الم: چند حرف از حروف الفبای عربی میباشد یعنی الف و لام و میم. به این حروف که در اوایل سوره ها آمده اند حروف مقطعه گفته میشود. در مورد اینکه این حروف به چه معنا و به چه منظور آمده است، مفسرین و عوام بله دقیقا عوام سخنانی گفته اند که بعضی بر ایمان راستین بودن مفسرین دلالت دارد و بعضی سخنان سخیف که آوردن آن تحت عنوان تفسیر و برداشت از آیه به دور از واقعیت و بدور از دین است.
مستندات
سوره بقره:
از ابن عباس اولین سوره ای است که در مدینه نازل شده است.
گفته اند بغیر از آیه:
وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ که در مکه در حجة الوداع، نازل شده است. (خازن) آیات این سوره دویست و هشتاد شش یا هفت یا هشت، آیه میباشد. (خازن) در فضیلت قرائت این سوره آمده است:
الف: رسول الله ص: خانه هایتان را همانند گورستان نگردانید بلکه در آن سوره بقره را قرائت کنید زیرا شیطان از خانه ای که در آن سوره بقره قرائت شود، فرار میکند. و در روایتی آمده است که خانه هایتان را گورستان نکنید بلکه در آن نماز بخوانید زیرا شیطان از خانه ای که در آن سوره بقره بشنود ، فرار میکند.( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر) ب: از رسول الله ص : سوره بقره را بیاموزید که یادگرفتن آن برکت است و ترک آن پشیمانی و بطله(در تفسیر خازن بطله یعنی اهل باطل را جادوگران معنا کرده است.) آن را نخواهند توانست که یادبگیرند. ( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر) ج: رسول الله ص: سوره های بقره و آل عمران را بیاموزید که این دو سوره در قیامت، دو نور درخشان خواهند بود انگار که دو ابر هستند و یا گروهی از پرندگان صف کشیده که از قاری خود، دفاع میکنند.( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر) د: رسول الله ص: هر چیزی را کوهانی (سنام) هست و کوهان قرآن سوره بقره است. هرکس آن را در شب قرائت کند، شیطان تا سه روز به خانه ی وی نیاید و هرکس آن را در روز قرائت کند، تا سه روز نیاید. (صحیح ابن حبان) ه: اسم اعظم الله که اگر بدان دعا کرده شود، اجابت شود در سه سوره ی بقره و آل عمران و طه است. (سنن ابن ماجه)
و اما سخنان مطرح شده در مورد این حروف در تفاسیر: 1: از ابن عباس: الم یعنی انا الله اعلم یعنی من الله هستم که میدانم. (بحر العلوم سمرقندی) 2: از کلبی: این حروف قسم هستند یعنی الله تعالی قسم یاد میکند که این قرآن کتابی است که بر محمد ص نازل شده است. قسم بودن این حروف مردود دانسته شده است زیرا جواب قسم باید همراه با اداتی از قبیل إن، وقد، ولقد، وما، ولام باشد که در این آیات که جواب قسم دانسته است یافت نشد.
ولی این ایراد بر کلبی مردود است زیرا اگر لا ریب فیه را جواب قسم بگیریم، صحیح میگردد.(بحر العلوم) 3: الف یعنی الله و لام یعنی جبرئیل و میم یعنی محمد و معنی آیه چنین است: آنچه الله با فرستادن جبرئیل بر محمد از قرآن نازل کرده است، شکی در آن نیست. (بحر العلوم)
4: هر حرف بر یکی از اسمای مبارکه الله دلالت میکنند مثلا الف بر حرف اول الله و لام حرف اول لطیف و میم حرف اول مجید.
پس معنی چنین میشود الله لطیف و مجید این کتاب را نازل کرده است. (بحر العلوم) 5: روایت شده است که تمام آنچه از معانی و حکمتها و حکمهای مذکور در سوره در این حروف نهفته است و آن را جز نبی و ولی الله نداند و برای فهم دیگر مردم، بقیه ی سوره به تفصیل ذکر شده است. (بحر العلوم) 6: از شعبی: الله تعالی در هر کتابی از کتب آسمانی رازی را پنهان میکند و راز وی در قرآن همین حروف مقطعه هستند. (بحر العلوم)
7: عمر وعثمان وابن مسعود- رضي الله عنهم- روایت شده است که حروف مقطعه،معنای آنها معلوم نشده است و تفسیر کرده نشود.(بحر العلوم)
8: از حضرت علی روایت شده است که جمع این حروف، اسمای الله هستند که یک حرف آن در این سوره و دیگری در سوره ای دیگر ذکر شده است مثلا در این سوره الم ذکر شده و در دیگری حم و در موضعی دیگر ن ذکر شده است که جمعا الرحمن را تشکیل میدهند، همچنین است باقی حروف مقطعه. (بحر العلوم) 9: قطرب گوید: مشرکین به قرآن گوش فرا نمیدادند و برای اینکه توجه آنان به قرآن جلب شود به روشی غیر معمول شروع میشده است تا ادامه و پیام قرآن را گوش کنند. (بحر العلوم) 10: بعض دیگر گفته اند: از آنجا که مشرکین ادعا میکردند مگر قرآن قابل فهم است پس با ذکر حروف هجاء(الفبا) قرآن نشان میدهد که این کلام همانند کلام شما است و قابل درک است. (بحر العلوم) 11: بعض دیگر گفته اند که این حروف علامت شروع سوره ها هستند. (بحر العلوم)
12: وقتی یهود این حروف را شنیدند نزد رسول الله ص آمدند و اظهار داشتند که ما شنیدیم که قرائت کرده ای: الم (1) ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ (2)
رسول الله ص فرمودند بله چنین نازل شده است و یهود گفتند پس امت تو دوام زیادی نخواهد داشت و بعد پرسیدند آیا غیر از این حروف، حروف دیگری آمده است؟
رسول الله فرمودند: آری. و آنان خواستند تا برایشان قرائت کنند و رسول الله ص آیاتی را که شامل حروف مقطعه بودند قرائت فرمودند: المص.
گفتند: این بیشتر شد چون صاد به حساب ابجد، نود است و بعد فرمودند: الرا. گفتند: از قبل بیشتر شد چون راء دویست است و فرمودند: المرا. گفتند: حساب بر ما مشکل آمد و نمیدانیم کم را بگیریم یا زیاد را. (بحر العلوم)
13: از حضرت علی: هر شیئی را منتخبی است و منتخبهای قرآن، حروف مقطعه هستند. (خازن)
14: از حضرت علی روایت شده است که میگفتند: یا کهیعص، یعنی آن را از اسماء الهی میدانسته است. از ربیع بن انس روایت شده است که معنی کهیعص یعنی ای کسیکه به وی پناه برده میشود ولی وی به کسی پناه نبرد.(تفسیر مظهری وفتح الباری شرح صحیح البخاری ابن حجر) 15: گفته شده است که این حروف، اسمهایی برای قرآن هستند. (تفسیر مظهری)
16: از ابن مسعود: الم، اسم اعظم است. (الدر المنثور)
و این بود سخنان اهل علم در مورد حروف مقطعه ی قران کریم و اما سخنان سخیف و اهل زیغ و باطل اینکه همانند یهود از حساب ابجد استفاده کرده و سعی در اثبات عقیده ی فاسد خود دارند و عوام فریبی میکنند مثل همین قضیه که بعضی به اسم شیعه و بعضی به اسم سنی بودن هر یک بر علیه دیگری با استفاده از حروف مقطعه، جملاتی ساخته و بین عوام پخش میکنند و از هر آیه ی محکم که دال بر عقیده ی صحیح است، قابل قبول تر میدانند و به آن مباهات میکنند و وقتی از چنین اشخاصی سوال میشود که نماز را سر وقت میخوانی و یا اصلا نماز میخوانی، سکوت مسمومی وی را در بر میگیرد. حروف مقطعه، جزو متشابهات قرآن هستند و کسانی سعی میکنند که در این آیات متشابه فرو رفته و اثبات مدعا کنند که، قرآن آنان را اهل زیغ یعنی اهل کجی و گمراهی هستند و چیزی جز گمراهی برای آنان ندارد و اهل علم در مقابل آیات متشابه گویند که ما آنچه از نزد الله است ایمان آورده ایم و گردن نهاده ایم.
او کسی است که کتاب را بر تو نازل کرد که بخشی از آن محکمات است که اساس کتاب است، و بخش دیگر متشابهات است، اما کجدلان، برای فتنه جویی و در طلب تاویل، پیگیر متشابهات میشوند، حال آنکه تاویل آن را جز خداوند و راسخان در علم که میگویند به آن ایمان آوردهایم، همه از پیشگاه خداوند است نمیدانند، و جز خردمندان کسی پند نمیگیرد. پروردگارا، پس از آنکه هدایتمان کردی، دلهای ما را مگردان، و رحمتی از سوی خویش به ما ارزانی دار که تو بخشندهای. و اما فایده ی این آمدن این حروف در قرآن به چند سبب میتواند باشد: 1: طبق گفته ی صاحب کتاب التَّوْضِيح فِي حَلِّ غَوَامِضِ التَّنْقِيحِ : آیات متشابه برای امتحان عالمان نازل شده است چرا که عالمان دائما مشغول کشف معانی قرآن هستند و عادت آنان تفکر در آیات است و آیات متشابه آمده است تا آنان را برای دست نگهداشتن از فهم بعضی از اشیاء ، امتحان کند پس هرکس در آیات متشابه توغل جست مردود گشت و هرکس توانست ذهن خود را از آن دور نگهدارد، نجات یافت.
2: بعضی از فواید آن در بخش سخنان علما در مورد حروف مقطعه ذکر شده است.
مخلص کلام در این بحث این است که میگوییم، الله بهتر میداند چه منظوری داشته است و ما بدان ایمان داریم. (خازن)
شکی در آن کتاب (قرآن) نیست که از طرف الله تعالی آمده است و محمد رسول الله ص آن را از خود نساخته است. هدایتگر است از برای متقیان یعنی بیان راه راست است برای کسانیکه از افتادن در شرک و فساد بیم دارند.
مستندات
اینکه گفته میشود این کتاب برای پرهیزگاران، هدایتگر است برای این است که آنان هستند که از فوائد و حکمتهای آن استفاده میکنند. (بحر العلوم) اینکه این کتاب نگفته است و بلکه با گفتن آن کتاب آورده است به دلایل ذیل است: 1: شأن کتاب والا مقام است و برای نشان دادن بزرگی وی ، آن گفته است.
2: منظور کتابی است که در تورات و انجیل به نزول آن وعده داده شده است. 3: منظور کتاب در لوح المحفوظ است که کتاب قرآن دست ما از آن است. (بحر العلوم).
صفت آن پرهیزگاران این است که به امور غیبی از قبیل بهشت و جهنم و قیامت و حسابرسی و امور غیبی دینی دیگر که در دین یقینا ثابت است، ایمان دارند و باور دارند. صفت دیگر متقین این است که نماز را سر وقت بر پا میدارند و صفت سوم متقین، از اموالی که الله به آنان عطا کرده است، به دیگران انفاق و صدقه میکنند. و آنچه از نماز و انفاق در این مقام در اول وهله به ذهن خطور میکند، نماز فرض و صدقه ی فرض است.
مستندات
ایمان به غیب یعنی به آنچه غایب است باور دارند و منظور از متقین در این آیه اصحاب رسول الله ص هستند که به قرآن و آنچه از حلال و حرام وجود دارد، باور دارند. (بحر العلوم) روایت: روزی حارث بن قیس تابعی به عبدالله بن مسعود صحابی گفت: ما میگوییم شما را همان رویت رسول الله ص بعنوان ثواب بسنده است.
عبدالله بن مسعود جواب داد: شما را بسنده است که بدون رویت رسول الله ص شما ایمان آورده اید و بهترین ایمان، ایمان غیبی است.(تفسیر از سنن سعید بن منصور)
یعنی به آنچه ندیده ایم ایمان آورده ایم.
اقامه نماز یعنی کسانیکه نماز را با تمام شرایط از قبیل خواندن نماز در وقت شرعی آن و طهارت و ارکان نماز را بجای میآورند از قبیل رکوع و سجود. (بحر العلوم ) اقامه ی نماز یعنی کسانیکه مواظب هستند بر اوقات و ارکان وسنتها و آداب نماز خللی وارد نشود. (خازن)
کلبی گوید که منظور از انفاق از اموال زکات است. و بعض دیگر گفته اند : منظور تمامی صدقات از نافله و واجبه است. (بحر العلوم) گویند وقتی این آیه نازل شد، یهود و مسیحیان گفتند که ما به غیب ایمان داریم و وقتی بحث نماز آمد گفتند ما نماز میخوانیم و وقتی بحث انفاق شد، گفتند زکات میدهیم و وقتی ایمان به قرآن و دیگر کتب آمد، متفرق شدند. (بحر العلوم)
کسانیکه به قرآن باور دارند و ایمان آورده ان، صفتی دیگر برای بیان پرهیزگاری و بالتبع هرکس که به قرآن ایمان دارد به مقتضای آن عمل میکند. و صفت دیگر آنان این است که به کتب نازل شده قبل از قرآن نیز ایمان دارند. کتب دیگر مانند تورات و انجیل و زبور و صحیفه ی نازل شده بر حضرت آدم، البته منظور از تورات و انجیل، تورات و انجیل واقعی نازل شده بر حضرات موسی و عیسی میباشد نه تورات و انجیل تحریف شده ی در دست یهودیان و مسیحیان معاصر. و صفت دیگر متقین، یقین داشتن به آخرت است و یقین داشتن یعنی اینکه مطمئن است که آخرتی هست و مجازات عملی هست.
آنان که دارای چنین صفاتی باشند که از الم تا اینجا ذکر شد، آنان هدایت یافتگان هستند و آنان نجات یافتگان و رستگار شدگانند.
مستندات
مفلح: کسیکه به مطلوب نایل گشته است. (خازن) از مجاهد آمده است که چهار آیه اول سوره بقره در مورد صفت مومنان است و دو آیه در مورد کفار و سیزده آیه در بیان صفات منافقین است. (بحر العلوم)
از مقاتل آمده است: دو آیه اول در مورد صفات مومنان مهاجر است و دو مومنان غیر مهاجر و دو آیه در مورد مومنان از اهل کتاب و دو آیه در صفات کفار و سیزده آیه در مورد منافقین است. (بحر العلوم)
تا اینجا بیان گروه مومنان که مستحق بهشتند ذکر شده است و در آیات بعدی به بیان دو نوع دیگر از گروه مردم میپردازد یعنی گروه کفار و منافقان.
بحث مفصل صفات متقین در کتاب احسان المحسن باحسان خاتم الانبیاء از خود مولف، مذکور است میتوانید به آن مراجعه نمایید.
نوع دوم مردم کسانی هستند که آنچه در دین هست را انکار میکنند و صفت آنان این است که ترساندن و اخطار دادن به حال آنان تاثیری ندارد و با کسانیکه آنان را ترسانده نشده و اخطار داده نشده است، فرقی ندارند . ایمان نخواهند آورد. در آیه ی بعدی بیان میدارد که چرا انان ایمان نخواهند اورد:
مستندات
گویند: این آیه در مورد مشرکان مکه نازل شده است و بعضی گویند در مورد یهود نازل شده است. (خازن) کفر یعنی پوشاندن و مخفی کردن (خازن) کفر چهار نوع است: الف: کفر انکار یعنی کافر منکر کسیکه الله را بهیچ وجه قبول ندارد. ب: کفر جحود: این نوع کافری است که الله را به دل میشناسد ولی به زبان اقرار نکند و نوع ج: کفر عناد و آن کفر کسی است که به قلب الله را میداند و به زبان اقرا میکند ولی به دین وی در نمیآید و نوع چهارم: کفر نفاق: کفر کسیکه به زبان اقرار به الله دارد ولی در قلب منکر وی تعالی است. (خازن) .
یعنی قلبهای آنان مهر و موم شده است و بدین سبب ایمان نیاورند و اینکه قلب را ذکر نموده است برای این است که مکان ایمان است در انسان و بر گوشهای انان نیز مهر و موم شده است و حق را نمیشنوند یعنی از سود شنیدن که همان فهم درک است دور مانده اند و بر چشمهای انان پرده ای افکنده است که به سبب آن نمیتوانند حق را ببینند یعنی از سود و نفع بینایی محروم هستند چرا که کسیکه میبیند خود را چاه نیاندازد. و کسانیکه چنین صفاتی در آنها باشد، جزای انان عذابی بزرگ است.
مستندات
عذاب بزرگ را بعضی گفته اند منظور،اسیر شدن در دنیا و کشته شدن در دنیا است و عذاب دردناک همیشگی در آخرت. (خازن) و حال بیان گروه سوم از مردم که منافقین باشند:
از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.
مستندات
این آیات در مورد منافقین از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول ومعتب بن قشير وجد بن قيس نازل شده است چراکه آنان اولین کسانی بودند که اظهار ایمان کرده و بعد بر خلاف آن عمل میکرده اند و اظهار ایمان آنان برای در امان ماندن از حضرت رسول الله ص و اصحاب ایشان بوده است. (خازن)
اکثر منافقین از یهود بوده اند. (خازن)
مخادعه دو طرفی است و این معنی را میدهد که آنان دنبال فریب الله و مومنین هستند و اینان نیز دنبال فریفتن آن منافقان هستند و منظور این است که الله سزای فریب آنان را میدهد و بر مقتضای فریب انان عمل میکند و این میشود که با الله جنگِ فریب راه انداخته اند.
منظور از بیماری دلهای آنان شک و تردید موجود در قلبهای آنان است (خازن) عکرمه و طاوس: مرض آنان همان ریاکاری آنان است. (ابن کثیر) دور نیست که این شک و تردید باعث بیماری بدنی شود. منظور از اینکه الله بیماری آنان را زیاد میکند این است که آنان در وقت نزول قرآن بوده اند و هر آیه که نازل میشد، کفر و نفاق انان، بیشتر میشده است. (بغوی) و میتواند که بمعنی حقیقی بیماری قلبی آنان بیشتر شود از اینکه آیات زیادی بر مسلمانان نازل میشد و میدیدند که مسلمانان رو به رشد هستند. (ابی سعود) ألیم یعنی دردناک و منظور عذابی است که بمحض رسیدن به بدن درد آن به قلب میرسید. (بغوی)
و این عذاب دردناک که به قلب میرسد به سبب تکذیب (دروغ پنداشتن) الله و رسولش است. (بغوی) و بر قرائت کوفیون معنا چنین میشود که به سبب دروغ گفتن در ایمان داشتن آنان است زیرا آنان به دروغ میگفتند که ایمان آورده اند . (بغوی) دروغ را چنین عذابی دردناک است و برای همین است که رسول الله ص فرمودند: شما را باید که از دروغ دور باشید چراکه دروغ فرد را از ایمان دور میکند.(ابی سعود مرفوعا و مسند احمد موقوف بر حضرت ابوبکر)
از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.
مستندات
این آیات در مورد منافقین از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول ومعتب بن قشير وجد بن قيس نازل شده است چراکه آنان اولین کسانی بودند که اظهار ایمان کرده و بعد بر خلاف آن عمل میکرده اند و اظهار ایمان آنان برای در امان ماندن از حضرت رسول الله ص و اصحاب ایشان بوده است. (خازن)
اکثر منافقین از یهود بوده اند. (خازن)
مخادعه دو طرفی است و این معنی را میدهد که آنان دنبال فریب الله و مومنین هستند و اینان نیز دنبال فریفتن آن منافقان هستند و منظور این است که الله سزای فریب آنان را میدهد و بر مقتضای فریب انان عمل میکند و این میشود که با الله جنگِ فریب راه انداخته اند.
منظور از بیماری دلهای آنان شک و تردید موجود در قلبهای آنان است (خازن) عکرمه و طاوس: مرض آنان همان ریاکاری آنان است. (ابن کثیر) دور نیست که این شک و تردید باعث بیماری بدنی شود. منظور از اینکه الله بیماری آنان را زیاد میکند این است که آنان در وقت نزول قرآن بوده اند و هر آیه که نازل میشد، کفر و نفاق انان، بیشتر میشده است. (بغوی) و میتواند که بمعنی حقیقی بیماری قلبی آنان بیشتر شود از اینکه آیات زیادی بر مسلمانان نازل میشد و میدیدند که مسلمانان رو به رشد هستند. (ابی سعود) ألیم یعنی دردناک و منظور عذابی است که بمحض رسیدن به بدن درد آن به قلب میرسید. (بغوی)
و این عذاب دردناک که به قلب میرسد به سبب تکذیب (دروغ پنداشتن) الله و رسولش است. (بغوی) و بر قرائت کوفیون معنا چنین میشود که به سبب دروغ گفتن در ایمان داشتن آنان است زیرا آنان به دروغ میگفتند که ایمان آورده اند . (بغوی) دروغ را چنین عذابی دردناک است و برای همین است که رسول الله ص فرمودند: شما را باید که از دروغ دور باشید چراکه دروغ فرد را از ایمان دور میکند.(ابی سعود مرفوعا و مسند احمد موقوف بر حضرت ابوبکر)
از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.
مستندات
این آیات در مورد منافقین از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول ومعتب بن قشير وجد بن قيس نازل شده است چراکه آنان اولین کسانی بودند که اظهار ایمان کرده و بعد بر خلاف آن عمل میکرده اند و اظهار ایمان آنان برای در امان ماندن از حضرت رسول الله ص و اصحاب ایشان بوده است. (خازن)
اکثر منافقین از یهود بوده اند. (خازن)
مخادعه دو طرفی است و این معنی را میدهد که آنان دنبال فریب الله و مومنین هستند و اینان نیز دنبال فریفتن آن منافقان هستند و منظور این است که الله سزای فریب آنان را میدهد و بر مقتضای فریب انان عمل میکند و این میشود که با الله جنگِ فریب راه انداخته اند.
منظور از بیماری دلهای آنان شک و تردید موجود در قلبهای آنان است (خازن) عکرمه و طاوس: مرض آنان همان ریاکاری آنان است. (ابن کثیر) دور نیست که این شک و تردید باعث بیماری بدنی شود. منظور از اینکه الله بیماری آنان را زیاد میکند این است که آنان در وقت نزول قرآن بوده اند و هر آیه که نازل میشد، کفر و نفاق انان، بیشتر میشده است. (بغوی) و میتواند که بمعنی حقیقی بیماری قلبی آنان بیشتر شود از اینکه آیات زیادی بر مسلمانان نازل میشد و میدیدند که مسلمانان رو به رشد هستند. (ابی سعود) ألیم یعنی دردناک و منظور عذابی است که بمحض رسیدن به بدن درد آن به قلب میرسید. (بغوی)
و این عذاب دردناک که به قلب میرسد به سبب تکذیب (دروغ پنداشتن) الله و رسولش است. (بغوی) و بر قرائت کوفیون معنا چنین میشود که به سبب دروغ گفتن در ایمان داشتن آنان است زیرا آنان به دروغ میگفتند که ایمان آورده اند . (بغوی) دروغ را چنین عذابی دردناک است و برای همین است که رسول الله ص فرمودند: شما را باید که از دروغ دور باشید چراکه دروغ فرد را از ایمان دور میکند.(ابی سعود مرفوعا و مسند احمد موقوف بر حضرت ابوبکر)
وقتی به منافقین که منافقانه عمل میکنند گفته میشود که از فساد دست بکشید، آنان گویند که ما فاسد نیستیم و بلکه اصلاحگر هستیم. پس صفتی دیگر از منافقان این است که وقتی به آنان تذکر داده میشود و نصیحت کرده میشود، ان را قبول نکرده و میگویند که ما درستکار هستیم.
مستندات
از ابن عباس و سدی و حسن و قتاده: فساد عمل بر خلاف آنچه دین به آن امر میکند و اظهار خلاف شرع است زیرا اگر مردم بر شرع عمل کنند، دشمنی بین انان از بین میرود و اصلاح میشوند و جانها در امان میماند و اموال حفظ میشوند و ناموس نگاهداشته میشود.(نیسابوری) و گفته شده است منظور از فساد در زمین این است که منافقین با کفار معاشرت میکردند و از آن جهت فساد است که کفار با دیدن این حرکت همه ی مومنان را ضعیف میپندارند و باعث میشود کفار جرأت پیدا کنند و این سبب جنگ و خونریزی میشود. (نیسابوری) وگفته شده است که فساد مذکور در آیه ، این بود که منافقین در نهان بر علیه مسلمانان تبلیغ میکردند و شبهه افکنی میکرده اند و اسرار مسلمانان را بر کفار افشا میکردند. (نیسابوری)
در مورد ادعای اینکه آنان اصلاح گر هستند:
الف: از آنجا که منافقین عمل خود را خوب میپنداشته اند، پس خود را اصلاح گر میدانسته اند. ب: میگفتند که هدف ما از همراهی با کفار و معاشرت برای اصلاح مسلمانان است. ج: آنان گویند که ما افشای سر نمیکنیم و بر راه درست هستیم و ما بر صلاح و درستی هستیم. (نیسابوری)
وقتی به منافقین که منافقانه عمل میکنند گفته میشود که از فساد دست بکشید، آنان گویند که ما فاسد نیستیم و بلکه اصلاحگر هستیم. پس صفتی دیگر از منافقان این است که وقتی به آنان تذکر داده میشود و نصیحت کرده میشود، ان را قبول نکرده و میگویند که ما درستکار هستیم. و الله تعالی ادعای اصلاح گر بودن آنان را رد میکند و میفرماید که هان آگاه باشید که آنان فساد گر هستند و نه اصلاح کننده نیستند.
مستندات
از ابن عباس و سدی و حسن و قتاده: فساد عمل بر خلاف آنچه دین به آن امر میکند و اظهار خلاف شرع است زیرا اگر مردم بر شرع عمل کنند، دشمنی بین انان از بین میرود و اصلاح میشوند و جانها در امان میماند و اموال حفظ میشوند و ناموس نگاهداشته میشود.(نیسابوری) و گفته شده است منظور از فساد در زمین این است که منافقین با کفار معاشرت میکردند و از آن جهت فساد است که کفار با دیدن این حرکت همه ی مومنان را ضعیف میپندارند و باعث میشود کفار جرأت پیدا کنند و این سبب جنگ و خونریزی میشود. (نیسابوری) وگفته شده است که فساد مذکور در آیه ، این بود که منافقین در نهان بر علیه مسلمانان تبلیغ میکردند و شبهه افکنی میکرده اند و اسرار مسلمانان را بر کفار افشا میکردند. (نیسابوری)
در مورد ادعای اینکه آنان اصلاح گر هستند:
الف: از آنجا که منافقین عمل خود را خوب میپنداشته اند، پس خود را اصلاح گر میدانسته اند. ب: میگفتند که هدف ما از همراهی با کفار و معاشرت برای اصلاح مسلمانان است. ج: آنان گویند که ما افشای سر نمیکنیم و بر راه درست هستیم و ما بر صلاح و درستی هستیم. (نیسابوری)
صفتی دیگر برای منافقین این است که خود را عاقلتر از مومنان میدانند و ادعا دارند که ایمان، کار کم خردان است و این نکته در گفتار بی دینان زمان نیز مشهود است و از قدیم در بین کفار و منافقین بوده است که مومنان را کم خرد فرض کنند و خود را عقل کل بدانند. و حقیقت این است که آن دین گریزان و نا مسلمانان، سفیه و نادان هستند چرا که لذات دنیوی گذرا را بر لذات ابدی، ترجیح داده اند. و هرکس به وسعت عقل خود اندیشه میکند: یکی را میگویی نارنجک را دستت نگهدار و ضامن را بکش و اکثر مردم اینکار را نمیکنند زیرا وسعت دید اکثر مردم تا چند ثانیه میرسد و برای همین ضامن را نمیکشند و بعضی وقتی میگویی فلان کار و غذا برای بدن مضر است، عالم بدان از اینکار امتناع میکند ولی عموما آن را نادیده میگیرند زیرا وسعت دید افراد کمی بدان میرسد و وقتی گویی در پس مرگ زندگی هست و حساب و کتاب هست، آن را کفار انکار کنند وفرقی ندارد که چه درجه ی علمی تجربی دارد و این تنها مومنان هستند که وسعت دید آنان در حد بی نهایت است پس معلوم شد که سفیه همان کسی است که آخرت را و دین را انکار کند. الله توفیق دهد بر اسلام باشیم و بر اسلام بمیریم.
صفت دیگر منافقان این است که وقتی مسلمانان را میبینند اظهار میکنند که ما ایمان آورده ایم و وقتی با رییسان و همفکران خود تنها میشوند گویند که ما هنوز با شما هستیم و منظور ما از اظهار ایمان، این است که مسلمانان را مسخره کنیم.
مستندات
روایت شده است که این آیه در مورد منافقینی از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول، وجد بن قيس، ومعتب بن قشير و دیگرانی مثل اینان نازل شده است چرا که روزی حضرات ابوبکر و عمر و علی در حال گذر بودند و این منافقان بر سر راه آنان بودند و عبدالله بن ابی منافق به همرهان خود گفت که نگاه کنید و ببینید که چگونه با این جاهلان برخورد میکنم و رفت و دست حضرت ابوبکر را گرفت و گفت مرحبا بر سید قوم بنی تمیم و کسیکه صاحب غار همراه رسول الله ص بوده و جان و مال خود را صرف رسول الله ص نموده است و بعد دست حضرت عمر را گرفته و گفت مرحبا بر سید قوم بنی عدی قوی در فرمانبرداری از الله و بخشنده ی مال وجان خود به رسول الله ص و بعد دست حضرت علی را گرفت و گفت: مرحبا بر سید بنی هاشم البته بغیر از رسول الله ص و بخشنده مال و جان خود به رسول الله ص. پس حضرت علی جواب داد: از خدا بترس و از نفاق دست بردار. و عبدالله بن ابی منافق جواب داد: چه میگویی در حالیکه تصدیق و ایمان ما همانند تصدیق و ایمان شماست. و وقتی حضرات رفتند ، این منافق به همراهان خود گفت دیدید چگونه انان را مسخره کردم.
الله جزای مسخره کردن آنان را میدهد و آنان را در کفر خودشان و، متحیر وا میگذارد .
مستندات
در معنی این آیه که در آیه قبل آن از زبان منافقین مسخره کردن مسلمانان بیان شد، در این آیه الله تعالی جمله ای بیان میکند که در اول نظر ، الله مسخره میکند انان را معنی میدهد که برای بیان و توضیح منظور این جمله را به چندین معنا توضیح داده اند از قبیل:
1: الله جزای مسخره کردنشان را خواهد داد و جمله مسخره کردن انان را بکار برد که از قبیل مقابله است یعنی وقتی در کلام اول مسخره کردن ذکر شد، در این جمله جواب آن را مسخره کردن ذکر کرده است.
2: بیان حقیقت عمل منافقان است یعنی اینکه وبال و سزای مسخره کردن به خودشان بر میگردد پس در حقیقت خودشان مسخره شده اند.
3: منظور این است که الله آنان را در نعمتهای دنیا فرو میبرد تا متوجه هلاک خود نشوند و این نوعی تمسخر آنان است.
4: برای آنان در قیامت دری از بهشت گشوده میشود و همینکه حرکت کردند به آتش جهنم انداخته میشوند.(ایجاز البیان)
5: مسخره شدن آنان توسط الله این است که در دنیا بر انان احکام مسلمانان جاری میدارد و در آخرت که آنان خود را از جمله ی مسلمانان میشمارند، میبینند که از جمله ی کفار بوده اند. (بیضاوی)
6: مسخره کردن یعنی کوچک و خوار شمردن را گویند و همانطور که آنان مسلمانان را کوچک و خوار میشمارند با مسخره کردن، الله نیز آنان را خوار میدارد. (کشاف)
آن افرادی که نفاق را پیشه کردند و مسلمانان را به سخره گرفتند، همانا آنان، کسانی هستند که هدایت یعنی راه درست و راه راست را که میتوانستند انتخاب کنند، واگذاشتند و بجای آن گمراهی را اختیار کردند و قطعا این چنین اشخاصی، در تجارت خود سودی ندیده اند و معلوم است که از رهیافتگان و راه درست را یافتگان، نیستند. در این آیه کردار منافقان را به تجارتی تشبیه میکند که سراسر زیان است.
مستندات
در مورد یهود نازل شده است که قبل از آمدن محمد رسول الله ص به پیامبر اخر زمان ایمان داشتند و وقتی پیامبر اخر زمان امد، کفر ورزیدند. (مدارك التنزيل وحقائق التأويل) و اینکه در این آیه گمراهی و راهنمایی را مقابل هم قرار داده و تجارت نامیده است تا به منافقان اعلام کند شما که خود را دانا و بینا تر از دیگران میدانید، در این معامله ضرر کرده اید. (نظم الدرر في تناسب الآيات والسور)
الله تعالی، منافقان را که اکثر آنان از یهود بودند و یهود در اول ورود رسول الله ص، اظهار میکردند که ایمان آورده اند و به نفاق رفتار میکردند، مثال میزند و بیان میدارد که مثال آنان همانند کسانی هستند که آتشی افروخته اند و یا از کسی آتشی گرفته اند و برایشان افروخته اند و وقتی این آتش در شب تاریک، پیرامون آنان را روشن کرد، الله تعالی نور آنان را خاموش کرده است ودر تاریکی مانده اند.
مستندات
الف: آتش تاریکی اسلام است که وارد آن شده اند و تاریکی بعد آن نفاق و کفر آنان است. (تفسير العز بن عبد السلام)
ب: آتش روشنگر برای آنان احکام اسلامی است که در دنیا از آن برخوردار میشوند و در آخرت آن آتش خاموش میشود و در تاریکی میمانند پس آتش درست وقتی خاموش میشود که بدان احتیاج شدید داشته اند. (تفسير العز بن عبد السلام) ج: از ابن عباس:منظور از واگذاشتن انان در تاریکی این است که وقتی مردند در عذاب هستند. د: گفته اند که منظور اهل آتش دوزخ هستند.(تفسیر ابن ابی حاتم)
آتش افروخته شده برای استفاده از نور آن، همان عمل مخفی کردن کفر است و تاریکی بعد آن همان فضیحت و آشکار شدن کفر انان است. (التسهيل لعلوم التنزيل)
معنی دوم با آیه قبلی که از تجارت سخن گفته بود، همخوانی بیشتری دارد.
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ ﴿18﴾
الْبَقَرَة
تفسیر
این اشخاصی که نفاق در آنها نفوذ کرده و خانه کرده است از دیدن حق و راه درست و هدایت و رشد، نابینا و از شنیدن ان کر و از گفتن آن لال هستند در نتیجه به اسلام که همان راه راست و درست و نجات است از گمراهی خود که کفر و نفاق است بر نمیگردند. و چون از گوش و زبان و چشم برای نجات خود بهره برداری نمیکنند، به کران و لالان و کوران میمانند.
مستندات
از ابن مسعود به نصب سه اسم یعنی صم و بکم و عمی آمده است و منظور این است که الله ، آنان را کور و لال و کور، وا میگذارد. (بحر العلوم) از ابن عباس: از شنیدن هدایت و راهنمایی، کر هستند و از گفتن آن لال و از دیدن آن کور هستند و نمیفهمند. (ابن ابی حاتم) پس چگونه به راه راست و هدایت برگردند؟ از قتاده: در مورد حق چنین هستند. (ابن ابی حاتم) از ابی مالک: از گفتن ایمان و دیدن آن و شنیدن آن، چنین هستند. (ابن ابی حاتم) از آنجا که از اعضای حواس پنجگانه استفاده نمیکنند پس همانند ان هستند که در آنها این اعضا وجود ندارد و کر و لال و کور همانند هستند. (بحر العلوم) لا یرجعون: بر نمیگردند : به اسلام و به راه حق و راه درست و توبه نمیکنند و پند نمیگیرند. (ابن ابی حاتم)
مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.
مستندات
حال در توضیح این مثال اورده اند:
جمهور مفسرین چنین بیان داشته اند که:
الله تعالی در در این مثال در صدد بیان حال منافقان و وضعیتی که آنان دارند میباشد و میفرماید که آنان در زیر باران هستند وباران مفید است و منظور در این مثال قرآن است و تاریکی ها همان نابینایی آن منافقان است و رعد همان وعید مذکور در قرآن برای منکران است و برق همان دلایل قوی و روشن قرآن است و ترس آنان این است که آنان از ترس اینکه قرآن بر آنان غلبه کند، انگشتان خود را در گوش میکنند تا از شنیدن آیات آشکار و روشن دوری جویند. و ترس آنان از این است که کفر و نفاق آنان را قرآن آشکار نکند و صاعقه نیزهمان تکالیف شرعی است که بر آنان گران میآید.(ابن عطیه)
و با توجه به مراجعه به کتب تفسیر مختلف این بهترین توضیح برای این مثال است و درستی این توضیح کاملتر میشود با ادامه ی آیه که میفرماید: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ
یعنی همچنانکه وضعیت این اشخاص اینچنین است الله بر گرفتن گوش و چشم حقیقی آنان نیز قادر است. در روایتی آمده است که دو مرد مسلمان از اسلام برگشتند و از مدینه به طرف مشرکان حرکت کردند و در راه رفتن آنان، همانند آنچه الله بیان داشته است برای آنان اتفاق افتاد و بارانی اینچنین باریدن گرفت و آنان توبه کردند و آرزو کردند که ای کاش برمیگشتیم و دست خود را در دست رسول الله ص گذاشته و توبه میکردیم و الله نیز به آنان توفیق توبه داد و آنان مسلمانانی با عمل گشتند. (ابن عطیه) الله تعالی بعد از بیان گروههای مختلف مردم در قبال ایمان سخن راند در آیات بعدی به بیان دلایلی که نشان میدهد که ایمان به الله واجب است اشاره میکند ونعمتهای خود را یادآوری میکند تا پند گرفته و از وعید الله بترسیم و ایمان بیاوریم و از منهیات الله تعالی دوری کنیم پس میفرماید:
مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.
مستندات
حال در توضیح این مثال اورده اند:
جمهور مفسرین چنین بیان داشته اند که:
الله تعالی در در این مثال در صدد بیان حال منافقان و وضعیتی که آنان دارند میباشد و میفرماید که آنان در زیر باران هستند وباران مفید است و منظور در این مثال قرآن است و تاریکی ها همان نابینایی آن منافقان است و رعد همان وعید مذکور در قرآن برای منکران است و برق همان دلایل قوی و روشن قرآن است و ترس آنان این است که آنان از ترس اینکه قرآن بر آنان غلبه کند، انگشتان خود را در گوش میکنند تا از شنیدن آیات آشکار و روشن دوری جویند. و ترس آنان از این است که کفر و نفاق آنان را قرآن آشکار نکند و صاعقه نیزهمان تکالیف شرعی است که بر آنان گران میآید.(ابن عطیه)
و با توجه به مراجعه به کتب تفسیر مختلف این بهترین توضیح برای این مثال است و درستی این توضیح کاملتر میشود با ادامه ی آیه که میفرماید: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ
یعنی همچنانکه وضعیت این اشخاص اینچنین است الله بر گرفتن گوش و چشم حقیقی آنان نیز قادر است. در روایتی آمده است که دو مرد مسلمان از اسلام برگشتند و از مدینه به طرف مشرکان حرکت کردند و در راه رفتن آنان، همانند آنچه الله بیان داشته است برای آنان اتفاق افتاد و بارانی اینچنین باریدن گرفت و آنان توبه کردند و آرزو کردند که ای کاش برمیگشتیم و دست خود را در دست رسول الله ص گذاشته و توبه میکردیم و الله نیز به آنان توفیق توبه داد و آنان مسلمانانی با عمل گشتند. (ابن عطیه) الله تعالی بعد از بیان گروههای مختلف مردم در قبال ایمان سخن راند در آیات بعدی به بیان دلایلی که نشان میدهد که ایمان به الله واجب است اشاره میکند ونعمتهای خود را یادآوری میکند تا پند گرفته و از وعید الله بترسیم و ایمان بیاوریم و از منهیات الله تعالی دوری کنیم پس میفرماید:
اولین نعمت این است که الله شما را خلق کرده است و از نیستی به هستی آورده است و همچنین کسان قبل از شما را نیز و همین کافی است برای اینکه راه تقوی را پیشه کنیم تاز از عذاب الهی نجات یابیم. (خازن)
مستندات
وقتی در آیه ای کلمه یا ایهاالناس ذکر شود خطاب به اهل مکه است و میتواند برای عموم مردم باشد و در اینجا مخاطب تمامی مردم هستند. (بحر العلوم) از ابن عباس: مخاطب این آیات، تمامی مردم از کفار و منافقین است. (ابن ابی حاتم)
معنای پروردگار خود را عبادت کنید:
از ابن عباس: الله تعالی را یگانه بدانید و هر گاه در قرآن کلمه عبادت ذکر شده است، معنی آن توحید و یگانگی الله تعالی است. (خازن)
معنی تقوی پیشه کنید:
الف: الله تعالی را اطاعت کنید. (ابن ابی حاتم)
ب: از عذاب الهی خود را در پناه بگیریم و عذاب خود را نجات دهیم. (خازن) ج: از ضحاک با خواندن نماز پنجگانه در اوقاتشان از عذاب برهید. (ابن ابی حاتم) خطاب آیه برای عموم است و به هرگروهی از مردم معنایی در خور آن مقام را دارد یعنی به کفار میگوید که الله را یگانه بدانید و به گنهکاران گوید که از الله اطاعت کنید و به منافقین گوید که توحید خود را خالصانه کنید و از نفاق دوری کنید و به مردم مطیع الله گوید که بر اطاعت، استواری کنید. . این آیه از جوامع کلم است یعنی با کلماتی کم کل منظور را میرساند و فوائد بسیاری را ذکر میکند. (بحر العلوم)
برای الله که این همه نعمت بزرگ برای شما ارزانی داشته است شریک و مساوی قائل نشوید و این درحالی است که نیک میدانید آنچه رسول الله ص بر شما آورده است، حق است. در این آیه آنچه میدانید را به آنچه رسول الله ص آورده است تفسیر شد تا با آیه ی بعدی همخوانی بیشتری داشته باشد زیرا در آیه ی بعد از رد شک تردید کنندگان بر انچه بر رسول الله نازل شده است سخن بمیان میآید.
مستندات
حال نعمتهای دیگر خود را که شائبه ی از کسی دیگر بودن را ندارد برمیشمارد و میگوید که آن الله ی است که زمین را گستراند تا برای شما بستر باشد و بتوانید روی آن به خیال راحت راه بروید و زندگی کنید (ابن کثیر)
و آسمان را برای شما سقف قرار داد و بناء به معنی سقف نیز آمده است. (ابن کثیر) به نظر مولف میتوان آسمان را به همان معنی که در اول نظر به نظر میرسد یعنی بنا معنی کرد که همان ساختمان است، برداشت شود زیرا در عصر حاضر میدانیم که آسمان فقط سقف نیست و بر تمامی کره ی خاکی احاطه دارد.
نعمت دیگر آبی است که از آسمان فرو میریزد و ابن کثیر منظور از آسمان آمدن را به از ابر باریدن گرفته است و این نیز بی مناسبت نیست ولی آنچه در قرآن ذکر شده همان از آسمان آمدن است. بیان این نکته به این منظور است که ابن کثیر طبق علوم تجربی آن زمان تفسیر کرده است و علوم تجربی در حال تغییر هستند و معنایی برای قرآن گرفته شود که ایجاد شبهه نکند و در حال حاضر منشا باران حتما ابر نیست و میتواند عوامل موثر دیگری فراتر از ان وجود داشته باشد. چراکه در حدیث آمده است که رسول الله ص وقتی باران میبارید، لباس خود را کنار میزدند تا از باران به بدن مبارکشان اصابت کند و وقتی علت را پرسیدند، جواب دادند که چون تازه از پیش پروردگار خود میآید . (سنن ابی داود)
نظر اکثر مفسران اولین بر از آسمان آمدن باران، واقع است.
و نعمت دیگر این است که به سبب باران از انواع میوه به شما ارزانی داشته است که از آن روزی میخورید. اندادا: جمع ند است و ند کسیکه در برابر دیگری مقاومت کند و به آن شبیه باشد و فرقی ندارد که مثل وی باشد و یا مخالف یا ضد وی باشد. (البحر المحیط) أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْمُفَضَّلُ: النِّدُّ: یعنی ضد ، ابْنُ عَطِيَّةَ، گوید این تمثیل است نه برای حصر یعنی گفتن اینکه معنی ند ضد میباشد برای مثال آورده شده و در این معنی محصور نیست. (البحر المحیط) و دیگران گفته اند که ند، ضد و مخالفی که دشمنی شدید دارد و از ندود آمده است. (البحر المحیط) مهدوی گوید که ند به مثل و مانند یک شخص یا یک چیز اطلاق میشود. این معانی است که اهل لغت در مورد کلمه ند گفته اند. (البحر المحیط)
فلاتجعلوا لله اندادا:
از ابن عباس: به الله از انداد، شریک قائل نشوید ؛ اندادی که نفع و ضرری برای شما ندارند و این در حالی است که خود میدانید که رزق دهنده ای غیر از الله نیست و خود نیک میدانید که آنچه محمد رسول الله آورده است حق است. (ابن کثیر) یعنی نگویید که الله شریک دارد و این درحالی است که خود شما میدانید که خلق کننده ای غیر از الله این اشیاء را خلق نکرده است. (بحر العلوم)
اگر شک دارید که قرآن از نزد الله نیست پس گواه و خدایان و بلغای خود را فرابخوانید تا همانند یک سوره بیاورد و اگر راست گویان هستید، قطعا میاوردید و نیاوردن خود مثل آن دلیل بر ناراست بودن ادعای شماست.
مستندات
این آیه خطاب به یهود است که در قرآن تردید میکرده اند که از الله نباشد. (بحر العلوم)
گفته شده است که در شأن مشرکین نازل شده است که در قرآن شک میکردند. (بحر العلوم) اگر در شک هستید که این کتاب از نزد الله نیست، پس بیاورید همانند یک سوره از آن را و شاهدان خود غیر از الله را فراخوانید تا با هم بتوانید مثل آن بیاورید.
