان رسانده ایم. (بحر العلوم)
هَٰؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَىٰ رَبِّهِمْ
اینان دروغگویان بر الله متعال هستند. (ابوسعود)
أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ این ممکن است که فرموده ی الله به آنان باشد. (ابوسعود)
و در این کلام ترساندن بزرگی است که بخاطر این عملشان بر آنان فرود خواهد آمد. (ابوسعود)
این افراد کسانی هستند که سعی دارند مردم را از دین الله که اسلام باشد منصرف کنند و به مردم القا میکنند که چیز درستی نیست درحالیکه درستی آن آشکار است و این در حالی است که این افراد منکر آخرت نیز هستند در نتیجه برنامه ای برای آخرت مردم ندارند. نکته: وقتی کسی مساله و یا چیزی را نادرست معرفی میکند، پس باید برنامه ی جایگزین درست که قابل قبول باشد، داشته باشد و این درحالی است که منکران دین خصوصا دین اسلام هیچ برنامه ای ندارند و تنها ادعای آنان انکار آخرت است درحالیکه آنچه از دین از گذشته مطرح میشده است در زمانهای قبل علوم تجربی بخاطر جهل خود انکار میکرد و در این زمان با این علم اندک علم تجربی، جزو ممکنان شده است از به پایان رسیدن عالم هستند و فانی بودن خورشید وآسمانها و زنده شدن مردگان و امور دیگر پس انکار مطلق کاری از پیش نمیبرد در حالیکه هر روز بر قسمتی از دین صحه گذاشته میشود.
مستندات
الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ از دین الله منع میکنند. (بیضاوی) مردم را از دین الله منصرف میکنند. (نسفی)
هرآنچه در قدرتشان دارند برای منحرف کردن مردم بکار میگیرند. (ابوسعود)
از اسلام منصرف میکنند. (بحر العلوم) وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا دین الله را منحرف از حق و درستی، توصیف میکنند. (بیضاوی) درحالیکه درست است. (نسفی)
ویا کوشش میکنند تا اهل حق را از دین الله منحرف کرده، مرتد گردانند. (بیضاوی)
وَهُم بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ در حالیکه آنان کافر به آخرت هستند. (بیضاوی)
و این در حالی است که این افراد که دین را منحرف میپندارند منکر آخرت نیز هستند نه اینکه به آخرت ایمان داشته و راهی به گمان خودشان برای آخرت داشته باشند. (ابوسعود) این افراد را مختص کفر دانسته است گویا که کفر دیگران در نزد کفر این اشخاص چیزی نیست. (ابوسعود)
آن افراد که بر الله به دروغ نسبتهای ناروا میدهند و آیات الله را انکار میکنند، در زمین قادر به فرار از عذاب الله نیست و اگر تاخیری در عذاب است از خود الله است و برای آنان غیر از الله متولی امری برای آنان نیست و منع کننده ای نیست، و عذاب آنان بخاطر صد از دین الله دو چندان خواهد شد و آنان از فرط دشمنی و هیچ انگاری از شنیدن حق ناشنوا و از دیدن خیر نابینا هستند.
مستندات
أُولَٰئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ یعنی کسانیکه به این صفت هستند نمیتوانند از الله فرار کند و هر وقت خواست عذابشان میدهد. (خازن)
نمیتوانند پیشی بگیرند. (خازن)
در آخرت نیز نمیتوانند از عذاب الله را از خود دفع کنند. (تاویلات اهل السنه)
با اینکه زمین پهناور است به هرکجا که بگریزند. (ابوسعود)
وَمَا كَانَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ یعنی برای آن کفار یاورانی نیستند تا آنها را از الله مانع شوند زمانی که الله قصد عذاب آنان کند.(خازن) يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ
یعنی در آخرت عذابشان بخاطر صدی که از دین الله داشته اند و بخاطر انکار بعث بعد موت، چند برابر کرده میشود. (خازن)
مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ قتاده: از شیندن حق ناشنوا هستند در نتیجه خیر را نمیشنوند تا از آن استفاده کنند و خیر را نمیبینند تا آن را داشته باشند. (خازن) ابن عباس: الله متعال بین اهل شرک و مومنان در دنیا و آخرت حایل قرار میدهد. در دنیا اهل شرک نمیتوانند بشنوند یعنی از الله اطاعت نمیکنند و در آخرت نیز ترس بر آنها غالب است. (خازن)
از فرط ناشنیده انگاری و بغض و دشمنی آنان با حق بر شنیدن و دیدن قادر نیستند. (ابوسعود)
آن افراد که صد سبیل الله کردند و انکار آخرت، آنان کسانی هستند که خود را باخته اند و آنچه که به دروغ ساخته بودند گم شده و سودی نمیدهد.
مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ با خریدن عبادت خدایان بجای عبادت الله. (بیضاوی) سهم خود را باخته اند. (بحر العلوم) و ضرر اعمال بدشان به خودشان است. (بحرالعلوم)
چرا بجای عبادت الله، عبادت سنگ را گرفتد و بجای بهشت، آتش را گرفتند. (مظهری)
وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ از خدایان و شفاعت آنان. (بیضاوی)
در این عوض کردن و تبدیل کردن، زیان دیدند و آنچه به دست آورده بودند را از دست دادند. در نتیجه برای آنان چیزی جز حسرت و پشیمانی باقی نماند.(بیضاوی) باطل گشت هرآنچه که غیر الله را عبادت میکرده اند و دیگر نفعی برای آنان ندارد. (بحر العلوم)
بی شک و ضرورتا آنان در آخرت زیانکشترین هستند. نکته: این آیه در ادامه ی افمن کان علی بینه میباشد یعنی در صدد بیان غیر قابل مقایسه بودن این افراد با مومنان مخلص است و ما حصلش این است که این افراد خود باخته اند و در آخرت نیز بیشترین زیان را اینان میبینند و با کفار دیگر که فقط کفر ورزیده اند برابر نیستند و پستتر هستند حال این افراد چگونه ادعا میکنند که با مومنان مخلص برابر هستند؟ برتر دانستن که بماند.
مستندات
لَا جَرَمَ
1 لا؛ نفی کلام سابق است یعنی چیزی که آنان به دروغ میگویند نیست و جرم؛به معنی کسب است و فاعل آن مضمر که تقدیرش چنین میشود: حکم آنان کسب خسران است و خسران حکم آنان است. (مظهری)
2 جرم را به معنی واجب شد و حق است نیز آمده است و معنی آن میشود: زیان کشترین بودن آنان در آخرت ثابت است. (مظهری) 3 لاجرم به معنی حقا است یعنی حقا آنان در آخرت زیانکشترین هستند. (مظهری)
4 لاجرم به معنی لامحاله است یعنی چاره ای نیست و یا ناگزیر است که آنان زیانکشترین هستند. (مظهری)
أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ زیانکشترین بودن آنان در آخرت برای این است که بقیه فقط کفر ورزیده اند و این افراد به همراه کفر، صد از دین الله نیز داشته اند. (مظهری)
این افراد با کفار نیز برابری ندارند چه رسد به اینکه با افرادی که دارای برهان و شاهد هستند و به قرآن ایمان آورده اند برابری کنند. (ابوسعود ملخص)
قطعا کسانیکه ایمان اسلامی داشته اند و عمل صالح که شرع تعیین کرده است را انجام داده اند و در برابر الله اخلاص و فروتنی کرده داشته اند، آنان صاحبان جنت هستند و برای همیشه در آن خواهند بود.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا
به تمامی آنچه واجب است که ایمان آورده شود، ایمان آورده باشند. (ابوسعود)
تصدیق وحدانیت الله کردند. (بحر العلوم) وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَىٰ رَبِّهِمْ طاعات بین الله و خودشان را انجام داده باشند. (بحر العلوم) به الله اعتماد و یقین داشته باشند و به عبادت الله با خضوع و خشوع مشغول شده باشند. (ابوسعود) مقاتل: اخبتوا یعنی اخلصوا، اخلاص داشته اند. (بحر العلوم) و یا از عذاب الله ترسیده باشند. (بحر العلوم) خبت به زمین مطمئن یعنی با اطمینان اطلاق میشود. (ابوسعود) أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ آن موصوفان به صفات زیبا، در بهشت دایمی خواهند بود. (ابوسعود) برای همیشه خواهند بود و از آن خارج کرده نشوند. (بحر العلوم)
مثال دو فرقه یعنی کافر و مومن مانند نابینا به بینا و ناشنوا به شنوا است، آیا این دو با هم همانند هستند؟ حالا که ثابت شد که برابر نیستند، چرا پند نمیگیرید و از کفر و از کور و کر بودن از شنیدن حق و ایمان آوردن، دست نمیکشید و به ایمان و حق بینا و شنوا نمیگردید؟
مستندات
مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَىٰ وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ مثالی برای کافر و مومن یعنی مثال کافر و مومن به مثال کسی است که حق را نمیبیند و کسی که حق را میبیند است. (بحر العلوم) اعمی یعنی کور از ایمان است. (بحر العلوم) اصم یعنی کر از ایمان است و نمیشنود. (بحر العلوم) بصیر و سمیع، مومن است. (بحر العلوم) هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا
گفته شده است: آیا کسیکه میشنود و میبیند با کسی که نمیبیند و نمیشنود، برابر هستند؟ (بحر العلوم)
أَفَلَا تَذَكَّرُونَ
رسول الله ص به کفار مکه فرمودند: آیا کور با بینا و کر با شنوا برابر است؟ جواب دادند: خیر. پس رسول الله ص فرمودند: آیا تفکر نمیکنید که برابر نیستند؟ (بحر العلوم)
آیا بیاد نمیآورید، تا از این مثال، سود ببرید؟ (نسفی)
قسم که ما نوح را فرستادیم با این قول که میگفت: همانا من ترساننده و برحذر دارنده ی از عذاب هستم و بیان کننده ی موجبات عذاب و راه رهایی از آن را بیان کننده هستم.
مستندات
نوح را فرستادیم در حالیکه وی گوینده ی این سخن بود که من شما را ترساننده هستم. (ابوسعود) اگر با آنچه گفتیم پند نمیگیرند برای آنان از خبر نوح را بگو. (بحر العلوم) آنچه باعث عذاب شما میشود را بیان کننده هستم. (ابوسعود)
انذار یعنی اعلام شیی که باعث ترس است به همراه بر حذر داشتن از آن است. (ابوسعود) موجبات عذاب و ثواب را بیان میکنم. (مظهری) موجبات عذاب و راه خلاص آن را بیان میکنم. (بیضاوی)
به زبانی میگویم که شما متوجه ان میشوید. (بحر العلوم)
دیگر اینکه غیر الله را عبادت نکنید چراکه اگر به سخنان من عمل نکنید، من برای شما میترسم که عذابی دردناک در دنیا و آخرت به شما خواهد رسید.
مستندات
أَن لَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ کسی را که با امر الله مخالفت کرده و عبادت غیر الله انجام دهد را بر حذر دارنده هستم. (خازن) اینکه غیر الله را عبادت نکنید. (ابوسعود) إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ
الیم: دردآور و پرآزار. (خازن)
منظور غرق شدن است. (بحر العلوم)
آنچه باعث بر حذر داشتن من شده است، ترس از عذاب الیم بر شماست. (ابوسعود ملخص)
بزرگان و صاحبان رای که کافر به نوح بودند گفتند: تو را چیزی جز شر مثل خودمان نمیبینیم و چیزی در تو نمیبینیم که باعث شود تو را باور کنیم و از تو اطاعت کنیم و نمیبینین که از تو اطاعت کرده باشند به جز کسانیکه که در بین ما فرومایه هستند و نگاه سطحی دارند و ما در شما بر خودمان هیچگونه برتری نمیبینیم که باعث پیروی ما از تو شود، بلکه حقیقت این است که ما شما را دروغگو میدانیم. این عادت کفار در هر عصر است که مومنان را فرومایه و سطحی نگر میپندارند و خود را میپندارند که دید باز و وسیعی دارند، درحالیکه وقتی از وی در مورد برنامه ی زندگی میپرسی چیزی جز امور دنیوی چیز دیگری نیست یکی به شناخت دنیا صرف کرده و دیگری به جمع دنیا در هر صورت فکر آنان از دنیا فراتر نمیرود در حالیکه مومن به ابد و خوشبختی ابدی میاندیشد پس اگر حقیقتا تامل کنند، دید مومن است که خیلی وسیع و باز است و خیلی دورتر را میبیند.
اشراف و رؤسای قومش گفتند: تو چیزی جز بشر مثل ما نیستی و مزیتی برای تو نمیبینیم تا اطاعت از تو بر ما واجب باشد. گویا آنان انتظار داشتند که این انذار دهنده پادشاه باشد و یا اینکه فرشته باشد. (مظهری) وصف آنان به کفر از اول امر برای مسجل کردن کافر بودن آنان است و همچنین برای ذم آنان است. (ابوسعود)
تابعان تو کسانی نیستند جز افراد دون پایه که فقط به ظاهر مینگرند و تعمق نمیکنند. (مظهری) اول امر را رای میگیرند. (مظهری) از آنجا که ما در تو مزیتی نمیبینیم پس احتمال راست بودن ادعای تو نیز نیست. (ابوسعود) وجه دون دانستن آنان بخاطر سطحی نگر دانستن آنان بود ویا اینکه آنا فقیر بودند و اشراف چیزی جز دنیا را نمیدیدند پس فکر میکردند که هرکس سهم بیشتری از دنیا داشته باشد، وی با شرافت تر باشد. (مظهری)
وَمَا نَرَىٰ لَكُمْ عَلَيْنَا مِن فَضْلٍ
از مال و غیر آن چیزی در تو نمیبینیم تا تو را مستحق و اهل نبوت و اهل اطاعت کند. (مظهری)
تبعیت آنان بر نبوت تو دلالت ندارد و تبعیت آنان بر ما فضیلتی محسوب نمیشود. (ابوسعود) بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبِينَ
تو در ادعای نبوت و تابعان تو در علم به صدق تو داشتن، گمان میکنیم که دروغگو باشید. (مظهری)
نوح گفت: ای قوم من به خبر دهید از این مساله که اگر من همراه خود دلیل و برهان قاطع داشته باشم و نبوت به من داده شده باشد و این مساله بر شما مخفی مانده باشد. آیا در اینصورت ما میتوانیم بر شما قبول آن را تحمیل کنید در حالیکه شما در آن تفکر نمیکنید و انکار میورزید و به خود اجازه ی تامل در آن نمیدهید؟ نکته: برای به بحث گذاشتن و مورد تحقیق قرار دادن اولین مرحله این است که طرف خواهان دانستن و خواهان تفکر در آن باشد ولی کسیکه از بیخ منکر آن باشد در نتیجه در آن تفکر نیز نخواهد داشت و این خود را کامل پنداشتن و عدم توجه به سخن طرف مقابل باعث کور شدن از دیدن حقیقت و کر شدن از شنیدن حق خواهد بود.
نوح به قومش گفت: به من از این سوالم خبر دهید... (بحر العلوم) اگر من باشم بر بیانی از پروردگارم و بر یقین باشم بر آنچه که بدان شما را انذار میکنم. (خازن) اگر من حجتی داشته باشم که بر ادعای من گواهی دهد... (بیضاوی)
وَآتَانِي رَحْمَةً مِّنْ عِندِهِ و هدایت و معرفت و نبوت داده باشد. (خازن) الله به اعطای رسالت به من عنایت کرد. (بحر العلوم) فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ و بر شما مخفی مانده باشد و مشبته شده و خلط شده باشد. (خازن) و این نعمت بر شما مخفی ماند. (بحر العلوم) یعنی این نعمت و معجزه بر شما مشتبه شده و شما آن را ندانستید و نشناختید. (بحر العلوم) أَنُلْزِمُكُمُوهَا وَأَنتُمْ لَهَا كَارِهُونَ
آیا من میتوانم آن رحمت را بر شما الزام و اجبار کنم تا قبول کنید؟ یعنی ما از نزد خود نمیتوانیم شما را بر چیزی اجبار کنیم. (خازن) یعنی من بر این امر قادر نیستم بلکه آنچه میتوانم این است که شما را به آن دعوت کنم و قادر بر اجبار شما نیستم. (خازن) قتاده: والله اگر نبی قدرت بر اجبار داشت که قومش را به دین بیاورد حتما اینکار را انجام میداد. (خازن) آیا ما آن را به شما بنشناسانیم درحالیکه شما نبوت را ناپسند میشمارید؟ (بحر العلوم)
آیا به شما آن را تعلیم دهم درحالیکه شما آن را تکذیب و انکار میکنید و با من در این مورد مناظره نمیکنید؟ (بحر العلوم) آیا معرفت آن را به شما تحمیل کنیم؟ (بحر العلوم) آیا شما را به زور وادار به هدایت و راه یافتن با آن کنیم درحالیکه شما آن اختیار نمیکنید و اصلا در آن تامل نمیکنید؟ (بیضاوی)
و ای قوم من بدانید که من از شما مالی نمیخواهم و پاداش دعوت من را الله متعال خواهد داد نه کس دیگر و من کسانی را که ایمان آورده اند را از خود نمیرانم چراکه آنان ملاقات کننده با پروردگار خود هستند و این یعنی اینکه آنان نزد الله دارای مقام و منزلت هستند و هرکس آنان را براند مجازات خواهد شد و این در حالی است که من شما را میبینم که به عاقبت کارتان و جایگاه آنان آگاه نیستید و میبینم که به آنان سخنان زشت از قبیل اراذل گفتن، میگویید.
مستندات
وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا
ای قوم من ، من برای آنچه که در اثنای دعوتم به شما گفته ام، از شما مالی نمیخواهم که آن را بعد ایمان آوردید و از من تبیعت کردید برای من بعنوان اجرت در قبال هدایت خود بدهید. (ابوسعود)
إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ الله اجر مرا در آخرت خواهد داد. (ابوسعود) وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا ۚ
در جواب اشراف بود که گفته بودند فقرا از تو پیروی میکنند و گفته بودند که تبعیت فقرا مانع ایمان آنهاست. و این دان معنا بود که آنان خواهان طرد فقرای مومن هستند.(ابوسعود)
إِنَّهُم مُّلَاقُو رَبِّهِمْ
آن فقرای مومن، در آخرت به ملاقات پروردگارشان نائل شده اند . این بدان معناست که من آنان را از خود طرد نمیکنم چراکه آنان مقربان حضرت حق هستند. (ابوسعود) آنان در دنیا تصدیق کننده و باور کننده ی این مطلب هستند که پروردگارشان را در آخرت ملاقات خواهند کرد پس من چگونه آنان را از خود برانم. (ابوسعود) آنان الله را ملاقات خواهند کرد در نتیجه اگر کسی آنان را طرد کند مورد عذاب قرار خواهد گرفت. (نیسابوری)
وَلَٰكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ
لیکن من شما را میبینم که شما بر هرآنچه که باید دانا باشید، جهل میورزید. (ابوسعود) از جمله ی جهل آنان، جهل به ملاقات پروردگارشان است و جهل به منزلت مومنان فقرا است و جهل به این مساله که طرد آنان باعث غضب پروردگار میشود. (ابوسعود) جهل در اینجا میتواند که به معنی جنایت علیه دیگری باشد. (آلوسی) میبینم که شما در حق مومنان با گفتن اینکه آنان پست هستند، زشت گویی میکنید. (آلوسی) لیکن شما به ملاقات پروردگار خود جهل دارید و جهل دارید به این مساله که آنان از شما خیر هستند. (نیسابوری)
و چه کسی مرا از انتقام الله نجات خواهد داد اگر من آن مومنان را از خود برانم آیا پند نمیگیرید که آنان نزد الله دارای مقام هستند و هرکس آنان را براند قطعا مستوجب عذاب خواهد بود.
مستندات
وَيَا قَوْمِ مَن يَنصُرُنِي مِنَ اللَّهِ
چه کسی انتقام گرفتن الله را از من دفع خواهد کرد؟ (مظهری) چراکه آمدن عذاب بخاطر آن امری حتمی است و گریزی از آن نیست چراکه راندن موجب خشم الهی است. (ابوسعود)
إِن طَرَدتُّهُمْ
اگر آنان را برانم درحالیکه بر این صفت که گفتم هستند. (مظهری) از برای کسب رضایت شما بدون اینکه وحیی بیاید و یا اجازه ای از طرف الله نازل گردد؟ (فواتح الالهیه)
أَفَلَا تَذَكَّرُونَ
آیا پند نمیگیرید و فکر نمیکنید که راندن آنان درست نیست؟ (مظهری)
من ادعا ندارم که الله به من خزینه های خودش را داده است تا بگویید کجاست؟ و من ادعای علم غیب ندارم تا انکار کنید و من ادعای این را ندارم که فرشته هستم و من نمیگویم که آن افرادی را که شما آنان را خوار میشمارید، الله به آنان خیر دنیا و آخرت نخواهد داد و الله دانای به دلهای آنان است و اگر من بر فرض برای رضایت شما به آنان چنین حکمی دهم قطعا من از ظالمان خواهم بود چراکه حق را از مستحق گرفته ام.
مستندات
وَلَا أَقُولُ لَكُمْ عِندِي خَزَائِنُ اللَّهِ در وقت ادعای نبوت این امور را ادعا ندارم: (ابوسعود)
و من نگفتم که نزد من، رزق و اموال الله است تا شما فضل مرا انکار کنید. (بیضاوی)
تا ادعا داشته باشم که من به غنی بودن بر شما برتری دارم و شما آن را انکار کنید. (نسفی)
چراکه نبوت بالاتر از آن است که بشود آن را با اموال دنیوی بشود به دست آورد. (ابوسعود)
وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ
و من نگفتم که من غیب را میدانم تا شما بخاطر بعید دانستن آن، مرا انکار کنید. (بیضاوی) تا بدین وسیله بر قلوب کسانیکه از من تبعیت کرده اند، آگاهی یابم. (نسفی)
وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ
من نگفتم که فرشته هستم تا شما بگویید که تو چیزی جز بشر مثل ما نیستی. (بیضاوی)
بشریت مانع رسول و نبی بودن نیست بلکه از مبادی نبوت است که بشر باشد. (ابوسعود)
شما نبود این سه مورد را دلیل بر تکذیب خود گرفته اید در حالیکه من هیچ یک از اینها را ادعا ندارم و آنچه ادعا دارم تعلقی به این امور ندارد بلکه به فضائل نفسانی تعلق دارد که بر آن اساس انسانها با یکدیگر متفاوت هستند. (ابوسعود)
در حق کسانیکه شما آنها را خوار شمردید بخاطر فقرشان، نمیگویم که به آنان خیری نخواهد داد چراکه آنچه الله به نزد خود برای آنان مهیا کرده است از آنچه به شما در دنیا داده شده است، برتر و بهتر است. (بیضاوی) نمیگویم که به آنان در دنیا و اخرت خیری نخواهد داد تا بدین وسیله شما را راضی کنم. (نسفی)
اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنفُسِهِمْ
بر صدق اعتقاد آنان داناتر است و بر من قبول ظاهر اقرار آنان لازم است چراکه بر دل آنها اطلاعی ندارم.(نسفی)
إِنِّي إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ
اگر چیزی از آنچه بیان کردم را گفته باشم در آن صورت من از ظالمان هستم. (بیضاوی)
وقتی مشرکان استدلال و معجزات حضرت نوح را دیدند و فهمیدند که با سخن نمیشود حضرت نوح را از راهش برگرداند، گفتند: ای نوح با ما قصد مخاصمه داشتی و این کار را نیز انجام دادی و دیدی که در ما تاثیری ندارد و ما تو را باور نداریم پس آنچه را که از تهدید به نزول عذاب میکردی در صورت ایمان نیاوردن پس آن عذاب را بر ما بیاور اگر در ادعای خودت صادق هستی پس درنگ نکن.