منظور از شاهدان، کسانیکه حاضر هستند و یا یاری رسان شما هستند (ابی سعود) منظور از شاهدان، خدایان دروغین آنها هستند. (التحریر و التنویر) منظور کسان شما از اهل بلاغت که در عربی برتر هستند میباشد. (التحریر و التنویر)
ان کنتم صادقین:
اگر راست میگویید که محمد از خود این آیات را ساخته است. (التحریر و التنویر) با کلمه ی شاهد ذکر کرده است تا نشان دهد که آنان فارغ از مثل قرآن آوردن از گواهی دادن به اینکه مثل قرآن میتوانند نیز عاجز هستند. (ابی سعود)
پس وقتی نتوانستید مثل آن بیاورید و در آینده نیز نخواهید توانست، پس با ایمان آوردن به الله و رسولش و عمل به فرامین ایشان و ترک تکذیب خود از آتشی بترسید که هیزم آن را مردم و سنگها تشکیل میدهند که برای کفار مهیا گشته است. بعد از بیان جزای منکران، در آیه ی بعدی به بیان پاداش در انتظار مومنان میپردازد و میفرماید:
مستندات
وقتی نتوانستید پس از آتش سوزان که برای کفار مهیا شده با اطاعت از الله و تصدیق رسولش، خود را از آن نگاهدارید. (قرطبی) با ایمان آوردن به الله و فرشتگانش و پیامبرانش و کتابهایش و با عمل به فرائضش و با دوری از منهیاتش، خود را از آتش جهنم برهانید. (حدائق الروح و الریحان)
دوری کنید از اینکه بخاطر انکار خود در آتش افتید.( التفسير البسيط)
منظور از سنگی که هیزم آتش جهنم است همان بتان هستند که از سنگ درست شده اند. (حدائق الروح و الریحان) منظور سنگ کبریت است چون لهیب آن بیشتر است. (فتح الرحمن في تفسير القرآن) همین سنگ معمولی است چراکه وقتی آتش گرفت، سوزانتر و گرمتر هستند. (ماتریدی=تأويلات أهل السنة) در این آیه دلالتی آشکار است که جهنم برای کفار مهیا شده است. (تأويلات أهل السنة) یعنی برای مومنان همیشگی نخواهد بود.
ای محمد ایمان آورندگان به الله و رسولش را که اعمال با اخلاص و صبر انجام میدهند و از الله اطاعت میکنند، بشارت ده که برای آنان باغهای بهشتی آماده است با انواع میوه که فقط اسم آنان را در دنیا شنیده اید و طعم و لذت آن وصف ناپذیر است و از آن باغها بیرون رفتی نیست.
مستندات
خوشحال بگردان قلبهای مومنان را که برای آنان چنین نعمتهایی مهیا شده است بخاطرایمانشان و اعمال نیکویی که بین خود و پروردگارشان نیکوست را، انجام میدهند.(بحر العلوم)
خبر ده مومنان را. (ثعلبی)
اصل تبشیر و بشارت: رساندن خبر خوشحال کننده به دیگری است که از بشره یعنی صورت گرفته شده است زیرا وقتی انسان خوشحال میشود در صورت و رخ انسان آشکار میشود و وقتی استعمال آن فزونی یافت در خبر خوشحال کنند و ناراحت کننده، مستعمل گشت. (ثعلبی)
اعمال صالح یعنی اینکه اعمال را خالص برای الله انجام میدهند و از روی ریا و نفاق نیست. (ثعلبی)
از ابن عباس اگر عملی بخواهد عمل صالح باشد باید چهار فاکتور در آن وجود داشته باشد:
الف: علم آنکه این عمل را انجام میدهد. ب: نیت انجام آن عمل را داشته باشد. ج: در ان انجام آن صبور باشد. د: اخلاص داشته باشد. (ثعلبی)
از سهل بن عبدالله: سنت را لازم گرفته اند و از بدعت دوری کرده اند چون عمل مبتدع، صالح نیست. (ثعلبی) گفته شده است: عمل صالح یعنی امانت را بدرستی ادا کرده اند. (ثعلبی) گفته شده است که یعنی توبه کردن. (ثعلبی)
نعمتهای آن بهشت برین یعنی باغهای بسیار که انواع نهرها از آن جاری است مثل نهر شراب و نهر آب و شیر و عسل و غیر آن. (بحر العلوم)
كُلَّما رُزِقُوا مِنْها: هر بار که به آنان از میوه و غذاهای بهشتی داده میشود، گویند که این را قبلا خورده ایم و باید دانست که این یکی شبیه آن یکی است در ظاهر و هر بار طعمی دیگر و لذتی دیگر دارد. و در درجه یک بودن و تره و تازه بودن و در رنگ شبیه هم هستند ولی در طعم تفاوت دارند. و بعضی گفته اند منظور این است که وقتی در بهشت به آنان روزی داده میشود گویند که ما این را قبلا در دنیا میخوردیم و جواب داده میشود این فقط شبیه آن است و وقتی بخورید خواهید دانست که دیگر است. (بحر العلوم) گفته اند منظور این است که این همان نعمت و روزی است که در دنیا به ما وعده داده شده بود. (ثعلبی) از ابن عباس در بهشت چیزی شبیه به آنچه در دنیا بود یافت نشود مگر در اسم فقط یعنی فقط اشتراک اسمی دارند و طعم و لذت آن غیر قابل تصور است. (بحر العلوم) ازواج مطهرة: همسرانی پاک برای انان هست.
ازواج جمع زوج و همان معنی همسر در فارسی را دارد یعنی برای مرد و زن استفاده میشود. (ثعلبی)
پاک در اخلاق و پاک در خلقت. (بحر العلوم) پاک بودن خلقت آنان برای این است که دستشویی نکنند و خلط در آنان نیست و حیض نیست. پاکی در اخلاق آنان این است که حسادت بین آنان نیست و به غیر از همسران خود نظر ندارند. (بحرالعلوم) رسول الله ص: اهل جنت میخورند و میاشامند ولی خلط ندارند و دستشویی نمیکنند. گفتند پس آنچه خورده اند چه میشود؟ فرمودند: آروغی هست و با عرف کردن دفع میشود عرقی که بوی آن همانند بوی مسک است و همانند نفس کشیدن شما، آنان تسبیح و تهلیل گویند یعنی همانطور که از نفس کشیدن خسته نمیشوند و ملول نمیگردند از تسبیح و ذکر الله، خسته نمیشوند. (مرقاة المفاتیح) و این نعمتها را پایانی نیست. (بحر العلوم)
آنچه معلوم میشود اینکه قرآن برای مومنان شفا و هدایت است و برای ظالمان یعنی کسانی که حد خود نمیشناسند، گمراهی است و این مثال نیز از همین جهت است و الله در ادامه بیان میدارد که مومنان و یکتا پرستان ایمان میاورند و سر تعظیم فرود میآورند و کفار کفرشان بیشتر میشود. و دیگر اینکه تعجب این افراد نشان از جهل دارد و فکر میکنند که هرچه جثه بزرگتر شود، برای مثال نیز بهتر خواهد بود و غافل از ظرافت موجودات ریز هستند. پس تعجب آنان جای تعجب دارد.
بر رسول الله ص نازل شد، یهود و مشرکین گفتند که پروردگار محمد ص بر وی از عنکبوت و مگس سخن میگوید، این آیه نازل شد که الله از مثال زدن حشرات نیز ابایی ندارد و به هر طریقی راه درست را روشن به مردم خواهد آموخت و تعلیم خواهد داد.(بحر العلوم) از ابن عباس: وقتی آیات قرآن در مورد منافقین با ظلمات و نور مثال زد، منافقین طعن کردند که این چه مثالهایی است که بیان میکند، این آیه نازل شد که ابایی ندارد. (ابی سعود.) از پشه و بالاتر از آن منظور پشه یا کوچکتر از آن است چراکه در عرب فوق از کلمات اضداد است یعنی کلماتی که در ضد هم نیز استعمال میشود. (بحر العلوم) برای این فما فوقها یعنی یا بالاتر از آن گفته شد تا جهت انکار آنان در مثال زدن به عنکبوت و مگس بود، مردود اعلام شود. (بیضاوی) هدف از مثل آوردن تفهیم مقصود است و به اینکه به چه چیزی مثال زده میشود، که کوچک است یا بزرگ توجه کرده نشود بلکه هرچه مثال به مقصود شباهت منظوری داشته باشد، آن مثال را نیک دانسته شود.
و برای همین است که برای حقیر شیی حقیر مثال زده میشود و برای عظیم، شیی عظیم و این روش بسیا است در سخنان اهل سخن و در متون مقدس و حکما.(بیضاوی)
توضیح در مورد حیاء که صفتی برای الله باید دانست که حیا در مورد مخلوقات این است که از ترس تغییری در وی حاصل شود و یا انقباض نفس از انجام امور نامتعارف را گویند و این معنا در مورد الله تعالی مخواهد بود بلکه نتیجه یکی خواهد بود یعنی وقتی انسان را انقباض صورت گیرد پس از آن امتناع کند و عکس آن این است که امتناع نکند چون آن امر را نامتعارف نداند و نتیجه ی آن در مورد حیای الله نیز صادق خواهد بد یعنی ابایی ندارد. همچنین در کلیه صفات الله ، فقط اشتراک لفظی با صفات ما دارد و قابل مقایسه نیست. (خازن) در مثال زدن به پشه گفته اند برای این است که پشه حشره ای عجیب است که از یک لحاظ شبیه انسان است و آن اینکه گویند تا وقتی سیر است زنده است و وقتی سیر شود بمیرد. (بحر العلوم)
در معنی یضل به کثیرا :
آمده است: منظور به همین سبب بسیاری را گمراه نامیده است. و این توجیه معتزله است و مخالف اقوال مفسرین اهل سنت است.(بحر العلوم) و معنی حق آن است که به همین سبب بسیاری گمراه میشوند. (بحر العلوم)
وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ:
گمراه نشود بدین سبب مگر تبهکاران. در معنی این کلام گفته اند که معنی آن چنین است: اصل گمراهی، هلاک شدن است پس میشود هلاک نشوند مگر تبهکاران. (بحر العلوم) خوار نشوند مگر تبهکاران. (بحر العلوم)
فسق: تبهکاری: یعنی خارج شدن از اطاعت و در اینجا خروج از طاعت الله. (بحر العلوم)
کسانیکه به مثالهای ذکر شده در قرآن طعن کنند و انکار کنند و خود را گمراه کنند و صفاتی از قبیل نقض عهد و قطع صله ی رحم و فساد در زمین را برای خود کسب کنند، همانا آنان زیان کشان هستند که همیشه زیان میبینند چرا که در آخرت به جهنم یعنی آتش ابدی وارد خواهند شد.
مستندات
حال به بیان صفات تبهکاران میپردازد و اولین صفت آن عهد شکنی است بعد از اینکه با الله پیمان بسته اند. در مورد عهدی که با الله بسته اند اقوالی چند ذکر کرده اند من جمله: 1-عهدی است که وقتی کل انسانها را از پشت حضرت آدم بیرون آورد و بمقدار ذره ای بودند و به آنان عقل داده شد تا انتخاب کنند که ایمان میآورند یا خیر و همه به پروردگاری الله اقرار کردند. (قرطبی)
که به آن عالم ذر و در عرف ما به عهد المیثاق معروف است. 2-عهدی که توسط انبیاء و رسولان از طرف الله به انسانها، رسانده و ابلاغ شده است. (قرطبی)
3-منظور عهدی است که با تفکر در موجودات عالم معلوم میشود که آن را خالقی هست و آن یگانه است. (قرطبی) 4-منظور عهدی است که انبیای گذشته به بعثت پیامبر آخر الزمان یعنی محمد بن عبدالله رسول الله ص به مردم ابلاغ کرده اند و در کتب آسمانی ذکر شده است. 5-عهدی که از انبیا گذشته گرفته شده است تا که اگر پیامبر آخر الزمان محمد رسول الله ص مبعوث شد به وی ایمان آورند. (قرطبی) نتیجه اینکه عهدی بین کفار و منافقین با الله باید باشد که الله تعالی بعنوان خالق عالم و تمامی موجودات، اظهار داشته است که یکی از صفات مخالفان الله تعالی، عهد شکنی است و در حدیث نیز آمده است که صفت منافق سه چیز است وقتی وعده میدهد، خلف وعده کند و وقتی وی را بر چیزی امین گرفته شود خیانت میکند و وقتی سخن گوید دروغ میگوید.(حدیث از سنن الصغیر بهیقی) و نفاق و کفر در عاقبت و حقیقت یکی هستند زیرا هر دو به جهنم میروند مگر اینکه قبل مرگ توبه کنند. پس خلف وعده کنندگان هر دو گروه منافق و کافر میباشد.
{وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ الله بِهِ أَن يُوصَلَ}:
صفت دوم گمراهان و تبهکاران این است که آنچه الله امر به وصل کرده را قطع میکنند و امر الله بر وصل داشتن صله ی رحم است یعنی حق خویشاوندی. 1-آنچه الله امر به وصل آن کرده است، صله ی رحم است.
2-دوستی و یاری رساندن به مومنان است.
3-ارتباط قائل شدن بین انبیاء به اینکه همه در توحید متحد هستند کسانی که به بعضی از انبیاء ایمان بیاورند و به بعض دیگر گفر ورزند همین قطع کنندگان آنچه الله به وصل آن امر کرده است، میباشند. (بغوی) صله ی رحم از بزرگترین اوامر الله تعالی است پس هرکس که آن را قطع کند، یکی از صفات تبهکاران را دارا است. و دیگر اینکه کسیکه به یکی از انبیاء کفر ورزد وی نیز یکی از صفات تبهکاران و فاسقان را بر خود دارد.
وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ صفت سوم این فاسقان این است که بر روی زمین به تباهی مشغولند و تباه میکنند و فساد میکنند و این فساد میتواند که دینی باشد
همچنانکه (بیضاوی )گوید: به منع از ایمان به فساد در زمین مشغولند و یا با مسخره کردن دین به این امر مشغولند و قطع صله ی رحم که قوام عالم بدان است.
أولئك هُمُ الخاسرون: آنان زیان کشان هستند. یعنی کسانی هستند که از رحمت الله خود را دور کرده و بر خود نقصان رسانده اند و در موقعیتی که بیشترین احتیاج را به رحمت الهی داشتند، خود را محروم ساختند و آن در روز رستاخیز میباشد. (ابن کثیر) از مقاتل: زیان کش بودن آنان منظور در آخرت است. (ابن کثیر)
از ابن عباس: هرآنچه از زیان کش بودن و صفات مثل این در قرآن منسوب به غیر مسلمانان آمده است، منظور کفر است و هرآنچه منسوب به مسلمانان آمده باشد، منظور گناه است نه کفر. (ابن کثیر) آنان زیان کشان هستند چراکه مصیر آنان به سوی جهنم ابدی است. (جلالین)
وقتی نیست بودن خود را قبول کردید و بعد به وجود آمدن خود وزنده شدن خود را قبول کردید و بعد مردن را که همه مسلم میدانند، اگر تفکر کنید، چاره ای نخواهید داشت مگر اینکه زند ه شدن بعد مرگ را نیز قبول کنید و ایمان بیاورید پس این نیز حجتی است بر شما که از کفر خود برگردید و این خطاب به هر مکلفی، میباشد تا راه راست را پیدا کند. و دلیل و برهان بر امکان زنده شدن پس از مرگ و ضروری بودن آن بر هر شخصی قایم است ولی بعضی که خود را دانشمند نیز مینامند که البته بعضی از آنان بدنبال ان هستند که خود به خود بوجود آمدن را توجیه کنند و این خواسته یا ناخواسته خود را مقابل الله و دین وی تعالی قرار دادن است.
مستندات
منظور خطاب به اهل مکه بودند که یگانگی الله را انکار میکردند. (جلالین) منظور از مردگان بودید: یعنی در پشت پدرانتان بودید و یا در رحم مادرانتان و جهت دوم اینکه در معدوم بودید و نیست بودید و الله شما از پشت حضرت آدم خارج کرد و زنده گردانید.
و منظور از زنده شدن دوم، زنده شدن در قبر است. (التسهیل لعلوم التنزیل)
بازگشت فقط به سوی الله است یعنی دیگری باقی نیست که به آن دیگری برای حساب رفته شود.(ابی سعود) راه فراری از الله نیست و باید به وی تعالی حساب داده شود. مرده بودید؛ به صورت نطفه در پشت پدرانتان بودید و زنده گردانید شما را در دنیا و رحم مادرانتان با دمیدن روح و بعد میمیراند، وقتی که اجل و مهلت شما، منقضی میشود و در روز قیامت شما را زنده میگرداند و به سوی الله خواهید رفت تا جزای (خیر و شر) اعمالتان را دریافت کنید.(جلالین) در این آیه نیست بودن مورد اول و زنده شدن اول و میراندن بعد زنده بودن را که مورد قبول کفار است، ادامه میدهد با آوردن مساله مورد انکار کفار تا یادآوری کند که وقتی از نیست به وجود آمده اید و بعد مردید پس این امر که باز زنده شوید، امری ممکنی است غیر ممکن نیست.( ابی سعود) حالا هر کس بسته به دانش خود و فهم خود این از نیست به وجود آمدن را که توجیه کند پس اگر عناد نورزد، امکان زنده شدن بعد مرگ را نیز قبول خواهد نمود. و وقتی قبول کرد که ممکنی است به از روی حساب و کتاب بودن این امور اعتراف خواهد کرد و به ناچار و به اجبار تفکر خواهد کرد که خالقی برای این عالم هست و وقتی به این تفکر رسید اگر آن را تقویت کند، به الله خواهد رسید و اگر ایمان بیاورد و آن را تفکری گذرا نپندارد، به اوامر و نواهی الله گوش خواهد کرد و خود را نجات خواهد داد. توبیخ کفار است که چگونه کفر میورزید در حالیکه حجت بر علیه شما برپاست. (جلالین) اگر خود بدون جبهه گیری در نیستی اول و وجود خود و بعد مردن در وقتی مقرر را تفکر کنید قطعا خواهید فهمید که بیهوده به وجود نیامده اید و هدفی از این خلقت بوده است. (التفسیر الواضح)
الله تعالی خالق زمین و آنچه در آن است، میباشد و همچنین هفت آسمان را خلق کرده است و این هفت آسمان از اهمیت برخوردار است و کسیکه خالق آن را بشناسد قطعا به آخرت و روز جزا ایمان خواهد آورد و اینکه هفت آسمان به چه معناست در آن اختلافاتی ذکر شده است که همه نظر هستند و هر مفسری بر طبق علم تجربی زمان خود سعی در توجیه آن رفته است و تفسیر آن به سیارات، بی معنی به نظر میرسد و نزدیکترین قول این است که در زمان نزول قرآن دانشمندان زمان به هفت آسمان معقد بوده اند و قرآن بیان داشته است که الله خالق آن هفت آسمان مورد قبول شماست و قرآن در صدد بیان عدد حقیقی آسمانها نبوده است.
مستندات
بعد یادآوری نعمت زنده گرداندن و بعد مردن و باز زنده شدن به نعمتی دیگر اشاره میکند و آن این است که تمامی آنچه در زمین هست برای انسان یعنی برای انتفاع انسان است و این برای موجود زنده حیاتی است و بر نعمت اول که همان وجود است مترتب شده است. (آلوسی) و قاعده ی شرعی که مجتهدان اهل سنت از حنفی و شافعی از این آیه استنباط کرده اند این است که تمامی اشیاء قبل ورود حکم شرعی برای انسان مباح است و هرگاه دلیل شرعی بر منع وارد شد، ممنوع و محظور خواهد شد. (آلوسی) بعضی بیان کرده اند که زمین و آنچه در زمین هست برای انسان است. (آلوسی)
ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ:
ثم به معنی بعد از آن است و در مورد این آیه که بیان میدارد که برای شما آنچه در زمین هست را خلق کرده ایم و بعد به آسمان قصد کرد ویا معنی دیگر اقوالی چند مطرح شده است بدین قرار: 1-اول زمین را خلق کرد بعد به خلق آسمان پرداخت و بعد آنچه در زمین هست از کوهها و اشیاء دیگر را خلق کرده است و این از ابن عباس روایت شده است. (تفسیر ابن أبي زَمَنِين) 2-ثم در اینجا به معنی بعد از ذکر زمین به ذکر خبر آسمان پرداخته است و ترتیب زمانی بین خلق زمین و آسمان را منظور ندارد بلکه در خبر دادن میباشد.(زهرة التفاسیر) اول آنچه قابل مشاهده است را ذکر و بعد به ذکر آسمانها پرداخته است.
3-ذکر ثم برای بیان تفاوت بین خلقت زمین و آسمانهاست و برای بیان فضل خلق آسمانها بر زمین است. (التفسير المنير في العقيدة والشريعة والمنهج) و برای ذکر مزیت داشتن خلق آسمانها بر زمین ثم آورده است. (ابی سعود) 4- ثم در عطف مفرد بر مفرد ترتیب زمانی را میرساند ولی در جمله به تفاوت در رتبه را میرساند یعنی اینکه جمله ی معطوف از معطوف علیه، در رتبه ی بالاتری واقع است طوری که به دریافت مفهوم آن به زمان بیشتری نیاز است. (التحریر و التنویر)
5-ثم به معنای حقیقی یعنی ترتیب زمانی است و معنی تسویه با خلق متفاوت است یعنی هرچند خلق آسمانها قبل زمین بوده است ولی تسویه ی آنها از زمین متاخر است. (تفسیر مراغی)
و در مورد استوی الی السماء:
کلمه استوی مورد بحث است که به چه معناست:
1-استوی معنی لغوی آن ، قصد و اراده کردن به سمت بالا را گویند و همچنین به آسمان رفتن را گویند. (زهرة التفاسیر) 2-بعضی گفته اند الله به آسمان رفت گرفته و گفته اند که البته بدون تشبیه است یعنی به ظاهر آن ایمان میآوریم و معنی منظور آن را به خود الله واگذاریم. (التفسیر الواضح و آلوسی) 3-قصد کرد به اراده و مشیت خود، خلق آسمانها را بدون اینکه امری دیگر وی را مشغول دارد و یا امری وی را از آن بازدارد. و اینکه در مورد خلق آسمانها چنین کلمه را بکار برد برای این است که در خلق آسمانها وقفه ای با پرداختن به امری دیگر ایجاد نشده است ولی در مورد خلق و اتمام خلق زمین، خلق اشیاء دیگر فاصله انداخته است4-مستولی و غالب شد بر آسمانها و پادشاهی بر آن و قول سوم که قصد و اراده کرد است معنای بهتری است .(ابی سعود) 4- بر مالکیت آسمانها و پادشاهی آن مستولی شد طوری که کسی غیر از خودش بر ان حکمرانی نکند و این بر خلاف زمین است که پادشاهی آن ر ا به بندگانش به عاریت داده است.(ایجاز البیان)
فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سماوات: آسمانها را هفت آسمان برابر و بدون خلل، به اتمام رساند و تکمیل کرد. (ابی سعود)
اگر منظور از هفت آسمان اجرام سماوی باشد، ضمیر هن در فسواهن به السماء برمیگردد. (آلوسی) در این معنی سماوات را به معنی اجرام سماوی گرفته شده است. اگر منظور از آسمان همین جو محیط به زمین باشد از نظر خلقت متاخر از زمین خواهد بود. (التحریر و التنویر) ابن عاشور در تفسیر خود گوید که سماوات را به سیارات منظومه ی شمسی گرفتن راجح است. (التحریر و التنویر) منظور از هفت، آسمان، ذکر و تعیین عدد نیست بلکه برای بیان زیاد بودن آسمانها است پس عدد هفت منظور نیست. (محاسن التأویل)
الله تعالی به فرشتگان خبر میدهد که خلیفه ای در زمین خواهد گماشت و این خلیفه میتواند بمعنی این باشد که قبل انسان، مخلوقاتی دیگر بوده اند که بشر جانشین شده است و یا اینکه منظور از خلیفه این است که بشر بعنوان خلیفه از طرف الله، بر روی زمین حکمرانی خواهد کرد. و فرشتگان که عقل محض هستند در آنها نیروی شهوت نیست و در انسان این دو نیرو وجود دارد، از روی اینکه از نظر عقلی خودشان را لایق خلافت میدانستند سوال کردند که چگونه میشود که این موجود گنهکار خلیفه باشد و برای خود دو دلیل یعنی تسبیح و تقدیس الله تعالی را برشمردند چون عقل محض بودند برترین عبادت را برشمردند و از افعال عبادی غافل ماندند و الله تعالی میفرماید خود بهتر میدانم و شما نمیدانید. و در این آیه از خلقت آدم نگفته است بلکه در مورد خلافت آدم سخن رانده است پس گفتن اینکه این بحث قبل خلقت و برای خلق آدم بوده، با آیه همخوانی ندارد هرچند رد آیات دیگر خصوصا در وقت بحث خلقت آدم و مجادله ی شیطان، ذکر شده است.
مستندات
یاد کن ای محمد زمانی را که پروردگارت به فرشتگان گفت. در هر جای قرآن که کلمه و اذ قصه ای شروع شود، چنین گفته شود یعنی یاد کن ای محمد یعنی به یاد بیاور وقتی را که گفته میشود و بعضی گفته اند که اذ زائد است پس معنی بیاد بیاور گفته نشود. (خازن) این داستان جهت یادآوری نعمتی دیگر برای انسان است زیرا احترام به اولین انسان و برتری دادن وی بر فرشتگان، نشان محترم بودن فرزندان وی است پس نعمتی عمومی است بر تمام انسانها. (بیضاوی) ملائک یعنی فرشتگان در لغت به معنی رسالت یعنی پیامرسانی است و برای این به فرشتگان پیام رسان اطلاق شده است زیرا آنان واسطه بین الله و مردم هستند. (بیضاوی) فرشتگان از نور خلق شده اند.( جامع معمر بن راشد) الله تعالی به فرشتگان اعلام میدارد که در زمین خلیفه ای برای خودش خواهد گردانید و منظور حضرت آدم است. (بیضاوی)
منظوز از خلیفه بمعنی جانشین میتواند: 1-جانشین الله تا احکام وی را اجرا کند است.
2-جانشین مخلوقاتی که قبل آدم در زمین ساکن بوده اند، میگرداند. 3-کسانی را خلق خواهد کرد که جانشین یکدیگر شوند. (بیضاوی) گویند که الله تعالی جن را در زمین ساکن کرده است و انان به عبادت و صلاح مشغول شدند تا اینکه به حسادت گرایید و بر روی زمین به خونریزی پرداختند، و الله تعالی گروهی از فرشتگان را به امارت ابلیس فرستاد تا جن ها را به اماکن دور دست مثل جزیره ها، طرد کردند. (بغوی)
انی جاعل فی الارض:
1-من در زمین خلیفه ای تعیین خواهم نمود یعنی جاعل بمعنی کننده و فاعل گرفته شده است. (طبری)
2-جاعل بمعنی خالق یعنی خلیفه ای خلق خواهم کرد. (طبری)
3-قول درستتر همان میگردانم است یعنی خلیفه بر روی زمین، میگردانم. (طبری) منظور از خبر دادن فرشتگان از این قصد خود، برای این بود تا فرشتگان سوالات خود را مطرح کنند و جواب بگیرند تا در وقت خلقت ، حکمت آن را بدانند. و یا برای آموزش بندگانش بوده است تا در امر مهم قبل از انجام مشورتی با دیگران داشته باشند. (نسفی) در مورد اینکه فرشتگان چگونه خبردار شدند که انسان، بر روی زمین به فساد و خونریزی مشغول خواهد شد، چند قول ذکر شده است: 1-از آنجا که قبل انسان، جن بر زمین حکومت میکردند و آنها در آخر امر به فساد و خونریزی مشغول شدند، فرشتگان قیاس کردند واظهار داشتند که این یکی نیز مثل قبلی به فساد مشغول خواهد شد و دیگر اینکه این فرشتگان که گفتند عده ای از فرشتگان بودند که قوم ابلیس را تشکیل میداده اند و آنان خود را از آدم برتر میدانستند پس از روی حدس و گمان گفته اند. (طبری) 2-روایت است که فرشتگان از الله پرسیدند که چگونه خلیفه ای خواهد بود و الله تعالی فرمود که در فرزندان وی کسانی خواهند بود که به فساد و خونریزی مشغول خواهند شد و فرشتگان از این جهت کسب علم کرده و پرسیدند آیا این نوع موجود را خلیفه خواهی گرداند.(طبری) 3- این سوال فرشتگان نه از روی اعتراض بوده است بلکه از روی تعجب و شرح امر وی بوده است، زیرا فرشتگان معصوم هستند. (مظهری) مظهری در ادامه در بیان دلیل فرشتگان قول فوق خود را کنار گذاشته میگوید که فرشتگان ادعا داشته اند که چون معصوم هستند از بشر گناهکار، اولی به خلافت هستند. تسبیح گفتن یعنی منزه دانستن و تبرئه کردن الله است از بدی و تقدیس یعنی پاک کردن از بدی و ضد آن تنجیس یعنی نجس کردن است و تقدیس الله تعالی کردن یعنی اینکه وی را تمجید و تعظیم کردن است و پاک کردن ذکر وی تعالی از آنچه که وی تعالی را نسزد. (صفوة التفاسیر)
الله تعالی به آدم علم آموخت و بر فرشتگان عرض کرد که آنچه آدم میداند را شما نیز بیان کنید، چون کسیکه خود را عالم تر از دیگری بداند اول باید آنچه طرف خصم میداند، را بیان کند و اگر نتواند پوچ بودن ادعای وی آشکار میگردد.
مستندات
ادامه ی بحث الله تعالی با فرشتگان است و الله تعالی به آدم همه ی اسمها را تعلیم میدهد و بعد، از فرشتگان میخواهد که اگر در ادعای برتری خود صادق هستید، نامها را بگویید. وجه تسمیهی حضرت آدم به نام آدم این است که از قسمت رویین زمین خلق شده است و به آن ادیم الارض یعنی روی زمین گویند و بعضی گفته اند که چون رنگ وی گندمگون بود. (خازن) برای این به طریق علم حضرت آدم را با فرشتگان مقابله داشت چون فرشتگان خود را عالمتر از وی پنداشته بودند چون قدیمی تر از آدم بودند. (خازن) در این مباحثه دلیلی است بر اینکه انبیاء انسانها از فرشتگان برتر هستند و این همان عقیده ی اهل سنت است. (خازن)
منظور از نامها: اسماء:
1-از ابن عباس: به حضرت آدم نام تمامی اشیاء را تعلیم داد حتی نام ظرفهای کوچک و برزگ را نیز میدانست. (خازن) 2- گفته شده است که الله تعالی حیوانات و جمادات را خلق کرد و به آدم آموخت که اسم این فلان است و اسم آن فلان تا آخر تمام موجودات. (خازن) 3-گفته شده است که اسامی تمامی فرشتگان را آموخت. (خازن) 4-گفته شده است که اسامی تمامی فرزندان خود یعنی بنی آدم، را آموخت. (خازن) 5-گفته شده است که تمامی زبانها و لغات را آموخت. (خازن)
6- نامهای مخلوقات روی زمین منظور است. (غریب القرآن)
7- از حمید شامی :نامهای ستارگان بوده است. (ابن کثیر) بعد آنچه بر آدم تعلیم داده شده بود را بر فرشتگان عرض کرد و فرمود که نامهای آنها را بگویند. (مجاهد)
فرشتگان وقتی با این درخواست روبرو شدند یادشان آمد که اگر الله تعالی به آنان علم چیزی را ندهد، نخواهند دانست و چون عقل محض بودند به اشتباه خود پی بردند و اعتراف به عجز خود نمودند و الله تعالی را از اعتراض به وی تنزیه کردند و توبه کردند. پس در وقت اشتباه توبه کردن و به راه درست برگشتن طریقه ی فرشتگان است.
مستندات
فرشتگان که عجز خود را دریافتند، گفتند سبحان الله(تو از اعتراض مبرایی)، ما را علمی جز آنچه خود آموخته ای نیست و تو دانا و حکم کننده ای.(ثعلبی)
سبحان الله اسمی است که بواسطه ی آن الله تعظیم میشود و از بدی تبرئه کرده میشود . (ابن کثیر)
این نوع تبرئه ی خود از اعتراض نشان از این دارد که سوال فرشتگان بر توضیح خواستن بوده است و نه از روی اعتراض. (بیضاوی)
الله تعالی امر به آدم امر میکند که از نامهای آن اشیاء که فرشتگان از علم آن، تهی بودند، خبر دهد و آدم خبر داد و وقتی لیاقت آدم برای خلافت آشکار گشت و سبب انتخاب وی که همان علم است آشکار گشت خطاب به فرشتگان چنین تقریر کرد که مگر یادتان رفته است که من هر آنچه از غیب هست را میدانم، و دیگر اینکه یادآوری کرد که آنچه آنها آشکار میکنند ویا کتمان میکنند را نیز میداند.
مستندات
الله تعالی برای اینکه فضل آدم را به فرشتگان نشان دهد امر کرد تا آدم اسامی اشیاء عرض شده را بیان کند تا بدانند، عالم کسی است که من به وی علم دهم و خوشبخت کسی است که من وی را خوشبختی دهم در هر شکلی وی را ترکیب کنم. (نظم الدرر) الله تعالی در این آیه به آدم فرمود: از اسامی آن اشیائی که فرشتگان عاجز آمدند، خبر ده و به خود نسبت نداد و نگفت که به من خبر ده در حالیکه در مورد فرشتگان فرمود به من خبر دهید، برای این منظور بود که نشان دهد که علم و فضل آن آدم آشکار است و به امتحان نیاز نیست و فقط کافی است که به وی بگوید خبر ده و وی خبر خواهد داد. (ابی سعود) وقتی آدم از اسامی آن اشیاء خبر داد، الله تعالی خطاب به فرشتگان فرمود که مگر من نگفته بودم که آنچه از غیب در آسمانها و زمین هست را میدانم، منظور همان است که فرموده بود من از شما بهتر میدانم در مورد اینکه چه کسی اولی به خلافت است. (ابی سعود) و دیگر اینکه من میدانم آنچه شما آشکار میکنید و یا در درون خود کتمان میکنید و آن شیئ مکتوم در دلهای آنان همان کبری است که در شیطان نهفته بود، و نسبت دادن آن به فرشتگان برای این است که در صف آنان بوده است و همانند آن است که گفته میشود قبیله ی فلان، فلانی را کشت در حالیکه فقط یک نفر از آنان، این عمل را انجام داده است. (ابی سعود)
الله تعالی به فرشتگان امر کرد که بر آدم سجده کنند زیرا نفس از فروتنی و خضوع در برابر مخلوق، ابا دارد و نمیپسندد پس الله تعالی وقتی فضل آدم را بر آنان آشکار کرد امر به سجده در برابر آدم که نه بر وجه عبادت بلکه به معنی اینکه آدم لیاقت قبله بودن را دارد، و همچنین اگر از مخلوقات، مخلوقی قابل سجده میبود، همین انسان باید میبود و این امر آشکار ساخت که ابلیس، اگر از الله اطاعت میکرده بخاطر تامین خواهشات وی بوده است و وقتی بر خلاف خواهش وی امر شد، خود را نشان داد و از کافران گشت و ما نیز باید مواظب باشیم و چنین نباشیم که تا وقتی دین و شریعت بر وفق مراد ما است بدان عمل و در وقت مخالفت با خواهشهای خود، مخالفت شرع ننماییم.
مستندات
و بحثی دیگر اینکه وقتی استحقاق خلافت برای آدم برای فرشتگان اثبات شد، الله تعالی نعمتی دیگر را گوش زد میکند و آن این است که فرشتگان را امر میکند که بر آدم سجده کنند حال توضیح مسائل مربوط به این امر و اینکه چه فرشتگانی هستند و سجده چیست..: 1-افراد مورد خطاب این امر ، بعضی از فرشتگان هستند یعنی فرشتگان ساکن در زمین است. (خازن) 2-تمامی فرشتگان مورد خطاب هستند. این قول اصح است. (خازن) سبب اینکه ابلیس بین فرشتگان بوده است چند قول وارد شده است: 1 جن قبیله ای از جن بوده اند و ابلیس رئیس آنان بوده است و به سبب عبادت بسیار بین فرشتگان بوده است و بر زمین حکومت میکرده است. (طبری) 2- وقتی جن در زمین به فساد مشغول شدند، فرشتگان را برای مقابله با آنها فرستاده شدند و ابلیس را که کودک بود را با خود بردند و تعلیم دادند و این شده که بین فرشتگان بود. (طبری) و در مورد امر به سجده نیز اقوالی مطرح شده است چرا که در اسلام سجده به غیر الله مساوی با عبادت دانسته شده است و اینکه در قرآن در مورد سجده به غیر از الله وارد شده است، مفسرین اقدام به حل آن شبهه نموده اند که ذکر میشود: 1-سجده به معنی پیشانی را بر زمین گذاشتن نیست بلکه انحناء است یعنی خم شدن،که به آن سجود تحیت و سجده ی سلام گویند و قبل اسلام مشروع بوده است و اسلام آن را ابطال نموده است و در اسلام چنین تحیت و سلامی نیست. (خازن)
2-سجده میتواند به معنی خضوع یعنی سربزیری و فروتنی باشد. (تفسیر ماتریدی) 3-سجده میتواند حقیقت همین سجده باشد. (ماتریدی)
4-سجده همان سجده ی حقیقی است و اینکه حضرت آدم بعنوان قبله گرفته شده است پس هرچند ظاهر سجده بر آدم باشد ولی حقیقت، برای الله است. (خازن) سجده فی نفسه عبادت نیست والا الله تعالی امر به سجده بر آدم نمیکرد همچنانکه الله اجازه نمیدهد غیر خود را عبادت کنند و اگر امر به عبادت غیر الله میکرد پس انان نیز اله میبودند که واقع خلاف این است. ( ماتریدی)
الله تعالی به آدم و همسرش امر میکند که در بهشت جای گیرند و اقامت کنند و از یک درخت منع کرده و فرمود که از این درخت نخورید که در صورت خوردن از آن جزو ظالمان خواهید شد.
مستندات
بعد اتمام حجت بر فرشتگان الله تعالی به آدم و همسرش حواء امر کرد تا در جنت(بهشت) موعود متقین، سکونت گزینند و این به نقل مشهورثابت است . (نسفی) جنت موعود بودن از الف و لام الجنه استنباط میشود چراکه در بین مسلمانان جنتی غیر از جنت موعود، مفهوم نیست. (خازن) و بعضی گفته اند که جنتی روی زمین در عدن بوده است. (آلوسی) قرطبی از قدریه و معتزله نقل قول کرده است که گویند در زمین بوده است. (ابن کثیر) و به آدم و همسرش اجازه داده میشود که از انواع خوردنی های بهشت بخورند بجز آنچه از آن نهی شده است و اینکه آن درخت ممنوعه چه درختی بوده است، چون دانستن آن و یا ندانستن آن تاثیری در قضیه ندارد ، الله تعالی از ذکر نام آن خودداری نموده است. (خازن) هرچند بعضی گفته اند که آن خوشه گندم بوده است و بعضی گفته اند درخت انگور بوده است و دیگری درخت علم گفته و آن یکی کافور. (خازن)
روایت کرده اند که درخت انجیر بوده است. (بحر العلوم)
اگر از این درخت ممنوعه بخورید از کسانی خواهید شد خود را گمراه ساخته اند.(بحر العلوم) اگر تناول کنید از کسانی خواهید شد که امر خدا را در غیر موضعش قرار داده اند. (الوجیز للواحدی)
وقتی آدم و حواء در بهشت برین، سکنی گزیدند، شیطان آنان را وسوسه کرد و باعث شد که از بهشت به زمین رانده شوند و الله تعالی فرمود که خارج شوید در حالیکه بر یکدیگر دشمن خواهید بود و در زمین برای شما تا مدتی یعنی تا وقت رسیدن اجل شما، مکان قرار خواهد بود و در آن از اشیاء استفاده خواهید نمود. در همین لکم فی الارض مستقر، معلوم میشود که بهشتی که حضرت آدم در آن بود همان بهشت موعود بوده است.
مستندات
در این آیه دلالت واضحی هست مبنی بر اینکه ابلیس زمانی که از سجده امتناع کرد از بهشت بیرون رانده شد و خوردن آدم از درخت ممنوعه قبل هبوط ابلیس به زمین بوده است این از ابن عباس و ابن مسعود و از مردمانی چند از اصحاب رسول الله ص نقل شده است. (طبری) شیطان باعث شد که آدم و همسرش از امر الهی بلغزند و آدم و همسرش را بهشت بیرون آورد. چون ابلیس باعث لغزش شد و لغزش باعث خروج آدم از بهشت شد، بیرون آوردن آدم و همسرش را به ابلیس منسوب کرد. (طبری) منظور از هبوط ابلیس رانده شدن از مقام عزت بوده است و نه طرد شدن از آسمان چراکه آدم را بعد طرد شدن، وسوسه کرده است. (آلوسی)
فازلهما الشیطان عنها: منظور میتواند که آنان را از بهشت لغزاند. (ابن کثیر)
پس وقتی از جنت لغزیدند، از آنچه از لباس و منزل راحت بودند، اخراج شدند. (ابن کثیر) گفته اند که آدم در بهشت به مقدار نماز عصر تا مغرب ساکن بوده است. (ابن کثیر)
از حسن روایت شده است که لحظه ای از روز را در بهشت بوده است و آن لحظه باندازه ی صد و سی سال دنیای ما بوده است. (ابن کثیر) اخراج به صیغه ی جمع آمده است و کمترین حد جمع سه است و آدم و حواء دو نفر هستند برای همین مفسرین دنبال توضیح آن برآمدند: 1-آدم و حواء که اصل انسان هستند که میتوان از این جهت آنان را به جمع خطاب کرد. (بیضاوی) 2-منظور آدم و حواء و ابلیس است. (بیضاوی)
بعضکم لبعض عدو: یعنی خارج شوید در حالیکه بر یکدیگر دشمن هستید. (ابی سعود) و در زمین برای شما مکان قرار و زندگانی هست تا وقت موت. (بحر العلوم) مدتی شما در زمین، قرار و انتفاعی هست یعنی تا وقت مرگ. (خازن)
ملخص اقوال مفسرین را میتوان چنین بیان نمود که در ذیل ذکر خواهد شد و اقوال مطرح شده تقریبا یک معنا را و یک واقعه از چندین جهت بیان داشته اند که یک قول را تشکیل خواهند داد بدین طریق: به آدم الهام شد که چگونه توبه کند و آدم به رندی آن را دریافت و قبول کرد و به حج رفت و کلماتی را که آموخته بود به زبان آورد و به رسول الله ص توسل جست و مورد قبول واقع شد و با این اوصاف باز الله تعالی بخاطر اینکه خود وی تعالی بسیار از عذاب بندگان رجوع میکند، این توبه مورد قبول واقع شد و بخاطر مهربانی وی تعالی بود که توبه پذیرفته شد. پس باید دانست که بنده خود با عمل و گفتار باید که توبه کند و الله بخاطر فضل خود گذشت خواهد نمود.
مستندات
در این آیه الله تعالی میفرماید که آدم، کلماتی را آموخته است حال به چه کیفیت بوده است و آن کلمات چه بوده اند، کتب تفسیر چنین بیان داشته اند: 1-تلقن یعنی از روی فهم و رندی چیزی را دریافتن و فهمیدن. (خازن) 2-یعنی از پرودگارش آموخت. (خازن) 3-از پرودگارش به وی کلماتی رسید و الهام شد که سبب توبه ی وی شد. (بحر العلوم)
گفتند: پروردگارا! ما بر خويشتن ستم كرديم، و اگر بر ما نبخشايى و به ما رحم نكنى، بىشك از زيانكاران خواهيم شد. (بحر العلوم) 2-گفته اند که آن کلمات این بوده است که یا رب به حق محمد رسول الله ص توبه ی ما را قبول کن، و الله تعالی فرمود از کجا محمد را میشناسی؟ در بهشت دیدم که در جای جای بهشت نوشته شده بود: لا إله إلا الله محمد رسول الله، پس دانستم که این شخص، محترم ترین و مکرمترین اشخاص نزد تو است پس الله از آنها گذشت کرد. (بحر العلوم)
3-از ابن عباس آن کلمات : سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد أن لا إله إلا أنت، رب عملت سوءاً وظلمت نفسي فتب عليّ وارحمني، إنك أنت التواب الرحيم. سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد ألا إله إلا أنت، رب عملت سوءاً وظلمت نفسي فاغفر لي وارحمني وأنت خير الغافرين. سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد ألا إله إلا أنت رب عملت سوءاً وظلمت نفسي فاغفر لي وارحمني وأنت خير الراحمين. هستند. (بحرا لعلوم)
4- کلمات چنین است که آدم به الله تعالی گفت: مگر تو مرا خلق نکرده ای؟ الله تعالی فرمود بله خلق کرده ام. آدم: از روحت خود ندمیدی؟ الله: بله دمیده ام. آدم: مگر رحمتت بر غضبت سبقت ندارد؟ الله : بله چنین است. آدم : مگر مرا در بهشت خود ساکن نکردی؟ الله : بله سکونت دادم. آدم: پس توبه کردم از کرده ی خود و اصلاح شدم. پس مرا به بهشت باز میگردانی؟ الله تعالی: بله باز میگردانم. (ابی سعود) در این روایت نیز بر بهشت برین بودن دلالت دارد و این به معنی تلقی نزدیکتر است چرا که از رندی و فهم بالای آدم خبر میدهد.
5- شأن و منزلت حج کردن را دانست و حج بجای آورد و توبه کرد و بدین سبب توبه اش قبول شد. (ابن کثیر)
مفسرین در مورد معنای تواب که صفتی برای الله ذکر شده است، بحث کرده اند که منظور چیست چرا که اصل توبه رجوع و برگشتن است و در مورد توبه ی بنده چنین معنی کرده میشود که از گناه برگشت و به پروردگارش رجوع نمود است و به بنده ایکه زیاد توبه میکند و بر میگردد تواب گویند حال وقتی این کلمه را در مورد الله بکار برده شود چه معنا میدهد. 1-گذشت کننده از گناهان. (بحر العلوم) 2-یعنی بر کسیکه توبه کند وبه وی رجوع کند، بازمیگردد. (ابن کثیر) 3-بسیار قبول کننده ی توبه ی بندگانش. (نسفی) 4-بسیار رجوع کننده به بندگانش با آمرزیدن آنان و بسیار گذشت کننده از عذاب دادن بندگانش. (مظهری)
وقتی بحث توبه ی آدم به پایان رسید و مورد قبول واقع گشت، الله تعالی فرمود: بروید پایین و این پایین رفتن به چه معناست؟:
مستندات
1-گفته اند: هبوط(پایین امدن) اول از بهشت بوده است و هبوط دوم از آسمان زمین به زمین بوده است. (مظهری)
2-همان تکرار امر اول به هبوط است و تکرار آن بدین سبب است که موکد باشد و یا بخاطر این بوده است که هدف امر اول و دوم با هم فرق دارند زیرا اولی برای عذاب مقابل نافرمانی بود و دومی برای تکلیف آدم. (مظهری) 3-امر دوم برای نشان دادن حتمی بودن حکم به هبوط است. (ابی سعود)
و در مورد اینکه آمدن هدایت از الله به چه معناست گفته اند:
1-هدایتی که از الله میآید منظور انبیاء و رسولان و بیان است. (طبری) 2-کتاب و رسول. (بحر العلوم) 3-هدایت و بیان و شریعت. (خازن) 4-حضرت رسول الله ص است. (ابن کثیر) کسانیکه از این هدایت تبعیت کنند، ترس و غمی نیست یعنی:
یعنی ترسی از اینکه در آخرت چه اتفاقی خواهد افتاد بر آنان نیست و بر انچه از دنیا از دست داده اند غمی بر آنان نخواهد بود. (ابن کثیر) ابن عباس گوید یعنی در دنیا گمراه نشوند و در آخرت شقی و بدبخت نشوند. (ابن کثیر) یعنی نجات مییابد و پیروز شد. (بیضاوی)
یعنی در قیامت انان را ترس و غمی نخواهد بود. (ثعالبی) تبعیت از هدایت یعنی اینکه آن را قبول و بدان ایمان بیاورند. (نسفی)
الله تعالی وعده میدهد که برای راهنمایی کتاب و پیامبر و نشانه ها خواهد فرستاد و تکلیف بشر این است که به آن ایمان آورند و قبول کنند تا رستگار شوند و از آتش نجات یافته و به بهشت که مکانی است که در آن ترس و دلهره ای نیست وآرامش هست برسند و کسانیکه آن آیات و فرستادگان را انکار کنند وبپوشانند، آتش دوزخ است. وقتی این دو آیه یعنی هدایت یافتن و انکار کردن را کنار هم میگذاریم و با هم معنی میکنیم همچنانکه مفسرین چنین کرده اند، پس معلوم میشود که مخاطبین آیه فقط حضرت آدم و حواء نیستند و بلکه تمامی بشر است.
مستندات
منظور کفر در این آیه کفر بمعنی شرک است چرا که کفر یعنی مخفی کردن و پوشاندن است و در کفران نعمت نیز بکار میرود و در این آیه ماندگار بودن را ذکر نمود معلوم شد که منظور کفر بمعنی کافر شدن و از ایمان روی گرداندن است. (ثعالبی)
کسانی که به انبیاء کفر ورزند و آیات ما را انکار کنند... (ابی سعود)
و گفته شده است: کسانیکه به الله کفر ورزیده و آیات وی تعالی را انکار کنند. (ابی سعود) و گفته اند: کسانیکه کفر قلبی دارند و انکار زبانی بر انان است.. (ابی سعود)
و منظور از آیات میتواند که آیه های قرآن باشد و علامتها و نشانه های نصب شده برای دانستن آخرت و قیامت. (ثعالبی)
از آنجا که قوم بنی اسرائیل یعنی یهود، بیشترین لجاجتها را با الله و انبیای وی تعالی داشتند در قرآن از آنان سخن زیاد بمیان آمده است و دیگر اینکه اکثر پرسشهایی که برای ما پیش میآید از طرف آنان مطرح شده است پس با دانستن داستان آنان میتوان به جواب خیلی از سوالات رسید. و اینکه یهودیان خود را پایبند و مقید به دین الهی میدانستند پس از آنان میخواهد تا نعمتهای ارزانی شدن برای آنان را بیاد بیاورند و بعد عهدی که بسته اند را نیز بیاد بیاورند و به آن وفا کنند، تا الله نیز به وفای آنان پاداش وعده داده شده را ادا نماید. و عهد این است که در کتب آسمانی گذشته به آمدن رسول آخر الزمان وعده داده شده است و عهد گرفته شده است که وقتی بر صفات ذکر شده در کتب خود بعثت یافت به وی ایمان بیاورید و از وی پیروی کنید. از آنجا که ایمان به انبیاء مرز بین بهشت جهنم است پس محال است که الله تعالی صفاتی از رسول آخرالزمان، را بیان نکند و مجهول بگذارد بلکه حکمت این است که علامت و نشانه های بسیاری برای شناختش گذاشته است تا اشتباه نکنند و برای همین است که آنان که از اهل کتاب ایمان آورده اند به وجود صفات و علامات بسیار از پیامبر آخر الزمان، دیده اند و در محمد بن عبدالله یافته اند و برای همین قضیه ایمان آوردن سلمان فارسی بسنده است. پس اهل کتاب خصوصا در این آیه یهود باید نعمتهای خداوند را بیاد بیاورند و همچنین عهدی که در کتبشان هست را وفا کنند و از خدا بترسند و مخالفت نکنند تا الله به عهد خود وفا کند.
مستندات
بنی اسرائیل یعنی فرزندان اسرائیل و اسرائیل نام یعقوب نبی بوده است و مفسرین بر این اتفاق نظر دارند. (خازن)
یادآوری نعمت یعنی شکر آن را بجای آوردن چراکه اگر کسی نعمتی را به یاد آورد و به نعمت بودنش اعتراف کند، قطعا شاکر خواهد بود. (خازن) نعمتهای ارزانی شده برای بنی اسرائیل بسیار است از قبیل نجات از دست فرعون و گذر از دریا و اعطای کتاب تورات ووو. (خازن) این نعمتها هرچند برای پدران یهود زمان رسول الله ص بوده است، با این وجود نعمتی است برای فرزندان که فخر آنان است. (خازن) گفته شده است که نعمت، نعمت درک بعثت رسول الله ص بوده است. (خازن)
منظور از عهد در اوفوا بعهدی: 1-امتثال امر کنید یعنی به اوامر من (الله) عمل کنید. (خازن)
2- عهدی است که در سوره مائده آیه ی 12 است یعنی وقتی که از انان دوازده نفر انتخاب شد و عهد بسته شد که تا وقتی نماز برپا دارند وزکات بدهند و به پیغامبران الهی ایمان بیاورند و آنان را یاری کنند و قرض بدون سود بدهند (سود: نیم درصد و یک صدم درصد هم باشد باز سود است وبا اسم عوض کردن درست نمیشود و حتی اگر کسی گمان کند که بخاطر قرض دادن وی ، قرض گیرنده وی را دعوت میکند، جایز نیست که به ان دعوت برود. قابل توجه مسلمان) الله نیز این اعمال را کفاره ی گناهان گرداند و به بهشت وارد کند.(خازن)
3-منظور عهد عمل به شریعت تورات است. (خازن)
4-عهدی است که انبیای پیشین از امتهای خود گرفته اند که صفت پیامبر آخر الزمان را بدانند و در وقت بعثت ایمان آورند. (خازن) 5- از حسن بصری فرائض را انجام دهید تا به وعده ی پاداش عمل کنم. (بحر العلوم)
6- به عهدی که در روز الست یعنی همان عالم ذر و عالم عهد میثاق قبول کرده اید، عمل کنید. (بحر العلوم)
فایای فارهبون:
از من (الله) بترسید. (ابن کثیر)
از عذاب و بلایایی که بر سر پدرانتان َآمد بترسید که بر سر شما نیز خواهد آمد. (ابن کثیر)
آنچه بنی اسرائیل موظف به انجام آن هستند این است که به قرآن ایمان بیاورند که این قرآن تصدیق کننده ی کتب در موجود در دست آنهاست و بنی اسرائیل که حجت بر آنان تمام هست نباید جزو اولین کسانی باشند که به قرآن کفر میورزند و نباید بخاطر دنیا، آخرت خود را بفروشند و آنچه که باید بترسند الله است نه چیز دیگر.
مستندات
ایمان بیاورید بر انچه نازل کرده ام از قرآن که مضمون آن موافق است با آنچه در دستان شماست از توحید و یگانه دانستن الله و در بعضی احکام. (بحر العلوم) منظور از موافق است طبق انچه در دستان شماست این است که این قرآن بر همان صفتی است که در کتب شما وصف شده است. (بیضاوی) در اصول با کتب آسمانی دیگر موافق است و اگر مخالفتی باشد در احکامی است که بر حسب زمان تفاوت یافته است. (بیضاوی)
موافق است در عبادت و توحید و نبوت و امر محمد بن عبدالله ص یعنی حضرت رسول اکرم. (نسفی) در این آیه فقط ایمان آوردن به قرآن را ذکر کرده است زیرا ایمان به قرآن عمده ی مباحث وفای به عهد میباشد. (ابی سعود) {وَلاَ تَكُونُواْ أَوَّلَ كَافِرٍ به}:
یهود قبل نزول قرآن به آن ایمان داشتند و وقتی نازل شد، کفر ورزیدند پس از کسانی نباشید که بعد ایمان کفر میورزند. (ماتریدی) در کفر ورزیدن به قرآن عجله نکنید زیرا وظیفه ی شما طبق آنچه در تورات ذکر شده است این است که اول کسانی باشید که ایمان میآورند زیر شما شأن و حقیت آن را میدانید و قبل آمدن دعا میکردید که به وسیله ی پیامبر آخر زمان بر مشرکین غلبه کنید. (ابی سعود) منظور از اولین کفر ورزان نباشید این است که بگوید چنین نباشید و تعریض است و منظور این نیست که اینان اولین کسانی بوده اند که به قرآن کفر ورزیده اند زیرا مشرکین مکه اولین کافران به قرآن بوده اند. (مظهری)
و یا منظور این است که از اهل کتاب شما اولین کسان در کفر نباشید. (مظهری) وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا:
یعنی آیات تورات را که در آن صفت پیامبر آخر الزمان آمده را با متاع دنیا عوض نکنید. (مظهری)
یعنی آیات قرآن را با دنیا عوض نکنید و دنیا بی ارزش است. (مظهری)
عوض کردن آیات با متاع دنیا این بود که رؤسای یهود از عوام خود در هر سال مبلغی را بخاطر عالم دینی بودن، میستاندند پس وقتی رسول الله ص آمدند، آنان ترسیدند که اگر صفات رسول الله ص را که بر طبق تورات بود را بیان کنند، این مقام را از دست بدهند وبرای همین دنیا را انتخاب کردند و به قرآن کفر ورزیدند.
وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ:
و آنچه باید بترسید الله است.
از الله ترسیدن یعنی اینکه به وی تعالی ایمان بیاورید و آخرت را اختیار کنید. (مظهری)
آنچه هست اینکه وقتی خود یهود دست به انکار قرآن زدند پس بناچار برای اینکه توجیه کنند مجبور شده اند که تورات را تحریف کنند و با مطرح کردن شبهات و خلط حق و باطل، مردم را گمراه کنند. الله تعالی به آنان گوش زد میکند که شما نباید حق و باطل را مخلوط کنید و نباید حق را بپوشانید و این را خود نیک میدانید.
مستندات
اول از گمراه شدن خود بنی اسرائیل نهی کرد و در این آیه آنان را از گمراه کردن دیگران نهی میکند و میگوید که حق را با باطل خلط نکنید و حق را کتمان نکنید در حالیکه میدانید حق چیست. (التحریر و التنویر)
تلبیس حق با باطل این است که باطل را در شکل و صورت حق به مردم عرضه کنند. (التحریر و التنویر)
در تورات از خود چیزی ننویسید که با حق که همان متن اصلی تورات است خلط میشود پس نباید اینکار را بکنید. (خازن) یعنی صفات محمد بن عبدالله پیامبر آخر زمان را که حق است با صفات دجال که باطل است، خلط نکنید زیرا یهود از روی حسادت وقتی رسول الله ص مبعوث گشت گفتند که این پیامبر آخر زمان نیست بلکه دجال است .(خازن)
از مجاهد: اسلام که حق است را با نصرانیت و یهودیت که باطل است خلط نکنید. (قرطبی) وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ:
و حق را که همان پیامبر بودن و نبی مرسل بودن محمد بن عبدالله را کتمان نکنید و مخفی نکنید. (خازن)
خود میدانید که محمد بر آن صفتی است که در کتب شما آمده است باز از روی مکابره و عناد کفر میورزید. (ماتریدی)
بعد اینکه باید ایمان بیاورند بنی اسرائیل باید نماز مسلمانان را بخوانند و همراه آنان که نمازشان رکوع دارد رکوع کنند و زکات طبق احکام مسلمانان بپردازند و این آیه بیان ایمان است که باید آنچه قبلا از مراسم و عبادات انجام میداده اند، ترک کنند و بر ایمان و اعمالی که نبی آخر زمان امر میکند، عمل کنند و همراه آنان نماز برپا دارند.
مستندات
امر وجوب است بر برپا داشتن نماز یعنی ادای آن با تمامی حقوقش و امر به زکات است و چون همراه نماز ذکر شده است پس منظور زکات فرض است. (قرطبی) و گفته اند که منظور صدقه ی فطریه است. (قرطبی) نماز پنجگانه را تمام و کمال ادا کنید. (تفسیر ابن عباس) در نماز حکمت پاکیزه کردن نفس است و در زکات حکمت پاکیزه کردن اموال و هردو مظهر بجای آوردن شکر نعمتهای الله تعالی است. (التفسير المنير للزحيلي) نمازهای پنجگانه را در اوقات مخصوص خود و با جمیع ارکان آنها و رعایت حدود آنها، برپادارید. (خازن) منظور این است که نماز مسلمانان را بخوانید و زکاتی که مسلمانان میپردازند را شما بپردازید. (نسفی) گفته شده است که رکوع کنید یعنی خضوع داشته باشید و بر امر الله گردن نهید. (بیضاوی)
وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ:
رکوع کنید با رکوع کنندگان یعنی محمد ص و اصحاب ایشان. امر به رکوع کردن منظور همان نماز است و برای این برای نماز عبارت رکوع آورد زیرا رکوع یکی از ارکان نماز میباشد و این خطاب به یهود است که گفته اند نماز آنها بدون رکوع بوده است پس امر میکند که در نماز رکوع داشته باشند. (خازن) در این آیه تشویق به برگزاری نماز همراه جماعت است. (خازن)
از یهود سوال میکند که آیا مردم را به خیر امر کردن و خود آن را انجام ندادن و خود را از خیر محروم داشتن، نشانه ی عقل است؟ جواب قطعا خیر است و آنان قبل از نزول قرآن به مردم امر میکردند که به قرآن ایمان بیاورند و بعد آنان خود را از آن خیر محروم کردند و کفر ورزیدند و دیگر اینکه مردد بودند و به مردم میگفتند که امر محمد حق است چون کتاب میخواندند و از ترس اینکه ریاست آنان تمام شود خود ایمان نمیآوردند.
مستندات
گویند که مردی از علمای یهود بود که وقتی خویشان وی که ایمان آورده بودند در مورد محمد ص واسلام میپرسیدندف وی میگفت که بر امر او ثبات ورزید که وی حق است ولی خود ایمان نمیآورد. (بغوی) و دیگر گفته اند که منظور کل علمای یهود بودند که با اینکه مردم را به تبعیت از تورات امر میکردند؛ توراتی که در ان صفات رسول الله ص آمده بود؛ بعد مخالفت میکردند و صفات پیامبر آخر زمان را تحریف میکردند. و از تورات حقیقی تبعیت نمیکردند و با اینکه تورات میخوانند خود ر فراموش میکنند که نجات دهند.(بغوی) اهل کتاب و منافقین به مردم امر میکردند تا نماز بخوانند و روزه بگیرند ولی خود عمل نمیکردند پس الله آنان را مورد توبیخ قرار میدهد. (ابن کثیر) بنی اسرائیل به دیگران امر میکردند تا نماز بخوانند و عبادات را انجام دهند ولی خود مخالفت میکردند. (ابن کثیر) گفته اند که علمای یهود وقتی فردی از آنان در مورد مساله ای سوال میشد که در آن رشوه و سودی نبود، پس حق را میگفتند (ابن کثیر) شأن نزول آیه این است که عده ای از یهود که طایفه بنی قریظه و نضیر بودند به مردم میگفتند و تشویق میکردند تا به پیامبر آخر زمان ایمان بیاورند و قتی زمان ایمان آوردن رسید، کفر ورزیدند و طایفه اوس و خزرج ایمان آوردند. (بحر العلوم) یهود وقتی همپیمانان آنان از گروه مسلمانان، از آنان در مورد محمد رسول الله ص میپرسیدند تایید میکردند که حق است ولی این امر را از زیردستان خود کتمان و مخفی میکردند از ترس اینکه عوایدشان را از دست بدهند. (بحر العلوم)
برای گذر از سختیهای مادی و معنوی باید که صبور باشید و روزه بدارید و نماز را با تمامی حقوقش برپادارید و این نماز امری سنگین و سخت است مگر برای کسانیکه ایمان راستین دارند و از دل اسلام را تصدیق میکنند و در برابر الله خاضع هستند که بر این اشخاص، سنگین نیست. پس نماز زیاد نشانه ی خاشع بودن است.
مستندات
در وقت نیاز با بردباری و نماز از الله کمک بخواهید یعنی صبر همراه با نماز داشته باشید. (نسفی)
نماز بخوانید در حالیکه در انجام تکالیف نماز بردباری کنید و با اخلاص قلب بخوانید و در سخی ها صبور باشید و به نماز پناه برید.
رسول الله ص وقتی امری بر ایشان عارض میشد به نماز روی میآوردند. (نسفی)
گفته اند که منظور از صبر، روزه است یعنی روزه بدارید و نماز بگذارید. (نسفی) و گفته شده است که منظور از نماز دعا است یعنی در وقت حاجت صبور باشید و دعا کنید. (نسفی) گفته شده است که منظور از صبر خودداری از گناه است. (ابن کثیر) از حضرت عمر: صبر دو نوع است: یکی صبر بر مصیبت که پسندیده است و دیگری صبر از انجام معصیت که این احسن است. (ابن کثیر)
کمک بخواهید برای کسب رضایت الله با صبر و نماز. (ابن کثیر)
وقتی بر یهود این امور سنگین آمد به آنان امر شد تا با صبر و نماز آن را قبول کنند زیرا نماز کبر را برمیدارد و باعث خشوع میگردد. (جلالین) از رسول الله ص: صبر سه نوع است: 1-صبر بر مصیبت و 2-صبر ادای طاعت و 3- صبر بر دوری از گناه. (الدر المنثور)
یاری بطلبید برای آخرت خود با صبر بر انجام فرایض و نماز. (الدر المنثور) وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ:
همانا نماز سنگین است مگر برای کسانی که به عبادت آرام میگیرند. (جلالین) از بیت المقدس به کعبه روی گرداندن در نماز برای منافقین و یهود، سنگینی میکند مگر کسانیکه خضوع و سربزیری دارند در مقابل الله تعالی که بر آنان سنگینی نمیکند. (الدر المنثور) نماز بر کسانیکه اسلام را تصدیق میکنند، سنگین نیست. (الدر المنثور) بر مومنان راستین، سنگین نیست. (الدر المنثور)
صفت خاشعان این است یقین میدانند و انتظار میکشند که پروردگار خود را ملاقات کنند و همانا قطعا رجوع و بازگشت به سوی اوست، پس برای آنان نماز و عبادات، سبک مینماید.
مستندات
آن خاشعانی که توقع دارند پروردگار خود را ملاقات کنند و یا کسانیکه یقین دارند که با پروردگار خود ملاقات خواهند کرد. (بیضاوی) در این آیه دلالت واضح است که مومنان در اخرت ، پروردگارشان را خواهند دید. (خازن) پروردگار خود را رویت خواهند نمود بدون کیف. (نسفی)
الله تعالی تکرار میکند که ای بنی اسرائیل نعمتهای بخشیده شده برای شما را یادآوری کنید، تا نعمتی از نعمتهای آنان را برای آنان ذکر نماید و در این آیه اظهار میدارد که آنان را با صفاتی از قبیل برگزیدن انبیاء بسیار از آنان بر دیگر اقوام، برتری داده است و در آیات بعدی نیز نعمتهای دیگر را برخواهد شمرد.
مستندات
در این آیه نیز بیاد آوردن نعمت را تکرار نمود تا حجت بر علیه آنان کامل شود و موکد واقع شود و از ترک تبعیت از محمد ص، دور باشند. (خازن)
تکرار بیاد آوردن برای تاکید و همچنین بیان اینکه برتری دادن بر دیگران، نعمتی عظیم است. (بیضاوی)
وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ معنای این آیه این است که همانا بر عالمیان شما(یهود) را برتری داده ام. در منظور از این برتری مفسرین اقوالی مطرح کرده اند:
1-به ارسال رسولان از آنها بر دیگران برتری داده است. (ابن کثیر)
2- بر امتهای زمان خود آنان را برتری داده است. (ابن کثیر)
3-با آنچه که بر آنان در زمان گذشته به آنها عطا کرده است از مبعوث کردن پیامبران از آنها و پادشاهی که بر انان عطا شده است که در گذشته بر امتهای دیگر عطا نشده بود. (ابن کثیر)
4-منظور بر خلق کثیری شما را برتری داده ام. (نسفی)
5-منظور این است که در مساله ای و در صفتی بر دیگران برتری داده شده اید نه در همه ی مسائل. (تفسیر رازی) آنچه مفسرین را بر این تاویلات واداشته است اینکه امت محمدی طبق آیات و روایات، خیر امم هستند و قطعا یهود از مسلمانان و بقیه انبیاء از رسول الله ص، برتری ندارند. (ابن کثیر) هر نعمتی که برای بنیی اسرائیل ذکر میشود برای آگاهی دادن به عرب میباشد که آنان را نیز چنین نعمتی عطا شده است پس باید قدر آن را بدانند یعنی وقتی ارسال رسل برای بنی اسرائیل نعمت است پس رسول الله ص نیز برای عرب، نعمتی است که باید قدر آن را بدانند و همچنین کتاب نازل شده بر آنان. (رازی)
بترسید از روزی که در آن کسی نمیتواند در آن روز از دیگری از چیزی بی نیاز گرداندو خود را با ایمان آوردن حفظ کنید از روزی که در آن کسی از نفس کافر نمیتواند دفع عذاب کند و روزی که در آن وساطت کننده ای نخواهد بود تا از آنان گذشت کرده شود و مالی بجای آن سزا، قبول کرده نشود و آنان را راه دیگری برای دفع شر نیست. در این آیه در مورد بودن یا نبودن شفاعت در حق گناهکاران موحد، مفسرین اقوالی مطرح کرده اند که بعضی گفته اند نیست و بعضی گفته اند هست و از سیاق آیه باید دانست که در مورد بنی اسرائیلی است که در آیات قبلی مامور به ایمان شده اند و در این آیه ضمن یادآوری نعمتهای بیشمار گوش زد میکند که راهی جز ایمان برای نجات از عذاب آخرت نیست و اگر خیال کنند که کسی میتوانددر روز قیامت کفر انان را دفع کند و یا گمان کنند که کسی آنان را شفاعت خواهد کرد ویا گمان کنند که میتوانند، مالی و درهمی بدهند تا خلاص شوند و یا گمان کنند که راهی برای نجات آنان یافت خواهدشد، پس بدانند که هیچ یک از این خیالات نخواهد، بود. پس آیه در مورد بنی اسرائیل در صورت عدم ایمان است پس مفسرینی که نفس ذکر شده در آیه را به نفس کافر گرفته اند بیراه نیست ولی کل مطلب نیز نیست چراکه مومن گنهکار اگر خود را از عذاب در امان بیند وی نیز کافر است و باید یادش باشد که کنار ایمان، عمل نیز باید باشد و اگر اعتقاد کند که گناه برای وی ضرری نخواهد داشت وی از نظر اعتقادی باز دچار کفر شده است و با بنی اسرائیل شریک خواهد بود که برای آنان راهی برای خلاصی در قیامت نبوده است. ولی اگر کسی گناهی انجام دهد و اعتقاد به استحقاق عذاب در مقابل این گناه داشته باشد، شفاعت برای آنان ممنوع نیست حالا این شفاعت اینگونه است که قبل عذاب و در آتش افتادن باشد ویا بعد انداخته شدن در آتش بیرون آورده شود. پس باید ایمان آورد تا از شفاعت امیدوار بود و باید عمل کرد چون معلوم نیست که این شفاعت قبل ورود به آتش است و یا بعد آن و باید یادمان باشد که در آنجا زمان زیاد معنا ندارد پس وقتی گفته میشود در آتش انداخته شود و بعد خارج شود، معلوم نیست بعد چه مدتی خواهد بود. پس تا میتوانیم از گناه دوری کنیم و تا میتوانیم عمل صالح انجام دهیم باشد که در کنار شفاعت مورد فضل و بخشش الله قرار گیریم.
بترسید از روزی که نفس مومن از نفس کافر و همینطور کافر از کافر نخواهد توانست چیزی دفع کند. (بحر العلوم) بترسید از روزی که نفسی از نفسی دیگر نیابت نکند و نمیتواند از وی چیزی را دفع کند. (خازن) نفسی از نفس دیگر نمیتواند حقی که بر گردن وی الزام شده است، روا کند و حاجت وی برآورده کند. (خازن) بترسید از روزی که از آن روز کسی از دیگری کفایت نکند. (طبری) گویند که در دنیا پدر از فرزندی ادای دین میکند و بدهی وی را میپردازد ولی در قیامت مرد خوشحال میشود که حقی و طلبی از فرزند خود داشته باشد، زیرا در قیامت ادای دین با پرداخت حسنات است و یا گرفتن سئیات طلبکار. (طبری) کسی به گناه دیگری در آن روز مؤاخذه نشود و دفع نکند. (قرطبی) خود را با انجام اعمال صالح حفظ کنید از روزی که عمل کسی از دیگری کفایت نکند. (زهرة التفاسیر) کسی از دیگری چیزی ادا نکند. (ماتریدی)
وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ: برای آنان، شفیعی نیست تا شفاعت کند. (ماتریدی) شفاعت کسی برای آنان قبول کرده نشود. (ماتریدی) شفاعت کننده، شفاعت وی را قبول نکند. (ماوردی)
شخص کافر اگر بر فرض برایش شفاعت کننده ای بیاید، از وی قبول کرده نشود. (خازن) یهود میگفتند که پدران ما از ما شفاعت خواهند کرد و این آیه در رد گمان آنان نازل شده است. (خازن)
وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ:
از نفس کافر، فداء گرفته نشود. (بحر العلوم) اگر بجای فردی فرد دیگری همانند آن آورده شود، قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ: یاری رسانی و کمک کردن که در بین اقوام بود، برداشته شود. (طبری)
گفته شده است که از طرف الله برای آنان یاری رسانی نخواهد آمد تا یاری برساند. (طبری)
نصر از عون؛ که هر دو به معنی یاری رسانی معنی میشود؛ خاصتر است زیرا نصر فقط در دفع شر از کسی، استعمال میشود. (بیضاوی) یعنی و آنان را دفع عذابی نخواهد بود.
ای بنی اسرائیل بیاد آورید که شما را از دست فرعون نجات دادیم آل فرعون که شما را دائما به انواع عذاب من جمله کشتن پسران و زنده نگهداشتن دختران شما مبادرت میکردند و این نجات دادن شما از دست فرعون نعمتی بزرگ و فراموش نشدنی است. همچنانکه این نکته جهت یادآوری نعمت برای بنی اسرائیل میباشد، بر دیگران نیز حجت است که این قرآن به حق نازل شده است چراکه یک شخص بی سواد و دور از تمدن میآید و نعمتهای بنی اسرائیل را یادآوری میکند و به شالوده ی داستان آنان به بهترین وجه، اشاره میکند و دیگر اینکه بنی اسرائیل را جز تصدیق این قصه چاره ای دیگر نیست پس باید که ایمان بیاورند مگر اینکه دنبال حقیقت نبوده و راه را گم کنند.
مستندات
وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ:
هرچند نجات بر پدران بنی اسرائیل زمان رسول الله ص واقع است ولی برای فرزندان نیز نعمت حساب میشود زیرا از پدران تبعیت میکرده اند. (بحر العلوم)
اصل انجیناکم این است که شما را بر نجات انداخته ایم و نجات به مکان مرتفع و وسیع اطلاق میشود. (ثعلبی)
نجات از فرعون برای بنی اسرائیل زمان رسول الله ص نیز نعمت است چراکه اینان نیز بخاطر نجات اسلاف خود، نجات یافته اند. (خازن) یادآوری نعمت نجات از دست فرعون است تا یکی دیگر از نعمتهای خود که بر بنی اسرائیل ارزانی داشته بر شمارد. (طبری) منظور از آل فرعون، قوم وی و هم کیشان وی و گروه وی است. (طبری) فرعون لقب پادشاهان عمالقه در مصر بوده است همچنانکه به پادشاه ایرانیان، کسری وبه پادشاه قیصر و هرقل گفته میشده است. (طبری) پس فرعون اسم یک شخص نیست و در مورد اسم فرعون که در زمان حضرت موسی بوده است گفته اند که اسم وی الوليد پسر مُصعب پسر الريان بوده است. (طبری)
يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ:
شما بر عذاب شدید وارد میکردند و شما را عذاب شدید میچشاندند. (ابن کثیر)
دائما شما را عداب میکردند. (ابن کثیر)
گویند که این فرعون بخواب دید که آتشی از بیت المقدس برخواست و خانه های قبطیان (قوم فرعون) را سوزاند ولی به خانه های بنی اسرائیل که در دستان وی اسیر بودند، آسیبی نرساند و مفهوم این خواب چنین بود که به دست مردی از بنی اسرائیل ملک وی سرنگون خواهد شد. و دیگر گفته اند که افسانه گویان دربار گفتند که بنی اسرائیل منتظر مردی هستند که از بین آنان قیام خواهد کرد که بنی اسرائیل را به دولت و رفعت نایل خواهد نمود. به همین سبب فرعون امر کرد تا از بنی اسرائیل هرچه پسر متولد شود را بکشند و دختران را کاری نداشته باشند و بنی اسرائیل را به بیگاری کشید. پس منظور از عذاب شدید که توسط فرعون بر بنی اسرائیل روا شده است همین باید باشد. (ابن کثیر)
يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ تفسیر این بلا و عذاب شدید است که از آن بنی اسرائیل نجات یافتند. وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ:
در این نجات شما از فرعون، نعمتی بس بزرگ است چراکه بلاء به دو وجه استعمال میشود یکی بلاء به معنی نعمت و دیگری به معنی ضد نعمت یعنی عقوبت. (ثعلبی)
یکی دیگر از نعمتهایی که بنی اسرائیل باید بیاد بیاورند نجات انها از دست فرعون آن هم به صورت نامتعارف که معجزه ی حضرت موسی بود، است. یعنی دریا شکافته شد و بنی اسرائیل از آن عبور کردند و فرعون از پی آنان آمد و به دریا زد و دریا بسته شد و فرعون و لشکرش هلاک شدند. این نعمتی بس بزرگ است که نباید فراموش کنند و دیگر اینکه طرز بیان قرآن نیز خود معجزه ی رسول الله ص است که با جزئیات اصلی بیان داشته است.
مستندات
وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ:
و به یاد آورید که بر شما دریا را متفرق کردیم یعنی بعضی از آن را بعض دیگر جدا کردیم تا برای شما راهها باز شد. اینکه راهها گفته میشود برای این است که برای هر دوازده گروه بنی اسرائیل راهی باز شد. (نسفی) در این آیه گوید به شما دریا را متفرق کردیم زیرا هرچه جلو میرفتند دریا باز میشد. (نسفی)
و میتواند بمعنی این باشد که برای شما دریا را متفرق ساختیم. (نسفی) دریا را برای شما شکافتیم برای نجات شما. (بیضاوی)
گویند که از دریا دوازده کوه سربرآورد و وقتی گل ولای آن با باد خشک شد. (رازی)
{فأنجيناكم وَأَغْرَقْنَا آل فِرْعَونَ وَأَنتُم تَنظُرونَ}
پس شما را از غرق نجات داد و تابعین فرعون را غرق کرد و منظور فرعون و تابعین وی است و شما نظاره گر بودید. (ابی سعود) آمده است که این واقعه در روز عاشوراء بوده است و یهود این روز را به شکرانه ی نجات روزه میگرفتند و رسول الله ص نیز روزه گرفتند و فرمودند: ما به تکریم موسی از شما اولی تریم. (الدر المنثور)
وقتی از دست فرعون نجات یافتند، الله تعالی وعده ی اعطای کتاب داد و مدت آن چهل روز بود و این کتاب بنا به درخواست آنان بوده است و بعد رفتن موسی، سامری گوساله ای از زیورالات قوم قبط (قوم فرعون) ساخت و بنی اسرائیل آن را بعنوان اله خود گرفتند و در این عمل ظالم بودند.
مستندات
باز نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل. بیاد آورید که با موسی وعده گذاشتیم به مدت چهل روز. گویند که ماه ذی القعده و دو روز ذوالحجه بوده است. (الدرالمنثور) وقتی این چهل روز را گذرانند، تورات را به موسی عطا کند تا بدان عمل نمایید. (جلالین) وقتی به مصر برگشتند و از مهلکه ی فرعون نجات یافتند الله تعالی به موسی وعده ی تورات را داد و برای آن موعدی مقرر ساخت که ذی القعده و ده روز ذو الحجه باشد. (ابی سعود) در این مدت مامور به روزه گرفتن بود. (ابی سعود)
عطای کتاب بنا به درخواست بنی اسرائیل بوده است که از موسی خواسته بودند کتابی بر آنها داده شود تا احکام در آن ذکر شده باشد. (البحر المدید) ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ:
این گوساله را شخصی به نام سامری از زیورآلاتی که از قوم فرعون عاریه گرفته بودند، ساخت و بنی اسرائیل از سامری تبعیت کردند. (البحرا لمدید) و بعد رفتن موسی به میعادگاه کفر ورزیدید و گوساله را اله خود گرفتید و در آن حال شما ظالم هستید. ظالم هستید چون شرک ورزیدید و عبادت را در مکانی غیر از مکان آن گذاشتید. (ابی سعود)
نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل یاد آوری میشود و آن بخشش و محو گناه است که بعد از اینکه با اله گرفتن گوساله، شرک ورزیدند، و این مستلزم و واجب گرداننده ی این مطلب است که آنان شکر گذار باشند و سپاس گذاری به این طریق است که به اوامر الله تعالی عمل کنند و همانا در این زمان (نزول قرآن) همان ایمان به قرآن و اسلام آوردن است.
مستندات
یعنی شما را مستأصل نکردیم و باقی گذاشتیم بعد اینکه گوساله پرستیدید تا باشد که شکرگذار بخشش و نعمتها باشید. (بحر العلوم) گناهان شما را محو کردیم و از شما گذشت کردیم بعد اینکه گوساله را عبادت کردید تا سپاسگزار بخشش و حسن معامله ی ما باشید. (خازن) از عذاب دادن شما صرف نظر کردیم بعد اینکه گوساله را اله قرار دادید تا شکر گذاری کنید. (طبری) اصل شکر این است که نعمت را تصور کنی و آن نعمت را اظهار کنی و متضاد آن کفر است و آن فراموش کردن نعمت است و پوشاندن آن نعمت است. (خازن)
شکر یعنی اینکه با تمام وجود در نهان و آشکار الله را اطاعت کنی. (بغوی) عفو یعنی محو اثر. (تفسیر سمعانی)
ای بنی اسرائیل بیاد بیاورید که به موسی کتاب تورات را دادیم و انواع فرقان را عطا نمودیم که توسط آن بین حق و باطل جدایی افتاد و از دشمن نجات یافتید و بر دشمن پیروز شدید و کتاب احکام و علم را داده شد، باشد که به سبب آن هدایت یابید و راه را پیدا کنید.
مستندات
بیاد آورید که تورات و فرقان را دادیم و منظور از فرقان همان تورات است ویا آنچه در تورات مذکور هست از جدا کردن حق از باطل. (العز بن السلام)
فرقان منظور جدا کردن موسی از فرعون با نجات از وی. (العز بن السلام) کتاب همان تورات منظور است و از فرقان نیز همان تورات مراد است و اینکه به دو صورت بیان شده است برای این است که بیان کند این تورات جامع صفات یک کتاب و هم جامع صفات فرقان بودن یعنی فصل کننده بین حق و باطل بودن، است. (البحر المحیط)
ممکن است که کتاب و فرقان دو صفت برای تورات باشند چرا که کتاب به معنی مکتوب و نوشته شده است و فرقان جدا کننده بین حق و باطل است. (البحر المحیط) فرقان بمعنی جدا شدن از غم است و به شادی رسیدن است چرا برده بودند و به آزادی رسیدند. (البحر المحیط)
منظور از فرقان شرع است که بین حق و باطل را جدا میکند. (بیضاوی) فرقان منظور معجزات حضرت موسی است که بین مدعی بر حق و مدعی دروغین را جدا کرد و معلوم کرد. (بیضاوی) فرقان منظور یاری رساندن است یعنی از دشمن آنان را جدا ساخت. (بیضاوی) منظور از فرقان همان شکافت دریا است. (نسفی)
فرقان یعنی بیان کننده ی هرچیزی طبق آنچه که واقعا هست طوری که با چیز دیگر مشتبه نشود. (نظم الدرر) بنی اسرائیل را بر دو امر قرار داد یکی احکام اعمال یعنی کتاب و دیگری فرقان که در آن بیان علم است. (نظم الدرر)
در آیه ی قبل از قبولی توبه ی آنان بیان شد و حال در این آیه به بیان چگونگی توبه ی آنان پرداخته است و آن اینکه حضرت موسی به قوم خود شرایط را اعلام میدارد و آنان قبول میکنند واز لذت دنیوی درمیگذرند و طبق امر اقدام به خودکشی و قتل یکدیگر میکنند و سایه ای سیاه آنان را در برمیگیرد تا بر یکدیگر رحم نکنند و طبق روایت هفتاد هزار کشته دادند و با دعای حضرات موسی و هارون توبه قبول میشود و هم مقتول و هم قاتل از گناه پاک میشوند. نکته ی این آیه این است که وقتی الله تعالی میگوید که توبه ی شما را پذریفتم بدین معنی نیست که عذابی نخواهد داد بلکه همچنانکه دانسته شد میتواند همره عقوبت باشد وبعد درگذرد و ممکن است که بدون عذاب ببخشد پس اگر گناهی انجام دادیم بیخیال نشویم و باید از عذاب الله در ترس و از بخشش امیدوار باشیم.
مستندات
این آیه بیان صفت قبول توبه ی بنی اسرائیل است. (ابن کثیر)
وقتی بنی اسرائیل از کرده ی خود یعنی عبادت گوساله پشیمان شدند، در این وقت بود که موسی چگونگی توبه ی آنان را بیان داشت. (ابن کثیر)
{فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ}: باری و بارئ یعنی خالق. (ابن کثیر)
این درخواست توبه که همان رجوع است و در این آیه میگوید که به خالق خود بازگردید نشان دهنده ی بزرگی جرم آنان است. (ابن کثیر) از ابن عباس توبه ی آنان این بود که هرکس هرکسی را دید از پدر و فرزند وغیره، از قوم بنی اسرائیل ، وی را با شمشیر بکشند و چون پشیمان از عبادت گوساله بودند، آنچه امر شد را انجام دادند و قاتل و مقتول این واقعه هردو بخشیده شدند. (ابن کثیر) حضرت موسی بامر پروردگارش امر کرد که خود را بکشند و آنان که گوساله عبادت کرده بودند نشستند و آنان که عبادت نکرده بودند به دست خود خنجرها گرفتند و سایه ی تاریکی آنان را برگرفت پس شروع کردند به کشتن یکدیگر و سایه برداشته شد و دیدند که هفتاد هزار تن از آنان کشته شده اند و آنکه کشته شده بود و آنکه کشته بود، بخشوده شد. (ابن کثیر)
این امر ادامه داشت تا اینکه موسی و هارون دعا کردند که یا رب قوم بنی اسرائیل ریشه کن میشوند، و دعای آنان مقبول افتاد و دست از کشتن برداشتند. (ابن کثیر)
بعد این امر بنی اسرائیل و موسی ناراحت بودند تا اینکه الله تعالی به موسی گفت که چرا ناراحت هستی؟ و موسی بیان داشت و الله تعالی فرمود: آنکه کشته شد نزد زنده است و روزی میخورند و آنکه زنده ماند توبه اش پذیرفتم و موسی و قوم وی خوشحال شدند. (ابن کثیر) گفته اند که آیه بر ظاهر خود است یعنی خودکشی کردند. (نسفی)
{خَيْرٌ لَّكُمْ عِندَ بَارِئِكُمْ}
این عمل شما از اصرار بر گناه، برای شما بهتر است. (نسفی) گفته شده است که منظور از قتل ، قطع شهوات است که گویند هرکس نفس خود را عذاب ندهد، نعمت نیابد. (بیضاوی)
وقتی موسی از قوم خود عده ای را برگزید و به کوه طور رفت و آنان درخواست کردند که الله را همانند دیدن اشیاء دنیوی و مادی ببینند و نمیدانستند که در دنیا برای کسانی غیر از انبیاء مقدور نیست و تهدید کردند که تصدیق نخواهند کرد ، صاعقه ای از آتش یا صدا و یا امر مهیبی دیگر آنان در بر گرفت و هلاک ساخت و با دعای حضرت موسی زنده شدند و این اتفاقات درحالی بود که انان یک به یک میدیدند و مشاهده میکردند و در این نعمت نیز اسبابی برای شکر گذاری شما هست یعنی باشد که شکرگذار باشید.
مستندات
یادآوری نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل و آن اینکه آنان اظهار داشتند که تا الله را با چشمان خود نبینند، ایمان نخواهند آورد یعنی هرچند تورات داده شد و از عبادت گوساله توبه پذیرفته شد و نعمتهای دیگر ارزانی داشت ولی تا نبینند، ایمان نخواهند آورد. (ابی سعود) از آنجا که آنان فکر میکردند که الله تعالی همانند اشیاء دیگر است و رویت وی تعالی نیز همانند اشیاء دیگر است و این درحالی است که رؤیت الله تعالی بی کیفیت است و بر عناد خود پافشاری کردند، صاعقه ای آنان را هلاک کرد. (ابی سعود)
رویت الله تعالی برای مومن در آخرت و برای بعضی از انبیاء در دنیا ثابت است.(ابی سعود و بیضاوی)
موسی آن کسان منتخب را با خود به طور برده بود و آنان صدای الله را شنیدند و از این رو گفتند تا نبینیم تو را تصدیق نکنیم. (مظهری) در مورد صاعقه گفته شده است که آتشی بوده است که آنان را در برگرفته است. (ابی سعود) و گفته اند که صدایی بوده است. (ابی سعود) گویند که لشکری فرستاده شد و وقتی صدای آنان را شنیدند تا یک شبانه روز مردند و بعد زنده شدند. (ابی سعود) گوینده ی این سخن یعنی درخواست رویت هفتاد تن بوده اند همان هفتاد تن منتخب. (محاسن التأویل) درخواست کنندگان همان هفتاد نفری بودند که گوساله را عبادت نکرده بودند و به موسی چنین درخواستی دادند. (نسفی) گفته شده است که ده هزار نفر بوده اند. (بیضاوی) اصل صاعقه هر امر ترسناک را گویند چه دیدنی باشد و چه شنیدنی و چه رسیدنی که وقتی انسان درک کند رو به هلاک و نیستی میرود و رو به بی عقلی مینهد. (محاسن التاویل) ظاهر ترتیب آیات چنین میرساند که این درخواست رویت بعد از عبادت گوساله و بعد توبه بوده است. (التحریر و التنویر) در قرآن و در جای دیگر دلیلی نیست مبنی بر اینکه این درخواست را از روی کفر گفته باشند. (التحریر و التنویر) وقتی آن قوم هلاک شدند، حضرت موسی گریه و زاری نمود که وقتی برگردد، به بنی اسرائیل چه بگوید و دعایش قبول شد و یکی پس از دیگری زنده شدند. (مظهری)
وقتی موسی از قوم خود عده ای را برگزید و به کوه طور رفت و آنان درخواست کردند که الله را همانند دیدن اشیاء دنیوی و مادی ببینند و نمیدانستند که در دنیا برای کسانی غیر از انبیاء مقدور نیست و تهدید کردند که تصدیق نخواهند کرد ، صاعقه ای از آتش یا صدا و یا امر مهیبی دیگر آنان در بر گرفت و هلاک ساخت و با دعای حضرت موسی زنده شدند و این اتفاقات درحالی بود که انان یک به یک میدیدند و مشاهده میکردند و در این نعمت نیز اسبابی برای شکر گذاری شما هست یعنی باشد که شکرگذار باشید.
مستندات
وقتی آن قوم هلاک شدند، حضرت موسی گریه و زاری نمود که وقتی برگردد، به بنی اسرائیل چه بگوید و دعایش قبول شد و یکی پس از دیگری زنده شدند. (مظهری)
وقتی بنی اسرائیل از مصر به شام حرکت کردند در تیه گرفتار آمدند و در این واقعه به موسی شکایت کردند که چه بخوریم و چه بنوشیم، و الله تعالی نعمتی بزرگ به آنان ارزانی داشت و ان این بود که گوشت پرنده ای هر روز برای آنان مهیا بود و همچنین نوشیدنی ویا خوردنی دیگری نیز مهیا بود و امر شد که هر روز برای شما خواهد آمد و ذخیره نکنید و این مطلبد که به صاب امر اعتماد کامل داشته باشیم ولی آنان اعتماد نکردند و این خود کفران نعمت است و ذخیره کردند و با این کار فقط به خود ضرر زدند و آن ضرر اینکه این روزی از آنان برداشته شد و دیگری اینکه این کفران نعمت در آخرت موجب عذاب است.