گفتند ای نوح، با ما مخاصمه و دشمنی کردی و آن را طولانی کردی. (بیضاوی)
یا به انواع مخاصمه و دشمنی آمدی. (بیضاوی) قصد مخاصمه داشتی و آن را نیز به فراوانی انجام دادی. (ابوسعود) فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا
پس عذاب را که گفتی، بیاور. (بیضاوی) وقتی که حضرت نوح به انواع دلایل عقلی و آشکار بر آنان استدلال کرد و حیله های آنان در رد آن کاری نیافتاد، این سخن را گفتند. (ابوسعود)
إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ
اگر در ادعای خودت و تهدید به عذابت، راستگو هستی ان را بیاور چراکه منظاره ات در ما تاثیری ندارد. (بیضاوی) اگر دعوای نبوت و آمدن عذاب بر منکران آن... (مظهری)
حضرت نوح گفت: این درخواست شما مبنی بر فرو فرستادن عذاب دست من نیست و از قدرت من نیز خارج است و الله تعالی است که اگر خواست در دنیا و یا در آخرت عذاب میدهد و در وقت آمدن عذاب از فرار از دست عذاب عاجز هستید و الله تعالی را شما نمیتواند مانع شوید.
مستندات
قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُم بِهِ اللَّهُ إِن شَاءَ
آرودن عذاب دست من نیست بلکه الله تعالی است که اگر خواست در فرستادن عذاب تعجیل کند، عذاب را زود میفرستد و اگر خواست تاخیر کند پس آن را برای بعد مرگ تاخیر میکند. (تفسیرات اهل سنت) آوردن عذاب تحت قدرت من داخل نیست بلکه آن را الله متعال که شما به آن کافر هستید، اگر خواهد میفرستد. اینگونه بیان کردن اشاره به این مطلب دارد که این عذاب از دایره ی قدرت بشری خارج است بلکه الله تعالی آن را انجام میدهد. (ابوسعود)
وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ و شما الله را از عذاب دادنتان عاجز کننده نیستید تا بتوانید از وی تعالی فرار کنید. (تفسیرات اهل سنت)
آنچنانکه شما با من به مدافعه میپردازید در وقت آمدن عذاب شما را نه یارای فرار است و نه اینکه یارای دفع آن. (ابوسعود)
و نصیحت و خیرخواهی من برای شما سودی نمیرساند وقتی که الله اراده ی گمراهی شما را داشته باشد و شما را مورد خذلان قرار دهد و مانع گمراهی شما نشود، و اوست که مالک و خالق شماست و بی شک بازگشت شما به سوی وی تعالی است و در آن وقت است که بر طبق اعمالتان سزا خواهد داد.
مستندات
وَلَا يَنفَعُكُمْ نُصْحِي
نصح (نصیحت) یعنی سخن جامع تمامی آنچه خیر بر حول آن میپرخد خواه قول باشد و یا عمل و حقیقت آن خالص گرداندن اراده ی خیر و راهنمایی کردن به آن است. (ابوسعود) گفته شده است که نصیحت یعنی اعلام مواضع هلاک و گمراهی تا از آن دوری شود و نشان دادن مواضع خیر تا به آن عمل شود. (ابوسعود)
إِنْ أَرَدتُّ أَنْ أَنصَحَ لَكُمْ
اگر من بخواهم برای شما نصیحتی کنم نصیحت من برای شما سودی ندارد. (ابوسعود)
إِن كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَن يُغْوِيَكُمْ
اگر الله اراده ی گمراهی شما را داشته باشد و من قصد نصیحت شما را کنم، نصحیت من سودی برای شما نخواهد داشت. (ابوسعود) حضرت نوح این سخن را گفته است تا عجز خود از هدایت آنها را بیان کند و دیگر اینکه بیان کند که آنچه گفته است از برای جدال نبوده است بلکه به طریق نصیحت بوده است و اینکه از هیچ کوششی در هدایت آنان کوتاهی نخواهد کرد. (ابوسعود) در این آیه دلیل بر این است که الله اراده کننده ی شر نیز هست و بعضی اغوا را در اینجا به معنی هلاک کردن گرفته اند. (ابوسعود)
و خلاف اراده ی الله متعال محال است.(مظهری)
وقتی نزول عذاب شروع شد و الله اراده ی عذاب کرد دیگر نصیحت من برای شما نفعی ندارد. (تاویلات اهل سنت) وقتی الله اراده کرد که شما را در جهنم عذاب دهد، دیگر نصیحتهای من سودی برای شما ندارد. (تاویلات اهل سنت)
هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
اوست مالک و خالق شما و به سوی وی باز میگردید و در نتیجه سزای اعمالتان را خواهد داد. (ابوسعود)
بلکه آنان میگویند که این قضیه را از پیش خود ساخته ای و دروغی بیش نیست پس به آنان بگو که بر فرض محال، گفته ی شما درست باشد وبال و عذاب و گناه آن فقط بر من خواهد بود و وقتی آنچه به من نسبت داده اید ثابت نشد من از آنچه که میگویید پاک هستم و از گناهان شما مبرا هستم.
مستندات
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ:
مقاتل: گویندگان، اهل مکه هستند. (بحر العلوم)
کلبی: این خطاب به قوم نیز میتواند باشد و جواب دهنده نیز حضرت نوح باشد. (بحر العلوم)
یعنی آیا شما میگویید که این را محمد از خود در آورده است؟ (بحر العلوم)
قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي
بگو که اگر من این را از خود ساخته باشم پس خطای آن بر علیه من و بر گردن من است. (بحر العلوم) اگر من این را از پیش خود ساخته باشم پس عقوبت آن نیز بر من خواهد بود. (نسفی)
وَأَنَا بَرِيءٌ مِّمَّا تُجْرِمُونَ من نیز از خظاهای شما مبرا هستم. (بحر العلوم)
یعنی به نوح گفتند که تو این را از پیش خود ساخته ای و نوح جواب داد اگر من چنین کرده باشم گناهش بر من است و من از گناه شما مبرا هستم. (بحر العلوم) و آن ادعای شما ثابت نیست و من از آن مبرا هستم از آنچه شما به من نسبت میدهید پس وجهی برای روی گردانی شما از من و وجهی برای دشمنی با من نیست. (نسفی)
به حضرت نوح وحی شد که دیگر آن افراد مصر بر کفر، ایمان نخواهند آورد پس قطع امید کن مگر آن افرادی که ایمان آورده اند؛ در این زمان بود که نوح دعای هلاک کرد؛ پس بر آنچه آنان قصد دارند از هلاک تو و از عدم ایمان آنان، ناراحت نباشد و خود را بیچاره ندان.
به نوح وحی شد که اصرار کنندگان بر کفر ایمان نخواهند آورد. (ابوسعود)
اعلام این مطلب است که از ایمان آنان قطع امید کند و اعلام میکند که توقع ایمان آنان به سان محالات است. (ابوسعود)
آمده است: قوم وی بر حضرت نوح حمله میکردند و گردن وی را تا حد خفگی میفشردند تا اینکه حضرت بیهوش میشد و بعد به هوش آمدن میگفتک پروردگارا آنان را ببخش که نمیدانند و نسل به نسل این اتفاق تکرار میشد و هر نسلی بدتر از نسل قبلی بود و میگفتند این شخص با اجداد و پدران ما نیز بوده است و دیوانه ای بیش نیست و هیچ چیز از وی قبول نمیکردند تا اینکه حضرت نوح بر علیه آنان دعا کرد و به پروردگارش شکایت برد. (مظهری)
حضرت نوح تا وقتی که از آنان بر ایمانشان امید داشت دعای هلاک بر آنان نکرد و وقتی از ایمان آنان قطع امید کرد، دعای هلاک آنان را کرد. (تاویلات اهل سنت) إِلَّا مَن قَدْ آمَنَ
مگر آنان که از آنان توقع ایمان میرود. (ابوسعود)
فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ
پس بر آنان، مانند کسانیکه تیره روز هستند، ناراحت نباش و بر انچه از تکذیب و استهزا به تو روا میدارند و آزار میدهند در این مدت طولانی، غمگین نشو چراکه افعال آنان به نهایت رسیده است و وقت انتقام از آنان نزدیک شده است. (ابوسعود)
انبیاء بیشترین ناراحتی را از کفر قوم خود متحمل میشده اند. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد که قضیه اینطور باشد که آنان قصد کشتن حضرت نوح را کرده به دنبال حیله ای برای آن بودند و الله متعال به حضرت نوح اعلام میکند که از فکر آنان غمگین نشود چراکه آنان را هلاک خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت)
به حضرت نوح چنین وحی شد که در مورد افرادی که با ایمان نیاوردن و کفر ورزیدن ظلم کرده اند، مورد خطاب قرار مده و از من درخواست بخشش برای آنان نکن چراکه آنان قطعا غرق شونده هستند.
مستندات
وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا تحت نظارت و اشراف ما کشتی را بساز. (خازن) با علم ما بساز. (خازن) به حفظ ما بساز. (خازن) به امر و وحی ما بساز. (خازن)
گفته میشود: عین الله علیک یعنی حفظ الله بر تو باد، در نتیجه از اعین در آیه خود چشم فهم کرده نمیشود. (تاویلات اهل سنت)
با اعلام و آموزش ما بساز. (تاویلات اهل سنت) وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُم مُّغْرَقُونَ
در مورد مهلت دادن به کفار مرا خطاب قرار مده چراکه من (الله) بر غرق شدن آنان حکم کرده ام. (خازن) گفته شده است: در مورد پسرت کنعان و همسرت با من صحبت نکن چراکه آنان همراه قومت هلاک شونده هستند. (خازن) آمده است که جبرییل پیش حضرت آمده است و گفته است که پروردگارت از تو میخواهد که کشتی بسازی و حضرت نوح میگوید که من نجار نیستم و جبرییل میگوید که بساز چراکه تو در جلوی دید ما هستی و حضرت نوح کشتی را به مانند سینه ی یک پرنده میسازد و در هیچ قسمت آن خطایی نمیکند. (خازن)
در مورد افرادی که الله حکم کرده است که آنان کفار بمیرند، از من هدایت آنان را نخواه. (تاویلات اهل سنت)
و نوح کشتی را میساخت و هرگاه که اشراف قومش بر وی گذر میکردند حضرت نوح و عمل وی را تمسخر میکردند و نوح به آنان گفت: اگر شما ما و کارمان را تمسخر میکنید، ما نیز همینکار را خواهیم کرد وقتی که عذاب الهی بر شما فرود آمد و همچنین در اخرت نیز چنین خواهد بود و شما سزای تمسخرتان را خواهید گرفت.
مستندات
وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ و نوح کشتی مورد درخواست را میساخت. (ابوسعود) وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِّن قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ
آنان به دو وجه ممکن است که مسخره میکردند یکی بخاطر اینکه آنان ساخت کشتی را نمیدانستند و برای آنان عجیب بود که کشتی میسازد و وجه دیگر اینکه حضرت نوح آن را در خشکی که آبی آن نزدیکی ها نبود، میساخت. (ابوسعود) میخندیدند و میگفتند این نوح حالا نجار شدی بعد اینکه نبی بودی. (ابوسعود) گفته شده است: حضرت نوح آنان را از غرق شدن خبر میداد و مدت طولانی شد و آنان دیدند که نه چشمه ای هست و نه نشانه ای پس دست به مسخره کردن زدند. (ابوسعود)
حضرت نوح گفت: اگر شما ما را به نادانی متهم میکنید در آنچه که هستیم پس ما نیز شما را نادان میدانیم. (ابوسعود) یعنی آنچنان که شما الان ما را مسخره میکنید ما نیز اینکار را خواهیم کرد وقتی شما را غرق در دنیا فرا گرفت و در آخرت آتش فرا گرفت. (ابوسعود) یعنی با شما به مانند مسخره کنندگان رفتار خواهیم کرد. (ابوسعود) اگر شما امروز ما را تمسخر میکنید وقت هلاک شما ما اینکار را با شما خواهیم کرد. (بحر العلوم) یعنی جزای تمسخرتان را خواهید گرفت. (بحر العلوم)
تا اینکه فرمان ما به عذاب و غرق قوم نوح فرارسید و آب از تنور شروع به جوشیدن کرد به نوح گفتیم از حیواناتی که از آن استفاده میکنی و برای زمین لازم است، بر کشتی سوار کن و خانواده ات را نیز سوار کن مگر آن عده از خانواده ات که کفر بر آنها نوشته شده است که هلاک خواهند شد و هرکس را که ایمان آورده است نیز سوار کن و افراد کمی به وی ایمان آوردند. نکته: قول الله متعال که هرکس که ایمان آورده است را نیز سوار کن ، اخرین فرصت برای کفار بود که اگر در همین لحظه نیز ایمان میآوردند سوار میشدند همچنانکه حضرت نوح از پسرش خواست تا سوار شود ولی پسرش امتناع کرد. طبق آنچه در تفاسیر امده است منظور از حیوانات همه نبوده اند بلکه بعضی گفته اند که حیواناتی که از آنها استفاده میشود است و در تفسیری دیگر نیز آمده است آنچه که لازم است سوار کرده شوند . در تفاسیر دیگر انواع محدودی را نام برده اند.
مستندات
حَتَّىٰ إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا تا اینکه فرمان ما به عذاب آمد. (مظهری) وَفَارَ التَّنُّورُ
به نوح گفته شد وقتی دیدی که آب به روی زمین آمد پس به کشتی سوار شو. (مظهری)
تنور یعنی بالای زمین. (مظهری) از حضرت علی: وقتی طلوع کرد و نور صبح آشکار شد. (مظهری) منظور تنور همان تنور معروف نان است. (مظهری)
وقتی آب جوشیدن گرفت همانند جوشیدن دیگ. (ابوسعود) به نوح گفته شد که وقتی دیدی که آب از تنور شروع به فوران کرد پس تو و همراهانت سوار کشتی شوید. (مظهری)
قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِن كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ منظور از زوجین در اینجا نر و ماده است. (مظهری) از هر نوع حیوان یک جفت بردار. (مظهری) از هر نوع که برای زمین لازم است. (ابوسعود) از هر حیوانی که از آن استفاده کرده میشود. (بیضاوی) وَأَهْلَكَ إِلَّا مَن سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ
منظور از اهل همسر وی و پسران وی و همسران آنها هستند. (مظهری) مگر آنکه در ازل بر وی هلاک نوشته شده است که همان زن وی و پسرش کنعان است. (مظهری)
وَمَنْ آمَنَ و کسانیکه غیر از خانواده ات ایمان آورده اند. (مظهری) وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ
در تعداد نفرات ایمان آورده همراه نوح اختلاف است که چند نفر بوده اند. (مظهری)
رفتن و توقف این کشتی به نام الله است و به فرمان وی تعالی است و اینکه نجات یافتگان نجات یافتند نه از روی استحقاق بلکه به لطف وی تعالی است و همانا پروردگار من آمرزنده ی گناهان است و مهربان در حق بندگانش است.
مستندات
وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا یعنی به کشتی در آیید. (بیضاوی) بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا
با بسم الله گفتن به آن وارد شوید. (بیضاوی) بسم الله بگویید در وقت جریان آن و در وقت توقف آن. (بیضاوی) روایت شده است که وقتی بسم الله میگفت کشتی حرکت میکرد و وقتی بسم الله میگفت توقف میکرد. (بیضاوی)
یعنی این کشتی به فرمان الله میرود و به فرمان وی تعالی توقف میکند. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ
اگر آمرزش و رحمت وی نبود شما نجات پیدا نمیکردید. (بیضاوی)
آمرزنده است برای کسانیکه ایمان آورده اند و با آنان مهربان است که آنان را نجات داد. (نسفی)
آمرزده ی گناهان است و بر بندگانش مهربان است. (ابوسعود) در این جمله اشاره به این مطلب است که نجات آنان نه از روی استحقاق بلکه بخاطر آمرزندگی و مهربانی الله است. (ابوسعود)
و کشتی به همراه آنان میرفت در میان موجی که بمانند کوه ها بودند و نوح پسر خود را که به کشتی سوار نشده بود صدا زد و گفت ای پسرکم همراه به کشتی سوار شو و همراه کفار نباش. نکته: هرچند قول اینکه کشتی مثل ماهی در داخل امواج بود قول مشهور نیست ولی کلمه ی فی موج کالجبال یعنی در موجی مانند کوهها، این احتمال را رد نمیکند.
مستندات
وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ و آن کشتی جریان داشت در میان امواجی که به مانند کوهها بودند و این نشان میدهد که به فرمان الله جریان دارد و اهل آن از غرق شدن هراسی نداشته اند. (تاویلات اهل سنت)
این آیه نشان میدهد که کشتی معجزه بوده است چراکه کشتی در میان امواج قادر به راهبری نیست ولی این کشتی در میان آن جریان داشت و پیش میرفت. (تاویلات اهل سنت) در مورد کشتی میان امواج دو گزینه مطرح شده است یکی اینکه کشتی مانند ماهی در داخل امواج بوده است و دیگری اینکه بر بالای امواج بوده است. (برگرفته از تفسیر ابوسعود با تصرفات)
وَنَادَىٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ از نوح به کناری بود. (تاویلات اهل سنت) از کشتی به کناری بود و در کشتی نبود. (تاویلات اهل سنت)
این گفتگوی پدر و پسر باید که قبل انقطاع بین خشکی و کشتی بوده باشد. (ابوسعود) پسر نوح خود را از پدر و برادرانش و همینطور از قومش جدا کرده بود و برای همین نوح علی الخصوص وی را به سوار شدن فراخواند. (ابوسعود)
يَا بُنَيَّ ارْكَب مَّعَنَا وَلَا تَكُن مَّعَ الْكَافِرِينَ همراه کفار نباش که غرق خواهی شد. (تاویلات اهل سنت)
همراه کفران نعمت کنندگان نباش (تاویلات اهل سنت)
همراه کفار در یک مکان نباش نه اینکه دعوت به ایمان باشد. (ابوسعود)
پسر نوح بجای اینکه توصیه و نصیحت پدر را قبول کند جواب داد: من میروم بالای کوهی میروم تا مرا از آب حفظ کند و حضرت نوح گفت: امروز کسی از هلاک محفوظ نیست مگر آنکس که الله به وی رحم کند ویا بازدارنده ای از هلاک نیست مگر کسیکه الله به وی رحم کند و موج آمد و بین نوح و پسرش فاصله انداخت و یا بین پسر وی و کوه فاصله انداخت و سرنوشت پسر این بود که غرق شود. نکته : اینکه ما انسانها گاهی پیش خود تدبیر و تعقل بکار میبریم و این خوب است ولی وقتی آن خالی از توکل و خالی از خدا شناسی و خالی از این دانش که الله همه کاره است، آن تفکر و تدبیر همان راه هلاک ما میشود. آنچه هست اینکه ما هر اندازه که عاقل و عالم باشیم بر همه چیز در هر مساله احاطه نداریم و همیشه آنچه میدانیم در مقابل آنچه نمیدانیم اندک و ناچیز است پس ادعای عقل کل کردن از عقل و علم نیست. کمی فکر ضرر ندارد.
مستندات
قَالَ سَآوِي إِلَىٰ جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ به کوه میروم و مرا از غرق شدن حفظ میکند. (بیضاوی) یعنی نه ایمان میاورم و نه همراهت سوار کشتی میشوم. (بحرالعلوم) در دو مورد اشباه کرد و آن اینکه هلاک را فکر کرد که از آب است درحالیکه از الله بود و فکر کرد نجات به کوه است در حالیکه آن نیز الله است. (تفسیر ملا علی قاری) قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَن رَّحِمَ
مکانی از غرق در امان نیست مگر آن مکان کسانی که الله به آنها رحم کند و آن همان مکان مومنان است. (بیضاوی)
وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ
موج بین نوح و پسرش حائل شد. (بیضاوی) بین پسرش و کوه حائل شد. (بیضاوی)
فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ
پس پسرش با غرق شدن جزو هلاک شدگان با آن گشت. (بیضاوی) چراکه در علم الله جزو هلاک شوندگان بود. (تفسیر ملا علی قاری) از ابن عباس: از آسمان به مدت چهل روز باران سنگین بارید و از زمین آب در همین مدت جوشیدن گرفت و آب کوهها را فرو برد. (بحر العلوم) ابن عباس: مدتی که نوح در کشتی گذراند شش ماه بوده است. (بحر العلوم)
گفته شد: ای زمین آب خود را ببلع و ای آسمان از باران فرستادن بایست و آب کم شد و وعده ی هلاک کسانی که باید هلاک شوند و نجات کسانیکه باید نجات پیدا کنند به وقوع پیوست و کشتی بر کوه جودی استقرار یافت و گفته شد: دور دور باد و هلاک باد بر کسانی که از قوم از حد گذرنده هستند.
مستندات
وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ ای زمین آب خود را جذب کن و فرو بکش. (نسفی)
در مورد جذب زمین کلمه ای بکار برده است که برای بلعیدن طعام بکار میرود یعنی بردن به مکانی پنهان و به نشان اینکه زمین به آب برای رویاندن تقویت مییابد. (نسفی)
بلعیدن را بکار برده است تا نشان دهد که این آب کشیدن زمین، جذب معمولی نبوده است. (ابوسعود)
آن آبی را که از آب طوفان بود را فرو بکش نه آبی که از قبل بوده است از چشمه ساران و نهرها. (ابوسعود)
وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي
و ای اسمان نگهدار و باز ایست. (نسفی) اقلاع را که باز ایستادن بدون درنگ را میرساند را بکار برد. (نسفی) بعضی گفته اند: هر آبی که از زمین خارج شد به زمین برگشت و هر آبی که از آسمان آمده بود به آسمان برگشت. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند: خیر بلکه آسمان از باریدن باز ایستاد و زمین از فوران دادن آب ایستاد. (تاویلات اهل سنت)
وَغِيضَ الْمَاءُ و آب کم کرده شد. (نسفی) وَقُضِيَ الْأَمْرُ وعده ی الهی برهلاک قوم نوح به سرانجام رسید. (نسفی) وعده ی الهی بر هلاک قوم نوح و نجات مومنان عملی شد. (بیضاوی) وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ
کشتی بر کوه جودی که در موصل است، قرار گرفت بعد اینکه کل جهان را گشته بود. (نسفی) گفته شده است که در آمل بوده است. (بیضاوی) و بعضی نیز گفته اند که در شام است. (بیضاوی)
وَقِيلَ بُعْدًا لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
و گفته شد: هلاک باد بر قوم نوحی که غرق شدند. (نسفی) همه ی این امور بزرگ را به جز یک قدرت بزرگ و به جز تکوین یک تکوین کننده ی مقتدر نمیتواند، دستور دهد و فاعل آنها یک است و کسی را در آن شراکتی نیست. کلام را با بیان این مطلب که آنان بخاطر ظلمشان هلاک شده اند، و این هشداری برای کسانی است که راه آنان را در پیش بگیرند. (نسفی)
و حضرت نوح به پروردگارش دعا کرد و گفت: یا رب، این پسرم که با من سوار نمیشود، از خانواده ی من است و در اینکه وعده ی تو حق است شکی نیست و در وعده ات، خلف نیست و تو بهترین حکم کنندگان و عادلترین آنها هستی، حال چرا پسرم نجات نیافت؟
مستندات
وَنَادَىٰ نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي و تو به وعده داده بودی که اهل مرا از عذاب نجات خواهی داد. (بحر العلوم) ندا کرد یعنی دعا کرد. (نسفی)
یعنی پسرم یا تربیت شده در خانواده ی من، اهل من محسوب است. (نسفی)
وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ و تو در وعده ات، صادق هستی. (بحر العلوم) خلف وعده ای در تو نیست. (بغوی) وَأَنتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ و تو عادلترین عادلان هستی. (بحر العلوم)
برای قومی حکم به هلاک میکنی و برای دیگری حکم به نجات. (بغوی) اعلم و اعدل حکام هستی چراکه هیچ حاکمی بر دیگری، فضلی ندارد مگر اینکه علم و عدالت داشته باشد. (نسفی)
الله متعال فرمود: ای نوح وی از اهل تو که وعده ی نجات آنها را داده بودم نیست و آن پسرت عمل نادرست انجام میدهد و این سوال تو به این طریق که شبهه ی شک در وفای به وعده ی من دارد، کار درستی نیست و من تو را نصیحت میکنم که جزو جاهلان به من نباشی.