مستندات
یادآوری نعمتی دیگر در حق بنی اسرائیل. (ماتریدی)
{وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الغمام}:
در تیه وقتی در راه رفتن به شام بودند، الله تعالی در روز بالای سر آنان ابری میگرداند که از شدت آفتاب آنان را مصون نگه میداشت و در شب ستونی از آتش میفرستاد تا راه را بیابند و لباس آنان نه کثیف میشد و نه مندرس. (نسفی)
بین شام و مصر بوده است. (قرطبی)
ابر را همانند، سایه بان گرداندیم. (التسهیل لعلوم التنزیل) در مورد غمام که بر آنها سایه افکند دو تاویل وجود دارد یکی همان ابر است و دیگری فرشتگانی هستند در روز بدر نیز حاضر شدند. (ماوردی)
{وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ المن والسلوى} منظور از الْمَنَّ: ترنجبین بوده است. (ابی سعود)
گویند که من بر آنان از طبح تا طلوع همانند برف بر انان میباریده است. (ابی سعود) گویند ترنجبین است و آن ماده ای شبیه صمغ است و شیرین و کمی ترش است. (آلوسی) وظیفه ی هر شخص این بود که بمقدار یک صاع از ان بگیرد برای یک روز و یا یک شبانه روز، نه بیشتر و ذخیره نکنند.(آلوسی) گفته شده است که آن، نان نازک بوده است. (آلوسی) منظور از من تمامی آنچه الله بر بنی اسرائیل در تیه منت نهاده و بدون زحمت به آنان داده است میباشد. (آلوسی) در حدیث آمده است: قارچ از جمله ی منّ عطا شده با بنی اسرائیل است. (سنن ابن ماجه)
منّ: صمغی بوده است. (طبری) نوشیدنیی بوده است که طبخ میکردند و مینوشیدند. (طبری)
آنچه بر درختان خوردنی مینشیند. (طبری) منظور شبنم باید باشد.
منّ عسل است و در روایت آمده است که این عسل شما، به یک هفتادم شیرینی منّ را دارد. (طبری) بعضی از مفسرین به خوردنی و بعضی به نوشیدنی بودن منّ تفسیر کرده اند. (ابن کثیر)
السَّلْوى: پرنده ای است شبیه کبک و گفته شده است که خود کبک بوده است. (مظهری) این پرندگان هر روز میآمدند و مردم باندازه یک روزشان میگرفتند و در روز جمعه برای دو روز میگرفتند چون روز شنبه نمیآمدند. (خازن)
كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ:
پس آنان را گفتیم که از روزی حلال بخورید و ذخیره نکنید. (خازن) از آنچه که به شما از من و سلوی روزی داده ایم بخورید و ذخیره نکنید و این ذخیره نکنید را از آیه ای دیگر (طه81) متوجه میشویم که در آن ولاتطغوا فیه آمده است.
امر برای ارشاد و امتنان است. (ابن کثیر)
گفتیم بخورید ولی آنان مخالفت کردند. (ابن کثیر)
{وَمَا ظَلَمُونَا ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} آنان با مخالفت کردن در اوامر ما به ما ستم نکرده اند بلکه به خود ستم روا داشته اند، زیرا ضرر آن فقط به خودشان رسیده است. (ابی سعود)
برای سومین بار از ستم بنی اسرائیل میگوید. (شعراوی) ما بخود ظلم میکنیم چون نفس خود را در معرض هلاک و عذابی که نجاتی از ان نیست، قرار میدهیم. (شعراوی) گویند که به سبب کفران نعمت بر انان طاعون آمد و هفتاد هزار نفر به همین سبب فوت شدند. (المنیر للزحیلی) به سبب همین مخالفت، آنچه هر روز بدون زحمت برایشان مهیا بود، برداشته شد. (خازن)
یادآوری نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل و آن اینکه بعد مدت چهل سالی که در تیه سرگردان بودند به آنان اجازه داده شد که به شهر وارد شوند و این اجازه بمعنی راه یافتن آنان به شهر بود و وعده است و در آن شهر آباد میتوانند به انواع نعمت بهره مند شوند و به فراخی استفاده کنند و نعمتی دیگر اینکه وقتی میخواهید وارد آن شهر شوید به درب که رسیدید سجده کنان وارد شوید و حالا این سجده طوری است که به راه رفتن مزاحم نشود و همان میشود که مفسرین گفته اند در حالت انحناء وار شوید و در حین این عمل بگویید حطة یعنی جای قرار به ما بده و گناهان ما را ببخشای و اگر چنین کنید، گناهان شما را میبخشیم و برای نیکان شما زیادتی مهیا است.
مستندات
نعمتی دیگر است که برای بنی اسرائیل ارزانی شده است و آن خروج از تیه است . (قرطبی)
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ:
منظور از قریه اریحا است. گویند که در این شهر باقی مانده از نسل عاد وجود داشتند. (خازن) و گفته اند که منظور بیت المقدس است. (خازن)
از ابن کسیان منظور شام است. (البسیط للواحدی) از ضَحَّاكُ آن شهر الرَّمْلَةُ وَالْأُرْدُنُّ وَفِلَسْطِينُ وَتَدْمُرُ بوده است. (قرطبی)
منظور از قریه، شهر است و برای اینکه محل اجمتاع است قریه گفته شد. (قرطبی)
این داخل شدن به شهر مقصود، بعد از خارج شدن از تیه است. (ماتریدی) و امر به داخل شدن به شهر، از روی وجوب بوده است یعنی بر آنان تکلیف شده است. (رازی) فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ: در آن شهر روزی بخورید به فراوانی. (مراح لبید) {سُجَّدًا}
درحالی وارد شوید که سجده کننده هستید و منظور در حالیکه انحنا کردید و خم شده اید وارد شوید و این خم شدن برای سپاس از الله است بخاطر ورود. (خازن)
یعنی با آرامش و فروتنانه وارد شوید. (ابی سعود) {وَقُولُواْ حِطَّةٌ}
و بگویید حطة یعنی درخواست ما کم کردن گناهان ماست. (ابی سعود) و یا همین کلمه را بگویید و داخل شوید .(ابی سعود) و یا منظور این است که برای ما مکان نزولی نشان بده تا در آن مکان اقامت گزینیم. (ابی سعود) از ابن عباس: بگویید لا اله الا الله و این باعث کاستن گناه میشود. (مظهری)
از اصم : کلمه ای در زبان اهل کتاب است که در عربی مفهوم نیست. (رازی)
حطة همانند آن است که میگوییم استغفرالله. (نوادر الاصول فی احادیث الرسول)
پس کسانیکه از آنان که حدود الهی را رعایت نمیکردند بجای اینکه از اوامر الله اطاعت کنند، به قول و به فعل عصیان ورزیدند و کلمه ای را که سبب بخشش آنان میبود را نیز تغییر دادند وبجای طلب بخشش به تمسخر پرداختند و دنیا را ترجیح دادند پس به سبب این فعل خود و به سبب نافرمانی های گذشته ی خود، بر آنان عذابی که موجب هلاک آنان بود نازل شد و این فسق و خروج از طاعت آنان بود که موجب هلاک آنان شد.
مستندات
{فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ قَوْلاً غَيْرَ الذي قِيلَ لَهُمْ}
پس ستمکاران، آن سخن را که مامور به گفتن آن بودند تغییر دادندیعنی بجای گفتن کلمه حطة، کلمه ای دیگر گفتند و به امر الله، امتثال نکردند. (نسفی) گفته شده است که بجای حطة، حنطة گفتند یعنی گندم. (نسفی) گفته شده است که گفتند: حطا سمقاثا که به زبان نبطی گندم سرخ معنا میدهد و این را از روی تمسخر گفتند. (نسفی) آنان در وقت دخول بجای سجده بر مقعد خود نشسته و خیز خیز رفتند و بجای حطة گفتند: حبة فی شعرة. (خازن) بجای اینکه سرهای خود را پایین گیرند سرهایشان را به بالا گرفتند و وارد شدند. (ابن کثیر) این گفته کلام مهملی است که معنایی ندارد و به منظور نشان دادن مخالفت خود است. (تحفة الاحوذی) گوینده ی این کلمات تحریف شده، سفهای بنی اسرائیل بوده اند. (بحر العلوم)
حاصل اینکه به فعل و به زبان فرمانبرداری خود را اعلام کنند و وارد شوند. (ابن کثیر) کلمه ی خاصی مورد نظر نبوده است. (رازی) فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ: یعنی عذابی از آسمان بر آنها نازل شد. (خازن)
منظور از عذاب آسمانی این است که در یک آن هلاک شدند. یعنی مرگ فجأة آنان را فراگرفت. (بحر العلوم) گفته شده است که بر آنان طاعون آمد و در یک لحظه، هفتاد هزار تن از آنان هلاک شدند. (خازن) گفته شده است که آتشی آمد و آنان را هلاک ساخت. (بحر العلوم) در یک لحظه بیست و چهار هزار نفر از آنان هلاک شدند. (الكاشف عن حقائق السنن و ارشاد الساری قسطلانی) گفته شده است که در بین آنان جنگی در گرفت و یکدیگر را کشتند. (بحر العلوم) غضبی آسمانی آنان را در بر گرفت. (ابن ابی حاتم) ابن جبیر گفته است که برفی از آسمان آمد و هفتاد هزار تن از آنان را هلاک نمود. (آلوسی)
بِما كانُوا يَفْسُقُونَ: این عذاب به سبب عصیان آنان و بخاطر خروج از طاعت الله، بوده است. (خازن) منظور از فسق همان ظلمی است که آنان مرتکب شده اند و تکرار ظلم به دو لفظ مختلف برای تاکید ظالم بودن آنان است. (رازی)
بیان اینکه در آخر فاسق بودن آنان را ذکر نمود برای این است که به مخاطب برساند که منظور از ظلم گناه بزرگ است و صغیره نیست. (رازی) همچنانکه تبدیل کلمه موجب عذاب میتواند باشد ولی سبب اصلی فسقی است که از قبل داشته اند پس این نزول عذاب برای تبدیل کلمه و دیگر برای فسق آنان بوده است. (رازی) فسق آنان را دوباره ذکر میکند تا به شناعت امر آنان پی برده شود. (آلوسی) استمرار آنان بر فسق سبب نزول عذاب بوده است که از گذشته تا وقت نزول عذاب به فسق ادامه داده بودند. (آلوسی)
ای بنی اسرائیل بیاد بیاورید که نعمتی دیگر را و آن اینکه موسی برای شما طلب آب کرد و الله تعالی به حضرت موسی در قالب معجزه به شما آب داد و آن این بود که موسی بنابر امر الله تعالی ضربه ای به سنگی میزد و دوازده چشمه جوشیدن میگرفت و هریک از طوائف بنی اسرائیل که از فرزندان یعقوب هستند، چشمه ای جداگانه، مهیا میشد و شما ای بنی اسرائیل از روزی که الله به شما بدون مشقت و زحمت شما، برای شما آماده کرده است باید که بخورید و بیاشامید و فساد نکنید که شما در فساد مانده اید.
مستندات
یادآوری نعمتی دیگر بنی اسرائیل کفران نعمت کردند. (محاسن التاویل) در تیه بنی اسرائیل دچار تشنگی شدند و پس از موسی خواستند که طلب آب کند و حضرت موسی طلب آب نمود. (فتح البیان) در این آیه به سه نعمت اشاره شده است یکی سیراب شدن بعد از تشنگی و عطش و دوم معجزه ای که حضرت موسی ظاهر ساخت و به آب رسیدند و این معجزه است برای حضرت مو سی و کرامت و احترامی است برای قوم وی و نعمت آخر اینکه به آنان دوازده چشمه عطا شده است تا نزاعی نباشد و هر یک از اسباط مستقل در شرب باشند. (التحریر و التنویر) زمانی که کمبود آب بشود و طلب باران کرده شود به آن استسقاء گویند. (فتح البیان) گویند عصای موسی میراث انبیاءی قبل وی بوده است و شعیب به موسی داده است و از چوب بهشت بوده است که حضرت آدم با خود آورده بود. (خازن) در مورد سنگ که آب از آن جوشیدن گرفت، آمده است که سنگ معینی نبوده است بلکه حضرت موسی به هر سنگی میزد از آن چشمه ای پدیدار میشد تا اینکه به دوازده چشمه رسید. (خازن) از ابن عباس آمده است که سنگی مربع شکل به اندازه ی سر انسان بوده است و موسی آن را با خود داشته است و هرگاه به آب احتیاج پیدا میکردند، با عصا به آن میزد و آب فوران میکرده است. (خازن) گفته شده است که این همان سنگی است که حضرت موسی در وقت غسل، لباسهای خود را روی آن گذاشته بود و این سنگ با لباسها فرار کرده بود و این سنگ را جبرئیل آورده و به موسی تحویل داده است. (خازن)
انفجرت یعنی آب روان شد. (خازن)
گفته اند که یک چشمه بود و به دوازده نهر جدا از هم جاری میشد. (بحر العلوم) گویند یک سنگ را دوازده سوراخ بود که آب از آن خارج میشد و با هم مخلوط نمیشدند. (بحر العلوم) گفته شده است که سنگ از بهشت آورده شده است. (بحر العلوم) و بعضی گفته اند که موسی آن را از قعر دریا در وقت گذر از دریا برداشته است. (بحرا لعلوم) و گفته اند که سنگی معمولی مثل سنگهای دیگر بوده است. (بحر العلوم) از عطیه ی عوفی آمده است که همانند سر گاو نری بوده است و بر گاو نر بار میکردند و هر وقت آب میخواستند موسی بر آن سنگ میزد و آب جاری میشد. (ابن ابی حاتم) گویند که بنی اسرائیل را سنگی بوده است که هارون آن را فرو میگذاشت و موسی ضربه ای میزد و آب جاری میگشت. (ابن ابی حاتم)
قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ:
دوازده چشمه جوشیدن گرفت یعنی برای هر یک از اسباط (فرزندان یعقوب) که آنان بدون نزاع هر یک چشمهی خود را شناختند. (محاسن التاویل) هر یک از اسباط(فرزندان یعقوب) و فرزندان آنها، چشمه ی خود را شناختند و کسی از آنها از چشمه ی دیگری استفاده نمیکرد و برای هر یک از آن طائفه چشمه ای جدا جاری شد زیرا بین آنها رقابت بود و هیچ یک از آنها از دیگری دختر نمیگرفت و هر یک میخواستند که آنها بیشتر باشند پس برای جلوگیری از نزاع و مجادله برای هر یک از آنها چشمه ای جاری گشت. (بحر العلوم) گویند که هر یک از آنها چشمه ی خود را علامت گذاری میکرد و هرکجا که میرفتند، در مکان نزول خود، همان علامت را مییافتند. (ابن ابی حاتم) گویند که حضرت موسی سنگی بر میداشت و از هر سبط، یک مرد بلند میشد و موسی ضربه به سنگ میزد و اینگونه به دوازده چشمه جاری میشد و از هر چشمه به یکی از آن مردان نماینده ی طائفه ی خود، آبی پاشیده میشد و اینگونه هر یک چشمه ی خود را میشناختند.(ابن ابی حاتم) گویند که حضرت موسی سنگی را نشان میکرد و قرعه کشی میکرد و بعد آن سنگ را با عصا میزد و از سنگ دوازده چشمه میجوشید و برای هر یک از اسباط جاری میگشت و بنی اسرائیل گفتند اگر عصای موسی گم شود، چه خواهد شد و بعد از این برای آرامش آنان، به حضرت موسی امر شد که به زبان به سنگ دستور دهد تا آب بدهد و چنین شد و بعد گفتند اینجا که سنگ پیدا میشود حالا اگر به بیابان برویم و آنجا سنگ نباشد چگونه ما را از تشنگی نجات میدهد؟ و حضرت موسی با خود سنگ برداشت تا خیال آنان راحت باشد. (ثعلبی) آمده است که سنگ کدان (سنگ نرمی است) بوده است و دوازده سوراخ داشت و از هر سوراخ آن اب میجوشید و وقتی آب خوردن آنان تمام میشد، با عصا میزد و آب خشک میشد و گفته اند که روزی ششصد هزار تن را آب میداده است. (ثعلبی)
كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ: از روزی الله یعنی منّ و سلوی و این آب بخورید. اینان روزی خدا بودند که بدون زحمت و مشقت، برای آنان مهیا شده بود. (خازن) وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ: عیث: فساد شدید. (خازن)
یعنی بر روی زمین به فساد، نگردید. (سمعانی)
از حدود الله، تجاوز نکنید در حالیکه فاسدان هستید. (بیضاوی) بر روی زمین فساد نکنید درحالیکه شما خود فاسد هستید. (الدر المصون) یعنی به فساد ادامه ندهید که شما همیشه فاسد بوده اید. (نسفی)
به بنی اسرائیل نعمتی دیگر را یاداوری میکند که به ان نیز کفران ورزیده بودند و آن این بود که بنی اسرائیل به حضرت موسی درخواست دادند که از غذای یکنواخت خسته هستند و از وی خواستند که از پروردگار خود بخواهد تا برای انان همانند اینکه منّ و سلوی میفرستد، از سبزیجات و حبوبات که در مصر میخوردند نیز بیاورد. و این درخواست در کمال حماقت و تکبر بوده است و حضرت موسی گوشزد میکند که آنچه شما از آن تناول میکنید بهتر است و چگونه شما بجای آن اشیاء پست را طلب میکنید و میگوید اگر بر خواسته ی خود اصرار دارید پس به شهری از شهرها بروید که در آنجا خواسته ی شما فراهم است. از بس بنی اسرائیل کفران نعمت کردند، پس بر انان ذلت و خواری و فقر مقدر گشت و دچار غضب عظیم الهی گشتند و سبب این تقدیر آن است که آنان کفر ورزیدند و مرتکب جنایت قتل علیه انبیاء شدند مثل قتل زکریا و یحیی و شعیاء و باعث این ارتکاب ارتکاب گناهان دیگر و تجاوز از حدود الهی انان بوده است چراکه به گناه خو گرفته بودند که سرانجام ان به کفر و قتل انبیاء انجامیده است. وقتی الله تعالی از عذاب کفار فرمود پس در ادامه به ثواب مومنان نیز اشاره نمود(رازی) و فرمود:
مستندات
یادآوری جنایتی دیگر و کفران نعمتی دیگر از آباء و اجداد بنی اسرائیل زمان رسول الله ص. (ابی سعود) ای حاضرین از بنی اسرائیل بیاد آورید که اسلاف شما حتی بر طعام نیز صبر نداشته اند چه برسد به اینکه به فکر جهاد باشید. (زهرة التفاسیر) وقتی به شام رسیدند آنچه از طعام که در مصر میخوردند را در اینجا نیافتند و هوس ان طعام کردند و برای همین از موسی چنین درخواستی کردند. (طبری)
{يا موسى لَن نَّصْبِرَ على طَعَامٍ واحد}:
ممکن است که منظورشان برداشته شدن یا ماندن نعمت حاضر نباشد و شاید که خواستار این بودند که گهگاهی این را داشته باشند و گاهی دیگر نعمتی دیگر داشته باشند. (ابی سعود) منظور از طعام واحد، منّ و سلوی بوده است که خواستار تبدیل آن به طعامی دیگر شده بودند. (الدر المنثور) از غذای بیابان خسته شده بودند و به یاد آنچه قبلا میخوردند افتادند. (الدر المنثور) طعام واحد منظور این است که رنگ و طعم آن تغییر نمییابد است. (مظهری)
از آنچه که از زمین بیرون میآمد، درخواست کردند. (خازن) بقل: هر گیاهی که ساقه ندارد مثل لوبیا.(زهرة التفاسیر) فوم: را گفته اند که سیر است و بعضی گفته اند که منظور گندم است. (زهرة التفاسیر) منظور تمامی گیاهان است. (بحر العلوم)
فوم: از ابن عباس، نان است. (خازن)
از ابن قتیبه، فوم: حبوبات را گویند. (الهدایه الی بلوغ النهایه) منظور آنان از درخواست چنین غذاهایی این بود که به شهری برسند. (خازن)
قثاء: خیار. (المنیر للزحیلی) منظور تمامی صیفیجات است. (بحر العلوم) {قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الذي هُوَ أدنى بالذي هُوَ خَيْرٌ}
موسی گفت: آیا شما، طعام پست را بجای طعام خوب میخواهید؟ (بحر العلوم) منظور از تبدیل خیر به شر به دو معنا میتواند باشد یکی اینکه آیا شما میخواهید طعام بد را بجای طعام خوب بگیرید؟ و دومی اینکه آیا شما آنچه را که الله برای شما اختیار کرده و خوب است را میخواهید، بجای آن بد را که خود انتخاب میکنید بگیرید؟ (ثعلبی) پست اشیائی است که آنان میخواهند و خیر آن است که در آن بسر میبرند. (خازن)
اهْبِطُوا مِصْراً:
هبوط الی مکان یعنی به مکانی نزول کردن و سکنی گزیدن. (طبری) به مصر یعنی شهری از شهرها داخل شوید و گفته شده است که منظور مصر همان مصری است که از آن بیرون آمده بودند است و تنوین آن همانند تنوین نوح است. (خازن) کسانیکه گفته اند منظور شهری از شهرها است چراکه جایی ذکر نشده است که آنان به مصر برگشته باشند بلکه بعد از خروج از تیه به شام و ارض مقدسه رفته اند. (طبری) کسانیکه گفته اند منظور مصر فرعون است دلیل آنان این است که در آیه ای از میراث رسیدن مصر فرعون به بنی اسرائیل سخن رانده است پس قطعا باید بعضی از آنان رجوع کرده باشند. (طبری)
{فإنَّ لكم ما سألتم}
پس خواسته ی شما در آن مکان یافت میشود زیرا خواسته ی شما جز در آبادی شهر یا روستا نیست. (الوجیزواحدی) آنچه شما میخواهید چیز عجیب و نایابی نیست که میگویید از الله بخواهم و این درخواست شما در هر شهر و روستایی یافت میشود پس منظور همان شهری از شهرها میباشد. (ابن کثیر) از آنجا که درخواست آنان از روی ضرورت نبود و از روی تکبر بود، پس درخواست انان قبول کرده نشد و دستور داده شد که به شهری از شهرها بروند. (ابن کثیر)
لایزال بر آنان خواری و مسکنت گذاشته شد و هرکس آنان را میدید مورد اهانت قرار میداد. (ابن کثیر) از روی خواری از آنان جزیه گرفته میشد. (ابن کثیر) یعنی الله آنان را خوار گرداند و آنان تحت سیطره مسلمین قرار گرفتند . قبل مسلمانان، مجوس از آنان جزیه میگرفتند.(ابن کثیر)
{وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ}
مستحق عذاب الهی گشتند. (ابن کثیر) به غضب الهی بازگشتند. (ابن کثیر) مستحق عذابی بزرگ گشتند. (ابی سعود)
{ذلك كَانُواْ يَكْفُرُونَ بآيات الله وَيَقْتُلُونَ النبيين بِغَيْرِ حق
سبب اینکه آنان یعنی بنی اسرائیل دچار غضب شدند این است که آنان همیشه به الله کفر میورزند و پیامبران را میکشند همانند کشتن شعیاء و زکریا و این قتل آنان بناحق بوده است. (ابی سعود) به سبب کفر آنان به آیات تورات که در آن صفات پیامبر آخر زمان آمده بود و انجیل و قرآن بوده است. (مظهری)
منظور از بغیر حق یعنی اینکه در اعتقاد آنان نیز حق انبیاء کشته شدن نبود و بلکه این حب دنیا باعث آن شده بود. (مظهری)
در خبر آمده است که در یک روز هفتاد پیامبر را کشتند و وقتی صد و بیست تن از عابدان بنی اسرائیل آنان را امر بمعروف و نهی از منکر کردند، آنان را نیز در همان روز کشتند. (ثعلبی)
{ذلك بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ}
آنچه باعث کفر و قتل انبیاء شده است اینکه عاصی هستند و به سبب دشمنی انان با انبیاء است. (ابی سعود) مشغول شدن و ادامه دادن به گناه صغیره باعث میشود که انسان مرتکب گناه کبیره شود. (ابی سعود)
و یا این مستحق عذاب شدن به سبب عصیان آنان و از حدود الله تجاوز کردن انان بوده است. (ابی سعود)
یعنی کثرت گناه انان و کثرت تجاوز از حق انان به کفر و قتل انبیاء انجامید. (مظهری)
آنانکه قبلا ایمان آورده اند و یا ادعای ایمان کرده اند و کسانیکه بر دین حقیقی حضرت موسی و حضرت عیسی بوده اند و کفار اهل کتاب و غیر آنها، اگر به الله ایمان بیاورند و این ایمان مستلزم قبول اوامر وی تعالی است از قبیل ایمان به پیامبر زمان خودشان و به آخرت ایمان بیاورند که از جمله ی نشانه های قیامت، بعثت رسول الله ص میباشد و به بهشت و جهنم و میزان و مکافات عمل ایمان بیاورند و عمل نیک انجام دهند و در ادعای ایمان راستین باشند، برای آنان نزد الله پاداششان محفوظ است و برای آنان ترس و غمی در آخرت نیست و در این دنیا نیز از آنجا که الله تعالی پاداششان خواهد داد، غم و ترسی ندارند که اعمال آن موصوفان، تلف شود و یا فراموش شود.
مستندات
در مورد شأن نزول این آیه آمده است که روزی سلمان فارسی از قوم خود میگفت و برای رسول الله ص بیان داشت که قوم وی نماز میخواندند و روزه میگرفتند و به بعثت تو(رسول الله) ایمان داشتند و وقتی تمام شد. رسول الله ص فرمودند: آنان اهل دوزخ هستند و این بر سلمان فارسی گران آمد و این آیه نازل شد. (ابن کثیر) برای این است که وقتی رسولی پی رسول دیگر میآمد باید به دین رسول پسین ایمان میآوردند و تابع وی میشدند مثلا قوم یهود تا آمدن مسیح به شریعت موسی عمل میکردند و وقتی عیسی آمد باید تابع وی میشدند و از شرعیت وی تبعیت میکردند. همچنین وقتی رسول الله ص آمد باید به دین وی دربیایند والا دوزخی هستند. (ابن کثیر)
إن الذين آمنوا:
منظور مومنین مسیحی هستند که بعد آمدن حضرت رسول الله ص به ایشان نیز ایمان آورده اند. (طبری) بلکه منظور این استکه کسانیکه بر ایمان خود ثابت قدم مانده اند. (طبری) منظور منافقین هستند که با زبان اقرار به ایمان میکنند. (نسفی) منظور کسانی بودند که ایمان آورده بودند ولی به دین موسی در نیامده بودند و یهودی یا مسیحی نشده بودند. (بحر العلوم)
مومنین منظور امت محمدی است و وجه تسمیه ی آنان به این اسم مبارک این است که آنان یعنی امت محمدی به تمامی انبیاء ایمان میآورند و دیگر اینکه ایمان آنها راستین است و مستحکم. (ابن کثیر) منظور طالبان دینی هستند که قبل بعثت رسول الله ص ایمان آورده بودند مثل حبیب نجار و قس پسر ساعده و زید پس عمرو پسر نُفیل و ورقه پسر نوفل و ابی ذر غفاری و سلمان فارسی و بحیرای راهب و فرستادگان نجاشی. (بغوی) منظور از هادوا، قوم یهود است و در سبب تسمیه ی آنان به این اسم چند نظر بیان شده است: 1-بخاطر توبه کردن از عبادت گوساله بوده است. (ثعلبی)
2-بخاطر میل و انحراف آنان از دین اسلام و دین موسی بوده است. (ثعلبی)
3-بخاطر این است که آنان در وقت قرائت تورات تحرک میکردند و میگفتند که آسمان و زمین تحرک کردند وقتی الله تعالی به موسی تورات را داد. (ثعلبی) 4-ابوسماک به نام قعنب به فتح دال قرائت کرده است یعنی هادَوا و بیان داشته است که سبب تسمیه ی آنان بخاطر این است که آنان به یکدیگر در دین میل میکنند. (ثعلبی) 5-گفته اند بخاطر این بود که آنان فرزندان یهودا پسر یعقوب بودند. (سمعانی) 6- منظور کسانی هستند که به دین حقیق موسی و عیسی ایمان آورده و در ان تغییر و تبدیل انجام نداده و بر دین راستین آنان گذشته اند، میباشد. (بغوی)
نصاری یعنی مسیحیان. و در وجه تسمیه ی این قوم نیز نظراتی مطرح است:
1-وقتی حواریون حضرت عیسی گفتند که نحن انصارالله، پیروان مسیح را نصاری نامیدند. (ثعلبی) 2-آنان شهری به نام ناصره را ولایت کردند و به آن دیار منسوب گشتند و شدند نصاری. (ثعلبی)
3-نام شهری بود که حضرت عیسی و مادرش در ان نزول کرده بودند و نام آن قریه نصره بود. (ثعلبی) الصَّابِئِينَ: از حضرت عمر: قومی از اهل کتاب هستند و ذبیحه ی آنان همانند ذبیحه ی اهل کتاب است. (ثعلبی) از ابن عباس: ذبیحه ی انان و نکاح زنان آنان حلال نیست. (ثعلبی و مصنف عبدالرزاق) از مجاهد: قومی هستند بین مجوسیت و یهودیت و دینی ندارند. (ثعلبی) از امام اعظم: طائفه ای از اهل کتاب هستند. (ثعلبی)
قتاده و مقاتل: قومی هستند که به وجود الله اعتقاد دارند و فرشتگان را عبادت میکنند و زبور میخوانند و به سوی کعبه نماز میگذارند و از هر دینی حکمی و رسمی گرفته اند. (ثعلبی)
از ابوعالیه: قومی از مسیحیت هستند که زبور میخوانند. (صحیح البخاری) از کلبی: قومی بین یهودیت و مسیحیت هستند و وسط سرهایشان را میتراشند. (ثعلبی) از عبدالعزیز بن یحیی: زمانی بوده اند و حال منقرض شده اند و اثری از آنها نیست. (ثعلبی)
به زیاد خبر دادند که صابئین، به سوی قبله ی ما نماز میخوانند و خمس میدهند و زیاد خواست که از آنان جزیه را بردارد که بعدا خبر دادند که آنان فرشتگان را عبادت میکنند. (السنن الکبری للبیهقی)
از حسن بصری، حکم انان همانند مجوس است. (الأموال للقاسم بن سلام)
اکثر اهل عراق در مورد صابئین آنان را همانند مجوس میدانند و گروهی گفته اند که آنان همانند اهل کتاب هستند. (الأموال للقاسم بن سلام)
صابئی طائفه ای منسوب به صابئ بن متوشلخ است که بر حنیفیت اولی بوده اند. (التوضيح لشرح الجامع الصحيح)
حنیفیت یعنی از تمامی ادیان به کناری بودن و شبیه نبودن و به حضرت ابراهیم حنیف گفته میشود زیرا در توحید بود و دیگر ادیان دچار انحراف وشرک شده اند. گفته شده است که منسوب به صابئ بن مارى هستند که در زمان حضرت ابراهیم میزیسته اند. (التوضيح لشرح الجامع الصحيح)
کسانیکه ادعای ایمان کرده اند و کسانیکه ادعای بر دین موسی بودن کرده اند و کسانیکه ادعای بر دین مسیح بودن کرده اند. (نظم الدرر) مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً: منظور هر آنکس از اینان که به دین قبل حضرت رسول الله ص عامل بوده اند تا وقت منسوخ شدن آنها و تصدیق قلبی داشتند به مبدأ و معاد. (بیضاوی)
منظور این است اگر این کفار، ایمان خالص بیاورند و واقعا به اسلام داخل شوند. (بیضاوی)
کسی که با زبان و قلب ایمان بیاورد. (سمعانی) میتواند که بمعنی این باشد: و کسانی که بعد تو به تو ای محمد، ایمان میآورند تا روز قیامت. در اینصورت قبل من آمن واو مضمر خواهد بود.
(بغوی) من آمن اول آیه منظور کسانی هستند که به انبیای گذشته ایمان آورده ولی به تو ای محمد ایمان نیاورده اند میباشد و منظور از یهود و نصاری آنان که کیش تحریف شده را قبول کرده بودند و صابئی گروهی از کفار هستند. (بغوی)
منظور این اشخاص با ایمان به محمد عمل صالح انجام داده اند زیرا بدون ایمان به رسول الله ص عملی صالح نخواهد بود. (الوجیز)
منظور از عمل صالح این است که در ایمان خود راستگو هستند، به اینکه به پیامبر زمان خود ایمان آورند و به ایشان تابع شوند و به اعتقاد خود خللی وارد نکنند. (نظم الدرر)
فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ:
یعنی پاداش اعمال آنان نزد الله است. (خازن)
یعنی ثواب اعمال آنان در آخرت نزد الله است. (بحر العلوم)
اجرشان نزد الله محفوظ است و جای نگرانی و غم فراموشی یا تلف آن نیست. (نظم الدرر)
وَلَا خوف عَلَيْهِم وَلَا هم يَحْزَنُونَ} برای آنان ترس و غمی در آخرت نیست. (سمعانی)
الله تعالی چنین بیان میدارد که این پاداش همراه آن ترسی و یا غمی نخواهد بود و آن در آخرت حاصل خواهد شد. (رازی)
بیاد آورید نعمتی دیگر و عنادی دیگر و عهدی که شما ای بنی اسرائیل قبول کردید و وقتی از قبول آن تورات که به درخواست خود شما بود، سرباز زدید و کوهی بر بالای سر شما آورده شد و بدین وسیله قبول کردید و گفتیم که آن عهد را محکم و به جد بگیرید و بدان عمل کنید و تعلیم دهید و فراموش نکنید تا به وسیله ی آن از هلاک رهایی یابید و تقوی پیشه کنید و از گناهان دوری کنید.
مستندات
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ:
به بنی اسرائیل یادآوری میکند که از آنان عهد و پیمان گرفته شده است تا الله را یگانه بدانند و شرک نورزند و به رسولان تابع شوند. (ابن کثیر) یادآوری جنایتی دیگر از جنایات اسلاف بنی اسرائیل زمان رسول الله ص و آن عهد محافظت از تورات است. (ابی سعود)
این دهمین نعمتی است که برای بنی اسرائیل یادآوری میشود و نعمت بودن آن برای این است که مصلحت آنان در این بوده است. (رازی)
وقتی عهد گرفتیم که از موسی تبعیت کنید و به تورات عمل کنید. (بیضاوی) به قبول آنچه در تورات هست. (نسفی) از ابن عباس میثاق و عهد گرفته شده دو میثاق است: یکی همان میثاق و پیمانی که وقتی از صلب آدم خارج شدند و عهد گرفته شد و دیگری پیمان مذکور در تورات و دیگر کتب آسمانی. (بحر العلوم)
{وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور}: کوهی را بر بالای شما قرار برد. (نسفی)
سبب بالا بردن کوه بر سر آنان این بود که وقتی تورات را دریافت کردند و در آن وظائف تکلیف شده را دیدند از قبول آن سرباز زدند و امتناع کردند و الله تعالی به جبرئیل دستور داد تا کوهی بر بالای سر آنان بلند کند تا مجبور به قبول شوند و جبرئیل کوه طور را بلند کرد و بر آنان سایه انداخت و موسی گفت اگر قبول کنید برداشته خواهد شد والا بر سر شما کوه انداخته میشود و بنی اسرائیل قبول کردند. (نسفی) از ابن عباس: طور به کوهی که دارای گیاه است گفته میشود و اگر گیاه نداشته باشد، طور گفته نشود. (ابن کثیر)
خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ:
آنچه به شما داده شده است از تورات را با جدیت و عزیمت بگیرید. (نسفی) به آنچه در تورات هست عمل کنید. (ابن کثیر)
امتثال امر کنید. (ابن کثیر)
وقتی امر به سجده برای الله شدند، امتناع کردند و بوسیله کوه مجبور شدند و در این سجده به یک طرف صورت سجده کردند و عذاب برداشته شد و سجده ی انان چنین است. (ابن کثیر)
وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ:
حفظ کنید آنچه در تورات هست را تعلیم دهید و فراموش نکنید و از آن غافل مشوید. (نسفی)
تورات را قرائت کنید و بدان عمل کنید. (ابن کثیر)
به آنچه در تورات هست، تفکر کنید. (بیضاوی)
{لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} امید میرود که متقی باشید. (نسفی)
تا بوسیله ی آن از گناهان دوری کنید. (بیضاوی)
تا بوسیله ی آن از هلاک دنیوی و اخروی برهید. (مظهری)
بعد اینکه تورات و احکام آن را قبول کردید، اعراض نمودید و اگر فضل خدا نبود در دنیا هلاک و در آخرت دچار عذاب میشدید.
مستندات
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ: بعد از آن، شما اعراض کردید. (واضح)
اصل تولی، پشت کردن است و اینان به وضوح اعراض کردند همانند آنکه به چیزی پشت میکند. (زهرة التفاسیر) این رویگردانی بعد قبول عهد آنان بوده است. (زهرة التفاسیر)
فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ:
اگر فضل الله نبود و به شما مهلت نمیداد. (خازن)
منظور از فضل الله: اسلام و از رحمت قرآن است. (ماتریدی) فضل الله محمد ص است که برای الفت شما ارسال شد و به دین حق دعوتتان میکند و این بعد فترتی بود که رسولی نیامده بود. (ماتریدی)
فضل الله، نجات پدران شما بود که اگر نجات نمی یافتند، شما الان وجود نداشتید. (ماتریدی)
فضل الله همان اعطای تورات به آنان است. (ماتریدی) فضل الله قبول توبه ی آنان و رحمتش، عفو آنها است. (قرطبی) لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ: از زمره ی زیان کشان میبودید، با رفتن دنیا از دستان شما و با عذاب در آخرت. (خازن)
بنی اسرائیل آنان را که در روز شنبه که برای آنان صید حرام بود و باز صید میکردند شناختند و حکم آنان را نیز دانستند و حکم این شد که وقتی از اینکار دست برنداشتند، دستور تکوینی آمد که به بوزینه تبدیل شوند و جزو طرد شدگان قرار گرفتند.
مستندات
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ: همانا شناختید کسانی را که در روز شنبه از شریعت الله، تعدی میکردند. (قرطبی)
گفته شده است که منظور حکم آن اشخاص را دانستید. (قرطبی)
تجاوز آنان در روز شنبه اینکه آنان در این روز از صید ماهی منع شده بودند و آنان این عمل نامشروع را انجام دادند و صید را در آن روز حلال دانستند. (قرطبی)
آنان روز شنبه به دام میانداختند و در زوز یکشنبه میگرفتند. (ماوردی)
فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ:
پس گفتیم که به میمون تبدیل شوید. (ماتریدی) گفته شده است که ظاهر و جسم آنان تبدیل شد و فهم و شعور انسانی در آنها باقی ماند. (ماتریدی) مجاهد گوید که منظور مثل است یعنی همانند میمون شدند. (ماوردی) در حالیکه شما دور شوندگان و طرد شدگان هستید. (خازن) منظور این است که جزو طرد شدگان شوید و به میمون تبدیل شوید. (خازن) گفته اند که تا سه روز به این صورت باقی میماندند و بعد میمردند. (ماوردی)
این اتفاق یعنی تنبیه تعدی کسانیکه ماهیگیری را روز شنبه حلال شمردند، و به میمون تبدیل شدند، عبرتی قرار دادیم برای هم عصران آنها و همچنین برای آیندگان و موعظه ای است برای امت محمد که اگر حرامی را حلال شمارند، عقوبتی چنین برای آنها خواهد بود پس تا قیامت یادشان باشد.
مستندات
نکال: عذاب و عبرة و بی آبرویی آشکار را گویند. (ثعلبی) این عذاب را عذابی بخاطر گناهان انجام شده قرار دادیم و عبرتی برای آیندگان آنها. (بحرا لعلوم) پس این قریه که دچار چنین سرنوشتی شد را عبرتی برای دیگر آبادی های همراه در آن زمان و آبادی های آینده قرار دادیم. (بحر العلوم)
این میمون و بوزینه شدن را عبرت قرار دادیم. (ثعلبی)
این عقوبت، جزای گناهانی که آنان قبل نهی از ماهیگیری روز شنبه است و همچنین جزای ارتکاب جرم ماهیگیری روز شنبه است. (ثعلبی)
این از عذاب آخرت است و نصیحت در دنیا که تا روز قیامت یادشان بماند. (ثعلبی)
این عذابی برای انجام این جرم است و برای کسانیکه بخواهند، چنین عملی را تکرار کنند. (طبری)
وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ:
و یادآوری برای مسلمانان که اگر حرامی را حلال بدانند به چه سرنوشتی دچار خواهند شد. (بحر العلوم)
بیان قصه ای است که برای بنی اسرائیل در زمان حضرت موسی رخداده است و شرح آن اینکه از بنی اسرائیل مردی ثروتمند بود و فرزندی نداشت و وارث وی برادرزاده ی وی بود و به طمع ارث عموی خود را کشت و بر در مردی دیگر گذاشت و مردم جبهه گیری کردند و آماده ی جنگ شدند و عاقلان و ریش سفیدان گفتند که جنگ برای چه بلکه رسول خدا بین ماست از وی درخواست حل و فصل این قضیه کنیم پس چنین کردند و حضرت موسی طبق همین آیه فرمود که گاوی را ذبح کنند و مردم گفتند آیا ما را مسخره میکنی و حضرت موسی جواب داد که پناه بر خدا که قصد مسخره کردن داشته باشم. (ابن کثیر)
مستندات
و در روایتی آمده است که وقتی عموی خود را کشت اصرار کرد تا الله برای آنان قاتل را شناسایی کند و حضرت موسی امر به ذبح گاو (هر نوع گاوی) نمود.
وقتی بنی اسرائیل از جدی بودن خواست حضرت موسی مطمئن شدند گفتند که چگونه گاوی باید باشد و حضرت موسی بیان داشت که گاوی میان سال باشد نه پیر باشد و نه خرد بلکه بین این دو باشد.
بعد اینکه سن گاو مشخص شد باز سوال کردند که این نوع گاو بسیار است پس برای ما بگو که چه رنگی باشد. و حضرت موسی بیان داشت که زرد یکدست و خالص باشد و رنگش باعث خوشی بینندگان آن باشد.
برای بار سوم پرسیدند و خواستند تا الله برایشان مشخص کند که این چه گاوی است که بر ما مشتبه شده است و نمیدانیم کدام گاو را ذبح کنیم و ان شاء الله این بار بیان کند، ما گاو را خواهیم شناخت و هدایت خواهیم شد.
پس حضرت موسی بیان داشت که الله گوید که آن باید گاوی باشد که برای شخم زدن نباشد و نه برای آبیاری بلکه گاو سالم از عیوب باشد که در آن لکه ی سفیدی نباشد.(ابن کثیر)
پس بنی اسرائیل گفتند که الان حق را بیان نمودی پس آن گاو مورد نظر را ذبح کردند. و نزدیک بود که آن امر را انجام ندهند و این اقدام به عمل نکردن برای این بود که آن گاو مورد نظر، خیلی گران بود و یا برای ترسیدن از آشکار شدن قاتل بوده است. (بیضاوی) گویند که کودک یتیمی بود که با مادرش زندگی میکرد و گاوی به ارزش سه دینار داشتن و با آن زندگی میکردند و حاضر نبود این گاو را بفروشد تا اینکه به قیمت پوست گاو پر از طلا راضی شد. (بیضاوی) گویند اگر بنی اسرائیل اول امر حضرت موسی عمل میکردند و گاوی میگرفتند و ذبح میکردند، امر تمام میشد ولی هرچه سوال کردند، امر برایشان سختتر گشت تا اینکه یک گاو را به این قیمت گرفتند و ذبح کردند. (ابن کثیر) گویند که چهل سال در پی یافتن این گاو گشتند. (نسفی)
پس امر شد که آن میت را با بعضی از اعضای گاو بزنند تا زنده شود و قاتل خود را معرفی کند و در مورد اینکه چه عضوی از گاو بوده است چند قول ذکر کرده اند:
مستندات
1-از ابن عباس: استخوان نزدیک به رانها است.
2-از ضحاک: زبان 3-از سعید بن جبیر: دم گاو بوده است 4-از سدی: تکه گوشتی بین دو کتف آن. 5-گوش آن. در هر صورت گاو زنده شد و قاتل را معرفی کرد و مرد. (تفسیر ثعلبی) و قاتل از ارث محروم گشت و دیگر قاتلی از مقتول خود ارث نبرد. (خازن)
بعد از آن قلبهای شما از نرمی و تواضع و خشیت و مهربانی، تهی گشت. پس همانند سنگ شد و یا خشکتر از آن شد. (بحر العلوم) بلکه سنگ نیز از قلب سخت و خشک شده بهتر است. (خازن) و بعضی سنگها هستند که شکافته میشوند و از آن آب خارج میشود. (بحر العلوم) بعضی از سنگها هستند که از ترس الله فرو میریزند.
مستندات
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ: منظور از بعد از آن:
بعد از دیدن اینکه مقتول شما زنده میگردد. (بحر العلوم) بعد از دیدن آیات و نشانه ها از قبیل تبدیل شدن به میمون و نشانه های دیگر. (بحر العلوم)
فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً:
پس همانند سنگ شد بلکه سختترین شیی شد. (بحر العلوم)
بیان خشکتر از سنگ بودن قلبهای آنان است و میفرماید: بعضی از سنگها از آن نهرها جوشیدن میگیرد و این سنگ منظور میتواند که سنگ حضرت موسی باشد و یا سنگهای کوهستان که از آن نهر ها جاری است. (بحر العلوم)
ای رسول الله ص و ای مومنان، آیا از یهود انتظار تصدیق یا انتظار ایمان با دعوت شما را دارید؟ در حالیکه در گذشته نیز با شیندن کلام الله، آن را تحریف کرده اند در حالیکه خود میدانستند که دروغ میگویند.
مستندات
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ: مخاطب آیه رسول الله ص و مومنان هستند. (نسفی) یعنی آیا امید دارید که یهود به شما ایمان بیاورند و دعوت به ایمان شما را قبول کنند؟ (نسفی) آیا انتظار دارید که آنان شما را تصدیق کنند؟ (بیضاوی) وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ
این در حالی است که در سلف آنان کسانی بودند که تورات که کلام الله است را میشنیدند و بعد تحریف میکردند مثال تحریف آنان تحریف صفات رسول الله ص که در تورات آمده بود و دیگر مثال تحریف آنان آیه ی رجم است. (بیضاوی) گفته شده است که منظور همان هفتاد مرد منتخب بنی اسرائیل بوده است که کلام الله را شنیدند و بعد گفتند که ما در آخر شنیدیم که الله فرمود: اگر خواستید عمل کنید و اگر نخواستید عمل نکند. (بیضاوی)
{وَهُمْ يَعْلَمُونَ}
و این در حالی است که خود آنان میدانند که دروغ میگویند. (نسفی) پس اگر یهود زمان شما ای رسول الله ص و مومنان، تکذیب کردند و کفر ورزیدند، از آنان جای تعجب نیست زیرا در این مساله سابقه دار هستند. (نسفی) از آنان چنین انتظاری نداشته باشید که سابقه دار هستند. (جلالین)
در این آیه قسمتی از حرکات یهود زمان رسول الله ص را بیان میدارد و از جمله حرکات آنان این است که وقتی با مومنان روبرو میشوند، اظهار میکنند که به رسول الله ص ایمان دارند و سعی میکنند با سخنانی مردم را گمراه کنند مثلا بگویند که این پیامبر عرب است و نه برای یهود و وقتی با یکدیگر خلوت میکنند، بعضی به آنان که از پیامبر آخر زمان خبر داده بودند میگویند که چرا به مسلمانان از آنچه الله به شما داده است خبر میدهید و این کار شما باعث میشود که علیه خودتان استفاده کنند و بعضی نیز از روی جهل میگفتند که در قیامت حجت علیه شما قائم خواهد بود که چرا با وجود دانستن نبی بودن محمد به وی ایمان نیاورده اید.
مستندات
منظور یهود هستند و منظور آیه بیان افعال شنیع آنان است که در برخورد با مومنان اظهار ایمان میکنند و عده ای نیز ساکت هستند و وقتی با یکدیگر خلوت میکنند، میگویند که آیا انچه را که الله به شما بیان کرده را با مومنین محمد، سخن میگویید؟ تا بدینوسیله با آنچه از حکم الله نزد شما هست را علیه شما استفاده کنند؟ (ابوسعود) از ابن عباس: یهود وقتی با مومنان برخورد میکردند میگفتند که محمد نبی است ولی برای شما است و عمومی نیست و وقتی خلوت میکردند میگفتند که مگر قبلا علیه آنان بوسیله ی این نبی بر علیه عرب، طلب نصرت نمیکردید و توسل نمیکردید؟ خود میدانید که در کتب ما آمده است که باید از پیامبر تبعیت کنیم پس اقرار نکنید و انکار کنید تا حجت علیه شما نباشد. (الدرالمنثور) لیحاجوکم عند ربکم منظور این است که اگر شما آنچه در تورات هست را به مومنان بگویید در قیامت علیه خود شما استفاده خواهد شد و این نشان از فرط جهل آنان خبر میدهد چرا که در قیامت چیزی مخفی نخواهد ماند. (مظهری)
الله تعالی به یهود که خود را مومن به الله میدانند یادآوری میکند که الله به سر و نهان آنان اشراف دارد و میداند پس باید که از نفاق دست بردارند و به رسول الله ص ایمان بیاورند.
مستندات
آیا یهود نمیدانند که الله تعالی آنچه را که مخفی میکنند و آنچه را که در آشکار انجام میدهند را، میداند؟ (خازن) آنچه را که بین خود میگویند و آنچه را که به اصحاب محمد ص اعلام میکنند را میداند؟ (بحر العلوم) آنچه را که وقتی در خلوت خود هستند و کفر و تکذیب آنان را الله میداند و آنچه را که در وقت ملاقات با اصحاب محمد ص میگویند را میداند. (طبری) دو قول در این آیه مطرح است یکی اینکه یهود میدانند که الله تعالی نهان و آشکار را میداند پس این آیه برای یادآوری است و دیگری اینکه نمیدانند که الله از سر و آشکار آنان خبر دارد پس با این آیه به آنان گوش زد میکند که الله عالم به نهان و آشکار است. (رازی)
از اهل کتاب گروهی هستند که بی سواد هستند و علم دینی ندارند و آنان فقط خواندن تورات را میدانند و معنی آن را متوجه نمیشوند و فقط از علمای خود تقلید کورکورانه میکنند و بر اساس گمان خود که علمای آنان به آنها تلقین کرده اند از قبیل اینکه گفته اند زیاد عذاب داده نخواهید شد و گفته اند که فقط یهودیان و مسیحیان وارد بهشت خواهند شد، را آروزی خود قرار داده بودند و از ایمان به رسول الله ص سر باز زده بودند. این آیه از تقلید محض منع میکنند و بیان میدارد که با گفتن من که نمیدانم از گناه گمراهی رها نمیشوند و بلکه باید در یافتن حق کوشش کنند و دیگر اینکه بر اساس آروز الله پاداش نمیدهد بلکه تلاش صحیح لازم است و دیگر اینکه طبق بیان ابن کثیر برای دانستن عبادات خود و اوقات آن به حساب و کتاب نیازی نیست و دین ما اسان است و بر اساس شرع باید عمل شود.
مستندات
این آیه قسمی از یهود را بر میشمارد که اطلاع و علمی از کتاب خود ندارند و باز از روی گمان از رئیسان خود تقلید میکنند و عناد میورزند و این طبقات یهود که آیات شمرده است مختص این امت نبوده بلکه در امت محمدی نیز چنین هستند بعضی گمراه هستند و گمراه میکنند وبعضی سکوت میکنند و بعضی مثل گروه مذکور در این آیه کورکورانه تقلید میکنند و گمراه میشوند. (رازی)
اُمّی کسی که به کتاب و رسول، اعتقاد ندارد که در این آیه نمیتواند که منظور باشد. دوم کسی که نوشتن و خواندن را به خوبی نمیداند و منظور از امی در این آیه همین است زیرا یهود به کتاب و رسول اعتقاد دارند. (رازی)
رسول الله ص میفرماید ما امتی امی هستیم که کتاب و حساب نداریم و هر ماه اینگونه است و با دست خودشان یک بار بیست و نه روز و دیگر بار سی روز بودن ماه را نشان دادند و منظور رسول الله از این قول این است که برای عبادت خود و اوقات عبادت خود به کتاب و حساب نیازی نداریم. (ابن کثیر)
اِلّا امانی:
آنچه آنان گمان میکنند این است که آرزو دارند که بخاطر خطای خود، الله آنان را مواخذه نکند برای اینکه علمای آنان به آنان چنین گفته بودند که فقط چند روز معدود مورد عذاب قرار خواهند گرفت و بعد نجات خواهند یافت. (رازی) دوم آروزی واهی است که علمای آنان به آنان چنین تلقین کرده بودند و اینان از روی تقلید قبول کرده بودند. (رازی) سوم آرزوی قلبی آنان این بود که میگفتند فقط یهود و مسیحیان به بهشت خواهند رفت و این آرزویی بیش نیست. (رازی)
منظور از امانی این است که آنان فقط آن مقدار را که برای انان قرائت شده است را میدانند و نمیتوانند در آن تامل و تفکر داشته باشند. (رازی)
نکته ای که در این آیه هست اینکه همانگونه که گمراه کننده مذموم است، کسیکه گمراه شده است و فریب خورده است نیز مذموم است. (رازی) یعنی این افراد بی سواد فقط از روی گمان که از علمای خود شنیده اند نبوت رسول الله ص را انکار میکنند و این از روی گمان و ظن است. (نسفی) مگر آنچه که میخوانند ولی معنی آن را متوجه نمیشوند. (بیضاوی)
علمای یهود که بخاطر ترس از دست دادن ریاست خود و عواید خود دست به تحریف تورات زده بودند، به آنان یادآوری میشود که برای آنان موکدا عذاب شدید که میتواند کوهی از عذاب در جهنم باشد و یا دره ای از عذاب در جهنم باشد را مستحق گشته اند و این استحقاق ویل آنان بخاطر تحریف کتاب الله بوده است و بخاطر کسب آنان بوده است.
ویل: عذاب شدید. و یا گفته اند که کلمه ای است که در وقت شدت گفته میشود و گفته اند نام دره ای در جهنم است که چرک جهنمیان بر آن میریزد. (بحر العلوم)
ویل نام کوهی در جهنم است. (طبری)
در این آیه ویل را برای کسانی از یهود میداند که خود صفات رسول الله ص را محو کرده بودند و بعد از خود صفاتی نوشته بودند و به مردم عادی خود میگفتند که این کتاب خداست. (بحر العلوم) در بین یهود کسانی بودند که کتابی را از خود نوشته و به عرب میفروختند و میگفتند که این کتاب الله است. (طبری)
تورات را تحریف کرده و به خورد عوام میدادند تا با آن از مال مردم بخورند. (طبری)
این عمل آنان برای این بود تا عوام را فریب دهند و رشوه خواری کنند و از آنان هدایا بگیرند. (خازن) روایت شده است که وقتی رسول الله ص به مدینه تشریف آوردند علمای یهود که خود و مقام خود را در خطر دیده بودند و فکر کردند که اگر ایمان بیاورند از عوائدی که از عوام دریافت میکنند محروم خواهند شد پس صفات رسول الله را که نوشته شده بود تحریف کردند و وقتی عوام یهود به آنان رجوع میکردند تا صفات رسول الله ص را بدانند آنان نوشته ی خود و قسمت تحریف شده را برای عوام قرائت میکردند و صفات دیگری بیان میداشتند و عوام وقتی آن صفات را مخالف با صفات رسول الله ص مییافتند، از ایمان به رسول الله ص امتناع میکردند. (ابی سعود)
{فَوَيْلٌ لَّهُمْ}.... تکرار ویل برای این افراد است تا برای آنان ویل بودن را تاکید کند.
یکی از دروغهای دینی یهود این بود که میگفتند و ادعا میکردند که مدت اندکی را در جهنم خواهند و برای این گفته ی خود حتی ادعای وجود آن درتورات شده بودند و این باعث شده بود که در مورد ایمان پیامبر آخر زمان بهایی قائل نشوند و الله تعالی به پیامبر ص دستور میدهد که به از آنان بپرسد که آیا عهد و پیمان نوشته ای بر این ادعای خود دارید؟ در اینجا اگر نوشته ای مثل تورات داشتند قطعا رو میکردند و بعد ادامه میدهد بلکه شما آن را از خود در آورده اید و دروغی بیش نیست.
مستندات
یکی دیگر از اکاذیب یهود است که از خود ساخته بودند. (ابی سعود)
{وقالوا لن تمسنا النار إلا أياما معدودة}
یهود چنین میپنداشتند که فقط اندازه ی چهل روز عذاب خواهند دید و آن مدتی بود که اجداد آنان، گوساله پرستی کرده بودند. (نسفی) و گفته اند که آنان چنین میپنداشتند که مدت دنیا هفت هزار سال خواهد و بود و برای هر هزار سال یک روز عذاب خواهند دید و بعد خلاص خواهند شد. (نسفی) اصم از بعضی از یهود روایت کند که میگفته اند که ما گوساله را هفت روز عبادت کردیم و ما فقط باندازه ی همان روزها عذاب خواهیم دید. (رازی) از ابن عباس یهود گمان میکنند که در تورات آمده است که مسیر جهنم چهل سال راه است و با رسیدن به درخت زقوم پایان مییابد و آنان هر روز قدر یک سال را طی خواهند کرد و بعد خلاص خواهند شد. (ابی سعود) از آنان روایت شده است که گویند به مدت چهل روز یعنی مدت عبادت گوساله عذاب داده شوند وبعد آنان را ندا شود که هر آنکس که ختنه کرده است را بیرون بیاورید. (آلوسی)
قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً: جواب ادعای یهود است. (التحریر و التنویر)
الله تعالی به رسول الله ص امر میکند که به آنان بگوید که آیا برای چنین ادعایی عهدی از خدا گرفته اید؟
فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ :
اگر عهدی دارید که الله خلف وعده نخواهد نمد. (مظهری)
آری الله عهد گرفته است ولی نه آن دروغی که شما ادعا میکنید بلکه عهد این است که اگر کسی کفر و یا گناه کبیره ای انجام دهد و از تمامی جوانب وی را در بر گیرد و این دربر گرفتن منظور این است که گناه قلبی یعنی اعتقادی داشته باشد و گناه بدنی داشته باشد که تمام وجود وی را در بر گیرد که همان کفر است، پس اشخاصی که چنین صفاتی را داشته باشند پس جزای انان جاودانه در جهنم بودن است و نه همانند گمان یهود که فکر میکردند هرکاری میتوانند انجام دهند وباز مدتی معدود را در جهنم بمانند و بعد خلاص شوند.
مستندات
بلی برای اثبات بعد نفی میآید و معنی آن چنین است بله شما را عذاب خواهد رسید . (محاسن التاویل)
کسی که عمل گناهی انجام دهد و گناه از تمام جوانب وی را در بر گیرد و در گناه فرو رود. (محاسن التاویل) منظور از گناه کفر و شرک است چرا که در مورد یهودی نازل شده است که ادعا میکردند مدت معدودی عذاب خواهند دید و دیگر اینکه به رسول الله ص ایمان نیاورده بودند. (محاسن التاویل) یعنی کبیره ای از گناهان کبیره انجام دهد و از تمام جوانب یعنی قلب و زبان و تمام اعضای وی را و تمام کمال، وی را فراگیرد. (ابی سعود) گفته شده است که السيئةُ یعنی كفر والخطيئةُ یعنی گناه کبیره و بعضی عکس این را گفته اند یعنی سیئه کبیره و خطیئه کفر است. (ابی سعود)
پس کسان موصوف به این صفات که من جمله نسبت دروغ عذاب معدود به الله دادند و کلام الله را تحریف کردند، در آتش جهنم جاودانه هستند نه گمان آنان که مدت معدودی خواهند بود. (ابی سعود) بدانکه اکثر مردم به همنشینی اولیاء اکتفا میکنند و در شهوات و گناه فرو میروند و گویند که از فلان سید شنیده ایم که گفته است که هرکس ما را ببیند وی را آتش مساس نکند پس این غلط وفریب خود است چرا که رسول الله صبه دختر خودشان فرموده اند: ای فاطمه دختر محمد من چیزی را تو نمیتوانم از الله دفع کنم بلکه خودت نفس خودت را بخر (یعنی با عمل صالح خودت را نجات ده) و رسول الله ص به کسی مردی که گفته بود یا رسول الله ص دعا کن تا در بهشت رفیق شما باشم، فرمودند: پس به من برای رفاقت با تو در بهشت با کثرت سجود، کمک کن. پس اگر ولیی بر حقی چنین سخنی گوید (هر که ما را ببیند آتش مساسش نکند) ولی به شرطی که آن شخصی که وی را دیده است، امتثال اوامر کند و اجتناب نواهی نماید زیرا امید است که به فضل الله و برکت اولیاء اعمال صالح شخص مقبول حق افتد و از گناهان وی گذشت کند زیرا اولیاء الله از الله عهد گرفته اند که هرکس را به آنان تعلق خاطر باشد و به شریعت متمسک باشند، آن اولیاء الله را شفیع آنان گرداند.(البحر المدید)
بهشت جاودان که خروجی از آن نیست برای کسانی است که ایمان بیاورند و از جمله ی ایمان تصدیق محمد رسول الله ص است و عمل صالح انجام دادن است نه گمان یهود که مدتی را در جهنم بوده بعد خارج شوند.
مستندات
سنت الهی در قرآن چنین است که هرگاه وعیدی ذکر کند بعد ان وعده ای ذکر میکند. (ابی سعود) و کسانی که به آنچه شما (ای یهود) کفر ورزیدید، ایمان بیاورند و آنچه از عمل نیک را که شما ترک کرده اید را انجام دهند، پس برای این موصوفان به این صفات حسنه، بهشت جاودانه است. (الدر المنثور)
و کسانی که به الله و محمد ایمان آورده و تصدیق نمودند و طاعات انجام دادند یعنی امتثال اوامر و اجتناب نواهی کردند، برای آنان بهشت جاودان است. (بحر العلوم)
بیاد بیاورید ای بنی اسرائیل که از شما پیمانی محکم گرفته شده است که الله را عبادت کنید و به والدین خود نیکی کنید با مهربانی و سخن نرم و انجام اوامر آنان که مخالف شرع نباشد و دیگر اینکه به خویشان نزدیک خود نیکی کنید و نیاز آنان را که در وسع شماست را برطرف کنید و به یتیمان یعنی کودکان پدر مرده، یاری رسانید و به نیازمندان کمک کنید و به مردم سخن نیک گویید یعنی امر به معروف کنید و نهی از منکر کنید و به مقتضای مقام عمل کنید اگر شخصی فاسق است فسق وی را بگویید تا مردم از وی دوری کنند و نماز برپادارید و حق و حقوق نماز نگاه دارید و زکات به مستحقش بدهید ولی افسوس که ای یهود شما از وفای به عهد روی گردان شدید و عده ای قلیل از شما پایبند ماندند و عادت شما روی گرداندن است و عجیب نیست که از ایمان رسول الله ص روی گردانید. در این آیه الله تعالی به بنی اسرائیل عهد و پیمان آنان را یادآوری میکند و این یاداوری شامل یادآوری برای ما مسلمانان نیز میباشد.
مستندات
یادآوری امری دیگر برای بنی اسرائیل است. (طبری) عهد موکد از شما ای بنی اسرائیل گرفتیم مبنی بر اینکه عبادت نکنید مگر الله را و و... (طبری) منظور از میثاق عهد موکدی است که در تورات از بنی اسرائیل گرفته اشد مبنی بر ایمان آوردن به محمد ص . (بحر العلوم) ای امت محمد بیاد بیاورید که از بنی اسرائیل عهد موکد گرفتیم که عبادت نکنند مگر الله را.. (طبری) هر عهدی که از بنی اسرائیل گرفته شده است از امت محمد نیز اخذ شده است و ذکر قصه ی بنی اسرائیل برای این است تا از عهد شکنی تحرز کنیم. ()
لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ: عبادت را با خلوص کامل برای الله انجام دهید و غیر الله را عبادت نکنید. (طبری) وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً:
به والدین خود نیکی کنید و در این آیه اهمیت نیکی به والدین آشکار میشود چراکه این امر را کنار عبادت الله قرار داده است تا نشان دهد که از اهمیت بسزایی برخوردار است. (بحر العلوم) گویند در سه آیه سه امر کنار هم و باهم ذکر شده اند که هر یک بدون دیگری قبول کرده نشود 1-اطاعت الله و رسولش (وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [المائدة: 92]) 2-شکر الله و شکر والدین( أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ [لقمان: 14]) 3-نماز و زکات (وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [البقرة: 43 وغيرها]). (بحر العلوم) از والدین باید که اطاعت شود در اموری که مخالف شرع نباشند و آنان را اذیت کرده نشود هرچند کافر باشند و همچنین هرچند فاسق باشند و آنان را به ارامی و نرمی نهی کرده شود. (خازن)
{وَذِي القربى} خویشان و نزدیکان نیکی کنند.
در متون فقهی حنفی در کتاب وصیت باب وصیت به اقارب یعنی نزدیکان چنین آمده است که اگر کسی به اقارب (خویشان) فلان شخص وصیت کند پس به خویشان آن شخص هرکس که نزدیکتر باشد، مشمول وصیت میشود و منظور از اقارب ذی رحم محرم یعنی محارم شخص است و والدین و فرزندان داخل نیستند و این قول امام اعظم است و صاحبین گویند که منظور از اقارب، هرکسی که از دورترین پدر وی در اسلام منسوب است را شامل میشود. (مثال هدایه فی شرح البدایه)
وَالْيَتَامَى:
جمع یتیم و تعریف یتیم: کودک نابالغ که پدرش فوت شده است و وقتی به سن بلوغ رسید دیگر اسم یتیم ندارد. (خازن) المساكين: جمع مسکین و در تعریف و فرق آن با فقیر اختلاف است و هر یک دلیل خود را دارند و بعضی گفته اند که فقیر کسی است که صاحب مال است ولی به اندازه ی نصاب زکات نمیرسد و مسکین کسی است که اصلا مالی ندارد و بعضی عکس ان را گفته اند. (تبیین الحقائق)
وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا:
به مردم نیک گویید یعنی آنچه از اخلاق حسنه است و آنچه از راهنمایی هست را برای مردم بگویید. (ابی سعود) نیک گویی اینکه به اوامر الهی امر و از نواهی وی تعالی نهی کنند. (نظم الدرر) منظور سلام کردن به یکدیگر است و روایت شده است که بنی اسرائیل به یکدیگر سلام نمیکرده اند. (ابن کثیر) منظور از قول نیک این نیست که هرچه آنان خوششان میآید را بگوییم بلکه قول نیک آن است که آنچه نفع آنان هست را گفته شود مثلا وقتی فاسق یا کافری را نکوهش کنیم یا لعنت کنیم برای این است که به راه راست هدایت شود و برای همین است که رسول الله ص فرموده اند که فاسق را با آنچه از فسق در وی هست، ذکر کنید، تا از وی دوری کنند. (اللباب فی علوم الکتاب)
از جمله ی قول نیک که بر بنی اسرائیل واجب شده بود این است که باید صفات رسول الله ص را ذکر میکردند و خبر درست را میرساندند. (مظهری) وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ:
نماز برپا دارید و زکات دهید و این دو در شریعت یهود نیز فرض بوده است. (ابی سعود)
منظور از امر به نماز و زکات ، امر به اسلام آوردن و نماز و زکات اسلامی را ادا کردن است. (البحر المحیط) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ:
بعد اخذ عهد موکد، روی گرداندید مگر عده ای کم از شما و شما روی گردانان هستید. شما از میثاق اخذ شده، روی گردانیدید و از ایمان به محمد رسول الله ص روگردانان هستید. (البحر المحیط) شما اقوامی هستید که رویگردانیدن عادت شماست. (بیضاوی)
ادامه ی یادآوری عهد و پیمان برای یهود است که اولی در مورد عبادت الله و مسائل مربوط به آن بود و این آیه مربوط به معاشرت و نوع رفتار آنان بین خودشان است. و عهد این است که یکدیگر را نکشند و خودکشی هم نکنند و یکدیگر را آواره نکنند و همچنین رفتاری نکنند که باعث قتل و اوارگی آنان شود و پیشینیان حضورا و یهود زمان رسول الله ص به آن اعتراف دارند و گواهی میدهند و راضی هستند.
مستندات
این عهد نعمتی دیگر برای یهود است که یادآوری میشود خود آنان به صحیح بودن آن اقرار کرده بودند. (رازی) عهدی دیگر از یهود اخذ شده آن است که یکدیگر را نکشند و اینکه خود را نکشید گفته است برای این است که اگر کسی دیگری را بکشد بر وی قصاص واجب میشود پس در نتیجه خود را به کشتن داده است. (نسفی) و معنای دیگر این است که خودکشی نکنید و در روایت آمده است که مردی در زمان جهاد خودکشی کرد و رسول الله ص فرمودند که وی جهنمی است. و در روایتی دیگر آمده است که هرکس خود را با شیی تیز بکشد پس در جهنم تا ابد با آن وسیله خودزنی خواهد کرد. (البحر المحیط) و گفته اند منظور این است که کاری نکنید که باعث اعدام شما شود مثل ارتداد و زنا و جنگ افروزی. (البحر المحیط)
وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ: منظور این است که کاری نکنید که باعث شود از دیار خود رانده شوید. (رازی)
و یا منظور این است که یکدیگر را از دیار خود نرانید و اخراج و آواره نکنید. (رازی) و یا اینکه به همسایگان خود بدی نکنید تا آنان مجبور به ترک دیار شوند. (البحر المحیط)
{ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ} و شما به آن اعتراف کردید و بر لازم بودن آن اقرار کردید. (نسفی) و خود شما بر آن حکم راضی آمدید. (ایجاز البیان) وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ:
و شما ای یهود زمان رسول الله ص خود گواهی میدهید که چنین عهدی بوده است. و این گواهی از نقل قول اجداد شما رسیده است و یا با خواندن تورات به آن گواهی میدهید.(البحر المحیط)
و نمیشود که اینان یعنی یهود را همان کسانی دانست که عهد و پیمان را قبول کرده اند زیرا آنان یکدیگر را کشتند و آواره کردند و با اینکار احکام تورات را انکار کردند و وقتی بحث اسیر و فدیه آمد کتاب به دست آمدند و فدیه گرفتند و فدیه پرداختند و این درحالی است که اخراج یکدیگر از دیار خود حرام شده بود پس آیا شما ای یهود چنین هستید که به بعضی از احکام الهی که با هوا و هوس شما جور است، ایمان میآورید و به دیگر احکام که خوشتان میآید کفر میورزید بدانید که سزای این عمل شما در دنیا خواری و ذلت است که ممکن است دچار ان شوید و دیگر سزای آن اخروی است که حتمی است و اگر در دینا خوار نشدید فکر نکنید که الله از کردار شما غافل است و عذاب نخواهد داد. بله همانطور که قبلا نیز بیان شد هرچند آیه در مورد خلاف یهود سخن میگوید ولی در مورد ما مسلمانان نیز صادق است و در این آیه هشدار است برای کسانیکه نیک و بد را به موقعیت خوب و بد دنیوی شخص میسنجند.
مستندات
ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ:
بعد شما آنان هستید یعنی بعید است که چنین باشید چون بعد آن عهد و میثاق، عهد شکنی کردید. (بیضاوی)
یکدیگر را یاری میکنید علیه آن اخرا شدگان از روی گناه و از روی دشمنی. (ابن کثیر) منظور از عدوان و دشمنی به گناه و به ظلم کردن به یکدیگر کمک میکردند. (نسفی) گویند که دو گروه از یهود در حجاز بودند یکی بنی قینقاع که با خزرج که مشرک بودند هم پیمان بودند و گروه دیگر نضیر و قُرَیظه که با اوس که مشرک بودند هم پیمان شده بودند و هرگاه هم پیمان آنها با یکدیگر جنگ میکردند اینان نیز وارد جنگ میشدند و هرچند یهود بودند و از خود بودند باز در این جنگ یکدیگر را میکشتند. و این درحالی بود که تورات در دست داشتند و میدانستند که کشتن یکدیگر حرام است و وقتی جنگ تمام میشد تورات را میآوردند و میگفتند که طبق حکم تورات در مقابل اسیران، فدیه گرفته شود. (ابن کثیر)
الله تعالی آنان را آگاه میکند و میفرماید که آیا به بعضی از احکام تورات ایمان میآورید و به بعض دیگر کفر میورزید؟ (ابن کثیر) یعنی حکم فدیه گرفتن را اجرا میکنید و حکم حرام بودن اخراج یکدیگر و کشتن یکدیگر را اجرا نمیکنید. (نیسابوری) و اینکه عدم اجرای حکمی را کفر نامیده است ممکن است برای این باشد که آنان کفر خود به حرمت کشتار یکدیگر را اظهار کرده باشند و حال انان در بقیه ی احکام نیز چنین است چرا که به نبوت حضرت موسی اقرار میکنند و از ایمان به حضرت محمد سرباز میزنند و در این کار روش و عادت عهد شکنی سلف خود را ادامه میدهند. (نیسابوری)
پس نیست سزای آنکس که چنین میکند یعنی به بعضی از احکام کتاب ایمان میآورند و به بعض دیگر کفر میورزند مگر خواری و ذلت در دنیا. (ابی سعود)
بیان این کلام برای این است که آنان بخاطر ایمان به بعض کتاب، انتظار نجات نداشته باشند و بدانند که تا به تمامی کتاب ایمان نیاورندف سودی ندارد. (ابی سعود)
از جمله ی ذلت و خواری آنان این شد که قریظه کشته شدند و اسیر شدند و ذلت نضیر این شد که از دیار خود اخراج شدند و بر انان جزیه ها گماشته شد. (مظهری)
آنان مستحق عذاب دنیوی نیز هستند ولی واجب نیست ولی در آخرت قطعی است. (ماتریدی) وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ: و در قیامت به عذابی شدیدتر برده خواهند شد. (نسفی) و یا عذاب شدیدترین عذابها که نه راحتی و نه خوشی در ان باشد. (نسفی)
همچنین است هر امتی را که به بعضی از احکام خود عمل کند و بعض دیگر را مهمل بگذارد در دنیا به خواری و ذلت دچار میشود و در آخرت به شدیترین عذابها فرستاده خواهد شد مثلا نماز و روزه و حج را بجای آورد و احکام دیگر از قبیل اینکه زکات را که حق فقرا است، اغنیاء ادا نکنند وبه آنان نرسانند در آن امت ربا و زنا و دزدی و رشوه و ظلم شایع شود و اساس نظم و زندگی را مختل کنند و عدل حکومتی و مساوات و مشورت و جهاد فی سبیل الله و نصرت مستضعفین را کنار بگذارد پس این امت خوار و ذلیل میشود و در اخرت نیز به جهنم میرود. (المنیر للزحیلی)
وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ: و الله از کردار شما غافل نیست یعنی عقوبت شما را ترک نخواهد نمود. (تفسیر ابن عباس)
و امده است از آنچه کتمان میکنید غافل نیست. (اب عباس)
آن موصوفان کسانی هستند که دنیا را عوض آخرت گرفته اند. (خازن) تخفیفی در حق این مجرمان نیست به اینکه از جزیه کم شود و یا در آخرت از تعذیب آخرت کم کرده شود. (بیضاوی) و آنان را یاری رسانده نشود یعنی عذاب از آنان دفع کرده نشود. (بیضاوی)
مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ: بجای آخرت، دنیا را انتخاب کردند. (بحر العلوم) آنان کسانی هستند که ریاست دنیوی بر ضعیفان و جاهلان و نادانان اهل دین خود را بر ایمان ترجیح دادند آن ایمانی که سبب نجات و نعمتهای جاودان بود. (طبری) فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ: لحظه ای از آنان برداشته نشود. (ابن کثیر) وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ:
یاری رسانی برای آنان نخواهد بود تا از عذاب نجاتشان دهد و از عذاب آنان را نگاه دارد. (ابن کثیر)
همانا حضرت موسی را کتاب دادیم و آن تورات باشد و بعد موسی همینکه رسولی فوت میشد، رسولی دیگر برای تعلیم شریعت موسی ارسال میشد و این امر تا حضرت عیسی ادامه داشت و عیسی را معجزات دادیم از قبیل زنده کردن مردگان و شفا دادن کور مادرزاد و معجزات دیگر و عیسی را با همراهی جبرئیل با وی تایید کردیم تا اینکه به آسمان عروج کرد. و عکس العمل یهود در مقابل رسولان اینگونه بود که اگر با هوای نفسانی آنان همخوانی نداشت آن را تکذیب میکردند و میگفتند این رسول خدا نیست و اگر میدیدند که رسولان پافشاری میکنند، و به آنان دسترسی پیدا میکردند، آنان را میکشتند و این کشتن در مورد زکریا و یحیی مهیا شد ولی در مورد حضرت عیسی نتوانستند و به آسمان عروج نمود و در مورد حضرت رسول الله ص نیز تلاش کردند که نافرجام ماند مثلا زمانی غذای مسموم به ایشان دادند و زمانی سعی کردند ایشان را سحر کنند. پس وظیفه ی ما مسلمانان این است که درس عبرت بگیریم و مثل بنی اسرائیل برخورد نکنیم بلکه احکام شرعی را با جان و دل قبول کنیم هرچند با شهوات نفسانی همخوانی نداشته باشد.
مستندات
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ: به موسی تورات را یکباره و کامل عطا کردیم. (نسفی) وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ: و بعد به تبعیت وی رسولان بیشماری فرستادیم از قبیل يوشع واشمويل وشمعون وداود وسليمان وشعياء وأرمياء وعزير وحزقيل وإلياس واليسع ويونس وزكريا ويحيى وغير آنها. (نسفی)
ذکر نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل است که یهود بجای قدر شناسی و ایمان به آن کفر ورزیدند. (رازی)
{وآتينا عيسى ابن مريم البينات}
و به عیسی پسر مریم، معجزه ها دادیم از قبیل زنده کردن مردگان و شفا دادن کور مادرزاد را و پیسه را و خبر دادن از غیب را. (نسفی)
{وأيدناه بِرُوحِ القدس}
و عیسی را تایید کردیم به روح مقدس یعنی پاک. (نسفی)
منظور از روح القدس میتواند که جبرئیل باشد زیرا این جبرئیل بود که وقتی یهود قصد کشتن حضرت عیسی را کردند به آسمان برد. (نسفی)
و یا منظور این است که به وی اسم اعظم آموختیم تا بدان وسیله مردگان را زنده کند. (نسفی)
با همراهی و اسکورت جبرئیل، عیسی را تایید کردیم یعنی جبرئیل همیشه همراه حضرت عیسی بود تا وقتی که حضرت عیسی به آسمان عروج نمود. (خازن) روح القدس میتواند که منظور انجیل باشد زیرا دین و مصالح دنیا به ان صلاح مییابد. (رازی) {أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى}
هرگاه رسولی با حکمی آمد که شما خوشتان میآمد. (نسفی)
{أَنفُسُكُم استكبرتم} از قبول آن حکم تکبر ورزیدید. (نسفی)
از تبعیت آن رسول کبر ورزیدید چون در حال ریاست بودند و فکر میکردند اگر ایمان بیاورند آن ریاست از دستشان برون رود. (بحرا لعلوم)
{فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ}
پس گروهی از رسولان را تکذیب کردید مثل تکذیب حضرت عیسی و حضرت محمد ص. (نسفی)
{وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ}
و گروهی از رسولان را کشتید. (نسفی)
مثل قتل زکریا و یحیی. (بحر العلوم)
در اینکه در این آیه کلمه ی تقتلون که مضارع است و آینده معنا میدهد ذکر شده است ممکن است برای رعایت فواصل آیه باشد و یا اینکه برای این ذکر میکند که چون اینان قصد کشتن حضرت محمد ص را کرده بودند و اگر الله محفوظ نمیداشت، عملی میکردند. (نسفی) رسول الله ص فرموده اند که شما ای مسلمانان از امتهای پیشین تبعیت خواهید کرد در وجب به وجب و ذراع به ذراع اعمال آنان حتی اگر آنان زمانی به سوراخ سوسماری داخل شده باشند شما نیز داخل خواهید شد و صحابه گفتند منظور از امتهای پیشین یهود و نصاری هستند؟ فرمدوند آری غیر اینها چه کسانی باشند پس ما نیز باید مواظب باشیم که وقتی عالمی به راه درستی هدایت کند که با شهوات و هوای ما همخوانی ندارد تکذیب نکنیم و آنچه را که به مذاق خوش میآید را قبول نکنیم بلکه بر راه راست باید بود و این عده خیلی معدود هستند. (البحر المدید)
جواب یهود در مقابل دعوت رسول الله ص این بود که میگفتند: ما نمیتوانیم گفته ی تو را درک کنیم و با عقل ما جور نمیآید و این در حالی است که قلبهای ما پر است از علوم مختلف و حکمت پس بدین سبب ایمان نمیآوریم و الله تعالی در رد ادعای آنان میگوید که خیر چنین نیست بلکه به سبب کفرتان از رحمت دور شده اید و عده ای قلیل از شما ایمان خواهد آورد و نکته ای که در جواب این قوم ذکر شده است به راستی همین است مثل کسانی که در این زمان ادعای علم تجربی دارند و دقیقا همین کلمه را میگویند که ما انواع علوم را داریم و میدانیم و میتوانیم هضم کنیم ولی گفته ی کتب دینی را نمیتوانیم و به این کفر خود افتخار نیز میکنند در حالیکه آنچه مثل علم ریاضی هست از دست کامپیوتر بدون قلب نیز بر میاید و ولی بعنوان انسان قلب نیز باید جایگاهی داشته باشد.
مستندات
وقتی به یهود آیات قرائت میشد به راه حق دعوت میشدند آنان به تمسخر میگفتند که قلبهای مادر غلاف است و نمیتوانیم منظور شما را بفهمیم و یا میگفتند که قلبهای ما از علوم دیگر پر است و احتیاجی به نصیحت تو نداریم. (البحر المدید) گویند که قلبهای ما همانند ظرفی است که هر نوع علمی را در خود جای میدهد ولی گفته ی رسولان را نمیتوانیم هضم کنیم و با عقل ما جور در نمیآید. (مظهری) حق نزد این اقوام، حق حقیقی نیست بلکه اینان به چیزی حق گویند که برای آنان نفع عاجل داشته باشد و کسب ذاتی داشته باشد و غیر این باشد آن را باطل میدانند و این عادت پیشینیان این قوم ومعاصران این قوم است. (التفسير القرآني للقرآن)
بلکه هیچ غلافی بر قلبهای آنان نیست بلکه الله تعالی به سبب کفر آنان، آنان را لعنت کرد و از رحمت خود دور کرد و به سبب این است که نمیتوانند علم بیاموزند. (البحر المدید) این ادعای آنان به سبب کفرشان است پس چه علمی و چه بی نیازی برای آنان هست؟(مظهری) پس عده ای ناچیز از آنان ایمان میآورند مثل عبدالله بن سلام. (البحر المدید)
حتی عده ی کمی از آنان نیز ایمان نمیآورند. (مظهری) زمان کمی ایمان میآورند وبعد کفر میورزند. (ابی سعود)
وقتی کتابی از نزد الله آمد که همان قرآن است، و این قرآن تصدیق کننده بود آنچه از صفات رسول الله در تورات ذکر شده بود و این یهود قبل مبعوث شدن رسول الله ص به ایشان توسل میکردند و برای پیروزی خود بوسیله ی رسول الله ص نصرت میجستند و دعا قبول میشد و خود به عرب جاهلی میگفتند که پیامبر آخر زمان خواهد آمد و ما وی را یاری خواهیم نمود و بر شما پیروز خواهیم شد و از تولد این نبی آخر زمان، از عرب جاهلی میپرسیدند و میگفتند آیا کودکی با فلان صفت تولد نیافته است و زمان آن را نیز تقریبا میدانستند و میگفتند که زمان آن نزدیک است و وقتی آنچه را میدانستند، آمد یعنی رسول الله ص مبعوث گشت عرب جاهلی ایمان آوردند و یهود ایمان نیاوردند و کفر ورزیدند و این از روی حسادت بود چرا که انتظار داشتند از خودشان باشد ولی معلوم شد که از عرب است پس الله میفرماید لعنت خدا بر کافران باد و این تعریض است که اینان کافر هستند.
مستندات
وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ: وقتی قرآن از نزد الله آمد و این قرآن تصدیق کننده ی کتاب در دست یهود بود. (ابی سعود) قرآن تصدیق کننده ی صفت محمد که در کتب آنان مذکور است میباشد و بر طبق آن میباشد. (رازی) وَكَانُوا مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَّا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ
از سدی: وقتی جنگ بین یهود و مشرکین بالا میگرفت و سخت میشد، یهود تورات را بیرون میآوردند و دستان خود را مواضعی از تورات که ذکر رسول الله ص آمده بود، میگذاشتند و میگفتند بحق پیامبری که وعده داده ای در آخر زمان مبعوث خواهد شد، ما را بر دشمنانمان، پیروزی ده و پیروز میشدند. (آلوسی و ابن کثیر)
در حدیث آمده است که رسول الله، بوسیله ی فقرای مهاجرین طلب نصرت میکردند. (البحر المدید)
از ابن عباس: یهود بر علیه اوس و خزرج قبل بعثت، رسول الله ص را وسیله ی پیروزی بر آنان میگرفتند و وقتی رسول الله ص از عرب مبعوث شدند، کفر ورزیدند و آنچه میگفتند را انکار کردند و معاذ پسر جبل و بشر پسر براء و داود پسر سلمه: گفتند ای مردم از خدا بترسید و ایمان بیاورید این شما بودید که قبل بعثت رسول الله ص بر علیه ما به محمد ص نصرت میجستند و ما اهل شرک بودیم و شما خبر به خبر میدادید که مبعوث است و برای ما صفات ایشان را بیان میکردید و پس سلام پسر مشکم از بنی نضیر جواب داد که با چیزی که ما میشناسیم نیامده است و این آنی نیست که ما به شما میگفتیم پس این آیه نازل گشت. (ابن ابی حاتم) هرگاه بر یهود غمی وارد میشد و دشمنی بر آنان چیره میشد، یهود دعا میکردند و میگفتند ما را نصرت ده به نبی آخر زمان که صفت وی را در تورات دیده ایم پس وقتی این دعا را میکردند پیروز میشدند. (خازن) در دعای خود میگفتند بار الها ما را نصرت ده و بر ما پیروزی و فتح ده بوسیله ی نبی امی. (رازی) و یهود قبل آمدن رسول الله محمد ص از رسول الله ص طلب نصرت و یاری میکردند و میگفتند یا الله ما را نصرت ده به نبی آخر زمان که صفاتش در تورات آمده است و به مشرکین میگفتند زمان بعثت رسول آخر زمان نزدیک شده است و ما همراه وی شما را همانند کشتن عاد و ارم ریشه کن خواهیم کرد. (ابی سعود) گفته این معنی این آیه این است که آنان به عرب میشناساندند که نبی آخر زمان خواهد آمد و زمان آن نزدیک است. (ابی سعود) آن یهود قبل آمدن کتاب که قرآن باشد، بوسیله ی محمد ص از الله میخواستند که بر مشرکین چیره شوند. و معنی استفتاح، استنصار یعنی طلب نصرت کردن است. (طبری) عرب جاهلی وقتی بر یهود گذر میکردند، آنان را مورد آزار و اذیت قرار میدادند و یهود که در تورات دیده بودند که پیامبری در این دیار مبعوث خواهد شد پس از الله میخواستند که این نبی بیاید تا با این عرب جنگ کند وقتی محمد آمد و دیدند که از بنی اسرائیل نیست، کفر ورزیدند. (طبری) میگفتند بار الها به حق نبیی که خواهی فرستاد ما را نصرت ده و وقتی دیدند طبق انتظار آنان نیست، کفر ورزیدند. (ماتریدی)
به اسم نبی محمد ص طلب نصرت میکردند. (بحر العلوم)
یهود میگفتند که وقتی محمد پیامبر آخر زمان از این دیار مبعوث شد وی را یاری خواهیم نمود. (ابن ابی حاتم)
با وی بر علیه مشرکین طلب نصرت میکردند. (ابن ابی حاتم)
از عرب در مورد بعثت نبی آخر زمان پرس و جو میکردند و میپرسیدند که کودکی با فلان صفت تولد یافته است؟ (آلوسی)
فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ:
پس لعنت خدا بر کافران باد. نشان میدهد که این یهود جزو کفار هستند و در آخرت مستحق لعنت یعنی دور شدن از رحمت هستند. (رازی)
چه بد عمل کردند یهود که خود را به ناچیز فروختند و آن اینکه کفر ورزیدند به آنچه الله نازل کرده بود از وحی بر کسی که الله خود صلاح میدید که نبی باشد و این عمل آنان از روی حسادت بود پس مستحق غضب اندر غضب گشتند و برای آنان عذابی اهانت کننده مهیا است.
مستندات
{بِئْسَمَا اشتروا بِهِ أَنفُسَهُمْ}
چه بد چیزی است که نفس خود را مقابل آن فروختند. (ابی سعود) چه بد است آنچه خریده اند برای نفس خود چراکه آنان فکر میکردند با عملی که انجام داده اند از عذاب خلاص شده اند. (ابی سعود)
{أَن يَكْفُرُواْ بِمَا أنزَلَ الله}
آنچه نفس خود را فروخته اند این است که به کتابی که الله نازل کرده کفر ورزیدند، کتابی که تصدیق کننده ی آنچه در دست آنان هست، بود. (ابی سعود)
سبب کفر آنان از روی حسادت بود که میدیدند الله از فضل خود یعنی از وحی خود، بر آنکس که خود الله از بین بندگان دارای صلاحیت نبوت ، خواسته بود نازل کرده است. (ابی سعود) ذم یهود است بر اینکه نظری جاهلانه اختیار کردند و از روی حسادت بجای ایمان به قرآن و محمد که در تورات به آن وعده داده شده بود، کفر را اختیار کردند و این بیدار باشی است که برای چه کفر را اختیار کرده بودند. (التحریر و التنویر) چه بد کرداری دارند این یهود آنان برای نصرت محمد از شام آمده بودند و وقتی محمد آمد، کفر ورزیدند. (بحر العلوم) حق را به باطل فروختند چراکه امر محمد را بیان نکردند و کتمان کردند. (ابن کثیر)
{فباؤوا بِغَضَبٍ على غَضَبٍ}
پس این گروه برگشتند با غضبی روی غضب یعنی قبلا کافر بودند و حالا با کفری دیگر مستحق غضبی دیگر شدند. (ابی سعود)
آنان اول به عیسی کفر ورزیده بودند و بعد به محمد کفر ورزیدند. (ابی سعود)
تمثیل حال آنان است به کسی که برای سود کردن میرود ولی زیان کرده و برمیگردد. (التحریر و التنویر)
وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ:
و برای کافران عذابی اهانت کننده است و اینکه برای این کفار عذاب اهانت کننده گفته شده است برای این است که آنان محمد رسول الله ص را وانچه بر ایشان نازل شده بود را مورد تمسخر قرار میدادند و اهانت میکردند و حسادت ورزیده بودند. (ابی سعود) از رسول الله ص: در روز قیامت متکبران در مثال موریانه به شکل مردم خواهند بود و هر شیئ کوچک بر بالای آنها خواهد بود و اینگونه به زندانی در جهنم انداخته شوند که اسم آن بولَس است پس بر آنان آتش آتشان مستولی خواهد گشت و از گِل خبال نوشانده شوند و آن عصاره(تفاله )اهل دوزخ است. (ابن کثیر)
وقتی به یهود گفته میشود که به آنچه الله نازل کرده ایمان بیاورید آنان جواب دادند که ما به آنچه برای ما نازل شده است ایمان میاوریم و آنان غیر از تورات به کتب دیگر کفر میورزند و این در حالی است که کتب غیر از تورات یعنی قرآن حق است و این درحالی است که قرآن تصدیق کننده ی کتابی است که در دستان آنهاست. پس ای محمد از آنان بپرس که اگر ایمان دارید چرا انبیاء الهی را در گذشته کشتید؟ اگر مومن هستید نمیکشتید و اینکه به معاصران رسول الله ص نسبت قتل انبیاء داده میشود برای این است که پدران آنان از کرده ی آن قاتلان راضی بودند و آنان را ولایت داده بودند و اینان بر همان طریق پدران خود هستند. این برای بیان دروغ بودن ادعای آنان در ایمان است چراکه اگر به تورات ایمان داشتند انبیاء را نمیکشتند و به قرآن ایمان میآوردند چراکه در تورات تصدیق قرآن آمده است و این قرآن بر طبق آنچه تورات از پیامبر آخر زمان گفته، میباشد.