مستندات
قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ بخاطر اینکه بین کافر و مسلمان ولایتی نیست. (بیضاوی) وی جزو کسانیکه وعده ی نجات داده شده بود، نیست. (ابوسعود) إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ
چراکه وی دارای عمل فاسد است. (بیضاوی)
وی عمل غیر نیک انجام میدهد.(بیضاوی)
این مطلب اشاره به این دارد که نجات یافتگان بخاطر بر صلاح بودنشان بوده است. (ابوسعود) این نشان میدهد که خویشاوندی دینی بر خویشاوندی نسبی ترجیح دارد و از نظر نسب هرچه نزدیکتر باشد در اصل اگر در دین چنین نباشد، از دور نیز دورتر است. (نسفی)
این سوال تو ای نوح، عمل درستی نیست و من به آن رضا ندارم. (الدر المنثور) فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ
در مورد چیزی که نمیدانی درست یا است یا خیر، سوال نکن. (بیضاوی) وقتی حقیقت حال آشکار شد دیگر از من طلب نکن. (ابوسعود)
إِنِّي أَعِظُكَ أَن تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ
چراکه در وعده ی نجات استثنا آورده بود و گفته بود: الا من سبق علیه القول ولی حب فرزند حضرت نوح را به خود مشغول کرده بود و از همین رو امر بر وی مشتبه شده است. (بیضاوی) نصحیتت میکنم که از جمله ی تکذیب کنندگان قدرت و قضای الهی نباشی. (بحر العلوم) از جمله ی ترک کنندگان فرمان من نباشی. (بحر العلوم)
نوح گفت: پروردگارا ! من بر تو پناه میبرم و به تو اعتصام میورزم از اینکه از این به بعد از تو درخواستی داشته باشم که خود نمیدانم آیا این درخواست بر مقتضای حکمت است و یا علمی نداشته باشم بر اینکه آیا این درخواست جایز است یا خیر، اگر تو مرا از آنچه از درخواستم و سوالم گذشت را نیامرزی و مورد رحمت خود قرار ندهی در آینده نیز ممکن است تکرار شود و در صورت تکرار من از جمله ی زیانکشان خواهم بود، چراکه به چیزی مشغول شده ام که در شان و جایگاه من نبوده است.
به تو اعتصام و پناه میبرم و با تو امتناع میکنم از اینکه..... (بحر العلوم) یعنی از این به بعد خودت مرا در حفظت نگهدار تا از تو آنچه را که به جواز آن علم ندارم، نپرسم. (بحر العلوم) از اینکه در اینده از تو چیزی بطللبم که خودم به صحت آن علم ندارم، از سر ادب و از روی قبول نصیحت این را میگویم. (کشاف)
از اینکه از تو خواسته ای داشته باشم که نمیدانم بر مقتضای حکمت است یا خیر. (ابوسعود) وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُن مِّنَ الْخَاسِرِينَ
اگر نیامرزی و مرحمت نکنی، از فریب خوردگان در معامله خواهم بود. (بحر العلوم) این مطلب اشاره به این دارد که کسی مستحق آمرزش و رحمت نشود مگر اینکه رحمت و فضل الله شامل حال وی گردد، همچنانکه رسول الله ص فرموده اند: کسی وارد بهشت نشود مگر اینکه رحمت الله شامل حال وی گردد و صحابه گفتند: حتی تو هم همینطور هستی؟ رسول الله ص: بله حتی من نیز همینطور هستم مگر اینکه الله مرا با رحمت خود مورد بخشش قرار دهد. (تاویلات اهل سنت) اگر آنچه از سوال که در آن کوتاهی کردم را نیامرزی و با قبول توبه و تفضل بر من، مرحمت نکنی، از جمله ی کسانیکه در عمل زیان دیده اند، خواهم بود. (بیضاوی) با عصمت خودت مرا از برگشت به این موارد، دور نکنی از جمله ..... (نسفی) چراکه غافل شدن از شکر نعمت بعد حصول نعمت به این آشکاری که همان نجات خود و مومنان و هلاک کفار بوده است و مشغول شدن به آنچه که به وی مربوط نیست، معامله ای زیان آور و بدون سود خواهد بود. (ابوسعود ملخصا)
و گفته شد: ای نوح فرود آی از کشتی و از کوه و در مکانی استقرار بیاب در حالیکه برایت سلامتی از آفات و بدی ها هست و انواع خیرات برای تو و برای امتهاییکه بعد تو خواهند آمد و این برای کسانی است که بر ایمان بمانند و دیگر امتهایی نیز خواهند بود که با وجود کفرشان در دنیا تا مدتی از نعمتهای دنیوی استفاده خواهند کرد و بعد آنان را عذاب دردناک در برخواهد گرفت حالا این عذاب در دنیا خواهد بود و یا در آخرت.
مستندات
قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِّنَّا
گفته شده است: از کوه جودی به مکان قرار فرود آی. (تاویلات اهل سنت)
از کشتی فرود آی. (ابوسعود) فرود آی و در مکانی متسقر شو. (تاویلات اهل سنت) سلام یعنی سلامتی از شر بدی ها و آفات. (تاویلات اهل سنت) این جواب دعای مغفرت و رحمت حضرت نوح است. (تاویلات اهل سنت) سلام از طرف الله، یاد نیک از وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت) برکت یعنی رسیدن و نیل به هر نوع خوبی بدون اینکه تبعاتی داشته باشد و نتیجه ی سلام و برکت یکی میشود. (تاویلات اهل سنت)
و ایمان و اسلام نیز به مانند برکت و سلام هستند یعنی در عبارت مختلف ولی در نتیجه یکی هستند، چراکه اسلام یعنی تسلیم و سپردن نفس است خالص برای الله طوری که برای غیر الله حقی در آن قائل نشوی و ایمان یعنی تصدیق و باور الله که پروردگار بنده است و پروردگار هر چیز دیگر نیز هست پس وقتی کسی خود را تسلیم الله کرد بالتبع به ربوبیت الله متعال اقرار کرده است و وقتی که به ربوبیت الله اعتراف کرد بالتبع همه را تسلیم الله کرده است. (تاویلات اهل سنت)
وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ میتواند که جواب دعای رب انزلنی منزلا مبارکا، باشد. (تاویلات اهل سنت)
بعض اهل تاویل گفته اند: سلام و برکات بر نوح و امت همراه وی در دنیا است که از غرق نجات یافتند و از خیرات و منافع دنیوی استفاده کرده اند. (تاویلات اهل سنت) بعض دیگر گفته اند: سلام و برکت در آخرت است. (تاویلات اهل سنت) خیرات نامی و آنچه از ارزاق که برای تو و نسل تو لازم است. (ابوسعود)
وَعَلَىٰ أُمَمٍ مِّمَّن مَّعَكَ
در وقت نجات همراه حضرت نوح امتی نبوده است بلکه چند نفر بوده اند، و منظور الله متعال امتهایی که بعد وی خواهند آمد، است. (تاویلات اهل سنت) تا روز قیامت که از اینها منشعب میگردد. (ابوسعود) این قضیه بر این مطلب دلالت دارد که دین همه ی انبیاء یکی است و امت پیامبران بعدی امت پیامبران قبلی نیز هستند هرچند که ممکن است در شرائع مختلف باشند. (تاویلات اهل سنت) منظور امت محمدی است چراکه در سوره انا انزلنا، سلام را آورده است. (نیسابوری)
وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ خبر میدهد که به امتی در این دنیا منفعت خواهد رساند و بعد برای آنان عذاب دردناک خواهد رسید. (تاویلات اهل سنت) در دنیا و یا در آخرت عذاب دردناک خواهند دید. (ابوسعود)
گفته شده است: امم ممتعه همان قومهای هود و صالح و لوط وشعیب هستند که نفع بردند و بر هریک عذاب درخورشان نازل شد. (ابوسعود)
این قصه ی نوح و قومش از جمله ی امور غیبی است که به تو وحی شده است و تو قبل اینکه قرآن به تو داده شود و یا قبل این خبر، نمیدانستی و همینطور قوم تو نیز نمیدانستند، پس بر آنچه در راه تبلیغ رسالت خواهی دید، شکیبا باش چراکه عاقبت امر برای یکتاپرستانی است که از گناه دوری میکنند.
مستندات
تِلْكَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ
آنچه از قصه ی نوح و قومش برایت گفته ایم، از اخبار غیبی است. (بحر العلوم) یعنی آنچه خبر میدهی از اخبار غیبی است که دلیل بر نبوت تو است. (بحر العلوم)
اخبار غیبی که جبرییل بر تو نازل میکند. (بحر العلوم) بعضی از آن را نمیدانستی. (مظهری) مَا كُنتَ تَعْلَمُهَا أَنتَ وَلَا قَوْمُكَ مِن قَبْلِ هَٰذَا قبل این قرآن نمیدانستی و قومت نیز نمیدانست. (بحر العلوم)
یادآوری مساله ی ندانستن قومش برای نشان دادن این امر است که حضرت رسول الله ص که از خود آنها است وقتی همه نمیدانند پس خبر دادن حضرت رسول الله ص دلیل آشکار بر نبوتش است. (ابوسعود)
فَاصْبِرْ
اگر تو را تصدیق نکردند پس بر تکذیب آنان شکیبا باش.(بحر العلوم) بعد اینکه امر تبلیغ تو آشکار شد و آنچه در این راه خواهی دید همانند نوح شکیبا باش. (مظهری)
إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ یعنی آخر امر برای موحدانی که از شرک و بدی ها دوری میکنند، است.(بحر العلوم)
با پیروزی در دنیا و نجات در آخرت. (مظهری) همچنانکه در نوح و قومش مشاهده کردی. (ابوسعود)
به سوی قوم عاد، برادرشان حضرت هود را فرستادیم، هود گفت: ای قوم من الله را به یگانگی عبادت کنید و بدانید که الهی غیر الله نیست. شما با ادعای اینکه بتان همتای الله هستند و با گفتن اینکه الله به شما امر کرده که آنان را عبادت کنید، شما با این سخن به الله متعال دروغ نسبت داده اید.
مستندات
عاد. (اسم خاص) قومی که هود (ع) به رسالت ایشان آمد و ایشان از نسل عادبن نوح بودند از باعث نافرمانی حق بطوفان باد هلاک شدند. ↑۱ ↑۲۸ و اولین قبیلهٔ عرب بائده را عاد گفته اند و آنان فرزندان عادبن عوص بن ارم بن سام بن نوح (ع) بودند و محل مأوای آنان به أحقاف (بین یمن و عمان) از بحرین تا حضر موت بوده است. (صبح الاعشی ج ۱ ص ۳۱۳)(عقدالفرید ج ۱ ص ۵۳)(مجمل التواریخ صص ۱۴۶ - ۱۴۸)(عیون الاخبار ص ۱۱۴)
وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا به قوم عاد یکی از آنها را فرستادیم. (ابوسعود) قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ
الله را یگانه بدانید. (ابوسعود)
مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ
الله را به عبادت خاص گردانید. (ابوسعود)
إِنْ أَنتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ
با گرفتن بتان بعنوان شرکای الله ، شما به الله دروغ بسته اید. (ابوسعود) با گفتن اینکه الله امر به عبادت آنها کرده است. (ابوسعود)
ای قوم من بدانید که من بر این دعوت خودم از شما اجری نمیخواهم و اجر من بر کسی نیست جز آن الله که مرا خلق کرده است، آیا به این قضیه فکر نمیکنید و عقل خود را بکار نمیگیرید؟
مستندات
يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا
هر پیامبری قوم خود را به این سخن مورد خطاب قرار میدهد تا تهمت اینکه برای گرفتن اجر انجام میدهد را از خود دفع کند و نشان بدهد که نصیحتش خالصانه است. (بیضاوی)
إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي
فعل فطرت و خلقت از اولین نعمتهایی است که الله بر ما ارزانی داشته است پس همین باعث میشود که از غیر وی تعالی امید اجر نداشته باشد.(ابوسعود)
أَفَلَا تَعْقِلُونَ
آیا عقل خود را بکار نمیگیرید تا به حق و ناحق را بشناسید؟ (بیضاوی)
و درست را از نادرست بشناسید. (بیضاوی) وقتی شما کسی را که اجرش را فقط از الله میخواهد رد میکنید درحالیکه نفی تهمت از این بالاتر نمیشود. (نسفی) آیا از این قضیه غافل هستید؟ (ابوسعود)
آیا به همه چیز جهل دارید و چیزی را متوجه نمیشوید چراکه این امری است که بر هیچ عاقلی شایسته نیست که پوشیده باشد.(ابوسعود)
ای قوم من از پروردگار خود با ایمان آوردن و توحید وی طلب آمرزش کنید و به سوی وی برگردید از شرک و گناهان، اگر چنین کنید، الله از آسمان برای شما باران پی در پی خواهد فرستاد که باعث ازدیاد اموال و نسل شما خواهد شد و قدرت بدنی که دارید با قدرت مال و فرزند، فزونی خواهد یافت و از گفته ی من و دعوت من رویگردا نشوید و بر جرم و شرک خود نمانید.
مستندات
وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ استغفار و توبه به یک معناست. (تاویلات اهل سنت)
استغفار در اینجا به معنی ایمان خواهد بود یعنی اول ایمان بیاورید و بعد از آنچه از شرک و گناهان انجام داده اید، توبه کنید. (خازن) از آنچه از مساوی و بدهی انجام داده اید طلب بخشش کنید و پشیمان شوید و به طاعت الله برگردید. (تاویلات اهل سنت) معلوم است که منظور هود گفتن استغفرالله نیست بلکه درخواست این مطلب است که کاری انجام دهید که به سبب آن مسحق آمرزش شوید و ان توحید الله است. (تاویلات اهل سنت) با برگشت از شرک از الله طلب آمرزش کنید. (تاویلات اهل سنت) بگویید پروردگارا، گناهان ما را ببخش. (بحر العلوم)
يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا
آمده است: باران از عاد قطع شده بود و نسل آنان خشکیده بود پس حضرت هود خبر داد که اگر شما توبه کنید و طلب آمرزش کنید، الله به شما باران خواهد فرستاد و به سبب آن صاحب نسل و توالد خواهید شد. (تاویلات اهل سنت)
وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَىٰ قُوَّتِكُمْ و قوت افعالتان را به قوت بدنتان اضافه خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت) در صورت ایمان آوردن با توالد و نسل از شما و با دادن اموال، به شما قدرت بیشتر بر قدرت بدنی که دارید، خواهد بخشید. (خازن) قوت به دین را به قوت بدنی خود اضافه خواهید کرد. (خازن) وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ
از آنچه به آن دعوت میکنم روی نگردانید که از جمله ی مجرمین خواهید بود. (تاویلات اهل سنت) از قبول نصیحت و سخن من روی گردان نشوید در حالیکه مشرک نیز هستید. (خازن) جرم یعنی فرو رفتن در گناه. (تاویلات اهل سنت) جرم یعنی گناه کسب شده. (تاویلات اهل سنت)
و گفتند: تو برای ما دلیلی نیاورده ای که دلالت بر راست بودن ادعای تو باشد و ما عبادت بتان خود را بخاطر سخن تو ترک نخواهیم کرد و امید ایمان نداشته باش که ما تصدیق کننده ی تو نخواهیم بود.
مستندات
قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ
قوم هود گفتند: برای ما حجت و بیانی نیاورده ای. (بحر العلوم) حجتی که دال بر نبوت تو باشد را نیاوردی. و این گفته ناشی از فرط گردنکشی و عناد وده است که هرآنچه که از معجزات آورده بود را هیچ میشمردند. (ابوسعود)
وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَن قَوْلِكَ
بخاطر سخن تو، ما عبادت و پرستش اله های خود را ترک نمیکنیم. (بحر العلوم)
وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ ما رسول الله بودن تو را تصدیق و باور نمیکنیم. (بحر العلوم)
قوم هود گفتند: سخن جز این نیست که ما میگوییم که تو را بعضی از خدایان ما به بدی گرفتار کرده اند چراکه تو به آنان توهین میکنی. و حضرت هود گفت: قطعا من الله را گواه میگیرم و شما نیز گواه باشید که من از آنچه که شما به الله شرک میورزید (و هرآنچه غیر الله است، بیزارم.)
قول ما چیزی جز این نیست که میگوییم اله های ما به تو بدی رسانده اند و برای همین است هذیان میگویی و خرافات تعریف میکنی و این بخاطر دشنام دادن تو به بتان ما است. (بیضاوی) ما میگوییم که با این سخنت، بعضی از الهه های ما تو را به جنون خواهد کشاند چراکه به آنان دشنام میدهی. (مظهری)
قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ
الله را برای بیزاری خودم از الهه های شما گواه میگیرم و اعتنایی به سخن احمقانه ی شما ندارم و از اضرار آنان خود را دور میبینم. (بیضاوی)
وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ
و از روی اهانت به آنان گفت که شما نیز گواه باشید و هرآنچه در توان دارید را به اجرا بگذارید، آنان با اینکه قوی و جمعشان جمع بود از ضرر رساندن به وی عاجز شدند و دیدند که الهه های آنان نفع و ضرری ندارد و این خود از جمله ی معجزات حضرت هود است که با این همه قدرت ظاهری از مقابله با ایشان، عاجز گشتند. (بیضاوی)
قوم هود گفتند: سخن جز این نیست که ما میگوییم که تو را بعضی از خدایان ما به بدی گرفتار کرده اند چراکه تو به آنان توهین میکنی. و حضرت هود گفت: قطعا من الله را گواه میگیرم و شما نیز گواه باشید که من از آنچه که شما به الله شرک میورزید و هرآنچه غیر الله است، بیزارم و شما و خدایان دروغین شما، حیله کنید و سعی کنید که من را هلاک کنید و منتظر من نباشید و به من مهلت ندهید.
مستندات
مِن دُونِهِ ۖ فَكِيدُونِي جَمِيعًا شما و معبودانتان هر کاری که از دستتان برمیآید را انجام دهید وبرای هلاک من هر حیله ای دارید انجام دهید. (مظهری) من از این بتان که عبادت میکنید، بیزارم. (خازن) ثُمَّ لَا تُنظِرُونِ به من مهلت ندهید. (مظهری)
قطعا من به الله توکل کرده ام و امور خود را به وی سپرده ام، آن که پروردگار من و شماست، جنبنده ای نیست مگر اینکه امر آن جنبنده، در دست قدرت وی است و کسی و یا چیزی از قهر و غلبه ی خارج نیست، و قطعا پروردگار من بر حق است و بر آن میماند و از آن بر نمیگردد.
امر خودم و شما را به الله که پروردگار من و شماست، سپرده ام و به وی اعتماد دارم. (خازن)
خالق من و شما و رازق من و شما. (بحر العلوم) مَّا مِن دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا
جنبنده ای بر روی زمین از انسان و حیوانات نیست مگر اینکه مالک و قادر بر آنها، الله است و بر آنان غالب و قاهر است چراکه کسیکه موی پیشانی کسی را بگیرد بر آن غالب و قهر کرده است.(خازن) زنده میگرداند و میمیراند و روزی میدهد. ()
إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ
پروردگار من هرچند بر شما قادر است و موی پیشانی شما در دستان وی است ولی باز با انصاف و نیکی و عدالت رفتار میکند و نیکی کننده را پاداش نیک میدهد و گناهکار را سزای در خور میدهد. (خازن) گفته شده است: دین پروردگار من همان راه درست است. (خازن) گفته شده است: پروردگار من شما را به راه درست میخواند. (خازن)
بر حق است. (بحر العلوم) هدایت در دست وی است. (بحر العلوم) یعنی دین اسلام. (بحر العلوم) یعنی شما را به سوی اسلام دعوت میکنم. (بحر العلوم)
اگر شما از دعوت من رویگردانی کنید و برکفر خود باشید، پس من قطعا رسالت خود را به سرانجام رسانده ام و شما تکذیب کرده اید و اگر بر رویگردانی بمانید، الله متعال شما را هلاک خواهد کرد وبجای شما قومی فرمانبردار جایگزین خواهد کرد و شما و عملتان هیچ ضرری به الله نمیتوانید وارد کنید و اینکار امکان ندارد و پروردگار من بر همه چیز مراقب و آگاه است و چیزی از وی تعالیم خفی نمیماند.
اگر روی بگردانید پس بدانید که من آنچه بر وظیفه ی من بود از تبیلغ و رساندن پیام به شما و اقامه ی حجت را انجام داده ام در نتیجه کمکاری از من نیست و شما را نیز عذری نیست. (بیضاوی)
حجت بر شما قائم شده است. (نسفی) وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ
وعید و تهدید آنان است مبنی بر اینکه آنان را هلاک خواهد کرد و قومی دیگر را بجای آنان در اموال و دیارشان ساکن خواهد کرد. (بیضاوی) و یا اگر روی بگردانید، عذر من پذیرفته شده است و بجای شما دیگران را خواهد آورد. (بیضاوی) اگر شما ایمان نیاورید الله شما را هلاک و بجای شما قومی که از وی تعالی اطاعت میکنند و به یگانگی یاد میکنند، جایگزین خواهد کرد. (بغوی)
وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا
و با روی گردانی چیزی از ضرر به الله نمیرسد. (بیضاوی)
بلکه به خود ضرر میزنید. (نسفی)
چراکه بود و نبود شما برای الله یکسان است. (بغوی)
إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ
پروردگار من بر همه چیز مراقب است و چیزی از اعمال شما بر وی مخفی نمیماند و از مجازات شما نیز غافل نیست. (بیضاوی) حافظ و غالب است پس امکان ضرر به وی نیست. (بیضاوی) تمامی اشیاء برای بودن به وی نیاز دارند پس به چنین چیزی، امثال شما نمیتواند ضرری وارد کند. (نسفی)
وقتی که وقت عذاب ما بر قوم عاد آمد، هود و کسانیکه همراه وی ایمان آورده اند، را نجات دادیم و همچنین آنان را از عذاب آخرت که عذاب درشت و شدید است نیز نجات داده ایم. و آن کفار در دنیا مورد عذاب واقع شدند و در آخرت نیز عذاب انتظار آنان را میکشد.
گویند که ایمان آورندگان همراه وی چهارهزار نفر بوده اند. (ابوسعود) با رحمی بسیار بزرگ از طرف ما که همان ایمان است که به آنها با توفیق و هدایت، به آنان عنایت کرده ایم. (ابوسعود)
این نجات به فضل ما بوده است نه بخاطر عمل آنان بوده است. (مظهری) وَنَجَّيْنَاهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ نتیجه ی آن نجات این بود که آنان را از عذاب سمی نجات دادیم همان که بر بینی کفار داخل میشد و از مقعد آنان خارج میشد و آنان را تکه تکه میکرد. (ابوسعود)
گفته شده است این نجات دوم در آخرت است یعنی از عذاب آخرت که درشتتر و سختتر از آن نیست. (ابوسعود) عذاب غلیظ همان بادی است که در سوره ی اعراف ذکر آن گذشته است. (مظهری) این نجات دادن اگر مقید به نجات قبلی نباشد در اینجا ذکر شده است تا تکمله ی نعمت باشد و تعریض به هلاک شدگان است که همچنانکه در دنیا به سموم مورد عذاب واقع شدند در آخرت نیز با عذاب غلیظ مورد عذاب خواهند بود. (ابوسعود)
آن عاد و یا آن قبور که میبینید، نشانه ها و دلایل الهی را انکار کردند و به رسولان الله متعال عصیان ورزیدند و از کسی پیروی کردند که به غایت تکبر و زورگویی رسیده بود.
مستندات
وَتِلْكَ عَادٌ
آن عاد عصیانگر و گمراه که مورد قهر الله واقع شده بودند مبالغه کنندگان در گردنکشی بودند. (الفواتح الالهیه)
اشاره به قبیله ی عاد است ویا اشاره به قبور و آثار بجای مانده از آنان. (ابوسعود) جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ از فرط غفلت و غرورشان، آیات نازل شده به توسط زبان رسولان را انکار کردند. (الفواتح الالهیه) بعد اینکه درستی آن را به یقین دانستند، آن را انکار کردند. (ابوسعود) وَعَصَوْا رُسُلَهُ با تکذیب و حقیر شمردن آنان، به رسولان عصیان ورزیدند. (الفواتح الالهیه) بیان این مطلب است که تکذیب یک رسول همان تکذیب تمامی رسولان است. (ابوسعود) وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ
بخاطر غایت جهل خود و نهایت بغضی که با الله و رسولش داشتند، از کسیکه به غایت زورگو است و در تکبر به منتهایش رسیده است، تبعیت کردند و تبعیت از کسیکه آنان را به راه درت هدایت میکرد را ترک کردند. (الفواتح الالهیه) از بزرگان رؤسای خود که به کفر و گمراهی میخوانند تبعیت کردند. (ابوسعود)
در پی قوم عاد لعنت فرستاده شد در دنیا و در روز قیامت، آگاه باشید که قطعا عاد به پروردگار خود، کفر ورزیده و قدر نعمتهایش را ندانستند، هان دوری از رحمت بر قوم عاد که قوم هود بود، بر آنها باد. نکته: ذکر قوم هود بودن برای رساندن این مطلب است که الله برای انان رحمت کرده و پیامبری برای هدایت آنان فرستاده بود و حتی خود آن قوم بود و به اسم آن پیامبر شناخته شدند ولی افسوس که بجای اینکه نام نیک از آنها بماند و بعنوان قوم هدایت شده به قوم هود بودن معروف شوند، قوم هلاک شده ی هود نام گرفتند و از این نعمت نتوانستند استفاده کنند. الله ما را بر هدایت بدارد و بر اسلام بمیراند. آمین یا رب العالمین.
مستندات
وَأُتْبِعُوا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً
لعنت یعنی دوری از رحمت ملازم آنان گشت. (ابوسعود)
به جا میرفتند، این لعنت همراه آنان بود. (ابوسعود)
دعای به لعنت بر آنان توسط مردم و فرشتگان است. (مظهری) بعضی گفته اند که لعن در اینجا عذاب است یعنی در دنیا و آخرت عذاب در پی آنها است. (تاویلات اهل سنت)
وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ و در روز قیامت نیز این لعنت ملازم آنان است و آن همان برای همیشه در جهنم بودن است. (ابوسعود) أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ
به پروردگارشان کفر ورزیدند. (ابوسعود)
نعمت الهی را کفران نعمت کردند و انکار کردند. (ابوسعود) أَلَا بُعْدًا لِّعَادٍ قَوْمِ هُودٍ
هان هلاکی باد بر قوم عاد. این درحالی است که آنان هلاک شده بودند پس برای تسجیل هلاکی بر آنان است و اینکه آنان مستوجب ریشه کن شدن هستند. (ابوسعود)
این عاد قوم هود هستند نه آن عاد ثانی یعنی عاد ارم. (ابوسعود)
اشاره به این مطلب است که آنان با اینکه قوم هود بودند مستحق چنین عذابی شده اند. (ابوسعود)
از رحمت الهی در دنیا و آخرت، طرد شده اند. (تاویلات اهل سنت)
و به قوم ثمود، صالح را که برادر نسبی آنان و یا از جنس خودشان است، فرستادیم. صالح به قومش گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت و پرستش کنید و بدانید که برای شما ربی غیر از الله نیست. اوست که شما را از زمین خلق کرد و به شما در زمین عمر داد و زمین را به شما در طول عمرتان به شما داد تا آن را آباد کنید پس با ایمان و انجام کارهاییکه باعث میشود مورد آمرزش قرار بگیرید، طلب غفران کنید و به وی برگردید. قطعا پروردگار من به مومنان رحمتش نزدیک است و اجابت کننده ی دعای آنان است. نکته: شما را از زمین خلق کرد را مفسران بیشتر اینگونه مطرح میکنند که چون حضرت آدم از خاک خلق شد و ما فرزندان وی هستیم پس اصل ما از خاک است و برای همین الله میگوید که شما را از زمین خلق کرده ایم . این جواب ممکن است درست باشد و بیراه نیست ولی اینکه همه ی ما انسانها یعنی اجزای تشکیل دهنده ی ما از جنس زمین و مواد موجود در زمین باشد نیز امکان دارد و چه بسا که خود ما نیز از زمین و مواد آن خلق شده باشیم. نکته ای در مورد اجابت دعا: اجابت یعنی جواب دادن و جواب این نیست که دقیقا همانی باشد که ما انتظار آن را داشته باشیم بلکه اصل این است که بدون پاسخ نمیگذارد و این پاسخ ممکن است که آن چیزی باشد که ما میخواهیم ویا ممکن است چیزی دیگر باشد مثلا آن دعا ذخیره ی آخرت باشد و یا اینکه به طریقی دیگر جبران ما فات کند و یا کفاره ی گناهی باشد پس اصل پاسخ گرفتن از الله متعال است که ارزش دارد.
مستندات
وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا به سوی قبیله ی ثمود، صالح را فرستادیم. (بحر العلوم)
ثمود غیر منصرف باشد منظور نام قبیله است و اگر منصرف باشد، نام مکان است. (بحر العلوم)
برادر نسبی آنها بود نه دینی. (بغوی)
قبلیه ای از عرب بوده اند و به اسم جد بزرگشان نامیده شده اند.(ابوسعود) بعضی گفته اند که سرزمین آنان کم آب بود برای همین ثمود از ثمد گرفته شده است. (ابوسعود)
قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ
الله را یگانه بدانید و از وی اطاعت کنید. (بحر العلوم)
مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ
غیر الله شما را پروردگاری نیست. (بحر العلوم)
هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ یعنی اوست که شما را از زمین خلق کرده است یعنی آدم را از روی زمین خلق کرده است و شما فرزندان وی هستید. (بحر العلوم) خلق شما را از زمین آغاز کرد. (بغوی) نشات و نمای تمام خلائق از زمین و حیات و معاش شما از زمین است. (تاویلات اهل سنت) وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا
یعنی شما را در آن ساکن گرداند و شما را بر آن فرود آورد. (بحر العلوم)
اصل آن اعمار است یعنی به شما عمری به شما داد. (بحر العلوم)
مجاهد: عمر شما را در آن زیاد گرداند. (بحر العلوم)
از شما اراده ی آبادی آن را کرد. (نسفی)
عمار و سکان آن قرار داد یعنی آبادگران و ساکنان زمین گرداند. (بغوی) ضحاک: عمر آنان را طولانی گرداند طوری که هر یک از آنها سیصد الی هزار سال میزیست. (بغوی)
فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ
از شرک خود برگردید و توبه کنید. (بحر العلوم)
با ایمان آوردن، مغفرت و آمرزش وی را مسالت کنید. (نسفی) خود را در وضعیتی قرار دهید که بخشیده شوید. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُّجِيبٌ به کسی که وی را میخواند نزدیک است و کسی که از اهل طاعت وی باشد، دعا کند، دعایش را اجابت میکند. (بحر العلوم) به مومنان نزدیک و اجابت کننده ی دعای آنان است. (بغوی) رحمتش نزدیک است. (نسفی)
قوم وی گفتند: ای صالح تو قبل این اظهارت و ادعای نبوت مورد امید ما بودی و ما انتظار داشتیم که به دین ما برمیگردی و از تو انتظار داشتیم که بزرگ ما باشی ولی وقتی این دعوت از تو سر زد دیگر ناامید شدیم آیا تو ما را از آنچه پدران ما عبادت میکردند نهی میکنی در حالیکه ما در آنچه که ما را به آن دعوت میکنی، در شک هستیم و نگران هستیم.
مستندات
قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَٰذَا تو ای صالح به ضعیفان رحم میکردی و بیماران را عیادت میکردی ولی آن بر خلاف آن رفته ای. (تاویلات اهل سنت)
ما قبل این دعوتت، امید آن داشتیم که به دین ما برگردی ولی الان طوری شدی که به خدایان ما دشنام میدهی و عیب آنان را میگویی. (تاویلات اهل سنت)
قبل ادعای نبوت ما از تو امید داشتیم که سید ما باشی. (قرطبی)
تو را فاضل خیّر میدانستیم و از همه تو را پیش میدانستیم. (ابوسعود)
أَتَنْهَانَا أَن نَّعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا
ما قبل این دعوتت نمیدانستیم که تو پدران ما را سفیه میدانی و الان آنان را بخاطر عبادت بتان، جاهل میدانی. (تاویلات اهل سنت)
ما یقین داریم پدران ما این بتان را عبادت میکرده اند ولی آنچه که ما را به آن میخوانی در شک هستیم. (تاویلات اهل سنت) در انچه که ما را به آن میخوانی از توحید و ترک عبادت بتان و استغفار و توبه و مانند آن در شک هستیم. (ابوسعود) نگران و عدم اطمینان قلب داریم. (ابوسعود)
صالح گفت: ای قوم من به بگویید: اگر بر فرض من از پروردگار خودم دارای معجزه و نشانه و حجتی باشم و الله به من رحمت نبوت داده باشد، بعد به سخن شما گوش کرده و آن را ترک کنم و شما را از شرک منع نکنم و رسالت خود را نرسانم و به پروردگارم عصیان بورزم، در این صورت چه کسی مانع عذاب من خواهد شد؟ آنچه که هست اینکه شما با این سخنان خود برای من چیزی جز زیان نخواهید داشت و همینطور با این سخن خود کاری نمیکنید جز اینکه زیان کشی خود را میافزایید.
صالح میگوید: ای قوم من به من خبر بدید که اگر من بیان و حجت و دینی داشته باشم که آن پروردگارم به من داده است و الله مرا با اسلام و نبوت، مورد اکرام قرار داده باشد، آیا برای من روا باشد که آن را ترک کنم؟و شما را به الله دعوت نکنم و به دینش دعوتتان نکنم؟ (بحر العلوم) فرض کنید که نبوت من حقیقت داشته باشد حالا نگاه کنید و ببینید اگر از شما تبعیت کنم و به پروردگارم عاصی شوم... (نسفی)
حرف شک آوردن در نبوت خود به اعتبار مخاطبان است. (بیضاوی) فَمَن يَنصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ
اگر به دین شما برگردم و دین الله را ترک کنم، چه کسی مانع عذاب من خواهد شد؟ (بحر العلوم)
در تبلیغ رسالت و منع شما از عبادت بتان، ... (نسفی) فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ
شما با گفتار خود برای من چیزی اضافه نمیکنید جز اینکه چشم من به خسران و زیان شما بازتر میشود. (بحر العلوم) شما چیزی برای من نمیافزایید جز تکذیب و انکار که خود باعث خسران شماست. (بحر العلوم) گفته میشود: اگر من آنچه را که بر من واجب شده را ترک کنم چیزی جز خسران برای من نمیافزایید چراکه وقتی عذاب الله بر من نازل شود کسی نمیتواند مانع آن شود. (بحر العلوم) شما با گفتن : أتنهانا أن نعبد ما يعبد آباؤنا، چیزی جز نسبت من به خسران ندارید و من نیز چیزی جز نسبت خسران به شما را ندارم. (نسفی)
ای قوم من این شتر برای شما بعنوان معجزه ی من و نشانه ی صدق من است پس بگذارید آن شتر در زمین خدا به چرا مشغول باشد و بر شما مشقتی از آن نمیرسد و به آن شتر ضرری نرسانید چراکه اگر آن را بکشید، خیلی زود عذاب در همین دنیا شما را خواهد گرفت.
مستندات
وَيَا قَوْمِ هَٰذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً
قوم وی از صالح خواستند که برای آنها از صخره ایکه به آن اشاره میکنند شتری را بیرون آورد و حضرت صالح دعا کرد و برای آنان شتر ده ماه آبستن بیرون آورد و آن شتر بچه آورد. (خازن) اضافه ی شتر به الله و گفتن شتر خدا برای بیان شرافت آن شتر است مثل عبدالله و بیت الله. (خازن)
این شتر بعنوان معجزه و نشانه ی صدق نبوت صالح برای آنان بود. (خازن) تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ
در زمین خدا از گیاهان و علف آن تغذیه خواهد کرد و بر شما تکلیف و خرجی نخواهد داشت. (خازن)
آن را نکشید که اگر چنین کنید شما را غذابی نزدیک یعنی در دنیا خواهد گرفت. (خازن) عذابی نزدیک که از وقت کشتن شما دیری نخواهد گذشت مگر اینکه عذاب بر شما خواهد آمد و آن سه روز است. (بیضاوی)
قوم صالح شتر را سر بریدند و صالح به آنان گفت: سه روز باقی مانده قبل از آمدن عذاب را در شهر خود، خوش باشید و استفاده کنید، این وعید قابلیت دروغ بودن ندارد.
مستندات
فَعَقَرُوهَا یعنی به امر آنها شخصی به نام قذار بن سالف، آن شتر را سر برید. (مظهری) فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ
صالح به آنان گفت: در دنیا و یا در شهر خود زندگی کنید به مدت سه روز. (مظهری) چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه و روز اول روی هایتان زرد شود و در روز دوم سرخ و در روز سوم سیاه شده و هلاک خواهید شد. (مظهری)
ذَٰلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ این وعده ای است که دروغ نیست. (مظهری)
وقتی فرمان عذاب آمد، صالح را نجات دادیم و همراه وی ایمان آورندگان را نیز از عذاب آن روز یعنی روز هلاک قومش، نجات دادیم و این نجات از رسوایی آن روز بود و همچنین از رسوایی در روز قیامت نیز نجات دادیم و ای رسول الله ص قطعا پروردگارت قوی است که دوستان و اولیای خود را یاری رسان است و بر همه چیز غالب است و چیزی وی را عاجز نمیگرداند.
مستندات
فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وقتی عذاب ما آمد. (ابوسعود) امر به نزول عذاب آمد. (ابوسعود) صالح و افرادی که همراه وی ایمان آورده بودند را نجات دادیم. (ابوسعود)
و یا ایمان آورندگان را همراه صالح نجات دادیم. (ابوسعود)
بِرَحْمَةٍ مِّنَّا
به سبب رحمتی بزرگ از ما بود. (ابوسعود)
و این رحمت به نسبت صالح نبوت بود و به نسبت مومنان، ایمان آنها بود. (ابوسعود) با رحمت و مهربانی ما نجات یافتند. (ابوسعود) وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ و از رسوایی آن روز نیز نجات دادیم و آن رسوایی همان هلاک به صیحه (صدای مهیب) است. (ابوسعود) و یا از عذاب روز قیامت نیز نجات دادیم. (ابوسعود) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ
قادر بر همه چیز است. (ابوسعود) و غالب بر همه چیز است.(ابوسعود)
از انجا که نجات دوستان در وقت نزول عذاب از اهمیت بسیاری برخوردار است اولا نجات آنان را ذکر کرد و بعد هلاک دشمنان را آورد. (ابوسعود)
قوی یعین انتقام گیرنده از دشمن و یاری رسان دوستان است و عزیز یعنی منیع در ملک و سلطانش که چیزی وی را عاجز نمیگرداند. (تاویلات اهل سنت)
و کسانی که با کفر ورزیدن به خود ظلم کرده بودند، را بانگ مرگبار فرا گرفت و به زانو درآمدند و هلاک شدند.
مستندات
وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ
کسانی را که با کفر به خود ستم کرده بودند را بانگ گرفت. (خازن) هلاک آنان به این طریق بوده است که جبرئیل بر آنان بانگی زد و همه مردند. (خازن) گفته شده است: صدایی از آسمان آمد که در آن بانگ تمامی صاعقه ها بود و صدای هرآنچه در زمین بود نیز در آن بود و قلبهای آنان تکه تکه شد و همگی مردند. (خازن)
فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ
روی زمین افتادگان و هلاک شدگان گشتند. (خازن) خاموش و مرده گشتند. (بحر العلوم)
طوری که انگار هیچگاه زنده نبوده اند و انگار که وجود نداشته اند. آگاه باشید که ثمود به پروردگارشان کفر ورزیدند. آگاه باشید که دوری از رحمت بر ثمود باد.
مستندات
كَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا
چنان شدند که گویا اصلا در این دنیا نبوده اند. (بحر العلوم) گویا که در آن دیار نبوده اند و گویا که اصلا نبوده اند. (بحر العلوم)
أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ
یگانگی پروردگارشان را انکار کردند. (بحر العلوم) تصریح به کفر آنان در حالیکه از قصه معلوم است برای تقبیح کار آنان است و بیان اینکه چرا آنان مستحق لعن و دعای علیه شا شده اند، میباشد. (ابوسعود)
أَلَا بُعْدًا لِّثَمُودَ خواری و دوری از رحمت بر ثمود باد. (بحر العلوم)
همانا که فرستادگان ما به پیش ابراهیم آمدند و گفتند که من برای سلام و صلح آمده ایم و سلام میدهیم بر تو و ابراهیم گفت: جواب من نیز همین است و سلام بر شما نیز باد، پس ابراهیم درنگ نکرد و گوساله ی کباب شده بر بروی سنگ داغ شده آورد.
مستندات
وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا جبرئیل و میکائیل و اسرافیل آمدند. (نسفی)
و یا جبرئیل به همراه یازده فرشته ی دیگر. (نسفی) از سدی: یازده فرشته در صورت جوان پاکیزه و خوبروی، آمدند. (ابوسعود) عبارت فرستادیم نیاورد چراکه این فرشتگان مامور برای آمدن به ابراهیم نبودند بلکه ماموریت آنان برای قوم لوط بوده است. (ابوسعود)
إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَىٰ بشارت به فرزند. (نسفی) و یا برای هلاک قوم لوط. (نسفی) برای بشارت دادن فرزند از همسرش ساره آمده بودند که همان حضرت اسحاق باشد. (ابوسعود) و بشارت به این قضیه که به وی ضرری نخواهد رسید. (ابوسعود) قَالُوا سَلَامًا
گفتند: به تو سلام باد. (نسفی)
جواب من نیز سلام است. (بیضاوی)
یا وعلیکم السلام گفت. (بیضاوی)
قول ما سلام و صلح دارد. (ابوسعود) قَالَ سَلَامٌ
گفت: امرتان و شانتان، سلام صلح است. (نسفی)
فَمَا لَبِثَ أَن جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ در آوردن غذا تاخیری نکرد و بلکه زود آورد. (نسفی) آوردن آن طولی نکشید. (نسفی)
گوساله ای کباب شده با سنگ تفته آورد. (نسفی) گفته اند: گشتی آورد که چربی از آن میچکید. (بیضاوی)
وقتی حضرت ابراهیم دید که دست آنان به غذا دراز نمیشود، این عملشان را بد دانست و در دلش ترسی افتاد و فرشتگان گفتند: نترس که ما برای هلاک قوم لوط فرستاده شده ایم.
مستندات
فَلَمَّا رَأَىٰ أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ
وقتی ابراهیم دید که دست فرشتگان به غذا نمیرود و از آن میخورند. (مظهری)
دستشان را برای غذا خوردن دراز نمیکنند.(ابوسعود) نَكِرَهُمْ
این عمل آنان را انکار کرد و نپذیرفت. (مظهری) تنکر یعنی از حال خوشحال بودن به حالت بد دانستن تغییر حالت دادن را گویند. (مظهری) از آنجا آنان از جنس آنچه میدیده است از مردمف نبودند بر آنان اظهار انکار نمود.(ابوسعود)
وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً وقتی مهمانان نخوردند بر قلب حضرت ابراهیم ترسی وارد شد. (مظهری) احساس ترس نمود.(ابوسعود) سبب احساس ترس برای این بود که در عرف قوم حضرت ابراهیم این بود که وقتی مهمانی میآمد و غذای آورده شده را نخورند، حمل بر این میشد که برای شر آمده است نه برای خیر. (مظهری)
و گمان کرد که این افراد قصد بدی در حق وی دارند و احتمال داد که دزد باشند. (مظهری) ظاهر امر این است که ترس حضرت ابراهیم برای این بود که حضرت ابراهیم دانست که آنان فرشته هستند و گمان کرد که امکان دارد که کاری از وی سر زده باشد که مورد رضای الله نبوده باشد و یا اینکه ممکن است برای هلاک قوم خودش آمده باشند. (مظهری)
قَالُوا لَا تَخَفْ
گفتند: ای ابراهیم نترس ما فرشتگان الله هستیم. (مظهری) بعد اینکه حضرت ابراهیم اظهار ترس کرد، آنان گفتند...(ابوسعود) هرچند ما برای هشدار و هلاک آمده ایم منتها برای هلاک قوم لوط آمده ایم. (الفواتح الالهیه)
إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَىٰ قَوْمِ لُوطٍ ما برای عذاب قوم لوط فرستاده شده ایم. (مظهری)
بعد این گفتار، حضرت ابراهیم را به فرزند بشارت دادند.(نظم الدرر)
دست به غذا نزدن ما بخاطر فرشته بودنمان است. (بیضاوی)
و زن ابراهیم ایستاده بود و میشنید آنچه بین ابراهیم و آنان میگذشت و خندید ویا اینکه دوره ی ماهیانه ی وی شروع شد پس آنان حضرت ساره را بشارت دادند که از وی پسری متولد خواهد شد و پس وی نیز یعقوب از اسحاق متولد خواهد شد.
مستندات
وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ
همسر حضرت ابراهیم از پس پرده گفتگوی آنان را میشنید. (بیضاوی)
ویا بر سر آنان برای خدمت بود و میشنید.(بیضاوی) فَضَحِكَتْ از خوشحالی رفع ترس، خندید.(بیضاوی) بخاطر هلاک اهل فساد خندید. (بیضاوی)
بخاطر اصابت رایی که داشت خندید چراکه به حضرت ابراهیم میگفت که لوط را پیش خود بیاور که بر قومش عذاب نازل خواهد شد. (بیضاوی) گفته شده است: ضحکت به معنی حیض دید، است. (بیضاوی)
فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِن وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ و به وی (ساره) بعد اسحاق، یعقوب را هبه دادیم. (بیضاوی) یعقوب نیز بعد اسحاق، متولد خواهد شد.(بیضاوی)
بعضی گفته اند: وراء به معنی پسر پسر است. (بیضاوی) امکان دارد که قبل تولد نام آنها را گفته باشند ویا اینکه بعد ولادت نام گذاشته باشند و اینان حکایت کرده باشند. (بیضاوی) بشارت دادن حضرت ساره برای این بود که بداند که فرزند از خود وی خواهد بود نه از هاجر و دیگر اینکه بخاطر عقیم بودنش، بر فرزند حریص بود. (بیضاوی)
بشارت ساره برای این بود که زنان بیشتر از مردان برای فرزند آوری، خوشحال میشوند. (نسفی)
پس اسحاق به یعقوب بشارت یعنی زندگی خواهد کرد تا اینکه یعقوب را نیز خواهد دید. (جلالین)
همسر حضرت ابراهیم گفت: جای بسی تعجب چگونه من فرزندآوری خواهم داشت در حالیکه خودم پیر یائسه هستم که سنم به این حد رسیده است و این شوهرم نیز پیر فرتوت شده است و این از نگاه امور عادی، چیز شگفت آوری است.