وقتی به آنان گفته میشود که تصدیق کنید آنچه را که الله نازل کرده است یعنی قرآن را تصدیق کنید جواب میدهند که ما به آنچه بر خود ما نازل شده است ایمان میآوریم یعنی به تورات و بغیر آن کفر میورزند درحالیکه آن غیر تورات یعنی قرآن حق است و تصدیق کننده ی آنچه در نزد آنان است میباشد. (قرطبی) آنان در حقیقت به تورات ایمان نیاورده بودند چرا که از زمره ی ایمان به تورات، ایمان به محمد و به آنچه بر ایشان نازل شده است، میباشد. (ماتریدی)
در حالیکه این محمد ص حق است. (البسیط) قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ:
بگو ای محمد چرا انبیاء الله را قبلا میکشتید یعنی پدران شما و شما نیز به آن راضی بودید و شما از آنان تبعیت کرده و قصد کشتن رسول الله ص را داشتید. (ماتریدی) الله تعالی ادعای ایما ن آنان را تکذیب میکند و بیان میدارد اگر مومن هستید چگونه انبیاء الهی را میکشید؟ کدامین کتاب و کدامین دین اجازه ی قتل انبیاء را داده است؟ (البسیط) هرچند یهود زمان رسول الله ص انبیاء را نکشتند ولی قاتلان را ولی خود کرده بودند پس تا وقتی در این مذهب هستند، با قاتلان انبیاء شریک هستند و ابن عباس گوید وقتی معصیتی انجام شود در این صورت هرکس آن را انکار کرد از آن گناه تبری جسته است و هرکس به آن رضایت دهد در آن گناه شریک است. (البسیط) إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ: گفته شده است که اِن نافیه است و معنی چنین میشود، شما مومن نیستید اگر بودید انبیاء را نمیکشتید. (ابی سعود)
یهود را یادآوری میکند که شما که به رسول الله ص ایمان نمیآورید مساله ی جدیدی نیست چراکه موسی همراه با معجزات، احکام آورد ولی شما وقتی موسی به طور رفت گوساله پرستی کردید و عادت شما این است که ظلم کنید و معنی ظلم چیزی را در غیر مکان خود قرار دادن است.
مستندات
{وَلَقَدْ جَاءَكُم موسى بالبينات}
همانا شما را موسی آمد با معجزه های نه گانه. (نسفی)
همانا موسی با احکام حلال و حرام و حدود آمد. (بحر العلوم) {ثُمَّ اتخذتم العجل مِن بَعْدِهِ}
بعد اینکه موسی به طور رفت شما گوساله را بعنوان اله خود اتخاذ کردید. (نسفی)
{وَأَنتُمْ ظالمون} درحالیکه شما ظالم هستید یعنی عادت شما ظلم کردن است. (نسفی)
منظور آیه این است که شما با اینکه موسی با معجزات آمد باز شما گوساله را اله خود قرار دادید و این جای تعجب ندارد که مرا یعنی محمد رسول الله ص را انکار کنید. (رازی) آیه برای ابطال ادعای آنان مبنی بر ایمان آوردن آنان به تورات است و برای آگاه ساختن این مطلب است که راه اینان راه سلفشان است در کفرورزیدن. (بیضاوی) و شما بخاطر عبادت گوساله کافران هستید. (بحر العلوم)
بیاد بیاورید ای یهود وقتی را که بر بالای شما کوه طور بلند کرده شد و به شما امر کردیم که آنچه در تورات هست را به جدیت بگیرید و حرف شنوی داشته باشید و آنان جواب دادند: شنیدیم ولی حرف شنوی نخواهیم داشت و عبادت گوساله در دلهای آنان رسوخ کرد همانند رنگی که بر جامه رسوخ میکند و این عمل شما چه بد عملی است که ایمان به تورات شما به این عمل سخیف امر میکند و اگر مومن بودید که چنین نمیکردید پس ان ادعای شما که میگویید به آنچه برای شما نازل شده ایمان میآوریم دروغی بیش نیست زیرا تورات امر به عبادت گوساله نمیکند و شما بعد رجوع موسی نیز آن عبادت گوساله را در دلهای خود نگاه داشتید.
مستندات
{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاقكم وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور خُذُواْ ما آتيناكُمْ بِقُوَّةٍ} تکرار قصه ی بلند کردن کوه طور بر سر آنان برای این است تا اضافاتی ذکر کند که در اولی ذکر نشده بود. (نسفی) خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا:
بگیرید آنچه را به شما داده شد و بشنوید انچه را که در تورات از اوامر هست ، جواب دادند: قولت را شنیدیم و به امرت، عصیان ورزیدیم. (نسفی) یعنی امر به شنیدن از روی اطاعت و قبول بود و آنان گفتند که شنیدیم ولی نه برای اطاعت. (نسفی)
{وَأُشْرِبُواْ فِي قُلُوبِهِمُ العجل}
دوست داشتن عبادت گوساله در دلهای آنها رخنه کرد و همانند رخنه کردن رنگ در جامه. (نسفی) {بكفرهم}
و این به سبب کفر آنان بود و بخاطر اعتقاد به تشبیه داشتن آنان بوده است. (نسفی)
به سبب کفر آنان بود و این بدین خاطر است که آنان مشبه بودند و یا از حلولیه یعنی کسانی که اعتقاد داشتند که الله در انسان و اشیاء حلول میکند و درمیآمیزد و برای همین گوساله پرستی را دوست میداشتند. (بیضاوی) گویند وقتی موسی، گوساله را رنده کرده در آب انداخت، هرکس که حب گوساله در وی بود شروع به نوشیدن از آن کرد و صورت آنان همانند زعفران میشد. (ابن کثیر)
{قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُم بِهِ إيمانكم}
بگو چه بد است آنچه که ایمان شما امر میکند یعنی چه بد است عبادت گوساله زیرا اعبادت گوساله در تورات نیست و اینکه این امر به عبادت گوساله را ایمان آنان شمرده است برای تهکم ادعای ایمان آنان است. (نسفی)
{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}
اگر شما مومن هستید این قول برای شک در ایمان آنان است و طعن است در ایمان آنان. (نسفی)
ای محمد برای آشکار شدن ادعای دروغین آنان به آنان بگو شما که ادعا میکنید نعمت آخرت برای شماست و برای دیگران نیست پس طلب مرگ کنید تا زودتر به آن برسید اگر واقعا این ادعای شما درست باشد.
مستندات
تکرار امر به گفتن برای اظهار اباطیل یهود برای بار دیگر است. (محاسن التاویل) بگو ای محمد اگر دار آخرت یعنی بهشت یا نعمتهای آن مخصوص شماست همچنانکه ادعا میکنید و برای مسلمانان نیست یا برای غیر شما نیست پس آرزوی مرگ کنید چراکه کسیکه به نجاتش در آخرت یقین داشته باشد، مشتاق آن خواهد گشت و طالب خلاص شدن از دنیای پر از کدورت خواهد بود خصوصا وقتی که آن نعمت خاص آن اشخاص باشد. اگر شما در ادعای خود راستگو هستید پس آرزو کنید. (ابی سعود) به آنان گفته شد که برای هر یک از فریقین که دروغگو باشد دعای مرگ کنند و آنان از اینکار امتناع کردند. (ابن کثیر)
الله تعالی خبر میدهد که آنان تمنای مرگ نخواهند کرد و این به سبب ارتکاب انواع گناهان توسط آنان است و خود میدانند چه کرده و چه میکنند خصوصا که بر رسالت محمد رسول الله ص، علم کافی دارند و میدانند ایشان نبی هستند و الله تعالی در آخر تهدید میکند که به ظالمان علم دارد پس به سزای اعمالشان خواهد رساند.
مستندات
آنان چنین تمنایی نخواهند کرد و این از معجزات رسول الله ص است زیرا از غیب خبر دادن است و همانطور نیز شد و نتوانستند تمنای مرگ کنند. (محاسن التاویل)
و این دلیل بر اعتراف آنان به نبوت رسول الله ص است. (آلوسی) بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ: و این نتوانستن به سبب ارتکاب انواع عصیان توسط آنان بود. (محاسن التاویل)
به سبب انجام آنچه که موجب رفتن به آتش است از قبیل کفر به محمد ص و کفر به قرآن و تحریف تورات است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ:
و الله به ظالمان داناست و این تهدید است و آگاهی دادن آنان مبنی بر اینکه آنان ظالم هستند. (محاسن التاویل)
الله به ظالمان از یهود و نصاری و کل بنی آدم، عالم است. (طبری)
امر تمنای موت برای معاصران زمان رسول الله ص بوده است و برای همین در روایت آمده است که رسول الله ص فرمودند اگر کسی از آنها تمنا میکرد، بر روی زمین یهودی نمیماند. (آلوسی)
قسم که تو ای محمد یهود را حریصترین مردمان برای زندگی دنیوی خواهی یافت و حتی از مشرکین نیز حریص تر هستند چرا یهود میدانند که آخرتی هست و عذابی هست و از گناهان خود نیز آگاه هستند و مشرکین که به آخرت و زندگانی پس از مرگ باور ندارند اندازه ی یهود، به زندگی حریص نیستند و حتی این یهود دوست میدارند و آرزو دارند که هزار سال عمر میکردند ولی باید دانست که طول عمر، کسی را از عذاب رهایی نمیدهد و بدانید که الله به اعمال تمامی شما بیناست و بر حسب اعمال شما مجازات خواهد نمود.
قسم که یهود حریصترین مردم بر زندگی دنیوی هستند. (خازن) همانا یهود را حریص ترین مردم بر زندگانی دنیا خواهی یافت. (طبری)
{وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}
حتی از مشرکین نیز حریص تر هستند و برای این حریص هستند چون میدانند که در آخرت چه در انتظار آنان است و مشرکین آن را نمیدانند و به عذاب و نعمت آخرت اعتقاد ندارند. (طبری) گفته اند که منظور از مشرکین مذکور در آیه مجوس هستند که به زنده شدن بعد از مرگ اعتقاد نداشتند. (طبری) منظور مشرکینی هستند که به زنده شدن بعد از مرگ باور ندارند. (طبری)
منظور مشرکین عرب است. (رازی)
به عبارتی دیگر اینگونه معنا میدهد که از میان مشرکین کسانی هستند که تمنا دارند که هزار سال عمر کنند. (رازی)
{يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}
هر یک از مشرکین که از زندگانی خود ناامید است و میداند مرگ خواهد آمد، دوست میدارد که هزار سال عمر داشته باشد بجای اینکه بعد مرگ حشر و نشری باشد و برای همین تحیت بین آنان این است که گویند ده هزار سال عمر کنی. (طبری) گناه باعث شد که آنان تمنای طول عمر داشته باشند. (طبری)
{وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} آن طول عمر وی را از عذاب دور نخواهد کرد. (طبری)
هر چند سال عمر کند باز از عذاب رهایی نخواهد یافت. (طبری) زیرا عمر تمام شدنی است و بازگشت به سوی الله است. (طبری)
{وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ }
الله به آنچه عمل میکنند بینا است و بر وی تعالی چیزی مخفی نمیماند و بیاد دارد و عاقبت آنان را به سزای اعمال آنان خواهد رساند. (طبری)
بگو ای محمد که جبرئیل است که قرآن را برای تو میآورد و این قرآن تصدیق کننده است، کتب پیشین را و این قران برای مومنان هدایت است و برای مومنان بشارت است حالا هرکس جبرئیل را دشمن میدارد میتواند از ناراحتی بمیرد ولی این امر تغییر نخواهد کرد و هرکس که به الله ایمان دارد پس به قرآن و رسول الله ص ایمان خواهد آورد و این قرآن باعث هدایت وی خواهد شد و وقتی هدایت شد این قران برای وی بشارت بهشت خواهد بود.
مستندات
اهل علم اجماع نظر دارند که این آیه در مورد یهود نازل شده است که گمان میکردند که جبرئیل دشمن آنان است و میکائیل دوست آنان است و این آیه نازل شد تا نشان دهد که دشمنی با جبرئیل چه حکمی دارد. (ابن کثیر) گویند که ابن صوریا عالم یهودی از رسول الله ص در مورد فرشته ای که برایشان وحی میآورد پرسید و رسول الله ص جواب دادند: جبرئیل پس ابن صوریا جواب داد: وی دشمن ماست. (نسفی) گویند که یهود نزد رسول الله ص آمدند و گفتند چند سوال از تو داریم اگر درست بگویی ما از تو تبعیت خواهیم کرد و چند سوال پرسیدند و در اخر گفتند که حالا بگو فرشته ی تو کیست؟ و رسول الله ص جواب دادند: جبرئیل است و در این موقع گفتند ما از تو تبعیت نخواهیم کرد چون جبرئیل دشمن ماست. (ابن کثیر)
و دلیل دشمنی ما این است که وی برای ما عذاب میآورد و خونریزی میکنند. (ابن کثیر)
اگر میگفتی میکائیل از تو تبعیت میکردیم چون میکائیل زیرا وی برای ما رحمت و سرسبزی و باران میآورد. (ابن کثیر) گفته اند که جبرئیل به معنی عبدالله است و میکائیل به معنی عُبَدالله است. (ابن کثیر) در مورد شان سبب نزول آیه روایتی دیگر آمده است و آن اینکه: حضرت عمر که با یهود آمد و رفت میکرد و از اینکه تورات قرآن را تصدیق میکند قرآن تورات را تصدیق میکند تعجب میکرد و از یهود میپرسید و روزی کنار یهود بود و رسول الله ص بر آنان گذر میکردند و یهود به حضرت عمر گفتند که رفیقت آمد پس پیش وی برو و حضرت عمر از آنان عهد گرفت که راستش را بگویند و بعد پرسید: به الله یگانه قسمتان میدهم راستش را بگویید: آیا محمد، رسول الله ص است؟ همه سکوت کردند و عالم آنان گفت که شما را قسم داده است که راستش را بگویید پس انان جواب را به آن عالم یهودی سپردند و آن عالم یهود جواب داد: بله وی رسول الله است و حضرت عمر پرسید: پس چگونه است که با وجود علم به رسول الله بودن ایشان، ایمان نمیآورید؟ و عالم یهودی جواب داد که امتناع ما از ایمان به محمد این است که فرشته ی وی جبرئیل است و آن دشمن ماست و اگر میکاویل بود، ایمان میآوردیم. و حضرت عمر پرسید مقام و منزلت این دو فرشته نزد الله چگونه است؟ گفتند که جبرئیل در راست الله و میکائیل در چپ وی تعالی است. حضرت عمر گفت: به خدا قسم که الله دشمن هرکس است که با یکی از این دو دشمنی کند و دوست است با کسی که با این دو فرشته دوستی کند و جبرئیل را نسزد که با دشمن میکائیل دوستی کند و میکائیل را نسزد که با دشمن جبرئیل دوستی کند. (ابن کثیر) سبب دشمنی یهود با جبرئیل این بود که گویند شدیدترین دشمنی جبرئیل برای ما وقتی بود که پیامبر ما خبر داد که بختنصر، بیت المقدس را ویران خواهد کرد و بنی اسرائیل کسی را برای کشتن وی فرستادند و جبرئیل مانع اینکار شد و گفت: اگر امر خدا این باشد که شما را هلاک کند، پس شما را بر وی تسلطی نخواهد بود و اگر چنین نباشد چرا میخواهید بکشیدش؟ (بیضاوی) یکی دیگر از اسباب دشمنی یهود با جبرئیل را گفته اند که به وی امر شده بود که نبوت فقط از بنی اسرائیل باشد و جبرئیل آن را به غیر آنان داده است. (مظهری)
بگو هرکس با جبرئیل دشمنی که پس بداند که وی فرشته ای است که بر قلب من (محمد) به اذن الهی وحی میآورد. (ابن کثیر) بگو هرکس با جبرئیل دشمنی دارد پس از
کسی است که قرآن را بر تو نازل کرده است. (نسفی) کسی است که قرآن را برای تو میآورد و برایت قرائت میکند و تو در قلبت آن را حفظ میکنی. (بحر العلوم)
گفته شده است که قرآن الهام است و کلمات قرآن، عبارتی است که رسول الله ص گفته است و این ادعا مردود است چراکه قرآن ظاهر و باطنش معجزه است و الله آن را قرآن نامیده است و کتاب و عربی نامیده است و این در حالی است که الها به این امور نیاز ندارد.(آلوسی)
مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}
در حالیکه تصدیق کننده است کتب پیشین الهی را. (ابن کثیر) منظور قرآن است و یا جبرئیل و فرقی ندارند هردو تصدیق کننده ی کتب پیشین هستند. (آلوسی)
{وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} این وحی هدایت است برای مومنان و بشارت است آنان را به بهشت. (ابن کثیر)
هرکس خود را دشمن الله بداند و دشمن فرشتگان الله بداند و دشمن پیامبران الهی و دشمن جبرئیل و میکائیل بداند، پس بداند که الله نیز دشمن آنان است و آنان کافر هستند.
مستندات
معنای عدویعنی دشمن این است، کسی که قصد ضرر رساندن به کسی دیگر را دارد و این درحق الله مجاز خواهد بود چراکه کسی نمیتواند به الله ضرری برساند و منظور از دشمن خدا این است که هرکس با الله تعالی مخالفت کند، دشمن الله است و یا هرکس از اطاعت الله سرباز زند، دشمن الله است و یا هرکس با اولیاء الله دشمنی کند، دشمن الله است. (آلوسی) و اینکه دشمن فرشتگان خصوصا جبرئیل و میکائیل را دشمن الله گفته است برای نشان دادن منزلت آنان نزد الله است. (آلوسی) و اینکه اول فرشتگان را شمرده است و باز جبرئیل و میکائیل را ذکر کرده است برای این است که مقام آن دو را بین فرشتگان نشان دهد یعنی آنان دارای منزلت بالایی بین فرشتگان هستند که جدا از آنان شمرده شده اند. (آلوسی) و گفته شده است که سبب ذکر جداگانه ی این دو فرشته ی برای این است که یهود این دو فرشته را دشمن و دوست خود ذکر کرده بودند و این آیه برای رد ادعای آنان است. (آلوسی) و گفته شده است که این دو را جداگانه ذکر شده است تا نشان بدهد که دشمنی با هریک از این دو مساوی است با دشمنی با تمامی فرشتگان در کفر بودن و دشمن الله بودن.(آلوسی) تقدیم جبرئیل بر میکائیل در ذکر را بعضی دلیل بر افضل بودن جبرئیل از میکائیل گرفته اند و این مشهور است.(آلوسی)
فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِّلْكَافِرِينَ:
در آیه گفت که الله دشمن کافران است و نگفت که دشمن آنان است برای اینکه اعلام کند کسانیکه چنین اعتقادی دارند، کافر هستند. (البحر المدید) در این آیه بیان این مطلب است که هرکس به یکی از فرشتگان و یا انبیاء کفر ورزد وی با الله دشمنی کرده است و کفر است. (الوسیط طنطاوی)
وقتی یهود گفتند که ما نشانه ای از نبوت در تو نمیبینیم، این آیه نازل شد: همانا نشانه های آشکاری بر تو نازل کرده ایم از قبیل خبر دادن از اموری که علمای یهود از دیگران مخفی میکردند و همینطور از اخباری که بغیر از علمای یهود نمیدانستند پس با وجود چنین آیات و نشانه های واضح، کسی به آن کفر نورزد مگر اینکه در کفر و فسق به منتهای آن رسیده باشد پس یهود که این نشانه ها را انکار میکنند در کفر به حد اقصای آن رسیده اند و فاسق نیز هستند.
مستندات
وَلَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ:
الله تعالی برای رسولش بیان میکند که قرآن را بر وی نازل کرده است که در آن نشانه های آشکاری است بر صدق نبوت ایشان و آن این است که در قران از آنچه یهود از دیگران مخفی میداشتند، خبر داده است و همینطور از تحریفات اوائل و اواخر یهود خبر داده است و آنچه را که از احکام تورات تحریف کرده اند، خبر داده است. (حومد)
وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ:
و این همه نشانه را انکار نکند مگر کسانی که از طاعت خارج شده باشند و کوری را بجای هدایت انتخاب کرده اند از برای حسادت به رسول الله ص و از روی عناد و گردنکشی است. (حومد) نشانه های آشکاری که سبب هدایت طالب هدایت است و اقامه ی حجت است علیه کسانی که گردنکشی میکنند و این نشانه ها در وضوح به حدی رسیده اند که آن را انکار نکند مگر کسیکه از امر پرودگار خود فسق ورزیده و کبر ورزیده باشد. (سعدی)
منظور از فاسقان در این آیه یهود هستند. (محاسن التاویل)
وقتی کلمه فسق ذکر میشود منظور بدترین آن از قبیل کفر میباشد وبرای همین است که مرتکب گناه صغیره را فاسق گفته نمیشود و دیگر اینکه هر کافری فاسق است ولی هر فاسقی کافر نیست.(نیسابوری) و میتواند که به معنی این باشد که این آیات آشکار را کفر نورزد مگر کافری که در کفر به حد اقصای آن رسیده است. (نیسابوری)
اگر به این عهد حاضر بین شما پایبند نیستند تعجبی نیست چون عادت یهود این است که هربار که پیمانی با آنان بسته شود، آن را نقض میکنند و اکثر یهود ایمان نمیآورند.
مستندات
وقتی رسول الله ص برای یهود عهدی را که در تورات برای ایمان به محمد از انان گرفته شده است، بیان نمودند، آنان اظهار داشتند که عهدی در این مورد نیست و این آیه نازل شد. (خازن) و آن عهد همان است که یهود به مشرکین عرب میگفتند زمان مبعوث شدن، پیامبر آخر زمان نزدیک شده است و میگفتند که در کتاب ما چنین آمده است. (خازن) به این آیات آشکار کفر میورزند مگر غیر این است که آنان هر وقت پیمانی با کسی میبندند، آن را گروهی از آنان پس میاندازند و ترک میگویند و نقض میکنند. (ابی سعود) عهد منظور عهدی است که در تورات از انها گرفته شده است و عهدی است که در روز میثاق گرفته شده است. (بحر العلوم) منظور عهدی است که یهود قبل آمدن رسول الله ص با خود بسته بودند و میگفتند که وقتی پیامبر آخر زمان بیاید که وقت آمدن آن شده است، وی را یاری خواهیم کرد و علیه مشرکین همراه وی جنگ خواهیم نمود و مشرکین را تبعید خواهیم کرد، وقتی رسول الله ص آمدند، آن عهد را نقض کردند. (ثعلبی) گفته شده است که بنی اسرائیل عهدهای بسیاری بسته بودند که آن را نقض کرده اند. (خازن) عطاء گوید منظور عهدی است که بین رسول الله ص و یهود مثل قریظه و نضیر بود و آنان آن عهد را نقض کردند. (ثعلبی)
{بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} بلکه بیشتر آنان به تورات ایمان ندارند. (ابی سعود)
بیان این مطلب است که آن گروه نقض کننده ی عهد کم نیستند بلکه بیشتر آنان، چنین هستند. (ابی سعود) بعضی از آنها با نقض عهد کفر ورزیدند و بعضی دیگر با انکار حق. (خازن) و دیگر اینکه کسانیکه نقض عهد نمیکنند، کسانی هستند که در باطن خود ایمان دارند. (ابی سعود)
وقتی رسول الله ص آمدند و اهل تورات، قرآن و تورات را بر یکدیگر عرص کردند و با هم تطبیق کردند و دیدند که موافق هم هستند، تورات را ترک گفتند حالا این ترک کردن میتواند که ترک تورات بالکل باشد و به کتب دیگر مشغول شوند و یا آن مواضعی ترک شود که مربوط به رسول الله ص وکتاب ایشان میشود و وقتی عمل به بعض کتاب حاصل شود مثل آن است که تمامی کتاب را ترک کرده باشند و با این عمل ترک احکام دیگر را نیز عادت خود گرفتند و طوری اوامر تورات را نادیده گرفتند که گویا نمیدانند که اوامر تورات عمل کردنی است و یا طوری قرآن را ترک کردند که گویا نمیدانند که عمل به قرآن بر آنها واجب توراتی است و این درحالی است که نیک میدانند که باید ایمان بیاورند.
مستندات
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مّنْ عِندِ الله} وقتی رسولی برای آنان از جانب الله آمد که همان محمد باشد. (نسفی) رسولی مانند عیسی و محمد. (بیضاوی) {مُصَدّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مّنَ الذين أوتوا الكتاب}
و این رسول تصدیق کننده بود آنچه را که نزد آنان بود، ترک کردند عده ای از اهل کتاب یعنی اهل تورات یعنی یهود. (نسفی)
مخالفت با تورات همان دور انداختن آن است. (ثعالبی) وقتی محمد رسول الله ص آمد، یهود قرآن را بر تورات عرض کردند و وقتی دیدند که با هم موافق هستند تورات را ترک کرده و به کتاب آصف و سحر هاروت و ماروت روی آوردند. (الدر المنثور) تصدیق کننده بودن رسول الله ص این است که به نبوت موسی اعتراف دارد. (اللباب)
صحیح بودن تورات را تقریر کردند و حقیت نبوت موسی را تثبیت کردند و یا اینکه رسول الله ص بر وفق آنچه در تورات از صفات پیامبر آخر زمان آمده بود، هستند. (ابی سعود) منظور این نیست که کتاب را بالکل ترک کرده باشند بلکه مواضعی را که در آن صفات رسول الله ص آمده بود و امر به ایمان به ایشان کرده بود را ترک کردند و این به منزله ی ترک کل کتاب است چراکه باب ترک بقیه احکام کتاب را باز کرده است. (مراغی)
{كتاب الله} را یعنی تورات را زیرا با کفرشان به محمد ص که تصدیق کننده ی تورات بود، تورات را دور انداخته اند.(نسفی) و یا کتاب منظور قرآن است یعنی قرآن را دور انداختند در حالیکه باید آن را قبول میکردند. (نسفی) {وَرَاء ظُهُورِهِمْ}
یعنی به پشت سر خود انداختند. (نسفی) به معنی اینکه اهمیت ندادند و انگار که بی نیاز هستند. (نسفی)
{كَأَنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ}
گویا که اینان نمیدانند که این کتاب الله است. (نسفی)
یعنی علم آنان به رسول بودن محمد ثابت است ولی خود را تجاهل زده اند. (بیضاوی)
انگار که آنچه در تورات به اتباع محمد آمده است را نمیدانند. (الدر المنثور)
و یهود از آنچه شیاطین در وقت سلیمان نبی، قرائت میکردند و القا میکردند تبعیت کردند و سلیمان کافر نشده بود بلکه این شیاطین بودند که به مردم سحر میآموختند و آنچه بر دو فرشته یعنی هاروت و ماروت در بابل نازل شده بود و این درحالی است که ان دو فرشته به کسانیکه میخواستند سحر بیاموزند میگفتند که این کار خطرناک است و آزمایش است پس با تعلیم آن کافر نشوید و مردم از انها تعلیم میدیدند که بین زن و شوهر جدایی افکنند و آنان با سحر خود به کسی ضرری نمیرسانند مگر اینکه به اذن الله باشد و اگر الله نخواهد تاثیری ندارد و آنان تعلیم دیدند آنچه را که ضرر خالص بود و سودی برای آنان نداشت و یهود میدانند آنچه گرفته اند در آخرت برای آنان سهمی نگذاشته است و چه بد است آنچه آنان بجای کتاب الله گرفته اند که همان سحر شیاطین باشد. این دو فرشته برای بیان شبهه ی تاثیر سحر به مردم آموزش داده اند و آموزش آن امتحانی سخت است و به اندازه ای رسیده است که تعلیم آن کفر است چراکه هرکس آموخته است به طور عادی از دین خارج شده است.
مستندات
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ:
وقتی رسول الله ص انبیاء را میشمرد و سلیمان پسر داود را از جمله ی انبیاء شمرد و آیات نیز در نبوت وی نازل شد، یهود گفتند از گفته های محمد تعجب نمیکنید؟ وی ادعا دارد که سلیمان پیامبر بوده است درحالیکه وی جادوگری بیش نیست و در افترای یهود، این آیه نازل گشت. (ابن کثیر) در رد ادعای یهود است که میگفتند آنچه ما الان بر ان هستیم از سلیمان به ما رسیده است و اگر کفر است پس سلیمان نیز کافر است. (ماتریدی) از ابن عباس روایت شده است که آصف کاتب سلیمان بوده است و دعای اسم اعظم میدانسته است و هر چیزی را به امر سلیمان مینوشت و زیر تخت سلیمان دفن میکرد و وقتی سلیمان مرد، شیاطین آن نوشته ها را بیرون آوردند و بین هر دو خط از خود سحر و کفر و دروغ نوشتند و بعد به مردم گفتند که این چیزی است که سلیمان انجام میداد پس جهال قوم سلیمان را تکفیر کردند و علمای آنان توقف کردند و این امر ادامه داشت تا وقتی که این آیه بر رسول الله ص نازل گشت. (ماتریدی) و بعضی گفته اند که در زمان سلیمان شیاطین کتب جادو پخش کردند و سلیمان آن کتب و نوشته ها را جمع کرده و در زیر تخت خود مدفون کرد و وقتی سلیمان مرد، شیاطین آن کتب را بیرون آورده و گفتند که این همان چیزی است که سلیمان از دیگران کتمان میکرد پس برای بیان عذر سلیمان بود که در قرآن این آیه نازل شد. (ماتریدی) گفته شده است: وقتی سلیمان فوت کرد ، مردم گرفتار درد و رنج شدند و مردم گفتند اگر سلیمان بود ما را نجات میداد و شیاطین از فرصت استفاده کرده و به مردم نوشته هایی دادند و گفتند که این کتاب سلیمان است. (ماتریدی) و یهود تبعیت کردند از آنچه شیاطین، نوشته بودند و یا القاء کرده بودند و یا شیاطین به دروغ ساخته بودند. (بحر العلوم)
یعنی تورات را ترک کرده و از سحر و شعبده تبعیت کردند. (نسفی) عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ: در زمان حکومت سلیمان نبی. (بحر العلوم)
در پادشاهی و مملکت سلیمان. (بحر العلوم) در وقت تمام شدن پادشاهی سلیمان. (بحر العلوم) در زمان پادشاهی سلیمان و این بدین خاطر بود که در آن زمان شیاطین وحی را استراق سمع میکردند و بعد با دروغهای بسیار خلط کرده و به کاهنان القا میکردند و کاهنان آن القاءات شیاطین را مینوشتند و به مردم تعلیم میکردند و این امر بین مردم شهرت یافت و حدی رسید که مردم میگفتند که جن از غیب خبر دارد و این علم سلیمان نبی است و با استفاده از این علم جن و انس و باد را مسخر خود ساخته است. (نسفی) یعنی سنت انبیاء را ترک گفتند و به سحر و جادو متوسل شدند. (بحر العلوم) از ابن عباس: وقتی ملک سلیمان از دست وی خارج شد و عده ای از اجنه و انسانها مرتد شدند و وقتی الله تعالی ملک سلیمان را به وی برگرداند و مردم بر دین حق شدند، کتب جن را سلیمان جمع کرد و زیر تختش دفن کرد و وقتی فوت شد، جن و انسانها بر آن کتاب دست یازیدند و گفتند این کتابی است که بر سلیمان نازل شده و آن را از شما پنهان داشته بود پس از آن تبعیت کردند و بعنوان دین خود اختیار کردند. (ابن کثیر) گفته شده است که دو چیز را ترک و از دو چیز تبعیت کردند آن دو چیز ترک شده ترک تبعیت از کتاب و نبی و عمل به مقتضای ان دو است و دو چیزی که تبعیت کردند این است که از القائات شیاطین پیروی کردند و از انچه بر هاروت و ماروت نازل شده بود. (بحر العلوم)
{وَمَا كَفَرَ سليمان} سلیمان کافر نشد و این در تکذیب شیاطین است و رد تهمت سحر و جادو به سلیمان است. (نسفی) تنزیه و تبرئه سلیمان از کفر سحر است. (ابی سعود)
در اینجا کفر ورزیدن را از سلیمان دور نمود تا بیان دارد که سحر، کفر است و سلیمان جادوگر نبوده است. (مظهری)
وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا: ولیکن این شیاطین هستند که کفر ورزیدند به سبب استفاده از سحر و تدوین آن. (نسفی) {يُعَلِّمُونَ الناس السحر} درحالی کافر شدند که به مردم سحر میآموختند. (نسفی) {وَمَا أُنزِلَ عَلَى الملكين}
و تبعیت کردند از آنچه بر دو فرشته نازل شده بود. (ابی سعود)
به کسر لام ملِک نیز قرائت شده است.
گفته اند که اسم برای دو مرد صالح هستند. (ابی سعود) گفته اند که اسم برای دو قبیل از جن هستند که منظور از ملِکین، همین باشد. (ابی سعود) و سحر نازل نشده است بر دو فرشته و در رد یهود است که گمان میکردند که سحر را جبرئیل و میکائیل آن را آورده اند پس آیه بیان میدارد که بر دو فرشته نازل نشده است بلکه بر دو شیطان که نامشان هاروت و ماروت است، سحر آموزش داده اند. (قرطبی) و این قول درستترین اقوال در این آیه است و به دیگر اقوال اعتنا نشود و قبول کرده نشود. (قرطبی) و اما آنچه گفته شده است که کلمه ی ما را نافیه گرفته شود و معنی نازل نشد بر دو فرشته گرفتن با سیاق آیه همخوانی ندارد و نظم آیه را به هم میزند و دیگر اینکه نصیحت را به رؤسای شیاطین نسبت دادن مناسبت ندارد. (ابی سعود) دو فرشته برای تعلیم سحر به زمین آمدند و سبب آن این بود که عمل سحر در آن زمان بالا گرفته بود و بیم آن میرفت که با معجزه خلط شود و دو فرشته آمدند تا شبهه برداشته شود و گفته شده است که این در زمان ادریس نبی بوده است. (آلوسی)
{بِبَابِلَ هاروت وماروت} در بابل به هاروت و ماروت که اسم دو فرشته است. (نسفی)
آنچه بر این دو فرشته نازل شده بود، علم سحر بود و منظور از انزال این علم امتحان مردم بود تا هرکس آن بیاموزد و به آن عمل کند، کافر شود اگر در آن علم چیزی باشد که شروط ایمان را رد میکند و هرکس که خود را نگاه دارد و یا جهت در امان بودن خودش تعلیم ببیند و نه برای عمل کردن پس مومن باشد. (نسفی) شاید که بتوان گفت که اگر انسان در صلاح و خیر و پایبند شریعت باشد از ارواح نیکان بهره بگیرد و عزیمتهای وی و رقیه های وی مخالف شرع نباشد و در کارهای خارق العاده ی وی ضرر شرعی نباشد، آن از قبیل سحر و جادو نیست ولی اگر فرد شرور باشد و به شریعت پایبند نباشد پس معلوم میشود که از ارواح خبیثه مدد میجوید ضرورتا بدون اشتراک در شرارت و خباثت نخواهد بود پس وی کافر است و اما شبعده و همانند آن که بر اساس ترتیب آلات هندسه و تردستی و به کمک خواص ادویه و سنگها، کارهای عجیبی انجام دهد، گفتن سحر به این گونه اعمال، از روی اطلاق مَجاز است و حقیقتا سحر نیست. (ابی سعود) علمای ما احناف گفته اند که سحر و جادو حقیقتا وجود دارد و به اجسام تاثیر گذار است و تعلیم سحر حرام است و این حکم را اختلافی بین اهل علم نیست و اعتقاد به اباحت آن کفر است.(فتح القدیر ابن همام) از اصحاب ما و از امام احمد حنبل و امام مالک،جادوگر با تعلیم آن و عمل به آن کافر میشود و این فرقی ندارد که آن را حلال بداند یا اعتراف به حرام بودن آن داشته باشد و وی را کشته شود و توبه وی قبول کرده نشود.(فتح القدیر ابن همام)
از عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ عُمَرَ و جُنْدُبِ بن عَبْدِ اللَّهِ وَحَبِيبِ بْنِ كَعْبٍ وَقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ روایت شده است که آنان ساحر را کشته اند و از وی درخواست توبه نکرده اند. (فتح القدیر ابن همام)
و حدیث مرفوع از رسول الله وارد است که فرموده اند: حد جادوگر، زدن گردن وی با شمشیر است. (فتح القدیر ابن همام) و نزد امام شافعی، اگر اعتقادی داشته باشد که موجب کفر است مثل تقرب (عبادت) ستارگان و به مقتضای آن عمل میکند، کفر ورزیده است... و واجب است که از قول امام شافعی در شرایط کافر دانستن ساحر و عراف، عدول کرده نشود ولی واجب القتل است و از وی درخواست توبه نشود و این زمانی استکه عمل به سحر وی ثابت شود و این اعدام بخاطر مفسد فی الارض بودن وی است نه به مجرد عمل وی اگر اعتقاد وی کفر آمیز نباشد. (فتح القدیر ابن همام) حق نزد من این استکه تعلیم سحر حرام است مگر اینکه وجهه ی شرعی برای تعلیم آن یافت شود. (آلوسی) بعضی علما چنین گفته اند: اگر اهل فن بگویند که سحر بدون کفر و استکبار حاصل نشود ویا بدون تعظیم شیطان حاصل نشود پس در اینصورت این معنی را میدهد که سحر یعنی کفر. (قرطبی) سحر امری است که شبیه به امر خارق العاده است و برای تحصیل آن از از اموری که باعث نزدیکی به شیطان میشود، کمک گرفته میشود با انجام زشتی ها قولی مثل رُقیه هایی که در آن کلمات شرک آمیز و مدح شیطان وجود دارد و زشتیهای عملی مثل عبادت کواکب و التزام به جنایت و فسق وجود دارد و زشتیهای اعتقادی مثل خوب دانستن هرچه که باعث نزدیک شدن به شیطان باشد و بدون این اشیاء حاصل نشود زیرا وجود تناسب از شروط تعاون و فراهم آمدن با یکدیگر است همچنانکه به تعاون کسی نمیآیند مگر بهترین های مردم که در مداومت بر عبادت و تقرب الی الله به آنان شبیه باشندو اینگونه فرق ساحر و نبی و ولی شناخته میشود. (آلوسی) آمده است که هرکس را سحر کرده باشند: هفت برگ از درخت سدر بگیرد و بین دو سنگ گذاشته و بکوبد و آب بریزدو بر آن آیت الکرسی قرائت کند و از آن سه جرعه بنوشد و بعد با آن غسل کند، و این شفا است و خصوصا برای کسی که از زن خودش بسته شده باشد. (قرطبی) رسول الله ص فرموده اند: از دنیا بترسید که مسحور کننده تر از جادوی هاروت و ماروت است. و از اینجهت سحر دنیا و مادیات از سحر هاروت و ماروت بدتر است زیرا فتنه اش خاموش است و به حریص شدن به خودش دعوت میکند و به مسابقه ی دنیا تبدیل میکند پس همین باعث میشود از اطاعت الله دست برداری. (قرطبی)
{وَمَا يُعَلّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حتى يقولا إنما نحن فتنة}
این دو به کسی تعلیم سحر نکنند مگر اینکه اول به طالبش میگویند که این وسیله ی امتحان است بدین ومعنی که هرکس به آنچه از ما میآموزد، عمل کند و اعتقاد به حقیت آن پیدا کند، کافر شود و هرکس آن را وسیله ای برای جلوگیری از فریب خوردن از سحر، بیاموزد، از ایمان خارج نشود. (ابی سعود)
{فَلاَ تَكْفُرْ}
پس کفر نورز با اعتقاد به حقیت آن و اعتقاد به جواز آن. (ابی سعود) ظاهر امر چنین نشان میدهد که دو فرشته به نصیحت تا این حد بسنده نمیکرده اند بلکه مخاطب را ملزم به عمل به موجب نهی میکرده اند. (ابی سعود)
{فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } و آموزش میبینند از این دو تفرقه انداختن بین زن و شوهر بوسیله ی سحر و با استفاده از سحر. (ابی سعود) {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}
و آنان با آنچه اموزش دیده اند یعنی از سحر به کسی ضرر نمیرسانند مگر اینکه الله اذن دهد زیرا سحر و غیر آن از تأثیر حقیقی به کناری هستند و این الله مؤثر حقیقی است که در وقت استعمال سحر تاثیر آن را ظاهر میکند و این برای امتحان است و گاهی بی اثر میگذارد و سحر تاثیر نمیکند. (ابی سعود)
و آموزش میبنند آنچه را که به ضرر خودشان است و برای آنان نفعی ندارد. زیرا آن تعلیم میبینند برای عمل به آن میآموزند و اگر این نباشد علم باعث عمل خواهد شد و اینکه آنچه میآموزند ضرر خالص است و از اموری نیست که نفع و ضرر داشته باشد زیرا مقصود آنان از تعلیم سحر برای خلاصی و مصون ماندن از آن نیست. (ابی سعود)
همانا یهود میدانند که آنچه بجای کتاب الله، گرفته اند در آخرت برای آن سهمی نیست. (ابی سعود)
{وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ}
و چه بد است آنچه نفس خود را بدان فروخته اند. آنان با دور انداختن کتاب الله باعث شدند که آنان در معرض هلاک قرار گیرند و در آخرت نیز چیزی جز هلاکی نیست. (ابی سعود)
{لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ}
اگر آنان واقعا میدانستند و یقین داشتند این کار را نمیکردند. (ابی سعود)
اثری غریب و سیاقی عجیب روایت شده است که دوست داریم از آن خبردار شوید:
طبری روایت کرده است: با سند از حضرت عائشه ام المومنین روایت است که تعریف کردند که زنی از حومةالجندل به پیش ایشان آمده است و سراغ رسول الله ص را میگرفت و این کمی بعد از وفات رسول الله ص بود و در مورد جادویی پرس و جو میکرد که در وی داخل شده بود ولی به آن (سحر) عمل نکرده بود. پس حضرت عایشه رض به عروة فرمودند: ای پسر خواهرم من دیدم که آن زن وقتی رسول الله ص را نیافت تا وی را شفا دهد، گریان شد و در حال گریه کردن است و من دلم برایش سوخته است. و میگوید که من میترسم که هلاک شده باشم. و آن زن تعریف کرد که من شوهری داشتم که از من غیب شد پس بر پیرزنی آمدم و به وی مشکلم را گفتم پس پیرزن گفت اگر آنچه من میگویم را انجام دهی کاری میکنم که شوهرت برگردد. وقتی شب شد پیرزن با دو سگ سیاه امد و هرکدام یکی را سوار شدیم و اتفاقی رخ نداد تا اینکه به بابل رسیدیم و ناگهان دیدم که دو مرد وارونه از پا آویزان هستند و پرسیدند برای چه آمده ای؟ گفتم برای تعلیم سحر. پس گفتند ما فتنه هستیم پس کافر نشو و برگرد و من اصرار کردم و گفتم نه برنمیگردم و گفتند پس برو به آن تنور و در آن ادرار کن پس رفتم ولی ترسیدم و اینکار را نکردم و پیش آن دو برگشتم پس گفتند: آیا انجام دادی؟ گفتم بله و گفتند آیا چیزی دیدی؟ گفتم خیر چیزی ندیدم. پس گفتند خیر انجام نداده ای پس برگرد به دیار خودت و کافر نشو. پس اصرار کردم و از برگشتن ابا کردم پس گفتند برو به آن تنور و در ان ادرار کن پس رفتم و ترسیدم و انجام ندادم و برگشتم پیش ان دو و باز گفتند انجام دادی ؟ گفتم بله و گفتند چیزی دیدی؟ گفتم خیر پس گفتند که دروغ میگویی و برگرد به دیار خودت و کافر نشو و من اصرار کردم و بار سوم که رفتم و گفته ی آنان را انجام دادم و دیدم که مردی بسته در فولاد از من خارج شد و برگشتم پیش آن دو و باز پرسیدند و توضیح دادم گفتند میدانی آنچه خارج شد چه بود؟ گفتم خیر گفتند: آن ایمان تو بود که با تعلیم سحر از تو بیرون شد. پیش پیرزن برگشتم و گفتم چیزی نگفتند و چیزی نیاموختم و پیرزن گفت چرا الان هرچه خواهی همان خواهد شد و به من گندمی داد و من به گندم گفتم که سبز شو و سبز شد و گفتم که دانه ده و دانه داد و خشک شو و خشک شد و گفتم آرد شو، آرد شد و گفتم نان شو، نان شد پس وقتی دیدم هرچه خواهم همان میشود، پشیمان شدم والله یا ام المومنین کار دیگری انجام نداده ام. و اصحاب رسول الله ص در آن زمان زیاد بودند و نمیدانستند که چه بگویند و ترسیدند فتوایی بغیر علم بدهند و فقط روایت شده است که ابن عباس یا کسی دیگر گفتند: که اگر پدر و مادرت زنده بودند و یا یکی از آنها زنده بود، میتوانست کاری انجام دهد.
اسناد این روایت تا حضرت عایشه ام المومنین صحیح است. (ابن کثیر)
اگر یهود بجای این کفر ورزی و بهانه ها، ایمان میاوردند و از گناهانی مثل سحر و نسبت کفر به سلیمان نبی دست بر میداشتند، برای آنان ثواب و پاداش اندک الله نیز از این عملشان بهتر بود. کاش میدانستند. منظور از اندک نزد ما نیست بلکه منظور این است که اندک پاداش الله نیز از کل دنیا بهتر است.
مستندات
اگر آنان به رسولی که در آیه ی قبل به آن اشاره شد ایمان میآوردند و از گناهانی که در بالا شمرده شد دوری میکردند، همانا پاداشی اندک از آنچه پیش گرفته اند ، بهتر میبود. (ابی سعود) اگر این را میدانستند. (ابی سعود)
از ابن عباس: در هر موضع از قرآن لو ذکر شود، نشدنی است. (الدرالمنثور)
یعنی وقتی میگوید لو کانوا یعلمون، یعنی تا ابد نخواهند دانست. اگر ایمان میآوردند به آنچه قرآن به ان فرا میخواند و از گناهانی مثل سحر دوری میکردند. (محاسن التاویل)
الله تعالی مومنان را به نگاهداشت احترام رسول الله ص در بین خودشان راهنمایی فرموده و همچنین از شبیه شدن به غیر مسلمان نهی کرده و از اموری که ممکن است بوی توهین به رسول الله ص دارد نهی کرده است و این آیه چنین میگوید که این رسول الله ص است پس کلماتی مثل گوش کن یا راعنا نگویید بلکه بگویید ما را و حال ما را هم در نظر بگیر یا کلماتی مانند آن که نشان از احترام دارد بگویید و سخن آخر اینکه برای کافران از قبیل اهانت کنندگان به رسول الله ص عذابی دردآورمهیا است.