مستندات
قَالَتْ يَا وَيْلَتَىٰ اصل ویل، یعنی خواری ولی بعد شایع شد که برای هر امر عجیب و غریب این کلمه استعمال میشود. عجبا که... (نسفی) أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ آیا من با این که نود یا نود و نه سال باشد، فرزند آوری خواهم داشت؟ (ابوسعود) وَهَٰذَا بَعْلِي شَيْخًا
و اینکه میبینید شوهرم است که پیر صد و بیست ساله است. (ابوسعود)
اصل بعل کسیکه بر امری مبادرت میورزد است. (ابوسعود) إِنَّ هَٰذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ
آنچه از حصول فرزند از دو پیر فرتوتی مثل ما بیان شد، به نسبت سنت الهی که بین بندگانش جاری است، چیز عجیبی است. (ابوسعود) هدف حضرت ساره بیان بزرگ دانستن این نعمت است که باعث تعجب عادی میگردد نه اینکه به نسبت الله ، آن را بعید بداند. (ابوسعود)
این برخلاف عادت است. (نسفی)
تعجب وی از این بود که آیا به حالت جوانی برخواهند گشت و یا اینکه بر همان حال خودشان صاحب فرزند خواهند شد و هردوی این امور برخلاف عادت است. (تاویلات اهل سنت)
فرشتگان گفتند: آیا از فرمان الله به فرزندآوری شما تعجب میکنی و حیرت زده میشوی، درحالیکه رحمت واسعه ی الله و برکات و خیرات الله و ثبوت امور خارق العاده بر شما خانواده ی نبوت، ساری وجاری است. قطعا الله صاحب افعالی است که به طریق آن مستوجب ستایش میگردد و کریم است که بر بندگانش احسان میکند. نکته: تمام انبیاء از حضرت ابراهیم هستند نه از ابراهیم و سارا چراکه حضرت اسماعیل از حضرت هاجر میباشد که رسول الله ص از اسماعیل هستند. نکته: اهل بیت یعنی خانواده که در دو موضع قرآن ذکر شده است و هر دو در بحث زنان پیامبران آمده است و مذکر آوردن ضمیر در هر دو برای این است که عرب وقتی چیزی را بیان میکنند که در آن زن و مرد شرکت دارند، ضمیر مذکر را تغلیب میکنند و به لفظ مذکر میآورند.
مستندات
قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ آیا از قدرت الله تعجب میکنی؟ (ابن عباس) آیا از قدرت الله و تقدیر وی متعجب هستی؟ خیر تعجبی نیست که به شما فرزند عنایت فرماید. (قرطبی)
اکثر علماء به این آیه استناد کرده و گفتند که ذبیح الله، حضرت اسماعیل است و اسماعیل از اسحاق بزرگتر است چراکه به ساره بشارت داده شد که وی زندگی خواهد کرد تا که فرزند اسحاق نیز میبیند. (قرطبی)
رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ خوشختی و سعادت برای شماست. (ابن عباس)
این جمله میتواند که دعایی باشد و یا که خبری و خبری بودن آن بهتر است چراکه حصول رحمت و برکت بر اهل بیت ابراهیم را نشان میدهد. (قرطبی)
خیرات بسیار رشد کننده بر شماست. (ابوسعود) أَهْلَ الْبَيْتِ ای اهل بیت ابراهیم. (ابن عباس)
شما مثل دیگران نیستید بلکه رحمت و خیرات بر شما جاری است. (ابوسعود)
نصب اهل البیت، برای اختصاص است. (قرطبی)
این آیه نشان میدهد که زنان انبیاء از اهل بیت ایشان هستند پس حضرت عائشه از اهل بیت رسول الله ص است که در حق آنان آیه نازل شد و بیان شده که یطهرکم تطهیرا. (قرطبی)
از جمله ی برکات بر ابراهیم این است که انبیاء همه از ابراهیم و ساره بوده اند. (قرطبی)
از این آیه استدلال کرده اند که در سلام نباید از السلام عليكم ورحمة الله وبركاته بیشتر گفته شود و این قضیه از بسیاری از صحابه روایت شده است. (آلوسی)
إِنَّهُ حَمِيدٌ مَّجِيدٌ با اعمال شما مورد ستایش است. (ابن عباس) کریم است که شما را با فرزند صالح مورد احترام قرار میدهد. (ابن عباس)
مورد ستایش است و بزرگوار است. (قرطبی) انجام دهنده ی چیزهایی است که مستحق ستایش است. (ابوسعود) مجید یعنی صاحب خیر کثیر است و صاحب احسان بسیار بر بندگانش است. (ابوسعود)
وقتی از ترس حضرت ابراهیم ریخت و بشارت به فرزند نیز وارد شد، حضرت ابراهیم مشغول بحث شد و درخواست میکرد که به قوم لوط فرصت دهند.
مستندات
فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وقتی وحشت از ابراهیم رفت و آن همان خوفی بود که از انکار بر مهمانان وارد شده بود. (نسفی) وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَىٰ و بشارت به فرزند آمد. (نسفی) يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ
وقتی بعد ترس، اطمینان قلب پیدا کرد و به سبب بشارت پر از شادی گشت، از مجادله مورد فزع و نگرانی قرار گرفت. (نسفی)
با ما شروع به مجادله کرد. (نسفی)
یعنی با فرستادگان ما مشغول مجادله شد و گفت: اگر در قوم لوط پنجاه مومن باشد، آیا هلاک میکنید؟ جواب دادند: خیر. بعد گفت اگر چهل باشند؟ جواب دادند: خیر. بعد گفت اگر سی باشند تا اینکه به ده مومن رسید و گفتند: خیر. بعد گفت اگر یک نفر مسلمان باشد؟جواب دادند: خیر. در این وقت حضرت ابراهیم گفت: پس در بین آنها لوط هست. و آنان جواب دادند: ما بهتر میدانیم که چه کسانی در بین آنان هستند و ما آنان را نجات خواهیم داد. گفته شده: منظور از مجادله این است که حضرت ابراهیم شروع به گفتگو با ما کرد و از ما طلب و مسالت میکرد. (بغوی)
مخاصمه میکرد و شفاعت میکرد. (بحر العلوم)
اصولیون گویند: حضرت ابراهیم میگفت که امر به عذاب این قوم مطلق است و امر مطلق ایجاب فور نمیکند و فرشتگان ادعای فور داشتند بخاطر وجود قرائن و یا اینکه میگفتند که مطلق امر ایجاب فور میکند. (نیسابوری)
همانا که ابراهیم بردبار است و در مکافات بدکاران عجله ای ندارد و بسیار ناراحت شونده بر گناه و بسیار نگران شونده بر مردم است و آه میکشد بر خوف پروردگارش و بازگشت کننده به پروردگارش است. نکته: شنیدن کی بود مانند دیدن این مثال دقیقا رفتار انبیاء و ما را نشان میدهد چراکه آنان قطع یقین میدانستند که عذاب قطعی است و سعی میکردند که مردم را فرصتی بدهند تا بلکه توبه کنند ولی متاسفانه رفتار ما مردم طوری دیگر است که اگر مثل اقوام هلاک شده نباشد، نزدیک به آن است نه نزدیک به رفتار انبیاء.
مستندات
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ ابراهیم در مجازات کسانیکه به وی اساءه کرده اند، عجول نیست. (نسفی) أَوَّاهٌ بسیار آه کشنده است از خوف الله. (نسفی)
بسیار آه کشنده بر گناه و بر مردم است. (بیضاوی)
در قاموس آمده است که اواه به معنی یقین دارنده و زیاد دعا کننده و یا مهربان رقیق القلب است و یا به معنی فقیه و مومن در لغت حبشیان است. (مظهری) مُّنِيبٌ رجوع کننده به الله است. (نسفی)
تمامی این صفات حضرت ابراهیم نشان میدهد که قلبی مهربان داشته و همین صفات باعث شده بود که وی به مجادله بپردازد شاید که آنان به قوم لوط مهلت دهندو بلکه آنان توبه کنند مثل همان قضیه ی استغفار وی بر پدرش. (نسفی)
فرشتگان بعد مجادله به ابراهیم گفتند که از این جدال دست بردار که فرمان الله بر نزول عذاب بر آن قوم صادر شده است و ما از پیش تو خواهیم رفت و اینکه قطعا آنان را عذابی خواهد آمد که آن را برگشت دهنده ای نیست و التماس و مجادله و دعا وتضرع نیز نمیتواند مانع شود.
مستندات
يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَٰذَا
وقتی فرشتگان دانستند که عذاب آن قوم قطعی است گفتند: ای ابراهیم دست از این جدال بردار. (نیسابوری)
إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ
فرمان پروردگارت بر هلاک آن قوم صادر شده است. (نیسابوری) فرمان رفتن از پیش تو و برگشت از تو از طرف پروردگارت بر ما آمده است. (تاویلات اهل سنت)
وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ
بر آنان عذاب وارد خواهد شد و از قضای پرودگار رد کردنی نیست و در مورد آنان جدال و دعا سودی ندارد. (نیسابوری)
و بر آن هنگام که فرستادگان ما به پیش لوط رسیدند، ناراحت و غمگین شد و راه خلاصی نمییافت و قلبش به تنگ آمد، و گفتک این روز روز سخت و پربلایی است.
مستندات
وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا
یعنی فرشتگان آمدند. (بغوی)
در صورت جوانان موی بر صورت نروییده ی زیبا روی(بغوی)
وقتی به آبادی لوط رسیدند، آنها را دو ختر لوط دیدند و به آنها گفتند: چه می خواهید؟ و از کجا هستید؟ گفتند ما از فلان موضع آمده ایم و قصد آمدن به آبادی را داریم، دختران لوط گفتند: این قوم اهل فاحشه هستند. فرشتگان گفتند: کسی هست که ما را مهمان بگیرد؟ آنها به لوط اشاره کردند. وقتی لوط هیئت آنان را دید، بر آنان ترسید. (قرطبی)
سِیۤءَ بِهِمۡ
از آمدن آنان غمگین شد. (بغوی)
وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا
قلبش به تنگ آمد.(بغوی)
دستش را ناتوان یافت. (خازن)
این جمله را در مورد کسی گویند که در شرایطی قرار میگیرد که توانایی خروج از آن را نداشته باشد. (بغوی) و ناراحتی حضرت لوط از این بود که میدید این جوانان با این صورتهای زیبا و بوی خوش، حتما قومش قصد ارتباط بد با اینها خواهند داشت و وی مجبور به دفاع از آنها خواهد گشت. (بغوی)
وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ
و گفت این روز بسیار سختی است که انگار به و بلا، بسته شده است. سدی گوید: فرشتگان از نزد حضرت ابراهیم رفتند و در نیم روز به لوط رسیدند که بر زمین خود مشغول بود و بعضی گفته اند که مشغول هیزم جمع کردن بود و الله متعال به فرشتگان دستور داده بود که تا لوط چهار بار علیه قومش گواهی ندهد، آنها را هلاک نکنند. آنان از لوط خواستند که آنها را مهمان بگیرد و رفتند و لوط پرسید: از اهل این آبادی چه شنیده اید؟ آنان گفتند: امر این آبادی چگونه است؟ گفت: الله را گواه میگیرم که اینان بدترین مردم روی زنین هستند لز روی عمل. این چهار بار تکرار کرد و بعد وارد منزل لوط شدند. (بغوی) روایت کرده اند: وقتی آنها بر عده ای از قوم لوط گذر میکردند، قومش به یگدیگر با چشم اشاره میکردند و لوط میگفت: قوم من بدترین خلق روی زمین هستند. و جبرئیل به فرشتگان میگفت: گواه باشید تا اینکه به چهار گروه گذر کردند. (بغوی) و روایت شده است: فرشتگان بر خانه ی لوط وارد شدند و از آنها کسی خبر نداشت و زن حضرت لوط به قومش خبر رساند که در خانه ی لوط مردانی هستند که تا بحال به زیبایی آنها ندیده است. (بغوی)
و قوم لوط به سوی وی شتابان آمدند و این قوم از قبل به انجام افعال قبیح عادت کرده بودند و قبح آن میان آنها از بین رفته بود. لوط گفت: ای قوم من این دختران من برای شما حلالتر هستند از اینکاری که قصد انجام آن را دارید پس از الله پروا کنید به ترک آنچه قصد آن را دارید و این دختران مرا به زنی بگیرید و مرا با آزار مهمانانم، خوار نکنید و بی آبرو نکنید، ایا بین شما مردی و عاقلی نیست که از اینکار شما منع کند. نکته: اینکه بعضی در مورد مواردی که اسلام آن را منع میکنند اظهار میکنند که مردم بخاطر اینکه منع شده اند، بیشتر به اینکار مبادرت میورزند و اگر آزاد بود چنین نمیشد پس این آیه به وضاحت بیان میکند که آزادی گناه باعث از بین رفتن قبح آن میشود نه اینکه مردم به طرفش نروند پس در هر مکانی ممنوعاتی هست و باید باشد که مردم را منع کرده شود تا امور آن مکان بر وفق اعتقادشان باشد.
مستندات
وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ و قوم وی شتابان به سوی لوط آمدند. (بحر العلوم) وَمِن قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ و قبل بعثت لوط اینان مشغول بدی بودند. (بحر العلوم) قبل آمدن این رسولان به بدی مشغول بودند.(بحر العلوم) یعنی به لواطه و کفر مشغول بودند. (بحر العلوم)
آنان آنقدر به اینکار مبادرت ورزیده بودند که دیگر قبح آن نزد آنان کم شده بود. (نسفی)
وقتی قوم وی قصد داخل شدن به خانه ی وی را کردند، لوط به آنان چنین گفت: که دختران من بر شما حلالترند و این گفتار به جهت منظاره بوده است. (بحر العلوم)
ضحاک: دختران قوم خود را به آنان عرضه کرد. (بحر العلوم) قتاده: برای ازدواج به آنها عرضه داشت. (بحر العلوم)
از مجاهد: آنان دختران وی نبوده اند بلکه پیامبران پدر امتشان محسوب میشوند. (بحر العلوم) گفته میشود که بزرگان قومش دختران لوط را خواستگاری کرده بودند و حضرت لوط ابا میکرد پس در اینجا گفت: من دختران خود را عقد شما در میآورم و این از آن حرامی که قصد دارید، حلالتر است. (بحر العلوم)
در آن زمان نکاح مومن با کافر حلال بوده است. (بحر العلوم) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي
از الله پروا کنید با انتخاب ازدواج با دختران من به جای تعرض به مهمانان من. (نسفی) با ترک فواحش از الله پروا کنید. (نسفی) مرا در پیش مهمانانم بی آبرو نکنید. (بحر العلوم)
مرا خوار نکنید. (نسفی) وقتی به مهمان کسی توهین شود آن توهین به صاحب منزل است. (نسفی) أَلَيْسَ مِنكُمْ رَجُلٌ رَّشِيدٌ ایا بین شما مردی راه آموزی نیست تا شما را از این کارتان بازدارد. (بحر العلوم)
گفته شده است: مرد عاقلی نیست... (بحر العلوم)
و یا مردی بر حق نیست که از من حیا کند؟ (بحر العلوم)
با روگردانی از آنچه حضرت لوط به آنان گفته بود، گفتند: تو خوب میدانی که راهی برای صورت گرفتن ازدواج بین ما و تو نیست. (ابوسعود)
میدانی که ما را به دختران تو حاجتی نیست. (تاویلات اهل سنت) وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ و تو میدانی که ما قصد آمدن بر مردان را داریم. (ابوسعود) میدانی که هدف ما، مهمانان توست. (تاویلات اهل سنت)
حضرت لوط گفت: اگر من قدرتی میداشتم تا شما را از اینکار منع کنم قطعا انجام میدادم و همینطور اگر میتوانستم به گروهی و طائفه ای پناه برده به کمک آنان شما را منع میکردم، قطعا انجام میدادم.
مستندات
قَالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً
لوط گفت: اگر مرا قوتی بود تا شما را از اینکار منع کنم، اینکار را انجام میدادم. (مظهری)
أَوْ آوِي إِلَىٰ رُكْنٍ شَدِيدٍ
و یا اگر مرا میشد که به طائفه ای پناه ببرم تا شما را بازدارم قطعا اینکار را انجام میدادم. (مظهری) حضرت لوط در را قفل کرده از پشت در با آنان مجادله میکرد و آنان در صدد وارد شدن بودند. (مظهری)
فرشتگان خود را معرفی کردند و گفتند ای لوط اینان دستشان به تو نخواهد رسید، پس در شب حرکت کن و خانواده ات را نیز همه را بردار و کسی از آنها تخلف نکند و کسی را نگذار و دیگر اینکه به پشت سر خود نگاه نکنید، و از این امر سرپیچی نکند مگر همسرت که به وی از عذاب قوم خواهد رسید، و موعد قطعی هلاک آنان، صبح است. آیا صبح نزدیک نیست؟
گفتند: ای لوط پشت گرمی تو بسیار قوی است. (نسفی) وقتی فرشتگان عجز حضرت لوط بر مدافعه با قومش را دیدند گفتند: ای لوط، آنان دستشان برای ضرر به تو نخواهد رسید پس در را باز کن و ما و آنان را تنها بگذار. و در را باز کرد و حضرت جبرئیل از پروردگار خود اذن عذاب آنان را خواست و اجازه داده شد و جبرئیل در صورت خود که دو بال داشت ظاهر گشت و بالهایش را گشود، گردنبندی بافته شده از مروارید بر دی بود و با بال خود آنان را زد و چشمشان را نیست کرد و کور گشتند، و از خانه خارج شدند درحالیکه میگفتند نجات بدید نجات بدید. چراکه در خانه ی لوط عده ای جادوگر هستند.(ابوسعود)
آنان قادر به انجام کاری علیه تو نخواهند بود. (بحر العلوم) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ
همراه خانواده ات در پاسی از شب برو. (ابوسعود) کلبی: بقطع من اللیل یعنی آخر سحر وقتی که پاسی از آن مانده باشد. (بحر العلوم) سدی: من از اعرابی در مورد قطع من اللیل پرسیدم و وی جواب داد: ربع شب. (بحر العلوم)
وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ کسی از شما از رفتن تخلف نکند. (ابوسعود)
و یا کسی از شما به پشت سر خود نگاه نکند. (ابوسعود) نهی از نگاه به پشت برای تسریع در رفتن بود چراکه نگاه به پشت آنان باعث وقفه ی در رفتن میشود. (ابوسعود) و یا برای اینکه آنچه برسر قومشان میآید را نبینند و قلبشان درد بگیرد. (ابوسعود )
زنت از عدم تخلف، مستثنا است. (ابوسعود) حضرت لوط مامور به بردن زنش نیست.(ابوسعود)
روایت شده است که زنش همراه آنان رفت و در راه به پشت سر خود نگاه کرد و دید که چه برسر قومش آمده است و داد زد و در این هنگام سنگی آمد و وی را نیز هلاک کرد. (ابوسعود )
إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ
به زنش خواهد رسید از باران سنگ هرچند بر وی خسف نرسید. (ابوسعود ) با ضمیر شان آوردن نشان از بزرگی آنچه به آنان رسید، دارد. (ابوسعود ) آنچه از عذاب به آنها رسیده است. (بحر العلوم)
إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ وعده ی هلاک و عذاب آنان صبح است. (ابوسعود ) أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ تعلیل به تسریع در رفتن است تا از مواضع عذاب دور شوند. (ابوسعود )
روایت شده است که حضرت لوط از وقت هلاک آنان سوال کرد و آنان گفتند: در صبح و حضرت لوط گفت: خواهان تسریع در عذاب آنان هستم. فرشتگان این جمله را گفتند. (ابوسعود) وقت هلاک را صبح قرار داد چراکه آن وقت استراحت و آرامش است در نتیجه ورود عذاب در آن وقت، فظیعتر خواهد بود. (ابوسعود ) دیگر اینکه برای عبرت نظاره کنندگان مناسبتر است. (ابوسعود )
وقتی فرمان ما بر هلاک آنها آمد، روی آن آبادی (سدوم) را زیرش گردانیدیم و بر آن مکان باران سنگ پخته شده از گل را فرستادیم طوری که آنها از شدت زیادی و کثرت روی هم چیده شده بودند.
روایت شده است: حضرت جبرئیل، بالهایش را به زیر آن سرزمین فرو برد و آن را کَند و به آسمان برد حتی اهل آسمان صدای سگ و خروس آنان را شنیدند و بعد آنان را وارونه کرده و به زمین کوبید. (نسفی)
وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً
از بالای آن سنگ فرستادیم. (نسفی) بعضی گفته اند: اول سنگ بر آنها بارید و بعد زیر و رو شدند. (تاویلات اهل سنت)
مِّن سِجِّيلٍ مَّنضُودٍ
بعضی گفته اند: سجیل نام مکانی است که سنگ ها از آنجا گرفته شده اند. (تاویلات اهل سنت) از سنگ پخته شده از گل که پی در پی آینده است. (نسفی) از ابن عباس: اصل آن سنگ و گل است. (تاویلات اهل سنت)
و یا جمع آوری شده برای عذاب دادن. (نسفی) سجیل: بسیار سخت و بسیار. (قرطبی)
ابوعبیده از فراء: گل را پخته میشود تا مثل سنگ آسیا شود در آن وقت به آن سجیل گفته میشود. (قرطبی) قتاده: منضود: روی هم چیده شده. (قرطبی) ربیع: بر هم نهاده شده طوری که یکپارچه شده اند. (قرطبی)
و نزد الله نشانه گذاری شده بودند. این نوع هلاک برای چنین قومی، امر بعیدی نیست. فرقی ندارد این قوم باشند یا افرادی دیگر، وقتی کارشان این باشد، چنین عذابی از آنها دور نیست و مستحق چنین عذابی هستند.
مستندات
مُّسَوَّمَةً عِندَ رَبِّكَ
علامت گذاری شده. (قرطبی) یعنی بر هر یک از سنگها، همانند مهر نشان شده است. (قرطبی) گفته اند: بر هر یک از سنگها اسم کسی که باید با آن زده شود نوشته شده است. (قرطبی) از نزد پروردگارت است یعنی از سنگهای زمینی نبوده است. (قرطبی)
وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ یعنی از قوم لوط دور نیست. (قرطبی) یعنی به خطا نمیرود. (قرطبی) با این کلام، قریش را تهدید میکند و بیان میدارد که از ظالمان قوم تو ای محمد، دور نیست. (قرطبی) قتاده و عکرمه: از ظالمان این امت دور نیست. (قرطبی)
رسول الله ص: در آخر امت من کسانی خواهند آمد که مردان آنها با مردان خود را مشغول دارند و زنان آنها با زنان، در آن وقت منتظر عذاب لوط باشید که بر آنها، الله متعال سنگ خواهد بارانید و بعد رسول الله ص و ما هی من الظالمین ببعید. (قرطبی)
آن قومی که هلاک شدند، سرزمین آنها از مشرکان اهل مکه دور نیست. (تاویلات اهل سنت)
به شهر مدین ویا قبیله ی مدین از شعیب که برادر نسبی آنان است، فرستادیم، شعیب گفت: ای قوم من، فقط الله را که یگانه است عبادت کنید چراکه برای شما غیر وی، پروردگاری نیست. و از پیمانه و وزن در خرید وفروش کم نکنید، همانا که من شما را در گشایش میبینم و نیازی به کم فروشی نیست، خیر شما در درستی است، و من برای شما میترسم که عذاب روز احاطه کننده ، شما را دربر بگیرد طوریکه تمام اعضای شما در عذاب شود و هیچ یک از شما را یارای در رفتن از دست آن عذاب نیست.
مستندات
وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا
مدین اسم، شهر آنها بوده است ویا اسم پدر آنان بوده است. (نسفی) معنا اینگونه میشود که به شعیب را به ساکنان شهر مدین فرستادیم ویا شعیب را به قومیکه فرزندان مدین هستند فرستادیم. (نسفی) در نسب برادر بودن فضیلت حساب نمیشود چراکه این پیامبران از نسب همین کفار بوده اند ولی از آنجا که کفر ورزیدند، برادری آنها سودی نمیرساند. (تاویلات اهل سنت)
اول امر به توحید کرد چراکه ملاک امر توحید است بعد آنان را از آنچه به آنا عادت کرده بودند منع کرد یعنی از کم فروشی که با عدالت منافات دارد، نهی کرد. (بیضاوی) الله را یگانه بدانید و به وی شرک نورزید. (ابوسعود)
وَلَا تَنقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ
چیزهای پیمانه ای را از پیمانه اش کم نکنید و موزون را از وزنش کم نکنید. (نسفی) گفته میشود که اینها، از پیمانه و وزن، میزدند و کم میکردند. (تاویلات اهل سنت) دلیل نهی از این امر به دو وجه دانسته اند: الف: بخاطر وجود ربا در کم فروشی چراکه اگر کم کردن به رضایت طرف باشد، حرام نخواهد بود پس علت تحریم ربا بوده است و در این دو یعنی اشیاء کیلی (پیمانه ای مثل لیتری) و وزنی، ربا جریان دارد. ب: هبه ی مشتری به بایع و تصرف در مبیع قبل قبض آن جایز نیست. (تاویلات اهل سنت) در خرید و فروش از پیمانه و وزن کم نکنید. (بحر العلوم)
إِنِّي أَرَاكُم بِخَيْرٍ من شما را ثروتمند و بی نیاز از تطفیف، میبینم. (نسفی)
شما را با نعمت الله میبینم که حق این نعمت این است که اینگونه که شما انجام میدهید، ادا نشود. (نسفی) شما را در گشایش و فراخ روزی میبینم شما با انجام چنین کاری آن را زایل نگردانید. (بیضاوی) شما که در زمان ازرانی و فراوانی هستید، آنچه باعث کم فروشی میشود، در زمان گرانی و کمیابی است، چطور میشود شما با این حال دست به کم فروشی میزنید. (تاویلات اهل سنت) من خیر شما را در چیزی غیر از آنچه انجام میدهید میبینم در این مورد به مردم ظلم نکنید و آنان را از حقشان منع نکنید. (تاویلات اهل سنت)
وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُّحِيطٍ از عذاب روز مهلک میترسم. (نسفی) منظور از عذاب ریشه کن کننده در دنیا و یا در آخرت است. (نسفی) کسی از شما از آن نمیتواند فرار کند و از احاطه ی آن عذاب، به کنار نیست. (بیضاوی)
اگر از اینکار دست نکشید، .... (ابوسعود) اگر عذاب را محیط بگیریم معنی آن چنین میشود: هیچ عضوی از اعضای ظاهری و باطنی نباشد مگر اینکه عذاب بر آن خواهد رسید واین برای کفار است. مثل عذاب دنیا نیست که به عضوی برسد و به دیگر عضو نرسد.(تاویلات اهل سنت)
آنچه از حلال خدا نزد شما بعد ترک کم فروشی برای شما باقی میماند و تقوای الله که با ترک گناه حاصل میشود، برای شما از گناه و کم فروشی بهتر است و این بهتر بودن وقتی کامل میشود که ایمان آورده باشید چراکه در پی خود، ثواب و نجات میآورد و من مامور حفظ اموال و جان و اعمال شما نیستم.
مستندات
بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ
ابن عباس: آنچه الله از حلال برای شما عطا کرده است از حرام، بهتر است. (بحر العلوم)
ثواب الله در آخرت برای شما خیر است. (بحر العلوم) طاعت الله برای شما خیر است. (بحر العلوم)
آنچه بعد ایفای کیل و وزن، برای شما باقی میماند، از آنچه از راه کم فروشی به دست میآورید، برای شما بهتر است. (بغوی) آنچه زد شما از روزی هست، برای شما بهتر است. (بغوی)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر تصدیق کننده هستید، مرا در مورد آنچه به شما میگویم، تصدیق کنید. (بحر العلوم) آنچه از حلال هست برای شما خیر است به شرطی که ایمان بیاورید. (نسفی) چراکه خیریت برای وقتی است که ثواب و نجات در پی آن باشد و آن مشروط به ایمان است. (بیضاوی) در قرائتی تقیه الله آمده است یعنی تقوای الله یعنی از گناه و معصیت الله دوری کردن بهتر است. (بیضاوی)
وَمَا أَنَا عَلَيْكُم بِحَفِيظٍ و من مراقب و وکیل شما نیستم. (بحر العلوم) این سخن برای این بیان شده است که حضرت شعیب مامور به قتال با آنها نبوده است. (بغوی) من حافظ نعمتهای الله بر شما نیستم بلکه شما خود با ترک کم فروشی آن را حفظ کنید. (نسفی) من مراقب اعمال شما نیستم تا من شما را جزا دهم. (بیضاوی)
من حافظ شما نیستم تا شما را از بدی نگهدارم. (بیضاوی)
قوم شعیب گفتند: ای شعیب آیا این نمازت تو را فرمان میدهد که ما آنچه پدران ما از بتان عبادت میکردند را ترک کنیم؟ و آیا نمازت امر میکند که ما اختیار اموال خود را در تصرف در آن به هر نحوی که خواستیم را ترک کنیم؟ ما تو را بین خود عاقل و راه نما میدانیم پس چطور میشود که چنین سخنی میگویی؟ و یا تو بی عقل و گمراه هست.
مستندات
قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ
شعیب نماز بسیار برپا میداشت و قومش به وی میگفتند: از این نماز چه سودی میبینی؟ و وی جواب میداد: به نیکی امر میکند و از زشتی نهی میکند. قومش برای استهزای وی گفتند:... (ابوسعود) منظور آنان این است که آنچه تو از نهی و امر میگویی، از سر عقل نیست بلکه از افعال مجنونان است که آنچه که پدر از پدرش گرفته را ترک کنیم. (ابوسعود)
ممکن است که نماز به معنی دین باشد. (ابوسعود) أَن نَّتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا
... اینکه آیا ما عبادت آنچه پدران ما عبادت میکنند، را ترک کنیم. (نسفی) آنچه از بتان بوده اند را ترک کنیم؟ (بیضاوی)
أَوْ أَن نَّفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ و یا تصرف به فراخی در اموال خود را ترک کنیم؟ کم فروشی کنیم و یا ایفا کنیم. (نسفی)
نماز میتواند به مجاز امر کننده باشد همچنانکه نهی کننده است. (نسفی) حضرت شعیب انها را از تجزیه ی درهم و دینار نهی کرده بود و این قوم نیز این سخن را گفتند. (بیضاوی) در قرائتی به تاء خطاب بجای نون متکلم امده است که در اینصورت معنی آن چنین میشود: آیا نماز تو به تو امر میکند که تو هرآنچه خواستی را در اموال ما انجام دهی؟ (ابوسعود)
إِنَّكَ لَأَنتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ
تو نادان گمراه هستی ، این نوع بیان را فن قلب گویند. (نسفی) تو پیش ما بردبار و راه یافته بودی، ولی رفتارت تو با ما برطبق آنچه حالت میگوید، نیست. (نسفی)
شعیب گفت: ای قوم من به خبر دهید، اگر من از طرف الله دارای حجت و دلیل آشکار باشم و پرودگارم به من روزی خوبی داده باشد از قبیل رسالت و فراخ روزی، آیا با این اوصاف از باطل شما پیروی کنم؟ و قصد من این نیست که وقتی شما را از چیزی نهی میکنم، خود قصد آن گمراهی را داشته باشم بلکه برای خود و برای شما خواهان ترک گمراهی هستم، و قصد من تا جایی که توانایی دارم، چیزی جز اصلاح دین و دنیای شما نیست. و در این راه توفیق و موفقیت من به جز توفیق الله حاصل نخواهد شد و بر وی اعتماد میکنم و از وی امید دارم و به سوی وی برمیگردم.
مستندات
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِن كُنتُ عَلَىٰ بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّي بر بصیرت و بیان واضح باشم به وحی و نبوت. (مظهری)
رد سخن زشت آنان گفته است. (ابوسعود)
بر دین و طاعت باشم. (بحر العلوم) وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا
از الله روزی حلالی برسد بدون خستگی و بودن زحمت. (مظهری)
آمده است که حضرت شعیب اموال بسیار داشته است. (مظهری) مرا رسالت داده و هدایت کند. (بحر العلوم) با این اوصاف آیا مرا رواست که در وحی وی خیانت کنم و در امر و نهی وی مخالفت کنم؟ (مظهری)
اعتذار حضرت شعیب است در اینکه چرا با دین بت پرستی پدران آنها مخالفت میکند. (مظهری)
من قصد ندارم آنچه که شما را از آن نهی کردم را، انجام دهم پس اگر درست بود ترک نمیکردم بلکه من برای شما آنچه را که برای خود دوست دارم را میخواهم و برای شما بد میدانم آنچه را که برای خود بد میدانم. (مظهری)
إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ
قصد من از نهی شما از شرک و تطفیف (کم فروشی) و امر به توحید و ایفای کیل و وزن چیزی نیست جز اصلاح شما و خالی کردن عالم از فساد است. (مظهری)
تا وقتی که قدرت آن را داشته باشم انجام میدهم. (مظهری) آن مقدار میتوانم اصلاح میکنم. (مظهری) وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ
رسیدن من به راه درست و حق برای من میسر نیست مگر اینکه الله متعال اسباب آن را برای مطلب ایجاد کند و هدایت و کمکش باشد. (مظهری)
عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ
توکلم بر الله است چراکه قادر و متمکن بر هر کار، ایشان است. (مظهری)
وَإِلَيْهِ أُنِيبُ
در انچه از بلایا بر من نازل میشود به الله رجوع میکنم. (مظهری) انابت یعنی طلب توفیق از الله متعال است برای اصابت به حق در آنچه انجام میدهد و ترک میکند و طلب کمک در امور مهم است. (مظهری)
در این سخن حضرت شعیب اظهار این مساله است که قطع طمع کفار است و تهدید آنهاست بر اینکه به الله ارجاع خواهد داد تا الله جزای آنان را بدهد. (مظهری)
و ای قوم من، دشمنی با من و مخالفت با من برای شما عذاب نیاورد مثل عذابی که بر قوم نوح آمد و بر سر قوم هود و صالح آمد، و اگر آنها را دور میبینید، پس قوم لوط از شما دور نیستند که آنان با کفر و معصیت دچار عذاب شدند و این از شما بعید نیست و قوم لوط و هلاک آن را فراموش نکرده اید چراکه دیار آنان به شما نزدیک است و آثار هلاک نمایان و زمان نیز دور نیست که فراموشتان شود.
مستندات
وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي بغض و دشمنی با من باعث ترک توبه ی شما نشود. (بحر العلوم) مخالفت من برای شما اصابت عذاب را کسب نکند. (مظهری) أَن يُصِيبَكُم اینکه به شما عذابی برسد. (بحر العلوم) مِّثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ مثل عذاب قوم نوح که غرق شدن بود. (بحر العلوم) أَوْ قَوْمَ هُودٍ و یا عذاب قوم هود که باد بود. (بحر العلوم) أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ و یا عذاب قوم صالح که صدا بود. (بحر العلوم) وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِّنكُم بِبَعِيدٍ
اگر زمان آنها از شما دور است، پس عبرت بگیرید به سرنوشت قومی که به شما از نظر زمانی نزدیک است، که همان قوم لوط باشد. (بحر العلوم) زمان هلاک آنان به شما نزدیک است و آن بر شما پوشیده نیست. (بحر العلوم) هلاک قوم لوط بر شما نزدیک است و شما میدانید که چه بر سر آنها آمده است. (مظهری) و یا دیار قوم لوط از شما دور نیست چراکه آنان همسایگان آنها بوده اند. (مظهری) آنچه بر سر قوم لوط آمده از شما دور نیست چراکه شما نیز مانند آنان در گناه و کفر فرو رفته اید. (مظهری)
و از الله بخواهید که شرک شما را ببخشد و به سوی وی برگردید و این برگشتن به ترک گناهان حاصل میشود. و قطعا پروردگار من برای کسانیکه توبه میکنند و آمرزش میطلبند به سوی وی برمیگردند، مهربان است و دوست آنان است و این دوستی دو طرفه است. نکته: وقتی مهربان بودن و یا دوست نداشتن الله مطرح میشود فکر نکنیم که مثل دوست داشتن و یا نداشتن ما است که تبعاتی نداشته باشد بلکه معنی مهربان بودنش این است که ویرا به بهشت میفرستد و نعمتهای فراوان ارزانی میدارد و این یعنی نجات که بالاتر از ان چیزی نیست و همینطور در مورد دوست ندارد گفتن الله که به معنی به جهنم میفرستد و عذبا میدهد است که بالاتر از آن بدبختی نیست. الله ما را مورد مهربانی قرار دهد و از غضب خود دور کند. آمین یارب العالمین.
مستندات
وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ
از پرودگار خود طلب آمرزش کنید یعنی سببی را که باعث میشود مورد آمرزش قرار گیرید را بطلبید که همان توحید باشد. (تاویلات اهل سنت)
از عبادت بتان، از الله طلب بخشش کنید. (خازن) ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ
از انجام کم فروشی برگردید. (خازن) به سوی وی برگردید نه به سوی آنچه در گذشته بوده اید. (تاویلات اهل سنت) طوری به سوی وی برگردید که دیگر به گذشته ی خود برنمیگردید. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ
الله کسی را که به سوی برمیگردد را مورد رحمت قرار میدهد. (تاویلات اهل سنت) الله به بندگانش که توبه میکنند و به وی برمیگردند، مهربان است. (خازن)
وَدُودٌ
الله مستحق این است که دوست داشته شود چراکه همه چیز از وی است و هر نیکی از وی است و فطرت انسان این است که نیکی کننده به وی را دوست داشته باشد. (تاویلات اهل سنت)
الله دوست دارنده ی کسانی است که توسل جسته و تقرب میجویند. (تاویلات اهل سنت)
گفتند: ای شعیب ما آنچه تو میگویی را متوجه نمیشویم که چرا پروردگار یکی باشد و چرا ما هرچه میخواهیم را نمیتوانیم با اموال خود انجام دهیم. و اگر رهط تو نبود، با تو به گونه ای دیگر سخن میگفتیم و مورد سنگ پرانی قرار میدادیم و تو را نزد ما عزتی نیست که مانع آن شود.
گفتند: ای شعیب ما بیشتر آنچیزهایی را که میگویی از قبیل توحید و حرام بودن کم فروشی را نمیفهمیم و تو دلیلی بر این امور ذکر نکرده ای.(بیضاوی) و این گفتار بخاطر کم عقلی آنان و عدم تفکر آنان بوده است. (بیضاوی) گفته شده است: این را برای توهین به حضرت شعیب بیان کرده اند. (بیضاوی) و یا به این خاطر بوده است که از شدت نفرتی که داشته اند به گفته های وی گوش نداده اند و فکر نکرده اند. (بیضاوی) ما صحت قول تو را نمیفهمیم نه انیکه حرفهای وی را متوجه نشوند چراکه شعیب خطیب انبیاء بوده است. (نسفی)
وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا تو را قدتری نیست که ما را مانع شود از اینکه به تو آسیبی برسانیم. (بیضاوی)
تو پیش ما عزتی نداری. (بیضاوی) گفته شده است که در زبان حمیر به معنی کور است. (بیضاوی)
وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ
اگر قومت و عزت آنان به نزد ما نبود که آنان بر ملت آنان بودند. منظور منزلت قوم آنها نزد آنان بود نه اینکه از رهط شعیب بترسند چراکه رهط به سه الی نه نفر گفته میشود. (بیضاوی) تو را سنگسار میکردیم و یا به شیوه ی بدتر تو را میکشتیم. (بیضاوی)
و در بین قوم خود، یاران و قدرتمندانی داشته است. (بغوی)
گفته اند: تو را دشنام میدادیم و درشتی میکردیم. (خازن)
وَمَا أَنتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ تو نزد ما عزتی نداری که عزتت مانع هلاک کردن ما شود. (بیضاوی)
و این عادت نادانان است که وقتی میبینند نمیتوانند دلیلی بیاورند شروع به ناسازا گفتن کرده و تهدید میکنند. (بیضاوی)
ای قوم من آیا رهط من برای شما عزیزتر از الله است و فکر میکنید که بخاطر رهط من قتل مرا ترک کرده اید؟ و الله را بمانند چیز دور انداخته شده است. و قطعا الله به اعمالتان احاطه دارد و داناست و بر ان اساس جزا خواهد داد.
گفت: آیا عزت و هیبت رهط من از الله نزد شما بیشتر است که مانع شما میشود؟ آنچه سزاوار است اینکه شما بخاطر الله و عزت وی نزد شما از تعرض به من دوری کنید چراکه الله بزرگتر و عزیزتر است. (خازن)
وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا
و امر وی را به پشت سر انداخته ایدو آن را بمانند چیز بی ارزش که التفاتی نمیشود، گردانده اید. (خازن)
إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ
الله به تمامی اعمال شما داناست و چیزی از وی مخفی نمیماند و بر اساس عمل شما جزا خواهد داد. (خازن)
و ای قوم من بر طبق آنچه فکر میکنید هستید و میتوانید عمل کنید و از چیزی دریغ نکنید و من نیز بر طبق انچه هستم عامل هستم و منتظر باشید که من نیز منتظر هستم که عاقبت امر چه میشود.
مستندات
وَيَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَىٰ مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ و ای قوم من شما بر تمکن و قدرت عمل کنید و من نیز بر تمکن خودم عامل هستم. (مظهری)
وقتی شعیب اصرار آنان را بر کفر دید و دید که چگونه به وی توهین میکنند و مورد تهدید قرار میدهند، به تهدید گفت:.. (ابوسعود) هرآنچه در توان دارید را بکار گیرید. (ابوسعود) یعنی بر کفر هرآنچه که هستید ثابت باشید. (ابوسعود)
وقتی که فرمان ما مبنی بر عذاب و هلاک قوم شعیب آمد، شعیب و کسانیکه همراه وی ایمان آورده بودند را به رحمت و فضل خود، نجات دادیم و ظلم کرده گان را صدایی گرفت و آنان چنان شدند که بر اثر این عذاب بر زمین چسبیده و هلاک گشتند طوریکه انگار هیچگاه بر روی زمین نبوده اند. هان هلاکی باد بر قوم مدین به مانند هلاکی ثمود.
مستندات
وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا امر ما به عذاب و هلاک آنان آمد. (خازن) نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا به فضل خود نجات دادیم به اینصورت که آنان را به ایمان هدایت کردیم و توفیق طاعت دادیم. (خازن) وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا
و کسانی را که با شرک ورزیدن و کم فروشی، به خود ظلم کرده بودند را به عذاب گرفتیم. (خازن)
الصَّيْحَةُ
به این صورت که جبرئیل بانگ زد و همه مردند. (خازن)
و یا اینکه صدایی از آسمان آمد و همه مردند. (خازن) فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ
مردگان گشتند. (خازن) منظور از جثم یعنی به زمین چسبیدند. (خازن)
همچنانکه قوم ثمود هلاک شدند. (بغوی) ابن عباس: دو امت به یک نوع عذاب هلاک نشده اند مگر مدین و ثمود و ثمود را صدایی از زیر آمد و هلاک کرد و قوم شعیب را صدایی از بالا آمد و هلاک کرد.(خازن)
وقتی که فرمان ما مبنی بر عذاب و هلاک قوم شعیب آمد، شعیب و کسانیکه همراه وی ایمان آورده بودند را به رحمت و فضل خود، نجات دادیم و ظلم کرده گان را صدایی گرفت و آنان چنان شدند که بر اثر این عذاب بر زمین چسبیده و هلاک گشتند طوریکه انگار هیچگاه بر روی زمین نبوده اند. هان هلاکی باد بر قوم مدین به مانند هلاکی ثمود.
همچنانکه قوم ثمود هلاک شدند. (بغوی) ابن عباس: دو امت به یک نوع عذاب هلاک نشده اند مگر مدین و ثمود و ثمود را صدایی از زیر آمد و هلاک کرد و قوم شعیب را صدایی از بالا آمد و هلاک کرد.(خازن)
همانا ما موسی را فرستادیم به همراه نشانه ها و معجزات از قبیل عصا و مانند که آن همه به وضوح دلالت بر نبوت و صدق وی داشتند.
مستندات
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ بِآيَاتِنَا
یعنی به همراه حجتها و برهانهاییکه برای وی داده ایم که همه بر راست بودن و پیامبر بودن وی دلالت دارند. (خازن)
همراه نه معجزه که داده ایم فرستادیم. (بحر العلوم) همراه تورات و معجزه فرستادیم. (بیضاوی)
نه نشانه که عبارتند از: 1-عصا و2- دست سفید و3 طوفان و 4 ملخ و 5 شپش و6 قروباغه و 7خون و8و9 نقص ثمرات و نفس. (ابوسعود)
وَسُلْطَانٍ مُّبِينٍ و معجزه ی درخشان که این نیز دال بر صدق وی است. (خازن)
سلطان گفتن به حجت از این جهت است که کسیکه داری حجت باشد بر کسی که حجتی ندارد غالب میشود همانند سلطان که بر غیر غالب میگردد. (خازن) زجاج: سلطان یعنی حجت چراکه سلطان حجت الله بر روی زمین است. (خازن) منظور عصای حضرت موسی است چراکه درخشانترین معجزات وی بوده است. (نسفی)
به فرعون و اشراف قوم وی، و آن اشراف از امر فرعون در کفر به موسی تبعیت کردند. این در حالی بود که امر فرعون بر راه درست و استوار نبود.
مستندات
إِلَىٰ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ
تصریح به اشراف قوم وی بدون ذکر بقیه ی افراد قوم فرعون برای این است که آنان هستند که نظر میدهند و بقیه از رای و نظر آنان پیروی میکنند. (آلوسی)
فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ از فرمان فرعون بر کفر به موسی، تبعیت کردند. (بیضاوی) یعنی اشراف از فرعون تبعیت کردند. (نسفی)
از موسای هدایت کننده به حق که با معجزات تایید شده بود تبعیت نکردند و بلکه از فرعونی که فرورفته در گمراهی و طغیان که فساد آن آشکار است، تبعیت کردند. (بیضاوی)
وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ امر فرعون دارای رشد و هدایت نیست. (بیضاوی)
هدایت کننده نیست بلکه تباهی محض و گمراهی واضح است. (بیضاوی) برای بیان جهل تابعان فرعون است چراکه وی ادعای خدایی کرد در حالیکه بشری مثل خودشان بود و مشغول ظلم و شر بود که این نشانه ی شیطان بودن است و از اله بودن به دور است. (نسفی) امر فرعون در صلاح نیست و عاقبت پسندیده ای ندارد. (نسفی)
فرعون جلودار قومش چه اشراف و چه غیر آنهاست در روز قیامت و آنان را به آتش میبرد انگار که آنان را به آب دادن به محل آب ببرد و این وارد شدن چه ورود بدی است و اینان چه بد وارد شوندگانی هستند.