مستندات
از ابن عباس هرگاه در قرآن شنیدی که الله تعالی میفرماید: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا} پس خوب گوش فراده چون بعد آن امری یا نهیی ذکر خواهد نمود. (الدر المنثور) آمده است که دو مرد یهودی وقتی رسول الله ص را میدیدند میگفتند راعنا و مسلمانان گمان میکردند که این کلمه ای است که یهود برای احترام به انبیاء میگویند و این مطلب را به رسول الله ص عرض کردند و این آیه نازل شد. (الدر المنثور) گفته اند که وقتی رسول الله ص پیش مومنان بود و اگر بر میگشت و از پیش آنان میرفتند، مومنان اگر نیازی بود، میگفتند راعنا یعنی گوش کن و الله تعالی برای اینکه به مومنان بیاموزد که پیامبر خدا را با احترام ندا کنید این آیه نازل شد. (الدر المنثور) و آمده است که مسلمانان به رسول الله ص میگفتند: راعنا یعنی ما را مراعات کن یعنی به سخنان ما گوش ده و یا منظور از راعنا، مراعات حال ما کن تا بتوانیم نیک متوجه شویم. و در یهود همین کلمه، دشنام زشتی بوده است و بعضی در معنای آن گفته اند که بشنو ای کاش که نشنوی بوده است و بعضی گفته اند که معنای آن ای احمق بوده است از ریشه ی رعونة. وقتی یهود این کلمه را از مسلمانان شنیدند که به رسول الله ص گفته میشود، پس رسول الله ص را با این کلمه با هدف دشنام خطاب میکردند و بین خود به آن میخندیدند و سعد بن معاذ رض منظور آنان را فهمید و به یهود گفت اگر بشنوم این کلمه را میگوییم، یقین بدانیم که شما را خواهم کشت و یهود گفتند مگر خود شما این کلمه را نمیگویید و این آیه ناز ل که بجای راعنا، انظرنا بگویید. (مظهری)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا:
یعنی به ما نگاه کن و به ما گوش ده و یا منتظر باش و با آرامش کلام خود بیان کن تا ما متوجه شویم. (مظهری) ارشاد مومنان است و خبر از جنایتی دیگر از یهود میدهد. (ابی سعود)
مومنان را شبیه شدن به کفار در قول و فعل نهی فرموده است. (ابن کثیر) وَاسْمَعُوا:
به آنچه امر کرده میشود گوش فرا دهید و اطاعت کنید یعنی نیک گوش کنید تا برای متوجه شدن نیازی به طلب انتظار نباشد. (مظهری)
وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ:
و برای کافران یعنی یهودی که به رسول الله ص ناسزا میگفتند، عذابی دردناک مهیا است. (مظهری) بعد نزول این آیه مومنان اعلام کردند که بعد این هرکس از این کلمه استفاده کرد، گردنش را بزنید و یهود، بعد این نتوانستند بگویند. (الدر المنثور)
الله تعالی خبر به مومنان خبر میدهد که یهودیان و مسیحیان و مشرکین از اینکه بر شما بواسطه ی پیامبر ص قرآن نازل شده است، ناراحت هستند و دوست ندارند و حسادت میکنند پس باید که از دوستی با آنان بر حذر باشید و واقعیت را بیان میکند که امور بر حسب مراد آنان نیست بلکه الله تعالی به هرکس که خواهد و در وی اهلیت نبوت باشد، رحمت خود را ارزانی میدارد و الله تعالی صاحب فضل عظیم است و فضل عظیم همین شریعت اسلام و قران است و جمیع فضلها را شامل میشود.
افراد کافر یعنی اهل کتاب یهود و مسیحی و مشرکین که بت پرست هستند؛ هر دو قسم از کفار؛ اینکه بر رسول شما وحی نازل شود و نبوت دهد، را دوست ندارند. (خازن)
منظور یهود مدینه منوره و مسیحیان نجران و مشرکین عرب است. (بحر العلوم)
و این کراهت آنان از روی حسادت و گمراهی است. (خازن) چون خود کافر بودند پس دوست داشتند که همه کافر باشند و از اینکه شریعت اسلام بیاید، کراهت داشتند. (بحر العلوم) و سبب نزول آیه را چنین گفته اند که مسلمانانی که با یهود معاهده داشتند به یهود گفتند که به محمد ص ایمان بیاورند و یهود جواب دادند: آنچه که شما ما را به آن دعوت میکنید، خیری در آن نیست و دوست میداشتیم اگر خیری در آن بود پس در رد ادعای یهود نازل شده است. (خازن)
کفار آرزو میکردند که کاش وحی و نبوت بر محمد نازل نمیشد. (طبری) وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ:
و الله تعالی بیان میدارد که امور بر حسب مراد آنان نبوده بلکه هر آنچه الله خواهد شد و به هرکس که اهل آن هست، عطا میکند و توفیق ایمان میدهد. (بحر العلوم) و الله تعالی هرآنکس را که خواهد به پیامبری و رسالت خود برمیگزیند و بر هرآنکس که خواهد ایمان و هدایت را تفضل میکند. (خازن)
وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ: و الله دارای فضل عظیم است یعنی تمامی فضلهای دنیوی و اخروی از وی تعالی است. (خازن)
و فضل بودن آن اینکه هیچکس بر اساس استحقاق چیزی دریافت نکرده است بلکه محض فضل الهی بوده است که شامل حال وی شده است. (خازن)
و الله صاحب فضلی عظیم است بر کسی که به وی رسالت و اسلام عطا کرده است. (بحر العلوم)
این آیه مومنین را از میل کردن و گوش دادن به اقوال کفار اهل کتاب و مشرکین نهی میکند حتی اگر از روی نصیحت باشد چون آنان از وحی منزل بر نبی شما ناراحت هستند و دوست ندارند هرچند ادعا کنند که صلاح شما را میخواهند. (طبری)
الله تعالی میفرماید که آیه ای را منسوخ نمکنیم و حکم آیه ای و یا آیه ای را از یادها نمیبریم مگر اینکه به بهتر از آن برای بندگان از نظر نفع و ثواب میآوریم و یا حداقل مثل قبلی را میآوریم و این ایراد گیرندگان بر نسخ، آِیا نمیدانند که الله بر هر چیزی قدرت دارد و تام الاختیار است.
مستندات
برای بیان سرّ نسخ آمده است نسخی که یکی از افراد وحی است. (ابی سعود)
وقتی مسلمانان رو به کعبه نمازگذاردند، یهود حسادت کرده و طعن کردند که محمد روزی به یک چیز امر میکند و دیگر روز از آن نهی میکند پس معلوم میشود که قرآن از خودش است و وحی نیست و تناقض گویی دارد پس این آیه نازل شد. (قرطبی) روزی حضرت علی بر مسجدی داخل شد و دید که مردی مردم را موعظه میکند و حضرت علی گفت: کیست این مرد؟ گفتند مردی است که مردم را موعظه میکند و حضرت علی گفت: خیر بلکه این کسی است که میگوید من فلان پسر فلان هستم و مرا بشناسید یعنی برای معروف شدن سخن میگوید و کسی را پی آن مرد فرستاد و وقتی پیش ایشان آمد، پرسید که آیا ناسخ و منسوخ را میشناسی؟ مرد جواب داد: خیر پس حضرت علی گفت: پس از مسجد ما بیرون شو و دیگر موعظه نکن. (قرطبی) و در روایتی فرمود: پس هلاک شده ای و هلاک کرده ای. (قرطبی)
منظور از نسخ در این آیه: ابطال و برداشتن است. (قرطبی)
ابن فارس گوید: گفته اند که نسخ کتاب یعنی اینکه امری قبلا معمول بوده است و به آن امر شده بود بعد امری دیگر آمده و به این امر جدید عمل کرده میشود مثلا آیه ای در حادثه ای نازل شده و به چیزی امر میکرده است بعد آیه ای دیگر آن را منسوخ میکند. (معجم مقاییس اللغه) عده ای از منسوبان به اسلام جواز نسخ را انکار کرده اند و عده ای از یهود نیز نسخ را انکار کرده اند و جواب آنان این است که سلف مسلمانان بر وجود آن اجماع دارند و برای یهود جواب این است که آنان در تورات خود گمان میکنند که چنین آمده است که حیوانات کلا مثل گیاه برای خوردن آنان حلال است و این درحالی است که موسی بسیاری از حیوانات را بر انان حرام گرداند و این نسخ است و دیگر اینکه حضرت آدم خواهر و برادر را به یکدیگر تزویج میکرد و این را موسی و دیگر انبیاء حرام گردانده اند و حضرت ابراهیم را امر شد که پسر خود را ذبح کند و بعد از آن نهی شد و حضرت موسی به بنی اسرائیل امر کرد که بخاطر عبادت کردن گوساله خود را بکشند وبعد از آن نهی کرد و اینکه شریعت موسی قبل بعثت ایشان غیر عملی بود و با بعثت ایشان عملی شد و این بداء نیست و بلکه نقل از عبادتی به عبادتی دیگر است و از حکمی به حکمی دیگر است و این از روی مصلحتی بوده است و برای اظهار حکمت و کمال مملکت الله. (قرطبی) در مورد امر به ذبح حضرت اسماعیل میتوان گفت که حرمت اصلی بعد امر به ذبح برگشته است و از مقوله ی نسخ نیست. (التوضیح لحل غوامض التنقیح)
تعریف نسخ اختلافی است و آن تعریفی که ماهران اهل سنت ارائه کرده اند این است: برداشتن امر شرعی اسقرار یافته است توسط خطاب وارد شده که بین ناسخ و منسوخ تراخی باشد. (قرطبی)
و قاضی عبدالوهاب و قاضی ابوبکر قیدی به این تعریف اضافه کرده اند و آن اینکه اگر آن خطاب وارد نبود، حکم قبلی ثابت میماند. (قرطبی)
خطاب به منظور خارج کردن قیاس و اجماع است زیرا این دو نمیتوانند حکمی را نسخ کنند و یا نسخ در آنها واقع نمیشود. (قرطبی)
و تراخی بین ناسخ و منسوخ برای این است که متصل باشد، آن را بیان گویند. (قرطبی)
ناسخ قرآن و سنت خواهد بود و قیاس و اجماع نمیتواند نسخ کند. (التوضیح لحل غوامض التنقیح)
نسخ چهار قسم است: 1-نسخ کتاب با کتاب یعنی آیه ی قرآن با آیه ای دیگر و 2-نسخ سنت با سنت یعنی حدیث با حدیثی دیگر و 3- نسخ قرآن با سنت و 4- نسخ سنت با قرآن. (التوضیح) رسول الله ص وقتی در مکه بودند رو به کعبه نماز میخواندند و وقتی به مدینه آمدند رو به بیت المقدس خواندند و بعد آیه نازل شد و امر به استقبال کعبه شد پس این نسخ سنت است با کتاب زیرا در قرآن آیه ایکه بگوید رو به بیت المقدس بخوان نیامده است. (التوضیح) و در مورد اینکه سنت چگونه میتواند قرآن را منسوخ کند باید گفت که رسول الله ص هیچگاه بدون وحی حکم نمیکنند حالا وحی دو نوع است یکی وحی متلو (تلاوت شدنی) و دیگری وحی غیر متلو پس اگر سنت بودن ثابت شود وحی بودن آن نیز ثابت است. (برداشت شده است التوضیح) منسوخ دو نوع است یکی منسوخ الحکم است ولی قرائت کرده میشود و دیگری منسوخ التلاوة است یعنی دیگر تلاوت نمیشود و همه در زمان رسول الله ص خواهد بود نه بعد وفات ایشان. (التوضیح)
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ:
یعنی حکمی را بر نمیداریم و تلاوتش را باقی نمیگذاریم مگر... (قرطبی) و یا حکم آیه ای را و تلاوت آیه ای را بر نمیداریم مگر... (قرطبی)
أَوْ نُنْسِها:
طبق قرائت ابن کثیر و ابوعمرو، نسخ لفظی را تاخیر نمیکنیم مگر... و این قول عطاء است(قرطبی) و یا طبق قول غیر عطاء منسوخ کردن آن را تاخیر نمیکنیم تا مهلتی معلوم مگر اینکه... (قرطبی) و گفته اند که معنی ان این است: آن آیه را از شما بر نمیداریم طوریکه دیگر قرائت نشود و به یاد کسی نباشد مگر اینکه... (قرطبی) و طبق قرائت دیگران که( نُنْسِها) قرائت کرده اند از نسیان است یعنی تبدیل نمیکنیم و منسوخ نمیکنیم مگر اینکه... (قرطبی) ازهری حکایت کرده است که معنی آن این است: امر به ترک آیه ای نمیکنیم مگر اینکه... (قرطبی) زجاج گوید که معنی این قرائت ، طبق قول اکثر اهل لغت و اهل نظر این است: برای شما ترک آن را مباح نمیگردانیم مگر اینکه...(قرطبی) و گفته اند: ما باعث فراموشی آن نمیشویم مگر اینکه.... (قرطبی)
نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِهَا:
سودمندترین آن را برای شما میآوریم و جایگزین میکنیم. (قرطبی)
نفع عاجل یا نفع در آخرت. (قرطبی) یا همانند آن آیه ی منسوخ شده میآوریم. (قرطبی) همانند آن در ثواب و نفع. (ابی سعود)
آیات برحسب اختلاف احوال و اختلاف ازمنه نازل میشده است پس لامحاله نسخ باید باشد. (ابی سعود)
این نسخ به نسبت شارع یعنی الله تعالی بیان است و نسخ نیست. (آلوسی)
یعنی الله تعالی از اول میداند که حکم مثلا یک آیه در چه زمانی منقضی میشود و در آن زمان آیه ای نازل میکند که نسبت به ما رفع حکم اولی است. با این آیه استدلال به وجود نسخ قوی نیست زیرا آیه بیان میدارد که اگر نسخی بیاید پس بهتر از آن را و یا لااقل مثل آن را خواهیم آورد و این بر وقوع نسخ بالفعل دلالت ندارد و بلکه آیه اثبات نسخ آیه صد ویک سوره نحل است. (رازی)
آیا نمیدانی که سلطان و مالکیت آسمانها و زمین از برای الله یعنی نیک میدانی که چنین است و میدانی که غیر از الله شما را ای مخاطبان یاری رسانی نیست تا یاریتان کند و منع کننده ای نیست تا از عذاب الهی منه کند پس به اوامر و نواهی وی تعالی گردن نهید و بدانید که ناسخ و منسوخ از مالک کل اشیاء صادر شده است.
مستندات
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ: آیا نمیدانی که الله را ثابت است ملک آسمانها و زمین که در ذات و احوال آنها هرکاری که خواهد انجام میدهد و بخاطراینکه علی کل شیی قدیر، آیات را تفصیل میکند و بخاطر مالک سموات و ارض بو دن، تدبیر امور آنها را مینماید. (نظم الدرر)
منظور پادشاهی آسمانها و زمین است. (طبری) منظور از خطاب رسول الله ص، جماعت میباشند و این در بین عرب شایع است که در مجلسی بعضی را خطاب قرار میدهند در حالیکه منظور دیگران هستند. (طبری) الله خود عالم است و میداند در چه زمانی چه امری به صلاح است. (بحر العلوم)
وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ: تهدید است برای کسانی که به ناسخ و منسوخ ایمان نمیآورند و میفرماید: شما را خویشاوندی نیست تا به شما نفع برساند و منع کننده ای نیست تا از شما، عذاب الهی را منع کند. (بحر العلوم)
ای مخاطبین که تمامی انسانهای زمان رسول الله ص میباشد از یهود و مومن و دیگر ادیان، آیا میخواهید از رسول الله ص درخواستهایی مثل درخواستهای یهود که از روی عناد بود، داشته باشید؟ پس بدانید هرکس بجای ایمان، کفر ورزد، وی راه راست و درست را گم کرده است.
مستندات
الله تعالی در این آیه از کثرت سوال نهی میکند. (ابن کثیر)
گفته اند که یهود درخواست کردند که کتابی از آسمان برای انها نازل شود که این آیه نازل شد. (بیضاوی) و گفته اند وقتی مشرکین این درخواست را کردند نازل شده است. (بیضاوی)
آیه در صدد توصیه ی این امر است که مثل یهود زیاد سوال نکنید و بلکه به اوامر عمل کنید. (بیضاوی)
روایت شده است که قریش از رسول الله ص خواستند که کوه احد را به طلا تبدیل کند و زمین مکه را فراخ گرداند همچنانکه یهود از موسی خواستند که برایشان الهی بگرداند. (نسفی) گفته اند که اصحاب رسول الله ص آرزو کردند که ای کاش گناهان ما را در این دنیا حساب کرده میشد همچنانکه یهود را چنین بود و ان اینکه بنی اسرائیل هرگاه گناهی مرتکب میشدند صبح آن روز بر در وی کتابی میآمده است که چگونگی کفاره ذکر میشد. این آیه در رد آن آرزو آمده است. (البحر المحیط) مجاهد گوید: وقتی قریش به رسول الله ص گفتند که برای ما الله را آشکارا نشان ده. رسول الله ص فرمودند باشد منتها مثل درخواست مائده از حضرت عیسی خواهد بود یعنی اگر ایمان نیاورید، عذاب داده خواهید شد پس قریش از این درخواست خود سر باز زدند و برگشتند ولی قول صحیح این است که یهود به رسول الله ص درخواست دادند که برای انان کتابی بیاورد و این آیه نازل شد، زیرا این آیه مدنی است و تصدیق این قول ما این است که در آیه ی 153 سوره نساء درخواست یهود از رسول الله ص بیان شده است.(ثعلبی) در روایت از رسول الله ص آمده است: آنچه را که حکم به آن را ترک کرده ام همانطور بگذارید و سوال نکنید چراکه کسان قبل شما بخاطر سوال زیاد از انبیای خود هلاک شده اند پس اگر به چیزی امر کردم انجام دهید تا جاییکه میتوانید و اگر نهی کردم باز ایستید. (ابن کثیر) منظور نهی از سوال از روی گردنکشی و عناد است. (ابن کثیر)
هرکس اعتماد به نشانه های آشکار را ترک کند و در آن شک راه دهد راه مستقیم را گم کرده است. (بیضاوی) هرکس با وجود آیات و معجزات آشکار باز به سوالهای بنی اسرائیلی از قبیل کتابی برای ما بیاور ادامه دهد، پس نشان از این دارد که سوال از روی گردنکشی و انکار است و آن کفر است. (البحر المحیط)
اکثر اهل کتاب دوست داشتند که مسلمانان از دین خود برگردند زیرا میدانستند که مسلمانان بر حق هستند پس دوشت داشتند که آنان نیز مثل خودشان کافر شوند و این دوست داشتن از روی نصحیت و خیرخواهی نبوده بلکه از روی حسادت بوده است و این بعد آن بود که دین حق برای آنان آشکار شده بود و هیچ گنگی در آن نبوده است پس وقتی برای مسلمانان حال آنان مشخص شد، ممکن است که مسلمانان قصد جواب دادن به آنان را داشته باشند وبرای همین الله تعالی مسلمانان را امر به صبر و گذشت و سعه ی صدر میکند تا وقتی که امر الله بر جنگ با آنان را صادر کند و در آخر بیان میدارد که الله تعالی بر هرچیزی قادر است پس جای نگرانی نیست و این آیه از طرفی به ما میگوید که مسلمانان از جنگ تا وقتی که پرهیز از آن ممکن است امر به دوری از آن میشده اند و این کفار بودند با کارهایی که انجام داده اند باعث شروع جنگ شده اند و از طرفی نیز تهدید کفار است که فکر نکنید مسلمانان تا ابد دست روی دست خواهند گذاشت تا شما از روی حسادت هرآنچه خواهید انجام دهید بلکه صبر نیز حد و حدود خودش را دارد و تا اندازه ای معین گنجایش دارد وبعد تمام میشود.
وقتی مسلمانان در احد شکست خوردند یهود به حذیفه بن یمان و عمار یاسر گفتند: آیان میبینید چه مصیبتی بر شما وارد شده است، اگر بر حق بودید اینچنین نمیشد پس به دین ما برگردید که بهتر است و بر هدایت هستیم و مسلمانان پرسیدند: در دین شما ای یهود، نقض عهد چگونه است؟ یهود گفتند: خیلی قبیح است. پس عمار گفت: پس من نیز با رسول الله ص عهد بسته ام که به وی ایمان آورده و از دین وی برنگردم پس یهود گفتند این یکی که صبر پیشه کرد و حذیفه گفت: و اما من الله را بعنوان پروردگار و محمد را بعنوان پیامبر و اسلام را بعنوان دین و به قرآن بعنوان امام و کعبه را به قبله و مومنین را بعنوان برادر قبول کرده و راضی شده ام بعد این دو بزرگوار پیش رسول الله ص آمدند و داستان را تعریف کردند و رسول الله ص فرمودند: خیر را یافته اید و پیروز شده اید. (ثعلبی)
آنکس که آرزو میداشت که ای کاش مسلمانان بعد اینکه ایمان آورده اند، کافر شوند، کعب بن اشرف بوده است. (طبری)
از ابن عباس از حسود ترین یهود به عرب مسلمان، حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ، وَأَبُو يَاسِرِ بْنُ أَخْطَبَ . تمام تلاش خود را بکار میگرفتند تا از مسلمان شدن مردم جلوگیری کنند و این ایه نازل شد و بیان داشت که اینان از روی حسادت است که دوست دارند شما کافر شوید. (ابن ابی حاتم)
از ابن عباس: وقتی پیامبری درس ناخوانده، از آنچه در دست یهود بود از اخبار و احکام پیامبران، خبر میداد و مانند آنها تصدیق میکردن بلکه تصدیق رسول امی، محکمتر بود، پس از روی حسادت و کینه بود که آنان وی را تکذیب میکردند و این بعد این بود که به وضوح صادق بودن رسول الله ص ثابت شده بود و چیز مجهولی در آن باقی نمانده بود. (اب ابی حاتم)
فاعفوا واصفحوا حتى يأتي الله بأمره:
رسول الله ص و اصحاب ایشان طبق امر الله تعالی بر آزار و اذیت مشرکین و اهل کتاب، صبر پیشه میکردند تا وقتی که الله تعالی دستور به جنگ با آنان صادر نمود. (ابن ابی حاتم) از اذیت و آزار آنان را ببخشید و در گذرید تا وقتی که امر به قتال با آنان بیاید. (بحر العلوم) این آیه که امر به صبر و گذشت میکرد با آیه ی 5 سوره ی توبه منسوخ شد. (ابن ابی حاتم)
إِنَّ الله على كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ:
همانا الله بر هر چیزی قادر است من جمله انتقام گرفتن از آن حسودان. (نسفی)
در ادامه ی فرمایشات آیه ی قبل که از جنگ منع شدند، امر به نماز و ادای زکات بر حسب شرایط بیان شده میشوند و بیان میدارد که الله بر شما بینا است پس چیزی بر وی تعالی مخفی نخواهد ماند. این آیه نشان میدهد که مسلمانان از اذیت و آزار کفار به تنگ آمده اند و آماده ی دفاع از خود هستند که الله تعالی باز به کفار فرصت میدهد تا از دشمنی با مسلمانان برگردند و قسمت آخر که میفرماید به اعمال شما بیناست گویای این مهم است که به شالوده ای از تهدید امر به نماز و زکات میکند.
مستندات
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ:
نماز را تمام انجام دهید و در اوقات آن بپا دارید و زکات فرض خود را ادا کنید. (بحر العلوم)
وَمَا تُقَدِّمُوا لأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ:
هر آنچه که در دنیا از اعمال خیر انجام میدهید. (ابن ابی حاتم)
تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ: ثواب آن اعمال خیر را نزد الله خواهید یافت. (ابن ابی حاتم)
هر آنچه که انجام داده اید از صدقه و اعمال خیر دیگر نزد الله محفوظ است و طبق آن پاداش خواهد داد. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ:
همانا الله به آنچه که شما از اعمال خیر و شر انجام میدهید بینا است و بر حسب اعمال شما سزا و پاداش خواهد داد. (بحر العلوم) عمل هیچ عمل کننده ای ضایع نخواهد شد. (نسفی)
یهود گویند که غیر آنان را در بشهت جایی نیست و مسیحیان نیز چنین ادعا دارند پس هرکس ادعا دارد باید دلیل و مدرک داشته باشد پس ای محمد به آنان بگو که پس مدرک بیاورید بر این ادعای خود، اگر راستگو هستید حتما دلیل میآورید و همینکه نمیتوانند گواه بر باطل بودن ادعای آنان است.
مستندات
منظور از آیه این نیست که یهود و نصرای با هم بگویند که هردو بهشتی هستند بلکه این چنین است که یهودیان گویند: کسی غیر از یهود وارد بهشت نشود و ادعای مسیحیان نیز این است که کسی غیر آنان وارد بهشت نخواهد شد و برای اینکه ادعای هردو گروه مشخص است آیه کلام آنان را یکجا بیان میدارد. (نسفی)
{تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} این ادعای آنان فقط یک آرزو است.
این است آرزوی آنان یعنی کافر شدن مسلمان از آرزوهیا آنان است و همچنین آرزو دارند که بر مومنان خیری نازل نشود و همچنین آرزو دارند که کسی غیر از آنان وارد بهشت نشود. (بیضاوی)
{قُلْ هَاتُواْ برهانكم إِن كُنتُمْ صادقين}
به آنان بگو که مدرک خود بر این ادعا را بیاورید، اگر در ادعای خود صادق هستید پس دلیل بیاورید که چنین است. (نسفی) بعضی بر این آیه را دلیل گرفته اند که تقلید جایز نیست، و آلوسی چین میگوید که ادعای آنان درست نیست زیرا تقلید دلیل مقلد است یعنی اینک مقلد مثلا از امام اعظم تقلید میکند زیرا نزد وی ثابت شده است که احکام امام اعظم صحیح است پس بدون دلیل نیست. (برگفته از آلوسی)
بله آنان هیچ دلیلی بر ادعای خود که بهشت مختص آنان است، ندارند، بلکه بهشت برای کسی است که اعمال وی خالصا لله باشد و شرک نورزد و دیگر اینکه عمل صالح داشته باشد و محسن باشد یعنی کسی باشد که طوری عبادت کند که انگار الله را میبیند و این در این زمان یعنی زمان بعثت رسول الله ص و بعد آن، حاصل نشود مگر به تبعیت از رسول الله ص پیامبر اسلام زیرا عملی حسن است که موافق شرع باشد و کسیکه چنین باشد در آخرت برای وی ترسی نیست و از اینکه عمل وی نادیده گرفته شود نیز غمی نیست زیرا مورد فضل الهی قرار گرفته است.
هرآنکس که خود را خالص برای الله گرداند و یا هرکس که قصد وی الله باشد. (مظهری) جوب سوال مقدر است یعنی اینکه وقتی ادعای یهود و مسیحیان رد شد سوال پیش آمده که پس چه کسانی وارد بهشت میشوند که این آیه جواب آن است. (قرطبی) کسی که به تقدیر الهی گردن نهد و یا اینکه خودش را وقف الله کند باینکه شرک نورزد. (آلوسی) منظور وجه یعنی صورتش برای الله باشد برای این استکه صورت انسان اشرف اعضای وی است پس منظور کل انسان است. (آلوسی)
وَهُوَ مُحْسِنٌ:
درحالیکه وی الله را طوری عبادت میکند که انگار وی تعالی را میبیند. (مظهری) اولی را به عدم شرک معنی شد پس این را به عمل تفسیر کرده شود که معنی آیه چنین میشود که کسیکه ایما بیاورد و عمل صالح انجام دهد... (آلوسی)
برای عمل مقبول نزد الله دو شرط باید یافت شود یکی اخلاص عمل برای الله و دومی موافق شرع الله تعالی باشد که آن با تبعیت محمد رسول الله ص حاصل خواهد شد. برای همین است که رسول الله ص فرموده اند: هر عملی که امر ما بر آن نباشد مردود است. (ابن کثیر) فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ:
پس برای وی نزد الله، اجر و پاداشی که برای وی وعده داده شده، ثابت است.
وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ: در آخرت برای آنان ترس و غمی نخواهد بود. (مظهری)
نه از اینکه در آینده برای آنان چه خواهد شد، غمی بر آنان است و نه از اینکه در گذشته چیزی را ترک کرده اند را ترسی نیست. (ابن کثیر) برای آنان در آخرت ترسی نیست و از مرگ غمی نیست. (ابن کثیر)
در هر دو جهان بیم رسیدن مکروهی برای آنان نیست.
و از فوت مقصدشان نیز غمی نیست چراکه فوت نخواهد شد. (ابو سعود) منظور این نیست که به آنان آنچه باعث غم و ترس میشود، عارض میشود ولی نمیترسند و غم نمیخورند بلکه آنچه باعث خواهد شد بر آنان عارض نمیشود. (ابی سعود)
یهود مدعی بودند که مسیحیان را در امر دین، جایگاهی نیست و مسیحیان نیز چنین ادعایی داشتند که یهود را در امر دین، جایگاهی نیست و این درحالی است که آنان یعنی هردو گروه کتاب منزل بر خود را خوانده بودند و میدانستند که این دو دین تصدیق کننده ی یکدیگر هستند و موید هم هستند و عینا همین گفتار از کسانی که اهل کتاب نیستند مثل مشرکین نیز همین قول را مدعی بودند و انبیاء خود را میگفتند که بر چیزی از امر دین نیستند پس معلوم میشود که اینان از کتاب الله استفاده ای نکرده اند و دچار کفر شده اند و الله تعالی در قیامت به آنها نشان خواهد داد که چه کسی بهشتی و چه کسی جهنمی است و در مورد اختلاف آنان نیز قضاوت خواهد کرد. قضاوت در اینجا این نیست که بگوید کدام یک برحق هستند چراکه هردو بر باطل هستند بلکه حق را در آن روز بریا آنان بیان خواهد نمود.
مستندات
گفته اند که یهود مدینه و مسیحیان نجران نزد رسول الله ص منازعه کردند تا اینکه صدای آنان بالا رفت و یهود گفتند: که مسیحیت دین نیست و به عیسی کفر ورزیدند و انجیل را انکار کردند و مسیحیان نیز گفتند که یهود در دین جایی ندارند و به موسی کفر ورزیدند و تورات را انکار کردند. برای بیان این منازعه این ایه نازل شد.(خازن) ابن عباس گوید: آنان یعنی آن یهودیان و مسیحیان هردو درست گفتند چون هیچ یک از آنان بر امری از امر دین نیستند و اگر بر ان ادعا قسم یاد میکردند نیز حانث نمیشدند. (بحر العلوم)
وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ:
و این منازعه در حالی است که هر دو گروه کتاب الله را میخوانند و در آن چنین چیزی نیامده است.(خازن) و همین دال بر این است که انان هرچند کتاب الله را میخوانند ولی با این اختلاف خود نشان دادند که به آن کفر ورزیده اند و آنان بر باطل هستند. (خازن) گفته شده است که انجیلی که میسیحیان بدان ایمان دارند آنچه را که در تورات هست را اثبات میکند و همچنین به نبوت موسی اقرار دارد و همچنین بر آنچه که تورات امر کرده است نیز اقرار دارد و تقریر میکند و در طرف دیگر قضیه نیز چنین است یعنی تورات عیسی را بعنوان پیامبر قبول دارد. (خازن)
کسیکه کتاب الله را خوانده است بر وی حق این است که به کتابی از کتب الله کفر نورزد و ایمان بیاورد برای اینکه انجیل تصدیق کننده ی تورات است و تورات تصدیق کننده ی انجیل است. (رازی) كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ:
مثل همین ادعای رد انبیاء، مشرکین عرب نیز پیامبر خود را انکار کردند و گفتند که رسول الله ص و اصحاب وی بر چیزی از دین نیستند. (خازن) گفته شده است که امتهای دیگر از غیر دینان نیز همچین سخنی دارند و به انبیای خود میگفتند که شما بر چیزی از دین نیستید. (خازن) پس راهی که این افراد کتاب خوان در پیش گرفته اند همان راهی است که کتاب نخوانها در پیش گرفته اند و آن انکار دین الله است. (الوجیز للواحدی)
و در قیامت الله بین آنان حکم خواهد کرد که چه کسی بر حق بوده است و چه کسی بر باطل در آنچه که آنان در مورد امور دین، اختلاف میکردند. (خازن) الله در قیامت به آنان عیانا نشان خواهد داد که چه کسی به بهشت میرود و چه کسی به جهنم میرود. (الوجیز للواحدی)
ظالمترین اشخاص کسی است که مردم را از مسجد آمدن منع کند ودر خرابی مسجد بکوشد و این خراب کردن میتواند که منظور خراب کردن حقیقی آن باشد و تخریب کند و یا از نظر معنوی در خرابی آن سعی کند و آن اینکه امور غیر شرعی در آن انجام دهد و از عبادت الله خالی باشد و اینچنین اشخاص را باید که در وقت داخل شدن ترس در برگیرد حالا اگر خود نترسیدند بر مومنین لازم است که چنین حالتی به انان دست دهد، تا به فکر تخریب ظاهری و معنوی آن قصد نکنند بلکه همینکه بر خودشان آسیبی نرسد، راضی شوند و برای اینچنین اشخاص در دنیا خواری است و در آخرت عذبی بزرگ برای آنان مهیا است.
مستندات
{وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} روایت شده است که قریش رسول الله ص را از نماز خواندن در مسجد الحرام منع کردند و این آیه نازل شد. (الدر المنثور)
و در روایتی دیگر آمده است که مسیحیان مردم را از برپاداشتن نماز در بیت المقدس منع میکردند و نجاستها بر بیت المقدس میریختند. (الدر المنثور) گفته اند که آنان رومیان بودند بختنصر یاری کردند تا بر بیت المقدس چیره شد، و از نماز خواندن در آن منع کرد. (الدر المنثور) منظور از عمارت مسجد، تزیین آن و درست کردن شکل ظاهری آن نیست بلکه عمارت مسجد با ذکر الله در آن است و اجرای شرع خدا در آن و پاک داشتن آن از پلیدی و شرک است. (ابن کثیر)
آنان که اینکار را انجام داده اند در وقت داخل شدن به آن مسجد، ترس بر آنها مستولی میشود و آمده است که رومی در زمین نیست که در وقت داخل شدن به بیت المقدس نترسد که گردنش را بزنند و دیگر اینکه مجبور به پرداخت جزیه شدند. (الدر المنثور) مسیحی وارد بیت المقدس نشود مگر اینکه وی را ترس دربرمیگیرد. (الدر المنثور) منظور خبر نیست بلکه امر است یعنی وقتی شما بر مساجد حاکم شدید کاری کنید که این منع کنندگان وقتی وارد آن میشوند احساس ترس کنند. برای همین است که در سال فتح مکه رسول الله ص دستور فرمودند که از این پس هیچ مشرکی حق ورود به مسجد الحرام را ندارد.(ابن کثیر) گفته اند که این بشارت است مسلمانان را که آنان بر مسجد الحرام و مساجد دیگر مستولی خواند گشت و این مشرکین را ترس در بر خواهد گرفت و این امر محقق شد. (ابن کثیر)
{لَهُم فِي الدُّنْيَا خزي}
از سدی: خواری دنیایی آنان این است که وقتی حضرت مهدی قیام کند پس بر قسطنطنیه مستولی شود و انان را خواهد کشت. (الدر المنثور)
خواری آن مسیحیان این است که جزیه دهند در حالیکه بر انان ذلت است آن عمل. (الدر المنثور)
مظور هر نوع ذلت در دنیا است و ذلت خاصی منظور نیست همچنانکه رسول الله ص دعا میفرمودندک اللهم عاقب امور ما را خیر گردان و از ذلت و خزی دنیا و عذاب آخرت محفوظ بدار.
وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ: عذاب عظیم منظور، آتش است. (نسفی)
تمامی انحاء و جهات زمین از برای الله است و الله مالک و متولی آن است و در دعاء و ذکر به هرمکانی رو کنید همان جهت الله است و الله مثل دیگر اشیاء نیست که جهت داشته باشد بلکه به هر طرف رو کنید همان است و در نماز نفل نیز میتوانید به هرجهتی که مرکبتان میرود رو کنید و نماز بخوانید و تغییر قبله چیز عجیبی نیست چون الله جهت ندارد تا بگوییم که این جهت درست و آن یکی درست نیست و تعیین کعبه بعنوان قبله ی برای اختلاف نکردن است و وقتی قبله مشتبه شد فکر انسان قبله است حتی اگر بعدا معلوم شود که اشتباه بوده است نیز بر وی اعاده ی نماز نیست و الله تعالی رحمتش وسیع است و بر همه چیز احاطه دارد و عالم و داناست و خود میداند چه کسی چه منظوری از عمل خود دارد.
مستندات
وقتی تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه صورت گرفت یهود بر مسلمانان ایراد گرفتند که اینان قبله ی مشخصی ندارند و هر روز به طرفی رو میکنند پس آیه در رد آنان نازل شده است. (بغوی)
از ابن عمر روایت شده است که این آیه در مورد مسافری که نمازش را بر بالای مرکب خود خوانده بود نازل شده است. (بیضاوی)
در مورد نماز نفل مسافر است که به وی اجازه داده شده است که به هرجهت خواست نماز گزارد. (بغوی) و گفته اند که بر قومی جهت قبله مشتبه شد و هرکس به سویی خواند و صبح که شد معلوم شد که آنان قبله را اشتباه کرده بودند و این آیه نازل شد. (بیضاوی) و گفته اند که این ایه مقدمه چینی است برای اعلام تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه و تنزیه الله تعالی از اثبات جهت برای وی تعالی است. (بیضاوی)
در اوایل اسلام مسلمانان اختیار داشتند که در نماز به هرجهتی که خواستند رو کنند و رسول الله ص جهت بیت المقدس را اختیار کرده بود و بعدا کعبه بعنوان قبله تعیین یافت. (نسفی) وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ:
منظور تمام ناحیه ها و جهتهای زمین است و اگر شما از برپا داشتن نماز در مسجد الحرام منع شدید پس در هر کجای زمین میتوانید اقامه ی نماز کنید زیرا تمامی زمین را برای شما مسجد قرار داده ام. (بیضاوی)
یعنی الله تعالی مالک و متولی سرزمین مشرق و مغرب زمین است یعنی تمام زمین است. (نسفی) فَأَيْنَما تُوَلُّوا: از هر مکانی رو به طرف قبله کردید.. (بیضاوی) فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ:
پس از همان رو به الله کرده اید و رو به قبله کردن مختص یک مکان نیست و از هرکجا که رو به قبله کردید همان درست است. (بیضاوی) و یا اینکه از هرکجا رو کنید الله مطلع است که چه میکنید. (بیضاوی)
در دعاء و ذکر غیر از نماز به هر طرف که رو کنید همان جهت الله است. (نسفی)
وقتی آیه ی ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: 60] نازل شد پرسیدند به در دعا به کدام طرف رو کنیم، آیه نازل شد. (بغوی)
إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ: الله فراخ است به احاطه داشتن بر همه ی اشیاء. (بیضاوی)
و یا رحمتش همه را در بر میگیرد. (بیضاوی)
عَلِيمٌ:
به مصالح بندگانش داناست و به اعمال آنها در هر مکانی که باشد. (بیضاوی)
از گمراهیهای دیگر ادیان غیر اسلامی این است که آنان برای الله، فرزند قائل شده اند و الله تعالی از این افترای آنان مبرا و پاک و منزه است بلکه آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد برای الله، بنده هستند و مملوک هستند و همه ی آنان در تقدیر الله تعالی هستند و از آن نمیتوانند خارج شوند چراکه همه کهنه میشوند و فانی میشوند و انسان پیر میشود و چاق و لاغر میشود و غنی و فقیر میشود و بعضی اوقات فکر میکند که خودش این اعمال را انجام میدهد ولی حقیقت امر این است که همه به تقدیر الله است وبرای همین میبینیم که بعضی نمیتوانند از فقر جدا شوند ویا چاق نمیتواند لاغر شود و بالعکس پس همه ی اینان به وجود قدرت مطلق تاثیر گذار دلالت دارند و همه ی این امور نشان میدهد که همه مخلوق وی تعالی هستند و آن قدرت مطلق، یگانه است.
مستندات
آیه بیان میدارد که این سه گروه یهودیان و مسیحیان و مشرکین در گمراهی دیگری نیز شریک هستند و آن ادعای ثبوت فرزند برای الله تعالی است. (التحریر و التنویر)
وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً:
در مورد یهود نازل شده است که گویند: عزیر پسر الله است و در مورد مسیحیان است که گویند: مسیح فرزند الله است و در مورد مشرکین عرب است که گویند: فرشتگان دختران الله است. (خازن) ادعای آن گمراهان را با کلمه ی اتخاذ یعنی فرزندی گرفته است بیان میدارد تا نشان دهد که فرزندی نیست چون فرزند بدون اختیار متولد میشود و فرزند گرفتنی نیست و این نشان میدهد که ادعای آنان چیزی جز یک ادعای مسخره نیست و این را در علم جدل به فساد وضع تعبیرک کنند.(التحریر والتنویر)
سُبْحانَهُ:
پاک است الله از این افترائات. (خازن)
بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ:
بلکه آنچه در آسمانها و زمین است برای الله، بنده هستند و مملوک هستند. (خازن)
كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ: اهل آسمانها و زمین، همه مطیع الله هستند و به بنده ی الله بودن اقرار دارند. (خازن)
اصل قنوت اطاعت همراه با فروتنی است و گفته اند که قنوت یعنی قیام پس معنای آیه چنین میشود که همه ی اهل آسمانها و زمین برای گواهی دادن برای الله قیام کرده اند و همه به یگانگی الله اقرار دارند. (خازن) گفته شده است معنی آن این است: همه مسخر هستند به آنچه الله برای آن چیز خلقشان کرده است. (خازن) منظور مطیع بودن تمامی اهل آسمانها و زمین، بعضی گفته اند که این امر در قیامت خواهد بود. (خازن) همه در گرو تقدیر و مشیئت الله هستند و نمیتوانند از مشیت الهی خارج شوند پس کسانیکه شأن آنان این است با الله نخواهند توانست که برابری کنند.(ابی سعود) همه در روز قیامت برای الله بپا میخیزند. (ابن کثیر)
الله تعالی مخترعی است که آسمانها و زمین را بدون هیچ زمینه ای خلق کرده است و از روی تقلید نبوده است و یا از روی قانونی تبعیت نکرده است بلکه امر وی تعالی این است که چیزی را میخواهد پس میشود همانند آنکه مثلا بگوید: شو پس میشود.
مستندات
بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ:
الله پدید اورنده است آسمانها و زمین را بدون اینکه مشابه آن قبل خلق آنان بوده باشد و با پیروی از قانونی سابق نیز انجام نداده است. (ابی سعود)
وقتی الله تعالی چیزی اراده کند پس کافی است که بگوید: بشو پس میشود و منظور حقیقت گفتن این کلمه منظور نیست بلکه منظور نشان دادن راحتی به وقوع پیوستن امر الله تعالی است. (ابی سعود) و این بدیع بودن را میرساند زیرا که احتیاجی به تفکر ندارد و هیچ درنگی در آن نیست. (ابی سعود)
کفار زمان رسول الله ص چه یهود و چه ترسا و چه مشرک، درخواستهایی میکردند تا بدان وسیله کفر خود را توجیه کنند و بعضی گفتند که الله را خبر کن تا با ما سخن گوید و به نبوت تو شهادت دهد و گفتار اینچنینی از کفار گذشته نیز صادر شده است و کفار آن زمان و این زمان تفاوتی ندارد و یک نوع کفر دارند و این درحالی است که نشانه های آشکار برای آنان فرستادیم اگر دنبال حقیقت بودند یقین میداشتند. و اینکه به درخواستهای آنان جواب داده نمیشود یکی اینکه در مورد بنی اسرائیل اکثر درخواستهای آنان اجرا شد ولی در کفر فرو رفتند و گردنکشی آنان بیشتر شد و وجه دیگر آن اینکه اگر قرار باشد که هرکه هرچه خواست برایش برآورده شود از وظیفه ی هدایت و بیان طریق مستقیم مشغول میماندند.
کسانیکه یگانگی الله را نمیدانند که همان کفار باشند که جاهل هستند گویند: الله با ما سخن نمیگوید تا به ما خبر دهد که تو ای محمد، فرستاده ی الله هستی؟ یا اینکه نشانه ای نمیفرستد تا بدانیم که تو پیامبر هستی؟(بحر العلوم) رَافِعُ بْنُ حُرَيملة یهودی به رسول الله ص گفت: ای فرستاده ی الله هستی پس به الله بگو با ما سخن بگوید و ما بشنویم پس این آیه نازل شد. (ابن کثیر) گویندگان این سخن گفته اند که یهودیان هستند و دیگری گفته است که مسیحیان هستند و بعضی گفته اند که مشرکان عرب بوده اند. (بغوی)
همانا ما تو را همراه با حق که قرآن و اسلام از جمله ی ان است، فرستادیم و وظیفه ی تو بشارت مومنان و بیم دادن کفار است و از تو در مورد اینکه فلانی چرا ایمان نیاورد سوالی نخواهد شد و تو نیز از ما مپرس که عذاب آنان خیلی شدید است که قابل وصف نیست.