مستندات
يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
جواب سوال از عاقبت تبعیت کنندگان و تبعیت شونده است. (آلوسی) یعنی جواب اینکه عاقبت فرعون و تبعیت کنندگان چه شد است. عاقبت آنان چگونه مورد پسند باشد در حالیکه وی .... (آلوسی)
جلودار قومش است و آنان را وارد آتش میکند. (مظهری)
همچنانکه در گمراهی آنان را راهبر بود و پیش میبرد در به دوزخ رفتن نیز جلودار آنان است. (ابوسعود)
فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ در دنیا آنان را وارد آتش میکند یعنی به کفر وارد میکند که موجب به آتش رفتن است. (آلوسی)
وارد شدن به آتش را همانند وارد شدن بر آب در نظر گرفت. (مظهری)
وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ
چه بد وردگاهی است که اینان وارد میشوند که همان آتش است. (آلوسی) چه بد هستند وارد شوندگان به آتش که اینان باشند. (آلوسی) چه بد ورودی بود این ورود انها چراکه ورود برای رفع عطش است ولی انها به آتش وارد میشوند. (مظهری)
این عمل انان باعث شد که در دنیا لعنت پی آنان باشد و لعنت کنندگان آن را در دنیا لعنت کنند و در قیامت نیز لعنت برای آنان است و این مورد لعن بودن و این لعنت چه بد نصیبی است که نصیب انان شده است و چه بد کمکی است که برای اینان آمده است. نکته: ذکر لعنت در دنیا و بعد در قیامت نیز مورد لعن بودن آنان را بیان کردن برای روشن کردن این مطلب است که آنان در دنیا لعنت شدند چراکه مستحق آن لعنت بوده اند و مورد لعن بودن آنان از لعنت قیامت کم نکرد بلکه در دنیا و آخرت مستحق لعن شده اند.
مستندات
وَأُتْبِعُوا فِي هَٰذِهِ لَعْنَةً
اشرافی که از فرعون تبعیت کردند، در دنیا در پی آنها لعنتی بزرگ آورده اند طوری که امتهای بعد آنان تا روز قیامت آنان را مورد لعن قرار میدهند. (ابوسعود) در دنیا به زبان انبیاء و مومنان مورد لعن قرار گرفتند. (مظهری)
وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ
طوریکه اهل موقف همگی آنها را لعنت میکنند. (ابوسعود)
در روز قیامت نیز آنها را لعن میکنند. (مظهری) بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ
چه بد کمک کمک شوندگان است. (ابوسعود) کمک نامیدن لعنت برای این است که هر یک از لعنتهای موید لعنت دیگر هستند. (ابوسعود) چه بد نصیب نصیب گیرندگان است این لعنت. (مظهری)
آن خبرهایی که گفته شد از اخبار امتهای هلاک شده اند... (نسفی)
آن اخبار آبادی و امتهاییکه در این سوره ذکر شده است، از علوم غیبی است که رسالت تو با آن در آمیخته است و این نشانه ای برای برای نبوت تو است. (تاویلات اهل سنت) مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ
از آن آبادی ها بعضی از آنها باقی هستند و بعضی نیز اثر آنان نیز پاک شده است. (نسفی) بعضی اهلش هلاک شده ولی خود آبادی باقی است و بعض دیگر آبادی همراه با اهلش هلاک شده اند و اثری از آنها نیست. (جلالین) بعضی را مکان انها را میبینی و بعضی دیگر اثری از آنها را نمیبینی و مکانشان را نیز نمیبینی. (تاویلات اهل سنت) از حسن: بعضی از آنها پابرجا هستند و آنچه الله هلاک کرده است بیشتر است. (تاویلات اهل سنت)
ما با عذاب دادن آنها به آنها ظلم نکرده ایم و چیزی را در غیر موضع خود قرار ندادیم بلکه این کفار خودشان بودند که با انجام گناه و کفر ورزیدن به خود ظلم کرده و مستحق عذاب و هلاک گشتند و آنچه که از غیر الله عبادت میکردند، از انها چیزی را دفع نکرد و سودی به آنها نرساند و آن بتان چیزی برای آنها به غیر از هلاک و زیان و نابودی برای آنها نداشت.
مستندات
وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ
ما (الله متعال) به آنها ظلم نکرده است چراکه همه ی اینها ملک وی تعالی هستند و هر صاحب ملکی حق هلاک ملک خود را دارد و با این عمل به ظالم بودن متصف نمیشود و آنان ظلم کردند چراکه در حقیقت ملک اینان نبوده است و هرکس ملک دیگری را هلاک کند ظالم است. (تاویلات اهل سنت) ظلم گذاشتن یک چیز در غیر موضع آن چیز را گویند. (تاویلات اهل سنت) ما به عذاب آنها به آنها ظلم نکرده ایم بلکه خود انها مستحق آن شدند با ارتکاب آنچه مرتکب شدند. (تاویلات اهل سنت)
ما با عذاب آنها به آنها ظلم نکرده ایم. (خازن) وَلَٰكِن ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ
ظلم آنها به خود: الف: با عبادت غیر الله به خود ظلم کرده اند. ب: منصرف کردن مردم از دین حق و جلوگیری از اشاعه ی دین الله. ج: با درخواست نزول عذاب بر خودشان. (تاویلات اهل سنت)
آنان خود با انجام معاصی و کفر به خود ظلم کرده اند. (خازن) فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مِن شَيْءٍ لَّمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ
عبادت غیر الله که انجام دادند، از آنان چیزی را دفع نکرد وقتی عذاب الله آمد. (تاویلات اهل سنت)
عبادت بتان برای آنان آن فایده ای که انتظار داشتند را نیافتند. (تاویلات اهل سنت) بتان آنها سودی به آنها نداشت و عذاب را نیز از آنها دفع نکرد. (خازن)
آنچه که عبادت میکردند. (قرطبی)
وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ
عبادت آن بتان چیزی به جز زیان برای آنها نداشت. (تاویلات اهل سنت) أَبُو عَوْسَجَةَ: غیر از فساد چیزی نداشت. (تاویلات اهل سنت) ابوعبیده: غیر از هلاکی و نابودی چیزی نداشت. (تاویلات اهل سنت)
غیر از شر نداشت. (تاویلات اهل سنت) یعنی عبادت بتان باعث زیان آنها در آخرت شد. (قرطبی)
و اینچنین است گرفتن الله ظالمان را وقتی اهل آبادی ها را بگیرد در حالیکه اهل ان ظالم باشند و قطعا گرفتن الله سخت دردناک است که راه خلاصی از آن نیست. نکته: با انجام گناه و فورا دچار عذاب نشدن و زیان ندیدن ما را از گرفتن الله غافل نکند که گرفتنش سخت دردآور است.
مستندات
وَكَذَٰلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ
مانند همین گرفتنهای خدا که برای شما در این سوره بیان کردیم است، گرفتن الله است.. (خازن)
إِذَا أَخَذَ الْقُرَىٰ وَهِيَ ظَالِمَةٌ
وقتی که بگیرد اهل آبادی ها را در حالیکه اهل آن ظالم باشند. (خازن) آنچه صورت گرفته است، مواخذه ی ظلم آنان است. (خازن) نسبت گرفتن به خود آبادی دادن در اینجا برای بیان این مطلب است که هلاک اهل به خود آبادی ها نیز سرایت میکند و آنها را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. (ابوسعود)
إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ
گرفتن الله، دردآور است که امید خلاصی از آن نیست. (خازن) رسول الله ص: همانا الله متعال به ظالم مهلت میدهد و وقتی وقت مواخذه رسید دیگر برای وی راه فراری نیست. (خازن) دردناک و سخت است برای کسانی که دچار آن میشوند. (ابوسعود)
در اخبار امتهای هلاک شده و عذاب ان امتها، عبرت و موعظه ای بلیغ است برای کسانیکه از عذاب آخرت میترسند و آن روز قیامت روزی است که همه ی انسانها جمع کرده میشوند و آن روزی است که تمام خلائق حاضر میشوند. نکته: ترسیدن از عذاب آخرت لازمه اش این است که به آخرت و زنده شدن پس از مرگ ایمان داشته باشد.
مستندات
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ
در آنچه بر سر امتهای هلاک شده ی گذشته آمده است. (بیضاوی) در آنچه که الله برای شما قصه ی ان را بیان کرده است. (بیضاوی)
لَآيَةً عبرت است. (بیضاوی) لِّمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ
چراکه انان میدانند انچه بر سر این امتها آمده است نمونه هایی از عذاب آخرت هستند که بر سر مجرمان خواهد آمد. (بیضاوی) و یا از ارتکاب موجات هلاک دوری میکنند چراکه میدانند این عذاب از طرف الله مختار آمده است که هرکس را خواست عذاب میدهد و هرکس را خواست مورد بخشش قرار میدهد. (بیضاوی) چراکه کسی که آخرت را انکار میکند این حوادث را به الله مختار نسبت نمیدهد بلکه آن را به اسباب فلکی نسبت میدهد. (بیضاوی)
برای کسانیکه اعتقاد دارند که آن روز صحت دارد و وجود دارد. (نسفی) ۚ ذَٰلِكَ آن روز قیامت. (بیضاوی) يَوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ النَّاسُ انسانها را برای آن جمع کرده میشوند. (بیضاوی) یعنی جمع شدن در روز قیامت قطعی است و ثابت است. (بیضاوی) وَذَٰلِكَ يَوْمٌ مَّشْهُودٌ اهل آسمانها و زمین حاضر کرده شده اند. (بیضاوی) یعنی شاهدان آن روز زیاد هستند. (بیضاوی) جمیع خلائق در آن حاضر شوند. (جلالین)
وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ ﴿104﴾
هُود
تفسیر
و ما برپاشدن قیامت را تاخیر نمیکنیم مگر تا مدت معدودی. نکته: هرانچه که به شماره و عدد در امد، الاخره خواهد امد پس زمان شمرده شده ای برای برپایی قیامت باقی مانده است.
مستندات
تا زمان مشخصی ان را به تاخیر میاندازیم. (بحر العلوم)
گفته میشود: تا انقضای دنیا آن را به تاخیر میاندازیم. (بحر العلوم) یعنی ما بر برپاداشت قیامت در همین لحظه قادر هستیم منتها تا وقت معدودی ان را به تاخیر میاندازیم. (بحر العلوم) تاخیر تا زمانی معدود که نزد الله معلوم است، صورت میگیرد. (بغوی)
روزی که قیامت میشود، بعضی از مردم بدبخت هستند و بعضی دیگر خوشبخت.
مستندات
يَوْمَ يَأْتِ آن روز که بیاید.. (خازن) لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ
گفته شده است: جمیع خلائق ساکت شوند و کسی تا الله تعالی اجازه ندهد، صحبت نکند. (خازن) روز قیامت روز طولانی است که در مدتی از ان مردم از شدت خوف و بیم آن روز نمیتوانند صحبت کنند و بعد در مواقعی اجازه داده شود، سخن میگویند و در بعضی مواقع از آن، این ترس کمتر میشود و آنان انکار میکنند و مجادله میکنند. (خازن) گفته اند: منظور این است که کسی به شفاعت سخن نگوید مگر اینکه الله تعالی به وی اجازه ی شفاعت بدهد. (خازن)
فَمِنْهُمْ از اهل موقف هستند... (خازن) در روز قیامت بعضی از مردم شقی هستند که به آتش عذاب داده میشوند و بعضی سعید هستند که در جنت مورد احترام هستند. (بحر العلوم) شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ شقاوت ضد ساعدت است و سعادت این است که اسباب الهی بنده را یاری کنند و مساعده میکنند برای انجام کارهای نیک. (خازن)
سعادت بر دو قسم است یکی دنیوی و دیگری اخروی و این اخروی نهایت ساعدت است که انسان را به جنت میرساند و شقاوت نیز چنین است و بدترین آن، شقاوت اخروی است که انسان را به دوزخ میبرد. (خازن) از بین مردم کسانی هستند که بر آنها شقاوت سبقت جسته است و بعضی دیگر را سعادت. (بغوی)
و اما آنان که اهل شقاوت هستند، در آتش باقی خواهند بود مادامی که آسمانها و زمین از نوع خاصشان باقی هستند مگر اینکه الله چیزی بخواهد که همان خواهد شد و در اینجا الله خواسته است که مشرکین و کفار ابدی در آتش بمانند. و الله انجام دهنده ی چیزی است که خودش اراده کند و در این مورد بر وی اعتراضی نیست و همه چیز در اراده ی الله متعال است.
مستندات
فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ برای آنان زفیر است و آن اول صدای خر است. (نسفی)
بعضی گفته اند: زفیر به صدایی که چیزی از آن فهمیده نمیشود اطلاق میشود مثل آه و ناله. (تاویلات اهل سنت)
وَشَهِيقٌ و برای آنان شهیق است و آن آخر صدای خر است. (نسفی) و یا زفیر و شهیق به معنی نفس به درون کشیدن و بیرون آوردن است. (نسفی)
و شهیق هرآنچه از صدا که بلند است. (تاویلات اهل سنت)
منظور بیان شدت اضطراب و غم آنان است که نفس نفس میزنند. (بیضاوی) تشبیه حال آنان است به کسیکه حرارت به قلب وی رسیده است و روحش حبس شده است. (بیضاوی)
ممکن است منظور از این دو کلمه این باشد که اهل دوزخ بعد اینکه دعا و ندای بسیار انجام دادند از آنان صدایی شنیده میشود ولی چیزی از آن فهمیده نمیشود همانند ناله ی جانوران در وقت درد کشیدن، از آنها شنیده میشود. (تاویلات اهل سنت)
و یا تشبیه حال جیغ زدن آنان به حال صدای خر است. (بیضاوی)
و اما آنان که اهل شقاوت هستند، در آتش باقی خواهند بود مادامی که آسمانها و زمین از نوع خاصشان باقی هستند مگر اینکه الله چیزی بخواهد که همان خواهد شد و در اینجا الله خواسته است که مشرکین و کفار ابدی در آتش بمانند. و الله انجام دهنده ی چیزی است که خودش اراده کند و در این مورد بر وی اعتراضی نیست و همه چیز در اراده ی الله متعال است.
مستندات
خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ حال آنان مقدر شده که در آن همیشه باقی بمانند تا مدتی که آسمانها و زمین آخرت باقی هستند. (نسفی) و آسمانها وزمین آخرت دائمی و ابدی هستند. (نسفی)
گفته شده است: تا وقتی که بالا و پایین هست. (نسفی) ویا هدف از این کلام، بیان ابدی بودن است همچنانکه عرب گوید: تا وقتی که کوکب میدرخشد. (نسفی) و یا منظور این است: آنان همیشگی در عذاب جسمانی نخواهند بود بلکه انواع عذابهای روحی و روانی را نیز خواهند داشت. (ابوسعود)
آن عذاب روحانی به اندازه ای خواهد بود که عذاب جسمانی آتش را فراموش خواهند کرد. (ابوسعود)
مادامی که اهل دنیا هستند، آسمانها و زمین نیز برای آنان باقی است، پس عذاب آنان نیز مثل همین، همیشگی خواهد بود مادامی که خودشان هستند. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ
استثنای از عذاب به آتش است چراکه اهل دوزخ همیشه به آتش عذاب داده نمیشوند بلکه برای آنان زمهریر نیز هست. (نسفی)
زمهریر سرمای شدید.
ویا منظور از ما شاء، من شاء است که در اینصورت چنین میشود که کسانی هستند که از آتش دوزخ بیرون آورده میشوند، و به بهشت برده میشوند که اهل جنت به انها، جهنمیون گویند و اینان از اهل بهشت نیز مسثنی شده اند چراکه مدتی را در جهنم بوده اند. (نسفی) اگر مشیئت الهی تعلق گیرد که آنان در آتش نباشند، همان خواهد شد ولی این مشیئت نخواهد بود. (ابوسعود)
إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ بدون اینکه بر وی تعالی اعتراضی باشد. (بیضاوی)
یعنی در جاودانه گذاشتن اهل شقاوت در آتش، به موجب اراده ی خودش عمل میکند و بر اساس مشیئت جاری خود حکم میراند. (ابوسعود)
و اما آنان که خوشبخت شده بودند، پس در جنت هستند برای همیشه مادامیکه آسمان ها و زمین خاصشان، پابرجاست مگر آن کسانی را که مدتی در آتش بودند وبعد الله خواست که به بهشت آیند. و بخشش بهشت برای آنان، منقطع نیست. نکته: در مورد استثناء که در دو آیه آمده است، باید مورد توجه قرار گیرد و از طرف دیگر از اصول ثابت عقیده ی اسلامی این است که کفار و مشرکین در جهنم برای همیشه خواهند بود و همچنین مومنان در بهشت برای همیشه خواهند بود، حال مفسرین در صدد جمع بین این دو بر آمدند و عده ای گفتند: منظور از کلمه ی ما که غالبا برای غیر عاقل بکار میرود در معنی من است پس معنی چنین میشود که در دوزخ میمانند مگر آنانکه الله خواست به بهشت بیاورد. در مورد بهشت مگر آنکه الله بخواهد که ما در متون دینی نداریم که کسی را از بهشت میکنند، حال میگویند منظور بیان ان مدتی است که قبل ورود به بهشت بوده اند و جوابی دیگر که داده اند این است که منظور اگر الله بخواهد است میشود ولی الله نمیخواهد پس در اختیار بودن ایجاب شدن آن چیز را نمیکند.
مستندات
وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا آن کسانی را که الله اراده ی سعادتشان کرد... (ملا علی قاری تفسیر)
کسانیکه با رحمت الله، خوشبخت شدند پس آنان در بهشت جاویدان خواهند بود. (طبری)
منظور مدتی است که گناهکاران مومن در آتش بوده اند. (مظهری) و این افراد هرچند با عمل خود اهل شقاوت شدند ولی با ایمان خود از اهل سعادت گشتند.(مظهری) مگر ان مدتی که در آتش بوده اند. (طبری) گفته شده است: استثنای در هر دو فرقه، مدتی است که آنان در موقف برای حساب بوده اند میباشد و یا مدتی است که هر دو فریق در دنیا و در برزخ بوده اند. (مظهری)
عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ عطائی غیر مقطوع برای آنان است. (ملا علی قاری تفسیر)
و این تصریح به این نکته است که ثواب غیر منقطع است و اگاهی دادن به این مطلب است که استثنای مذکور از ثواب نیست. (ملا علی قاری تفسیر)
در مورد عاقبت این مشرکان در شک مباش که بت پرستی اینان همانند پرستشان پدران خود هستند، پس عاقبت اینان نیز مثل همانان خواهد بود . اینان با اینکه مستحق عذاب هستند ولی تا وقتی روزی نوشته شده برای اینان را نداده ایم، هلاک نشوند و سهم اینان را از عذاب کم نخواهیم کرد.
از آنچه اینان عبادت میکنند در شک نباش که الله قطعا آنان را خاطر عبادت آنان عذاب خواهد داد. (بحر العلوم) در گمراهی بودن عبادت آنها در شک نباش. (بغوی) وقتی داستان بت پرستان و عاقبت آنان را بیان کردیم دیگر در سوء عاقبت این قوم نیز نباش. (نسفی)
اینان رغبتی به توحید ندارند همچنانکه پدران اینان که هلاک شدند، چنین بودند. (بحر العلوم) حال اینان مثل حال آن بت پرستان است و دانستی که چه بر سر آنان آمده است پس برای اینان نیز مثل همان نازل خواهد شد. (نسفی)
مقاتل: سهم آنان را از عذاب و سهم پدران اینان را از عذاب ایفا خواهیم کرد و از آنان کم کرده نشود. (بحر العلوم) سعید بن جبیر: منظور سهم آنان از آنچه در کتاب لوح محفوظ است. (بحر العلوم) مجاهد: آنچه برای اینان از خیر و شر مقدر شده است. (بحر العلوم)
جزای آنان را خواهیم داد. (بغوی)
آنچه روزی برای آنها نوشته شده است را کامل خواهیم پرداخت و درحالیکه موجبات عذاب را دارا هستند. (بیضاوی)
همانا ما به موسی کتاب تورات را داده ایم و آن قومی که حضرت موسی بر آنان آمده بود در تورات اختلاف کردند بعضی تصدیق کردند وبعض دیگر تکذیب کردند پس طبیعی است که در مورد قرآن نیز چنین خواهد بود و اگر حکم الله بر این نبود که حق و باطل و جزای انان را در قیامت مشخص کند، اگر این نبود در همین دنیا بین آنها حکم میکردیم و این تکذیب کنندگان خود در شک هستند و در شک فرو رفته اند. نکته: مفسرین رد شک بودن را از طرف عدم ایمان و عدم تصدیق نگاه میکنند که به نظر مولف باید از طرف انکار نگاه کرده شود یعنی اینکه این افراد که تکذیب میکنندف در تکذیب خود مطمئن نیستند و در شک فرورفته اند نه اینکه در دل خود یقین داشته باشند که تکذیبشان درست است بلکه با داشتن شک و فرورفتن در شک است که اینان دارند انکار میکنند.
بعضی به وی ایمان آوردند و بعضی دیگر کفر ورزیدند همچنانکه در مورد قرآن چنین کرده اند. (بیضاوی)
تورات را به موسی دادیم. (نسفی) وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ
اگر حکم به وقت دادن تا روز قیامت نبود، بین آنان با فروفرستادن آنچه اهل باطل مستحقش بودند، حکم میکردیم تا از اهل حق سوا میشدند. (بیضاوی)
آنان را و یا مشرکین زمان حضرت رسول الله ص را ریشه کن میکردیم. (نسفی)
به تاخیر حساب و جزاء تا روز قیامت اگر نبود... جلالین)
در دنیا بین آنان حکم میکردیم. (جلالین) وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِّنْهُ مُرِيبٍ و کفار قوم تو ای محمد، در قرآن به شک هستند، و رد شک فرو رفته هستند. (بیضاوی) در نزول عذاب بر خود، در شک هستند. (نسفی)
قسم که قطعا پروردگارت هر یک از گروه ایمان آورنده و کافر ورزنده را جزای کامل خواهد داد چراکه همانا پروردگارت، به آنچه انجام میدهند از اعمال ریز و بزرگ به آن اعمالشان واقف و اگاه و با خبر است.
هر یک از اختلاف کنندگان از مومن و کافر، جزای اعمالشان را ایفا خواهد کرد. (ابوسعود)
إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
به آنچه هر یک از اختلاف کنندگان انجام میدهند از خیر و شر، آگاه است طوریکه چیزی بر الله متعال مخفی نمیماند چه عمل بزرگ باشد و چه عمل ناچیز باشد. (ابوسعود)
پس بر آنچه بدان مامور هستی، مداومت کن و تبلیغ کن و از پای ننشین و همچنین کسانیکه همراه تو به تو ایمان آورده اند نیز دلتنگ نشوند وبر آنچه مامور هستند، مداومت ورزند. از حکم شرع خارج نشوید و افراط و تفریط راه ندهید که قطعا الله به هرآنچه عمل میکنید، بینا است و بر آن اساس جزا خواهد داد. نکته: وقتی که عاقبت بدکاران و کفار مشخص شد و بیان شد که چه چیزی در انتظار آنان است پس به رسول الله ص امر کرد که به راهش ادامه دهد و همچنین مومنین نیز بدون اینکه روحیه ی ایمانی خود را از دست بدهند به راه خود ادامه دهند و افراط و تفریط به خود راه ندهند.
مستندات
فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ
بر توحید و طاعت آنچنانکه مامور شده ای مداومت بورز. (بحر العلوم) بر امر پرودگارت باش و بر آن عمل کن و مردم را نیز به آن دعوت کن. (ثعلبی)
سدی: خطاب به رسول الله ص است و منظور آیه امت رسول الله ص میباشد. (ثعلبی)
قتاده: بر آنچه مامور شده ای ادامه بده. (بحر العلوم)
استقامت در توحید و منع از طغیان و سرکشی در نعمت است. (بحر العلوم)
بر آنچه که مامور شده ای ادامه ده. (بحر العلوم) شامل استقامت در همه چیز میشود از اعقتادات گرفته که میانه را برگزیدن از تشبیه و تعطیل و در امور وحیانی و تبلیغ آن و بیان شریعت آنچنانکه که نازل شده است و انجام وظایف عبادی بدون افراط و تفریط که این امر به غایت سختی است. (بیضاوی)
وَمَن تَابَ مَعَكَ
همچنین اینها نیز بر توحید مداومت ورزند. (بحر العلوم)
کسانیکه از شرک و کفر توبه کردند و همراه تو ایمان آوردند. (بیضاوی) وَلَا تَطْغَوْا در توحید و طاعت بر الله عصیان نورزید. (بحر العلوم)
از حدود آنچه الله به شما داده است خارج نشوید. (بیضاوی) از فرمان من به فرمانی دیگر نروید. (خازن) بعضی گفته اند: یعنی در دین غلو نکنید طوری که باعث بشود از امر و نهی من خارج شوید. (خازن)
از حدودی که برای شما تعیین شده است به افراط و تفریط، منحرف نشوید. (ابوسعود) إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
به آنچه از خیر و شر انجام میدهید، بیناست. (بحر العلوم) از ابن عباس: بر رسول الله ص در سراسر قرآن آیه ای به این شدت و سنگینی بر رسول الله ص نازل نشده است و برای همین است که وقتی صحابه رض به حضرت رسول الله ص گفتند: موهایتان زود شروع به سفید شدن رفته است، ایشان فرمودند: مرا سوره ی هود و همانندان آن پیر کردند. (ثعلبی)
بر اساس اعمال شما جزا خواهد داد. (بیضاوی)
در این آیه دلیل است بر اینکه از نصوص با مطلق نظر و رای نباید عدول کرد چراکه گمراهی و طغیان است و اما عمل به مقتضای اجتهاد که تابع علتهای نصوص است پس این از باب استقامت بر شرع است انچنانکه در نصوص آمر به اجتهاد آمده است. (ابوسعود)
به سوی کسانیکه ظلم کرده اند، میل نکنید یعنی به اعمال آنان رضایت نشان ندهید و با آنان دوستی نکنید و از ظلم آنان پیروی نکنید و این ظلم شامل شرک و کفر و ستم به مردم است، و اگر چنین کنید، شما را آتش در خواهد گرفت و برای شما غیر از الله، یاوری نیست که از عذاب الهی منع کند و یا خیری به شما برساند، و بعد این مطلب بدانید که شما اگر چنین کنید، یاری نخواهید شد پس نه غیر الله شما را یاوری است و الله نیز بیان کرد که اگر چنین کنید به آتش خواهد انداخت پس راه نجاتی غیر از عدم میل به ظلم نیست.
مستندات
وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا کمترین میل به کسانیکه از آنان ظلم دیده شده است، به خود راه ندهید. (ابوسعود)
این آیه هرچند در مورد نهی از میل به مشرکان است ولی در مورد غیر انان نیز هرکس به ظالمان میل کند و از آنان اطاعت کند و آنان را دوست داشته باشد، ترس این میرود که بر وی نیز این آیه شامل باشد. (تاویلات اهل سنت)
به سوی ظالمان در ظلمشان به آنان میل نکنید. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: وقتی مشرکان شما را به شرک خود دعوت کردند به آنان میل نکنید و به آنان ملحق نشوید. (تاویلات اهل سنت) با دوست گرفتن آنان و با چاپلوسی کردن با آنان و یا با راضی شدن به اعمال آنان، به ظالمان میل نکنید. (جلالین) این آیه هرچند که به طور ظلم عمومی بیان شده است ولی بدان معنا نیست که میل به هر ظلمی پی آن مساس آتش باشد. (تاویلات اهل سنت)
فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ
که به سبب آن شما را آتش در خواهد گرفت. (ابوسعود) وقتی میل به کسانیکه از آنان ظلمی صورت گرفته است موجب مساس آتش باشد پس میل به کسانیکه راسخ در ظل هستند، چگونه خواهد بود؟ (ابوسعود)
وَمَا لَكُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ و شما را یارانی نیست که از آتش نجات دهد. (ابوسعود) برای دفع عذاب و یا جلب منفعت برای آنان کسی نیست. (تاویلات اهل سنت) ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ
از جهت الله نیز مورد یاری نخواهید بود، چراکه در حکم الله چنین گذشت که اگر شما میل کنید شما را عذاب خواهد داد. (ابوسعود) وقتی بیان داشت که غیر از الله آنان را نجات دهنده ای نیست و بعد بیان کرد که از الله نیز یاری نخواهند شد نتیجه این میشود که آنا بهیچ وجه یاری نخواهند شد. (ابوسعود)
و نماز را برپادار (کامل با ارکان و آدابش) در دو طرف روز و در ساعاتی از شب، قطعا نیکی ها من جمله نمازهای پنجگانه بدی ها ر امیبرند و این نمازها توبه ی توبه کنندگان هستند.
مستندات
وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ نماز را کامل کن. (بحر العلوم) طرفی النهار یعنی نماز صبح و ظهر و عصر و زلفا من اللیل نماز مغرب و عشا. (بحر العلوم)
دو طرف روز و شب که نزدیک به روز باشد، ظاهر آیه سه وقت نماز را بیان میکند یکی اول روز که همان نماز صبح باشد و دیگری آخر روز که عصر باشد و نمازی که شب خوانده میشود و به روز نزدیک است، نماز مغرب است و باقی نمازها (ظهر و عشا) را در آیهی 78 سوره ی اسراء بیان کرده است چراکه دلوک شمس یعین زوال آن و غسق اللیل برای عشا است.(تاویلات اهل سنت) بعضی گفته اند که زلفا من اللیل یعنی در لحظات و ساعاتی از شب ولی اهل تاویل ان را به نمازهای پنجگانه منظور گرفته اند. (تاویلات اهل سنت) برای مذهب حنفی از این آیه چنین استدلال کرده اند که هرچه نماز صبح را نزدیک طلوع اقامه کرده شود افضل است و همچنین تاخیر نماز عصر، افضل است چراکه امت اجماع دارد بر اینکه منظور از دو طرف روز خود وقت طلوع و غروب نیست پس هرچه به این دو به قدر امکان نزدیکتر باشد، افضلتر خواهد بود. (نیسابوری) منظور از زلفا من اللیل ساعاتی از شب است که کمترین حد جمع سه است پس مغرب و عشا دو نماز هستند و نماز سوم نماز وتر باید باشد. (نیسابوری)
إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ
حسنات همان نمازهای پنجگانه هستند. (تاویلات اهل سنت) روایت شده است: مردی با زنی هرکاری بجز نزدیکی را انجام داده بود و بعد پشیمان نزد رسول الله ص آمد و رسول الله ص فرمودند: من تا وقتی از نزد الله چیزی حکمی نیاید، نمیتوانم چیزی بگویم و بعد وقت نماز شد و نماز خواندند و بعد جبرئیل با این آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: نمازهای پنجگانه ات را بخوان و وقتی این را گفتند، حضرت عمر گفت: آیا این امرزش بخاطر نماز آیا خاص وی است و یا اینکه برای عموم مردم است؟ رسول الله ص فرمودند: بلکه برای تمام مردم است. اگر این روایت ثابت باشد، پس تفسیر این آیه خواهد بود. (تاویلات اهل سنت) یعنی نمازهای پنجگانه کفاره ی خطاهایی میشوند که از گناهان کبیره نیستند. (بحر العلوم) از ابی عثمان روایت شده است: همراه سلمان فارسی بودم و سلمان شاخه از درخت خشکیده گرفت و آن را تکاند و بعد گفت: از رسول الله ص شنیده ام که فرمودند: کسیکه وضو بگیرد و وضویش را خوب بجای آورد و بعد نماز بخواند، خطاهای وی میرزد همانند ریختن این برگها و بعد این آیه را قرائت کردند. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ ذِكْرَىٰ لِلذَّاكِرِينَ
توبه ی توبه کنندگان است. (تاویلات اهل سنت) نمازهای پنجگانه توبه ی توبه کنندگان است. (بحر العلوم)
بر آنچه بدان مامور هستی و بر طاعات و بردوری از گناهان وبر انجام نمازهای پجگانه، صبور باش. قطعا الله متعال پاداش چنین احسان کنندگان را ضایع نمیکند و کامل ادا خواهد کرد. نکته: هرچند بر الله چیزی واجب نیست ولی الله متعال از فضل و بزرگواری خود اعلام میکند که هرکس احسان کند، پاداشش را کامل ادا خواهد کرد.
مستندات
وَاصْبِرْ
ای محمد بر توحید شکیبا باش و به ظالمان میل نکن و بر آنچه بر تو اتفاق میافتد نیز صبور باش. (بحر العلوم) گفته شده است: بر این نمازهای پنجگانه شکیبا باش طوریکه چیزی از آن را ترک نکن. (بحر العلوم) بر سختی های انچه بدان مامور شده ای شکیبا باش. (ابوسعود)
ثواب برپادارندگان نماز را ضایع نمیکند. (بحر العلوم) بر انجام طاعات و ترک گناهان، شکیبا باش. (بیضاوی) محسنین نامیدن نماز گزاران اشاره به این مطلب دارد که نماز و صبر جزو احسان هستند و دیگر اینکه هردو بدون اخلاص، اعتبار ندارند. (بیضاوی) پاداش انان را کامل ادا میکند بدون اینکه کم کردنی در آن باشد. (ابوسعود)
و اگر میبود در قرن گذشته کسانیکه صاحبان عقل و جاه بودند که از فساد روی زمین نهی میکردند ولی نبودند مگر عده ای کم که همان کسانی بودند که آنان را نجات دادیم و آن دسته که به ظلم مشغول بودند به تنعم و خوشگذرانی خود و اسباب تحصیل آن مشغول شدند و مجرم نیز بودند.
هان اگر از آنان کسانی بودند که دنبال ابقای خود هستند و نفس خود را از سخط الله و عذاب اله دور کنند و حفظ کنند. (نیسابوری)
صاحبان طاعت. (بغوی)
تمیز دهندگانی بودند. (بغوی)
آیا از امتهای قبل شما کسانی بودند که از فساد روی زمین، نهی میکردند؟ (بغوی)
ای کاش که اهل اسلام در آن امتها زیاد میشدند تا که از فساد نهی میکردند چراکه وقتی کم باشند مثل لوط و اهلش چگونه مردم را نهی میکردند؟ گویا که الله متعال فرموده است: باشد که اهل اسلام زیاد شوند تا که از فساد روی زمین نهی کنند. (تاویلات اهل سنت) در بین امتها گذشته صاحبان عقل و تدبیر بودند ولی از فساد نهی نکردند مگر عده ای کم که انان نجات یافتند. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا قَلِيلًا
مگر عده ای قلیل که از معاصی نهی میکردند. (نیسابوری) در امتهای گذشته افرادی نبودند که از معاصی نهی کرده باشند مگر عده ای کم. (نیسابوری)
مِّمَّنْ أَنجَيْنَا مِنْهُمْ همانهایی که نجاتشان داده ایم. (نیسابوری) به جز افرادی که از انبیاء تبعیت کردند که از فساد نهی میکردند. (بغوی) وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ سبب نزول عذاب بر آنان این بود که آنان در ترفه و تنعم غرق شده بودند. (نیسابوری)
کسانیکه ظلم کردند پی جزای خوشگذرانی خود رفتند. (نیسابوری)
مترف کسیکه نعمت وی را به تکبر و سرمستی و غرور واداشته است. (نیسابوری)
فراء: کسانیکه ظلم میکنند در پی آنچه بدان عادت گرفته بودند از در نعمت بودن و لذتها ایثار دنیا بر آخرت، رفتند و کافر بودند. (بغوی)
وَكَانُوا مُجْرِمِينَ و با اینکار خود مجرم بودند. (نیسابوری)
بخاطر غرق بودن در خوشگذرانی مجرم شدند. (نیسابوری) مجرم بودن آنان این است که کسیکه تباع شهوات خود باشد در گناهان فرو میرود. (نیسابوری)
مجرم بودن برای این است که با مشغول شدن به نعمت از شکر آن غافل شده اند. (نیسابوری)
و الله متعال امتهایی را که هلاک کرده است در هیچ یک از آنها ظالم نبوده است و امتی را هلاک نکند در حالیکه آن امت بین خودشان به صلاح رفتار میکنند.
مستندات
نیست الله متعال امتی را که همه و یا اکثر انان به صلاح باشند، هلاک استیصال (ریشه کن) کند، بلکه وقتی هلاک میکند که همه ی آنها ویا اکثر آنان مفسد باشند. (تاویلات اهل سنت)
این نشان میدهد که حکم سرزمین بر دار اسلام یا حرب بودن آن سرزمین به غلبه ی اهل آن سرزمین مربوط میشود اگر اکثرا مسلمان باشند حکم دار الاسلام را دارند و اگر اکثر انان کافر باشند حکم دار الحرب را دارد. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال بعنوان ظالم و از روی ظلم آنان را هلاک نمیکند. (مظهری) در حالیکه اهل ان مسلمان باشند. (مظهری)
گفته شده است که منظور از ظلم شرک است و آیه را چنین معنی کرده اند: الله متعال اهل آبادی ها را به سبب شرک آنان هلاک نمیکند در حالیکه بین خودشان مهربانی باشد و به یکدیگر ستم نمیکنند. (مظهری) وقتی این آیه نازل شد رسول الله ص فرمودند: بعض انها به بعض دیگر انصاف دارند. (مظهری) از این جهت گفته اند: ملک همراه کفر باقی میماند ولی همراه ظلم خیر. (مظهری)
در حکمت الهی محال است که آن دسته از امتها که الله متعال انها را هلاک کرده است، ظلمی در حق آنها کرده باشد، در حالیکه اهل آن به صلاح باشند. (ابوسعود)
الله متعال با هلاک آنان ظالم شمرده نمیشود به دو وجه: الف: آنان خلق الله هستند پس با هلاک آنان ظالم شمرده نمیشود. ب: آنان را هلاک میکند بخاطر ظلمی که از آنان سرزده است. (تاویلات اهل سنت)
اگر الله متعال مشیئتش بر این میبود که همه ی انسانها را بر حق و دین اسلام جمع کند طوریکه کسی در آن اختلاف نمیکرد، قطعا همان میشد لیکن چنین چیزی را نخواسته است و برای همین بر حق متفق نیستند. (ابوسعود) اگر میخواست همه را به یک دین جمع میکرد و به دین اسلام مکرم میداشت ولی دانست که همه اهل آن نیستند. (بحر العلوم) این آیه دلیل آشکار بر این مطلب است که اراده ی الله غیر از امر وی تعالی است و اینکه الله متعال اراده ی ایمان همه را نکرده است چه اگر چنین بود قطعا واقع میشد. (مظهری)
وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ دائما در مخالفت با حق هستند. (ابوسعود)
دائما در مخالفت باحق هستند و به باطل میروند به انحاء مختلف بعضی یهودی و بعض دیگر مسیحی و بعض دیگر مجوسی و بت پرست و از بین اینها جبری و قدری و روافض و خوارج هستند. (مظهری) انان را مختلف در رزق خلق کرده است از این جهت است که بعضی فقیر و بعض دیگر غنی هستند مگر آن کسی که به قناعت مورد رحمت قرار دهد. (قرطبی)
و مردم دائما در اختلاف خواهند بود و برای همین انها را خلق کرده است که عده ای طرف حق باشند و عده ای دیگر در طرف باطل و سخن الله متعال و تقدیر وی تعالی تثبیت شد و تغییری در آن نخواهد بود و آن اینکه تقدیر بر این بود که از جن و انسان جهنم را پر کند.
مستندات
إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَ
مگر قومی که الله متعال آنان را با فضل خود به سوی حق هدایت کرده است پس آنان بر حق اتفاق کنند و اختلاف نمیکنند یعنی با حق مخالفت نمیکنند. (ابوسعود)
وَلِذَٰلِكَ خَلَقَهُمْ
و برای آنچه که ذکر شد یعنی برای اختلاف، خلق کرده است، یعنی اختلاف کنندگان را خلق کرده است. (ابوسعود)
عطاء و حسن: برای اختلاف خلق کرده است. (مظهری)
از امام مالک: انان را خلق کرد تا عده ای به بهشت بروند و عده ای دیگر به جهنم. (مظهری)
فراء: اهل رحمت را برای رحمت و اهل اختلاف را برای مخالفت با حق خلق کرده است. (مظهری) وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ وعید الله متعال به اتمام رسیده و به سامان رسید. (ابوسعود)
و یا سخن الله متعال به فرشتگان که فرموده بود: لاَمْلاَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجنة والناس أَجْمَعِينَ، به سامان رسید. (ابوسعود) آنچنانکه که خبر داده بود و در ازل مقدر کرده بود، تثبیت گشت و تمام یک چیز یعنی مصون ماندن آن از قبول تغییر و تبدیل. (قرطبی)
و هرآنچه در این سوره از داستان انبیاء و اقوام آنها بیان شد، آنها را آورده ایم تا قلبت آرام گیرد و بدانی که انان نیز همانند تو اذیت و آزار دیده اند و در این داستانها، حق گفته شده است و چیز دیگری نیست و این نصیحت و پند و اندرز و یاداوری برای یکتاپرستان است.
از اخبار رسولان برای تو نازل میگردانیم آنچه که باعث قوت قلب تو شود و میدانیم که با تو همان رفتاری را خواهند داشت که با انبیای قل تو داشته اند. (بحر العلوم) هرآنچه که از اخبار انبیاء و امتهای انان لازم است را بری تو بیان میکنیم تا قلبت تقویت شود و یقینت بیشتر شود. بدین صورت که هر وقت رسول الله ص این داستان ها را میشنیدند قلب مبارک بر صبر کردن به اذیت و آزار قومش، تقویت میشد. (بغوی)
وَجَاءَكَ فِي هَٰذِهِ الْحَقُّ قتاده: و در دنیا حق برای تو آمده است. (بحر العلوم) ابن عباس: در این سوره تو را حق آمده است. (بحر العلوم)
در داستانهاییکه برای آورده ایم آنچه که حق است.(بیضاوی)
حقی که راه فراری از آن نیست. (تاویلات اهل سنت) وَمَوْعِظَةٌ ادب آموزی برای این امت است. (بحر العلوم) وَذِكْرَىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ
وعظ و عبرت است برای تصدیق کنندگان به یگانگی الله متعال. (بحر العلوم)
ای محمد به قومت بگو: بر آنچه که حالشان میطلبد، عمل کنید و هر آنچه از دستتان بر میآید، انجام دهید و ما نیز بر همین روش عمل خواهیم کرد.
مستندات
وَقُل لِّلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ
به کسانیکه به این حق ایمان نمیآورند و پند نمیپذیرند و یادآور نمیشوند. (ابوسعود)
اعْمَلُوا عَلَىٰ مَكَانَتِكُمْ
بر حال و جهتی که در پیش گرفتید از عدم ایمان باشید. (ابوسعود)
تهدید و وعید (وعده ی هلاک) است. (مظهری)
مکانة: منزلت و قدر یعنی شما بر منزلتی که نزد اتباع خود دارید عامل باشید. انگار که مورد خطاب، اشراف و رؤسای آنان است. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّا عَامِلُونَ
ما نیز بر حال خود که ایمان و پندپذیری و یادآور شدن است، هستیم. (ابوسعود) ما نیز بر اساس منزلت خود در نزد الله عامل هستیم تا ببینیم کدام یک از ما یا شما، رجحان مییابد و چه کسی زیان میبیند. (تاویلات اهل سنت)
برای بیان عاجز بودن دشمنان رسول الله ص است که بیان میکند که اراده ی فریب و حیله بر علیه رسول الله ص را تا میتوانند انجام دهند. (تاویلات اهل سنت)
وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ ﴿122﴾
هُود
تفسیر
منتظر باشید تا ببینید انچه بر علیه ما نقشه کشیدید، بر ما رخ میدهد و یا خیر و ما نیز منتظریم تا ببینیم که وعده ی الهی بر شما نازل میشود انچنانکه بر گذشتگان و امثال شما رخ داده است.
مستندات
وَانتَظِرُوا إِنَّا مُنتَظِرُونَ شما منتظر ما باشید و ما نیز منتظر شما هستیم. (تاویلات اهل سنت)
وقتی آنان حضرت رسول الله ص را تهدید میکردند و وعده ی هلاک میدادند، این آیه آمد که به آنان بگو که برای ما این چیزها را انتظار داشته باشید و بدانید که ما نیز بر شما چنین چیزهایی را انتظار داریم. (تاویلات اهل سنت) شما منتظر آنچه شیطان به شما وعده داده است، باشید و ما نیز بر آنچه بر شما از عذاب الله نازل میشود، در دنیا و یا در آخرت، هستیم. (خازن) ما منتظریم تا اگر ایمان نیاوردید، آنچه بر امثال شما در گذشته نازل شده است بر شما نیز نازل گردد. (مظهری)
مستورات آسمانها و زمین از ان الله است و اعمال شما نیز جزو آن میباشد و تمامی امور به الله برمیگردد پس حق عبادت الله را بجای آور و بر توکل اعتماد کن و الله از آنچه شما و آنها انجام میدهند، غافل نیست پس هرکس را بر اساس عملش جزا خواهد داد. نکته: بازگشت امر به سوی وی تعالی به این معناست که ما هرجا باشیم و هرکس باشیم و هرکاری انجام دهیم در حساب پس دادن به الله بر میگردیم و راه گریزی نیست.
مستندات
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
بر آسمانها و زمین و آنچه در انها مستور است، اطلاع دارد. (الفواتح الالیه) چیزی از این دو بر وی تعالی مخفی نمیماند پس اعمال شما نیز بر وی تعالی معلوم است. (نسفی)
وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ مرجعی غیر از وی تعالی نیست و امر کننده ای غیر وی نیست. (الفواتح الالهیه)
در نتیجه امر تو و امر آنان به وی تعالی برمیگردد و ناگزیر از این مساله هستند. (ابوسعود) بازگشت امر تو و آنها به وی تعالی حتمی است و انتقام تو را از آنها خواهد گرفت. (نفسی)
فَاعْبُدْهُ ای اکمل رسولان، حق عبادتش را بجای آور. (الفواتح الالهیه) وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ
حق واگذاری را و سپردن به الله را بجای آور. (الفواتح الالهیه) چراکه وی تعالی تو را بس است. (ابوسعود)
اول امر به عبادت کرد و بعد توکل را آورد، برای بیان این مطلب که توکل بدون عبادت نفعی ندارد. (ابوسعود) وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
پس هرکس را بر اساس اعمالشان جزا خواهد داد. (ابوسعود) از رسول الله ص: هرکس سوره هود را قرائت کند، از اجر ده حسنه خواهد داد به تعداد تصدیق کنندگان انبیائیکه در این سوره ذکر شده است و به تعداد تکذیب کنندگان آنها در روز قیامت از زمره ی سعادت مندان به فضل الهی خواهد بود. (ابوسعود) رسول الله ص: کسی اگر خواست قوی باشد بر الله توکل کند. (نسفی)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.