مستندات
برای تسلی خاطر رسول الله ص است یعنی اینکه آنچه بر رسول الله ص واجب است این است که مومنان را بشارت بهشت دهد و کفار را از عذاب آخرت بیم دهد و اینکه کسی کفر میورزد برای رسول الله ص ضرری ندارد. (المنیر للزحیلی) رسول الله ص فرمودند اگر الله تعالی بر یهود عذاب میفرستاد، ایمان میآوردند که در جواب این آیه نازل شد. (قرطبی)
برای بیان حقایق تو را فرستاده ایم. (المنتخب) منظور از حق، قرآن است. (ابی سعود) حق را به قرآن و اسلام تفسیر کرده اند و بر عموم حق دانستن بهتر است.(آلوسی) تو را با شریعت نورانی و دین استوار فرستادیم. (صفوة التفاسیر) وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ: تو مسوول ایمان کفار نیستی بعد از اینکه در دعوت آنان سعی خود را بجای آوردی. (صفوه التفاسیر) تو را بخاطر اعمال کفار مواخذه نخواهد شد. (الوسیط للطنطاوی) جحیم: آتش افروخته شده. (الوسیط للطنطاوی)
طبق قرائتی تسأل به صیغه ی نهی معنی آیه چنین میشود: در مورد صاحبان جحیم، از ما مپرس و این برای اعلام شدید بودن عذاب کفار است. (آلوسی)
از یهودیان و مسیحیان از تو راضی نخواهند شد هرچند برای آنان معجزه نشان دهی و آنان دنبال چیزی جز تبعیت تو از آنان نیستند و هیچگاه راضی نخواهند شد و بر فرض محال اگر از آنها تبعیت کنی مثلا در امر قبله با آنان همراهی کنی، در اینصورت برای تو کمک رسانی نخواهد بود تا تو را پیروز گردانند و مانعی از عذاب الهی نخواهد بود، و خطاب قرار دادن رسول الله ص به تهدید نشانگر این است که ایشان از خود چیزی نمیگویند بلکه همه به امر الهی است و اگر در مقابل این امر حتی فکری از خود ایشان سربزند، بداند که وی را مانعی از عذاب نیست و هرکس که پیامبر باشد چنین خواهد بود و کسی که از خودش چیزی بگوید خودش را تهدید نخواهند کرد و دیگر اینکه وقتی رسول الله ص با آن مقام در مورد همراهی کردن با اهل کتاب موجب چنین تهدیدی است پس امت وی باید بدانند که چه در انتظار انان خواهد بود.
مستندات
گفته اند که یهود و مسیحیان از رسول الله ص فرصت میخواستند و رسول الله ص چشم امید به این داشت که ایمان خواهند آورد و این آیه نازل شد. (خازن) معنی آیه این است که تو هرچند به آنان فرصت دهی آنان به از تو تبعیت نخواهند کرد بلکه آنان با این فرصت خواستن قصد تعلل دارند و از تو چیزی جز تبعیت از آنان نمیخواهند. (خازن) از ابن عباس این آیه در مورد بحث قبله است یعنی وقتی رسول الله ص رو به بیت المقدس نماز میگذاردند، اهل کتاب امید داشتند که رسول الله ص از آنان تبعیت کند و وقتی رو به کعبه نمودند دیگر نا امید شدند. (خازن)
یهودیان از تو راضی نخواهند شد مگر وقتی که تو یهودی شوی و ترسایان راضی نخواهند شد مگر اینکه تو مسیحی شوی. (خازن)
تا وقتی به قبله ی آنان نماز نخوانی از تو تبعیت نخواهند کرد. (بحر العلوم)
از آیه فقهاء چنین استنباط کرده اند که اهل کفر همه یک ملت حساب میشوند و مسلمانان یک امت پس مسلمان از غیر مسلمان ارث نبرد و ادیان دیگر از یکدیگر ارث میبرند زیرا ملت واحد هستند یعنی یهودی و مسیحی و غیر آن فرقی با یکدیگر ندارند و کافر هستند. (ابن کثیر)
غرض آنان از مطرح کردن و درخواست نشانه ها از تو برای ایمان آوردن نیست بلکه تا از انان تبعیت نکنی از تو راضی نخواهند شد. (قرطبی) قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى:
به آنان بگو دین الله که اسلام باشد، صحیح است که به آن هدایت گفته شود.(خازن)
ای محمد اگر از هوای آنان که همان به تبعیت کردن تو از آنان است، تبعیت کنی و این تبعیت بعد آن باشد که بیان برای تو آمد که دین الله دین اسلام است و قبله ی قبله ی ابراهیمی است، تو را کسی نیست که امر تو را ولایت کند و آن را درست کند و کسی نیست که تو را یاری کند و از عذاب الله مانع شود. (خازن) این تهدید رسول الله ص است هرچند که تبعیت از ایشان صادر نخواهد شد ولی میتواند که همین تهدید را یکی از صارفه های آن دانست . (رازی) خطاب به رسول الله ص برای تادیب امت وی است زیرا مقام آنان از مقام رسول الله پایین است. (قرطبی) اگر از آنان تبعیت کرده و یهودیت یا مسیحیت را برای جلب رضایت آنان انتخاب کنی بعد اینکه برای تو بیان کفر و گمراهی آنان برای تو بیان شد ، در اینصورت تو را یاور و مانعی از عذاب الله نخواهد بود. (طبری) و اگر تو بعد بیان شدن کعبه بعنوان قبله از اهل کتاب تبعیت کنی،.... (بحرا لعلوم) در مورد این خطاب گفته اند که هرچند طرف سخن رسول الله ص است ولی حقیقتا امت ایشان میباشد. (خازن)
کسانیکه به آنان کتاب داده شده است از قبیل یهودیان و مسیحیان، آنانکه به آنچه در کتب آنان از احکام هست، عمل میکنند و قرائت موافق نزول آن دارند و به آن ایمان آورده اند و حق تلاوت آن را ادا کرده اند، آنان کسانی هستند که واقعا به آن کتب ایمان دارند و حال که رسول آخر زمان آمده است چون به آنچه میخوانند ایمان دارند به این رسول نیز ایمان میآورند و کسانیکه کفر ورزیده اند و بر خلاف گروه اول عمل کرده اند، قطعا آنان زیان کشانند چرا که در آخرت به آتش جهنم میروند.
از ابن عباس: در شأن اهل کشتی که با جعفر از حبشه آمدند نازل شده است که چهل تن بوده اند که سی و دو نفر آنان از حبشه بوده و هشت نفر از راهبان شام بوده اند که بحیرای راهب یکی از آنان بوده است. (خازن) و گفته اند که در شأن اهل کتابی که اسلام آورده بودند؛از قبیل عبدالله پس سلام و یاران وی؛ نازل شده است. (خازن) و گفته شده است که منظور اصحاب رسول الله ص هستند. (خازن) و گفته اند که منظور تمام مومنین هستند. (خازن)
از اهل کتاب یهودی و مسیحی کسانی هستند که حقیقتا ایمان آورده اند و کتاب خود را درست متوجه شده اند و آنان به محمد یا به قرآن و یا به کتاب خودشان که باعث هدایت آنان شده است، ایمان میآورند. (اوضح التفاسیر) يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ: یعنی کتاب الهی را همانطور که نازل شده است بدون تحریف و بدون تبدیل صفات ذکر شده برای رسول الله، را تلاوت میکنند. (خازن) یعنی از کتاب الله تبعیت میکنند باینکه حرام آن را حرام میدانند و حلال آن را حلال میدانند و به آیات محکم عمل میکنند و به آیات متشابه ایمان میآورند. (خازن)
یعنی صفت رسول الله را آنچنان که در کتبشان آمده بیان میکنند. (ثعلبی) از حضرت عمر: هرگاه به ذکر جنت در قرآن میگذرند طلب بهشت میکنند و هرگاه بر آیه ی بیان عذاب میگذرند از آن پناه میطلبند. (ابن ابی حاتم) آنچنانکه نازل شده است، قرائت میکنند و کتمان نمیکنند. (ابن ابی حاتم)
یعنی حق تدبر در آن ادا میکنند و در معاتی و حقایق آن تفکر میکنند. (خازن) أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ: آن موصوفان به این صفات، آن را تصدیق میکنند. (خازن)
اگر آیه را در مورد اهل کتاب بگوییم پس معنی چنین است که آن موصوفان، به رسول الله ص ایمان میآورند. (خازن)
وقتی خطاب بنی اسرائیل را با یادآوری نعمتهای خود برای آنان شروع کرد پس پایان سخن را نیز دوباره با تکرار نعمتهای قبلا برشمرده به پایان رساند تا نصیحت کامل شود و این نوعی اعلام است که قصه ی آنان را جمع بندی کرده است. (مظهری) {واتقوا} بترسید از اینکه اگر ایمان نیاورید. (ابی سعود)
{يَوْمًا لاَّ تَجْزِى} در آن روز (ابی سعود) {نَفْسٌ}
نفسی(ابی سعود)
{عَن نَّفْسٍ}
نفس دیگر. (ابی سعود)
{شَيْئاً}
چیزی را دفع نتواند کرد. (ابی سعود)
{وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ} و از آنان فدیه قبول کرده نشود.(ابی سعود)
وقتی خطاب بنی اسرائیل را با یادآوری نعمتهای خود برای آنان شروع کرد پس پایان سخن را نیز دوباره با تکرار نعمتهای قبلا برشمرده به پایان رساند تا نصیحت کامل شود و این نوعی اعلام است که قصه ی آنان را جمع بندی کرده است. (مظهری) {واتقوا} بترسید از اینکه اگر ایمان نیاورید. (ابی سعود)
{يَوْمًا لاَّ تَجْزِى} در آن روز (ابی سعود) {نَفْسٌ}
نفسی(ابی سعود)
{عَن نَّفْسٍ}
نفس دیگر. (ابی سعود)
{شَيْئاً}
چیزی را دفع نتواند کرد. (ابی سعود)
{وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ} و از آنان فدیه قبول کرده نشود.(ابی سعود)
بیاد بیاور که الله تعالی ابراهیم را به انواع بلایا امتحان نمود و ابراهم همه را به نحو احسن انجام داد و برای همین به درجه ی امامت برای تمامی امتهای زمان خود و بعد خود نائل شد و این مسلم است چراکه به ادیان اهل کتاب و مسلمانان، ادیان ابراهیمی گفته میشود و دیگر اینکه ابراهیم مورد احترام تمامی ادیان حتی مشرکان میباشد و همه به نحوی خود را منسوب به ابراهیم میدانند و وقتی از امتحان سربلند بیرون آمد، الله تعالی به وی خبر داد که وی مقتدای عالمیان گشته است و در این موقع بود که حضرت ابراهیم برای فرزندان خود نیز از این امامت بخصوص تقاضا کرد و الله تعالی تلویحا قبول شدن دعای ایشان را اعلام کرد و فرمود که البته ظالمان نمیتوانند این امامت یعنی نبوت را نائل شوند و اینکه بعضی که هرجا کلمه ای ببینند مدعی میشوند که این دلیل ادعای آنان است باید گفت که امامت به چندین معنا میاید و یکی از آنها طریق وراه است پس اگر قرار باشد هرکس بدن در نظر گرفتن سیاق کلام از خود برداشت کند پس شخصی میتواند ادعا کند منظور از امامت همین راه بودن است و دیگر اینکه در آیه ی هفتاد و چهار سوره ی فرقان یکی از صفات پسندیده ی مومنان(همه ی مومنان ) آمده است که آنان در دعای خود درخواست دارند که از فرزندان آنان نیز امامت برای متقین داده شود پس امامت اگر به معنی نبوت باشد همچنانکه در این آیه ی مورد تفسیر ما هست، پس با تعیین الله است و خاص است و اگر امامت به معنی پیشوایی و رهبری باشد پس برای تمامی مومنان ثابت است. معنای ظالم بنا بر امامت مورد نظر تفاوت دارد مثلا کافر که ظالم کامل است پس امامت در هیچ چیز را ندارد ولی اگر منظور از امامت نبوت باشد پس ظالم به معنی مرتکب گناه کبیره نیز نمیتواند به درجه ی نبوت برسد و در مورد خلافت و رهبری اگر نماز بخواند و زکات دهد خروج بر علیه وی جایز نیست و اگر در قضاوت باشد پس فاسق صلاحیت قضاوت ندارد.
مستندات
{وَإِذِ ابتلى إبراهيم رَبُّهُ بكلمات}
شروع در بیان اینکه هدایت محمد همان هدایت مورد نظر است که بر پایه ی توحید است و اسلام است همان اسلامی که دین ابراهیم است و شروع در بیان اینکه آنچه اهل کتاب از عقاید دارند باطل هستند و بیان اینکه آنان ادعا میکنند که بر دین ابراهیم هستند، دروغی بیش نیست زیرا آنچه از ابراهیم و دیگر انبیاء از سخنان صادر شده است چیزی غیر از یگانگی الله و اسلام و بطلان شرک، نیست و بیان اینکه این نبی(محمد) همان پیامبری است که حضرت ابراهیم دعا کرده بود که برای فرزندان وی برگزیند. (ابی سعود)
{وَإِذِ ابتلى إبراهيم رَبُّهُ بكلمات}
برای بنی اسرائیل از مواردی که حضرت ابراهیم مورد امتحان واقع شده است خبر ده که همه خبر از توحید دارند و بر رد شرک دلالت دارند تا حق را قبول کنند و آنچه از باطل که در آن هستند را ترک گویند. (ابی سعود) خطاب بنی اسرائیل با بیان امتحان واقع بر حضرت ابراهیم برای این است که آنان خود را منسوب به حضرت ابراهیم میدانند پس یادآوری میشود تا در افعال و گفتار به حضرت ابراهیم اقتدا کنند. (ابی سعود) امتحان گرفتن الله تعالی برای انتخاب بنده یکی از دو راه خوب و بد است والا الله تعالی به عاقبت امور عالم است. (ابی سعود) ابراهیم اسم عجمی است و سهیلی گوید که در بیشتر موارد زبان سریانی و عربی در الفاظ موافق هستند و یا نزدیک هم هستند همین ابراهیم معنای آن اب راحم یعنی پدر مهربان است برای همین است که حضرت ابراهیم و همسرش ساره سرپرستان کودکان مومنان که در کودکی فوت شده اند، هستند. (ابی سعود) در مورد کلماتی که حضرت ابراهیم با آنها مورد امتحان قرار گرفته اختلاف کرده اند که چه هستند: طاووس از اب عباس: ده خصلت بوده است که در شرع ابراهیم بر آنان فرض بوده اند که در شرع ما سنت هستند پنج مورد آن در سر است: 1-مضمضمه کردن(دهان را شستن)2-استنشاق(بینی را شستن)3-فرق سر 4-چیدن سبیل 5-مسواک زدن. و پنج دیگری در بدن است: 6-ختنه کردن 7-تراشیدن موی زاید شرمگاه 8-کندن موی زیر بغل 9-ناخن گرفتن 10-با آب استنجاء کردن. (ابی سعود) در خبر آمده است که ابراهیم اولین کسی است که سبیل را چیده است و اولین کسی است که ختنه کرده است و اولین کسی است که ناخنش را گرفته است. (ابی سعود) عکرمه از ابن عباس گوید: به این دین کسی نتوانسته است که کامل عمل کند بغیر از حضرت ابراهیم و الله تعالی به سی نوع خصلت وی را مورد امتحان قرار داده است، که همه از خصلتهای اسلامی هستند.
ده خصلت در سوره توبه آیه ی 112 بیان شده است. (ابی سعود)
در آن آیه این صفات ذکر شده است: 1-تائب بودن 2-عابد بودن3-حامد (ستایشگر) بودن4-روزه دار بودن 5-راکع بودن 6- ساجد بودن 7- آمر به معروف بودن 8- ناهی از منکر بودن 9-نگهدارنده ی حدود الله بودن. کلا نه صفت ذکر شده است حالا اینکه صفت دهم چیست معلوم نیست. شاید که همان بشارت دهنده ی مومنان بودن باشد که در آخر آیه آمده است. (نگارنده)
ده آن در سوره ی احزاب آیه ی 36: (ابی سعود)
1-مسلمان بودن 2- مومن بودن 3-قانت بودن= مطیع بودن و در مقام عبادت همت گماردن 4-صادق بودن 5-صابر بودن 6-خاشع بودن (خدا ترس بودن) 7-صدقه دهنده بودن 8-روزه دار بودن (در ده خصلت اولی نیز آمده است البته اگر سائح را به روزه دار بودن بگیریم) 9-عفیف بودن یعنی پاک دامن بودن. 10- بسیار ذکر کننده ی الله بودن. (نگارنده)
و ده آن در سوره مومنون آیات 1تا 9 و سوره ی معارج آیات 23تا 34. (ابی سعود)
1-دوامت بر اقامه ی نماز با رعایت تمامی شرایط آن 2-زکات اموال را به سائل و محروم دادن 3-ایمان به روز رستاخیز 4-از عذاب الهی در ترس بودن 5-کسانیکه شرمگاه خود نگه از کسان بغیر از همسران و کنیزان خود 6- امانت دار و عهد نگهدار بودن 7-به شهادت و گواهی خود وفادار بودن 8- بر نماز خود پایداری کردن. حالا بین خصلت اول و دوم تکرار است و البته برای تاکید استقامت بر نماز است ولی با تکرا هشت خصلت شده است و اگر امانت داری و وفای به عهد را جدا بدانیم پس با تکرار نماز باز نه خصلت میشود. اگر آن عفت جنسی را به دو بخش تقسیم کنیم یعنی یک خصلت این است که بر مکان حرام صرف نمیکنند و خصلت دیگر را اینکه از همسران خود و کنیزان خود دریغ نمیکنند، بگیریم با تکرار نماز ده خصلت میشود و یا اینکه حق معلوم که همان زکات است را به سائل دادن یک خصلت و به محروم یعنی فقیر دادن خصلتی دیگر بگیریم با تکرار نماز ده خصلت درست میشود و تکرار نماز با توجه به سوره ی مومنون برداشته میشود چراکه در مومنون رعایت خشوع در نماز است که با دوامت کردن بر نماز فرق دارد.(نگارنده) و گفته اند که مواد امتحانی حضرت ابراهیم عبارت بودند از: خورشید و ماه و ستارگان (که به مردم خود نشان داد نمیتوانند پروردگار وی باشند) و ختنه شدن در کهنسالی و در آتش انداخته شدن (توسط نمرود) و امر به ذبح فرزند شدن و هجرت از دیار خود (رها کردن هاجر و اسماعیل در مکه).(ابی سعود) جملات و کلمات بین دو پرانتز از نگارنده است. و گفته شده است که مواد امتحانی عبارت بودند از: مناظره ی وی با قوم مشرک خود و نماز و زکات و روزه و میزبان مهمان بودن و صبر کردن به آن. (ابی سعود) گفته اند: مناسک حج بوده اند: از قبیل طواف و سعی و رمی و احرام و وقوف عرفه و مناسک دیگر حج بوده است. (ابی سعود) گفته اند منظور اموری است که در سور ه ی شعراء ذکر شده است در آیات 78 تا 83. (ابی سعود) گفته اند که در سن هشتاد سالگی ختنه کرده اند. (مسند احمد) و روایت شده است که در سن صد و بیست سالگی بوده است. (آلوسی)
و در مورد اینکه این امتحان قبل نبوت بوده یا بعد آن دو قول ذکر کرده اند. (ابی سعود) فَأَتَمَّهُنَّ: به بهترین صورت انجام داد بدون تفریط و بدن تهاون. (ابی سعود) {قَالَ إِنّى جاعلك لِلنَّاسِ إِمَامًا}
امام کسی که به وی اقتدا کرده میشود و هر پیامبری برای امت خود امام است و امامت حضرت ابراهیم عمومی و ابدی است چراکه پیامبری بعد ایشان نیامد مگر اینکه از نوادگان وی بود و از وی تبعیت میکرد. (ابی سعود) امامت یعنی قدوه(پیشوا و مقتدا) به ریسمان بناء امام گفته میشود و به راه نیز امام گفته میشود پس منظور آیه این است: در مواردی مورد امتحان قرار گرفتی و انجام دادی، تو را مقتدای مردم قرار داده ام. (قرطبی) در اینکه منظور از امامت در این آیه، نبوت است به چند وجه ثابت است: 1-وقتی فرمود برای مردم پس باید امامت وی عمومی باشد چراکه اگر رسول نباشد و دین مستقلی نداشته باشد، پس ماموم خواهد بود نه امام. 2-آیه نشان میدهد که در همه چیز امام است و این فقط برای انبیاء است. 3-انبیاء، امام هستند چراکه مردم از ایشان تبعیت میکنند و در هفتاد و سه ی انبیاء فرموده است وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا یعنی آنان را امامان قرار دادیم که به امر ما هدایت میکنند.
خلفا نیز امام هستند از اینجهت که بر مردم اطاعت آنان واجب است.
قاضیان و فقیهان نیز امام هستند چراکه در محلی هستند که بر مردم، اطاعت از آنها واجب است. و حتی به افرادی که به گمراهی فرامیخوانند نیز امام گفته شده است؛ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ [الْقَصَصِ: 41]؛ چراکه تابعانی دارند. پس با این تفاصیل نبوت در بالاترین حد امامت ایستاده است پس در این آیه واجب است که بر نبوت حمل شود.(رازی)
اینکه بجای اینکه بفرماید رسول، فرموده است امام برای بیان این نکته است که رسالت ایشان برای امتی که برای آنان ارسال شده، به طریق تبلیغ نفع میرساند و به بقیه امتها به طریق اقتدا نفع خواهد رساند زیرا ابراهیم سفرهای زیادی داشته است و مورد احترام امتها است و بالتبع محترم مقتد میشود. (التحریر و التنویر)
بعضی با این آیه استدلال کرده اند که امامت جز با تنصیص بر امام از طرف الله تعیین نشود و جواب آن : بیان شد که منظور از امامت نبوت است نه مطلق امامت و دیگر اینکه در این ایه، طریق امامت بیان شده است نه تنصیص بر امامان و در این بحثی نیست؛یعنی در این آیه بیان کرده است که امام از ظلم باید خالی باشد و اسم امام را نگفته است و ادعای خصم، تعیین به اسم است که در این آیه دلالتی نیست؛ که در این آیه به رد یا اثبات سخنی از آن نگفته است. (رازی)
{ قَالَ وَمِن ذُرّيَتِى}
ابراهیم گفت بعضی از فرزندانم را نیز امام بگردان. (ابی سعود) و یا گفت: از فرزندانم من چه میشود؟ (ابی سعود)
{ قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظالمين} الله تعالی جواب داد: ظالمان فرزندانت آن به دست نخواهند یافت. (ابی سعود)
از ابن عباس: هیچ عهدی بر تو نیست که بر کسیکه بر تو ظلم کند تو از آن اطاعت کنی. (ابن کثیر) با ظالمان عهدی نیست و اگر هم باشد آن را نقض کن. (ابن کثیر) ار قتاده: در آخرت عهد الله شامل حال ظالمان نخواهد شد ولی در دنیا ممکن است چراکه رسیده است و خورده اند و زندگی کرده اند. (ابن کثیر) منظور از عهد، امامت است و امامت در آیه چیزی جز نبوت نیست. (آلوسی) منظور از عهد: 1- از ابن عباس: نبوت.2-از سُدّی و مجاهد: امامت. 3-از قتاده: ایمان. 4-از عطاء: رحمت. 5- از ضحّاک: دین الله. 6-گفته شده است: امر الله است. (قرطبی) منظور از عهد در این آیه فقط میتواند به معنی وعده ی موکد است هرچند در مواضع دیگر ممکن است به معانی دیگری آمده باشد. (التحریر و التنویر) و از دقیق بودن قرآن است که در اینجا به عهد تعبیر کرده است زیرا یهود چنین زعم داشتند که الله تعالی با ابراهیم عهد کرده است که همراه فرزندانش باشد و این آیه هرچند برای توبیخ مشرکین است ولی تعریض به بنی اسرائیل نیز دارد. (التحریر و التنویر) منظور از امامت در این آیه، نبوت یا معنایی عامتر از آن است که به معنی سلطنت و امامتی که امامیه اختراع کرده اند و این ادعای آنان در هیچ لغتی و در هیچ اصلی وجود ندارد. (مظهری)
عهد نامیدن برای بیان این مطلب است که امامت به معنی نبوت، امانت الله است و آن عهدی است که جز الله آن را تعیین نکند. (آلوسی)
در اینکه کسانی را که به نبوت نائل نخواهند شد را گفت بوی بشارتی میآید که بعضی از غیر ظالمان از فرزندان وی به نبوت خواهند رسید و این قطع طمع کفار از نیل به نبوت است و دیگر اینکه اگر میخواست بگوید که چه کسانی صلاحت دارند، سخن به درازا میکشید.(ابی سعود) در این آیه دلیل است بر اینکه انبیاء، از کبائر معصوم هستند و دیگر اینکه ظالم، صلاحیت امامت ندارد. (ابی سعود) و آنچه به ذهن متبادر میشود منظور از ظلم در این آیه کفر است زیرا کافر، کامل در ظلم است و دیگر اینکه در آیه ی 254 سوره بقره فرموده است که کافران همان ظالمان هستند. (آلوسی) در این آیه هیچ دلالتی بر این نیست که انبیاء قبل بعثت از گناهان کبیره معصوم بوده باشند و دیگر اینکه بر اینکه فاسق نمیتواند خلافت کند نیز دلالت نمیکند. (آلوسی) منظور از ظالم، فاسق است اگر منظور از امامت را نبوت بگیریم و اگر امامت را عامتر از نبوت بگیریم یعنی هرکسی که به وی اقتدا کرده میشود، ظالم همان کافر خواهد بود. (مظهری) فاسق اگر امیر شود و اطاعت از وی در ظلم و معصیت، جواز ندارد زیرا رسول الله ص فرموده اند: از مخلوق اطاعتی در معصیت خالق نیست و در روایتی در ادامه ی حدیث آمده است که اطاعت در معروف است . (مظهری) نظر اکثر علماء بر این است که صبر بر حاکم جائر بهتر از خروج علیه وی است چرا که با خروج بجای امنیت، آشوب به پا میشود و خونها ریخته میشود و دست جاهلان و نادانان باز میشود (تا فساد کنند) و مسلمانان مورد غارت قرار میگیرند و باعث فساد روی زمین میشود. (قرطبی)
بیاد بیاور که بیت الله را مکانی قرار دادیم که مردم به آن بازگشت کنند و امده است که کسی بیت الله را زیارت نکند مگر اینکه مشتاق است دوباره برگردد و دیگر اینکه این مکان را پناهگاه قرار دادیم حتی در زمان جاهلی کسی به جانی خود نیز تعرض نمیکرد و قول امام اعظم نیز این است که در حرم اقامه ی حدود نشود بلکه وی را مجبور به خروج کرده شود تا حکم اجرا شود و امر ما این است که در مقام ابراهیم در طواف نماز بگذارید و قول احناف این است که در هر مکانی از مسجد الحرام میتواند ادا کرد و به ابراهیم و اسماعیل امر نمودیم که مسجد را از پلیدیهای مادی و معنوی بدور دارند تا مکان برای مسافران و مقیمان نمازگزار باشد.
یعنی بیت الله یعنی کعبه را معاد قرار دادیم تا مردم به آن برگردند و این برگشت تکرار شود. (بحر العلوم)
از قتاده: یعنی جایی برای جمع شدن مردم قرار دادیم که از هر سو به آن سرازیر میشوند. (بحر العلوم)
و برای کسیکه به آن پناه بیاورد، مامن و پناهگاه قرار دادیم. (بحر العلوم) و اگر جانی که بر وی حد واجب شده باشد به آن پناه ببرد به وی اجرای حد نشود تا اینکه از حرم خارج شود. (نسفی) از ابن عمر: اگر قاتل عمر را در حرم مییافتم وی را اذیتی نمیرساندم. (بحر العلوم)
لیکن بر وی راههای نفع بردن وی منع کرده شود تا مجبور به خارج شدن از حرم شود و بعد بیرون حرم قصاص شود. (بحر العلوم)
و گفته شده است که منظور مکان امن برای غیر مکلف است یعنی برای شکار یعنی در حرم شکار ممنوع است. (بحر العلوم) گفته اند که حرم از مرض جذام در امان هستند. (بحر العلوم) امن از دشمن و امن از حمل سلاح در آن و در عصر جاهلی نیز در پیرامون حرم غارت صورت میگرفت ولی حرم از این عمل در امان بوده است. (ابن ابی حاتم)
وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى:
ابن عامر و نافع به فعل ماضی قرائت کرده اند که معنی آن چنین میشود: وقتی مردم جمع شدند، مقام ابراهیم را مکان نماز برپاداشتن قرار دادند. (بحر العلوم)
و بقیه به صیغه ی امر خوانده اند. (بحر العلوم)
روایت است که در سال فتح مکه، رسول الله ص طواف کردند و وقتی از طواف فارغ شدند به مقام ابراهیم آمدند و فرمودند این مقام پدرمان ابراهیم است و حضرت عمر فرمودند: چطور است که این مقام را مکانی برای نماز بگردانیم و این ایه نازل شد. (بحر العلوم) این آیه بر واجب بودن دو رکعت طواف است و از رسول الله ص روایت شده است که یک بار نماز طواف را ادا کردند طوری که مقام ابراهیم بین ایشان و کعبه قرار داشتند ودیگر بار در مسجد الحرام ادا کردند ولی در کنار مقام ابراهیم نبود پس فعل رسول الله ص نیز عدم وجوب نماز طواف در مقام ابراهیم دلالت دارد و اینکه در هر موضع از مسجد الحرام ادا میشود. (احکام القرآن جصاص) عطاء از ابن عباس چنین آورده است که حج کل آن، مقام ابراهیم است. (ابن ابی حاتم)
مجاهد از ابن عباس: کل حرم، مقام ابراهیم است. (ابن ابی حاتم)
و از ابراهیم نحعی نیز چنین آمده است. (سمعانی) از ابن جبیر: مقام ابراهیم سنگی بود که ابراهیم به هنگام بنای بیت الله روی آن میایستاده است. (ابن ابی حاتم)
از ابن یمان: مسجد الحرام، تمام آن مقام ابراهیم است. (سمعانی)
سفیان گوید که مقام ابراهیم در گوشه ای از بیت الله بوده است و حضرت عمر بعد از رسول الله ص و بعد نازل شدن این آیه به مکان فعلی برگرداند و یک بار سیل آن را برد و حضرت عمر ان را بجای اول برگرداند و سفیان گوید که نمیدانم فاصله ی آن با بیت الله چه مقدار بوده است و آیا متصل بوده یاخیر این را هم نمیدانم. (ابن ابی حاتم) و منظور از مصلی:1-محلی برای دعا گرفته شود. 2-مکانی برای نماز در حج.(ابن ابی حاتم)
از قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ: امر به نماز در مقام ابراهیم شده بود نه امر به لمس کردن و بوسیدن آن. (بغوی) وَعَهِدْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِّرَاوَعَهِدْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِّرَا بَیتیَ:
به آن دو امر کردیم که مسجدم را از لوث بتان، پاک دارند و گفته اند که منظور از تمامی نجاسات پاک دارند. (بحر العلوم)
از سدی: منظور از طهرا بیتی، بنا کنید خانه ام را است. (ابن ابی حاتم)
از سعید بن جبیر: با کلمه ی توحید از شرک پاک بدارید.(ابن ابی حاتم) با بخور و عطر آن را پاک دارید. (بغوی)
وقتی ابراهیم دعا کرد که این حرم را مکان امنی قرار ده و همانطور هم شد و بر وحوش و انسانها در طول تاریخ به مکان تبدیل شد و دعا کرد که به مومنان آن از انواع میوه روزی ده و این تخصیص مومنان در رزق ناشی از آیه ی قبل بود که وقتی مسئلت امامت کرد بیان داشت که برای ظالمان نیست پس در دعای خود طوری بیان داشت تا طبق شرایط مورد قبول الله باشد و مقبول افتد و الله تعالی جواب داد که روزی دنیوی مخصوص مومنان نیست بلکه به کافران اهل مکه نیز روزی خواهد داد و این روزی چون دنیوی است هر مقدار باشد باز در مقابل روزی آخرت ناچیز است و بعد اینکه کفار روزی خود را دنیا مصرف کردند در آخرت به عذاب آتش مجبور کرده میشوند و این ورود اختیاری نیست و این عذاب چه بد سرانجامی است که آنان به آن برده میشوند.
وقتی ابراهیم دعا کرد که حرم را بگونه ای گرداند که مکانی امن باشد برای وحوش و صید نشوند و گیاه آن چیده نشود و اهل آن کشته نشوند. (الوجیز للواحدی) منظور از اینجا را شهر امن بگردان، گفته اند که شهر مکه است. (خازن)
وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ: و روزی ده از انواع میوهها. (الوجیز للواحدی) دعای ابراهیم از این رو بود که در آن سرزمین زراعتی نبود. (سمعانی) در قصه ها آمده است که طائف قطعه ای از سرزمین شام بوده است که جبرئیل بنا به دعای حضرت ابراهیم، آن را کنده و به حجاز آورده است تا اهل مکه میوه داشته باشند. (سمعانی)
در اینکه حرم گشتن مکه قبل دعای ابراهیم بوده است یا بعد آن ، دو قول موجود است که هر دو دلائل نقلی خود را دارند. (خازن)
سبب درخواست میوهها برای مومنان این بود که حضرت ابراهیم وقتی درخواست امامت برای فرزندان خود نمود، جواب آمد که برای ظالمان نخواهد بود پس نتیجه گرفت که برای کافران دعایش قبول نشود پس این دعا را خاص برای مومنان نمود. (بحر العلوم)
قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا:
پس الله جواب داد هرچند کافر هم باشند رزق خواهند یافت و خبر داد که امر رزق مسلمان و کافر ندارد و مثل امامت نیست.(بحر العلوم)
فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا: یعنی در دنیا کمی به وی رزق میدهم و.. (بحرالعلوم) ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ:
وقتی ابراهیم به همراهی اسماعیل ارکان بیت الله را بنا کردند دعا کردند که این عمل خیر ما را قبول کن چراکه تو همانا شنونده ی دانا هستی.
مستندات
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ: و به یاد آور زمانی را که ابراهیم و اسماعیل، بنیان بیت الله را بنا کردند. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند که ابراهیم بود که بیت الله را بنا کرد و اسماعیل کودک بود و دعای مذکور در آیه از اسماعیل است. (البحر المحیط) گویند که ابراهیم بنّایی میکرد و اسماعیل کمک وی بود و فرشتگان سنگهای کعبه را از پنج کوه طور سیناء و طور زیتاء و جودی و لبنان و حراء، میآوردند. گویند که بیت الله را حضرت آدم بنا کرده بود و بعد مندرس شده بود و ابراهیم آن مکان را یافته و از نو بنا کرده است. (طبری) و گفته اند که این خانه ای بوده است که همراه حضرت آدم از آسمان به زمین فرستاده شده بود و آدم دور آن طواف میکرد همچنانکه در آسمان بر گرد عرش طواف میکرده است و در ایام طواف نوح به آسمان برده شد و ابراهیم بر طبق قواعد و اساس آن، کعبه را بنا کرده است. (طبری) گویند که انبیای قبل ابراهیم حج میکردند ولی مکان آن بیت را نیمدانستند و ابراهیم آن را یافته و بنا کرده است. (طبری) و بعضی دیگر گفته اند که مکان بیت الله، زمین بلندی و قرمزی بود که همانند قبه بوده است و از این جهت بود که وقتی الله تعالی اراده ی خلق زمین را نمود از دریا کفی قرمز یا سفید رنگ بالا آمد و آن از همان مکان بیت الله بوده است و از آن زمین گسترش یافته است. (طبری)
وقتی از بنای کعبه فراغت یافتند گفتند: یا ربّ قبول کن اعمال ما را زیرا تو شنونده ای دعای ما را و دانایی به نیتهای ما. (بحر العلوم) در این آیه دلیل است بر اینکه انسان وقتی عمل خیری انجام داد دعا کند که الله آن را قبول کند و دیگر اینکه گفته شده است که ترس از مردود شدن اعمال باید بیشتر از حرص وی بر عمل باشد. (بحر العلوم)
وقتی ابراهیم دانست که دعایش قبول خواهد شد پس چنین دعا نمود که بار الها ما را موحد و مخلص خود بگردان و از فرزندانم نیز امتی پدید آر که مخلص و موحد باشند و به ما شریعت خود بیاموز و توبه ی ما را قبول کن چراکه ت توبه پذیر و مهربانی.
مستندات
روایت شده است که وقتی این دو از بنای کعبه فارغ شدن و درخواست قبولی آن را نمودند جبرئیل خبر آورد که دعای شما قبول شده است پس مسئلتی دیگر بکنید تا آن هم مقبول افتد. (بحر العلوم)
رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ:
الهی ما را مخلصان خود بگردان. (بحر العلوم)
یعنی اذعان اخلاص ما را بیشتر کن. (بیضاوی)
الهی ما را بر اسلام ثابت قدم بگردان. (بحر العلوم) ما را موحد و مطیع خود بگردان. (بحر العلوم)
وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ:
یعنی از بین اولادمان کسانی را بگردان که مخلص تو باشند و بر اسلام ثابت قدم باشند. (بحر العلوم) گفته شده است که منظور از امت مسلمان، امت محمدی بوده است. (خازن)
وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا: امور مناسکمان را بیاموز. (بحر العلوم) شرائع دینمان را و نشانه های حجمان را، نشان ده. (خازن) یعنی مکان ذبح را به ما نشان ده. (خازن)
گفته شده است که مکان بیت الله بر ابراهیم و اسماعیل نامعلوم بود و دعا کردند و الله تعالی ابری فرستاد و ابر پیام داد که در مقابل و موازات من بیت را بنا کنید. (بحر العلوم) امده است که جبرئیل فرستاده شد و در روز عرفه، مکان عرفات را نشان داد و جبرئیل گفت: عرفت؛شناختی؛ و ابراهیم گفت: بلی و آن روز را عرفه و آن مکان را عرفات نامیدند. (خازن)
وَتُبْ عَلَيْنا:
از زلتمان در گذر. (بحر العلوم) نوع توبه بسته به افراد مختلف میباشد:1-از عوام توبه این است که پشیمانی قلبی داشته باشند و از گناه بازگردند و قصد عدم تکرار گناه داشته باشند و به قدر امکان آنچه از طریق ظلم گرفته اند پس دهند و اگر ممکن نباشد نیت پس دادن داشته باشند و2- توبه ی خواص این است که از مکروهات توبه کنند و از آنچه از اعمال که نتوانستند کامل انجام دهند و3- توبه ی خواص خواص این است که معنی درخواست ترقی درجات میکنند.(البحر المحیط)
إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ:
همانا تو گذشت کننده از بندگانش هستی و مهربان در حق آنان. (خازن) چنین دعا کردن زیرا مکان و زمانِ دعا بود و طوری دعا کردند، تا تابعان ایشان بعد وی چنین دعا کنند. (خازن)
ادامه ی دعای حضرت ابراهیم و اسماعیل است که دعا کردند تا پیامبری برای آن امت که در مکه ساکن شدند، از خود آنان، مبعوث بگرداند تا برای آنان پیوسته قرآن تلاوت کند و به آنان آن کتاب را آموزش دهد و حلال و حرام و آنچه موافق حکمت است را تعلیم دهد و آنان را از شرک و گناه پاک کند و با امر به زکات اموال آنان را پاک بگرداند همانا تو غالب و دارای حکمت هستی.
مستندات
رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ:
بار الها از بین این امت مسلمان از ذریه ی ابراهیم و اسماعیل، فرستاده ای مبعوث بگردان. (ثعلبی)
دعای این دو یعنی دعای ابراهیم و اسماعیل قبول شد و آن رسول الله است و برای همین میفرمودند: من دعای مقبول ابراهیم هستم و بشارت عیسی و تعبیر خواب مادرم هستم. (بیضاوی)
گفته شده است: منظور در اهل مکه است. (ثعلبی)
رسولی از خود آنها. (ابی سعود) از ذریه ی ابراهیم باشد. (ابن کثیر) يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ: برای آنان قرائت کند، علامتهایت را. (ثعلبی)
برای آنان آنچا وحی شده است از دلائل نبوت و توحید را بیان کند. (بیضاوی) پیوسته بخواند. (نظم الدرر)
قرآن را. (بحر العلوم) وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ: آنان را کتاب و فهم قرآن، تعلیم دهد. (ثعلبی) منظور از کتاب، قرآن است. (بحر العلوم) حکمت منظور: موعظه های قرآن و احکام مذکور در قرآن است و بیان حلال و حرام آن است. (ثعلبی) منظور سنت است. (ابن کثیر)
ابن قتیبه: حکمت، علم و عمل است و به شخص حکیم نگویند مگر اینکه عمل و علم را با هم داشته باشد. (ثعلبی) از أبي بكر محمّد بن الحسن البريدي: هر سخنی که تو را به نیکی فرابخواند و یا تشویق کند و یا از بدی و زشتی دور بگرداند، آن حکمت است. (ثعلبی)
وَيُزَكِّيهِمْ:
از شرک و گناهان، پاکشان بگرداند . (ثعلبی) گفته شده است: منظور از آنان زکات اموالشان را بستاند. (ثعلبی)
از کفر. (بحر العلوم)
به آنان به زکات امر کند تا اموال آنان را پاک بگرداند. (بحر العلوم) ابن کیسان: برای آنان در قیامت به عادل بودن آنان گواهی دهد وقتی که آنان برای انبیاء به تبلیغ رسالت گواهی دادند. (ثعلبی)
إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ: همانا تو عزیزی یعنی عزیزی که همانند آن نیست. (ثعلبی)
از کلبی: انتقام گیرنده از هر که خواهد. (ثعلبی)
کسائی: یعنی غلبه کننده. (ثعلبی)
ابن کیسان: غالبی که چیزی وی را عاجز نگرداند. (ثعلبی) المفضّل بن سلمة: منع کننده ای که دست نیافتنی است و امر وی را یارای رد کردن نیست و در چیزی که اراده کند، مانعی نیست. (ثعلبی) گفته شده است: عزیز یعنی قوی. (ثعلبی)
الْحَكِيمُ: کسی که عمل وی موافق قول وی است. (بحر العلوم)
چه کسی از راه و دین و شریعت ابراهیمی، روی برمیگرداند؟ آری کسی بر نمیگرداند مگر اینکه وی نسبت به مصالح خود، نادان باشد و غفلت ورزد و به خود ضرر زند و این درحالی است که ما(الله) وی را برای رسالت خود و برای دوستی خود، برگزیده ایم و در حالی است که وی در آخرت نیز همراه خوشبختان یعنی انبیاء است. پس هیچ عاقلی تبعیت از دین وی که همین اسلام باشد را ترک نخواهد کرد.
مستندات
سبب نزول آیه این بود که عبدالله بن سلام، دو برادر خود را به اسلام دعوت کرد و بیان داشت که مگر در تورات نیامده است که از فرزندان اسماعیل رسولی که نامش احمد است، مبعوث خواهد شد، که هرکس به وی ایمان بیاورد هدایت شده است و هرکس کفر ورزد، وی ملعون است؟ و یکی از دو برادر وی ایمان آورد و دیگری ایمان نیاورد و این آیه نازل شد. (خازن) این آیه در مورد یهود نازل شده است که راهی را بدعتگذاری کردند که از الله نبود و با دین ابراهیم مخالفت کردند. (ابن کثیر)
و چه کسی از ملت ابراهیم یعنی سنت و دین ابراهیم که همان اسلام باشد، روی برمیگرداند، مگر آنکس که خود را هلاک میکند. (بحر العلوم) دین و شریعت وی را ترک نمیکند مگر...(خازن) مگر کسیکه امور مربوط به خود را نمیداند. (بحر العلوم) از کلبی: از اسلام و حج و طواف روی نمیگرداند مگر کسیکه به خود ضرر و زیان رسانده است. (بحر العلوم) مگر کسیکه به خود اهانت کرده و سبک شمرده است. (خازن) مگر کسیکه به خود جاهل باشد. (خازن) مگر کسیکه به خود ظلم کرده است و هدایت را ترک و گمراهی را انتخاب کرده است. (ابن کثیر) این آیه تعریض است به یهود و مسیحیان که افتخار میکردند که به ابراهیم منسوب هستند چون از بنی اسرائیل هستند و به عرب تعریض است که خود را فرزندان اسماعیل میدانستند و این پیامبر آخر زمان همان شخصی بود که ابراهیم دعا کرد تا وی را مبعوث گرداند. (خازن)
وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا: همانا وی را برای رسالت و نبوت و اسلام و دوستی، اختیار کرده ایم. (بحر العلوم) برای هدایت و راهنمایی در کم سن و سالی و بعد به دوستی. (ابن کثیر) وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ: و همانا وی در آخرت در بهشت است. (بحر العلوم)
جزو خوشبخت شدگان است. (ابن کثیر)
منظور همراه صالحان است و ابراهیم افضل صالحان است بغیر از رسول الله ص. (بحر العلوم) یعنی بعد رسول الله ص افضل صالحان است.
وقتی الله تعالی به ابراهیم امر کرده که از تمامی جهات تسلیم وی گردد، ابراهیم جواب: به پروردگار عالمیان اسلام آورده ام و تسلیم گشته ام که شامل انواع عبادات و در تمامی جهات میشود.
مستندات
وقتی الله تعالی وی را امر به تسلیم شدن و اخلاص داشتن و گردن نهادن به وی تعالی را، امر کرد، شرعا و قدرا، آن را اجابت کرد. (ابن کثیر)
این امر الله تعالی به وی قبل از نبوت بوده است و وقتی بوده است که با عقل خود الهه های دروغین را رد کرده بود. (البحر المحیط)
و بعضی گفته اند که بعد نبوت بوده است و منظور ثابت قدم بودن در اسلام است. (البحر المحیط)
در مورد منظور از اسلام چند قول ذکر شده است:
1-منظور این اسلام، معروف نیست بلکه منظور خود را تسلیم من بگردان است. (البحر المحیط) 2-عمل خود را خالصانه بگردان. (البحر المحیط)
3-فروتن و خاشع باش. (البحر المحیط)
4-منظور اعمال بدنی است چراکه وقتی ایمان که عمل قلبی است کامل شد وی را به عمل بدنی امر کرده است. (البحر المحیط)
حضرت ابراهیم و یعقوب توصیه ی بسیار میکردند که همانند ابراهیم، اسلام آوردن خود را بازگو کنند و تسلیم الله باشند و گفتند: همانا الله برای شما دین اسلام دین سرسپردگی به الله را انتخاب کرده است و اینکه بر چیزی غیر از اسلام نمیرید.
مستندات
گفته شده است که یهود به رسول الله ص گفتند که مگر نمیدانی که یعقوب وصیت کرد که بر یهودیت باشیم، در رد این ادعا، این آیه نازل شده است. (ابی سعود)
وَوَصَّىٰ بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ:
به آن ملت و یا به گفتن این کلام یعنی اسلمنا: تسلیم الله شده ایم، ابراهیم و یعقوب به فرزندان خود وصیت کردند. (ابی سعود) مدح حضرت ابراهیم است به اینکه وقتی خود به کمال اسلام نائل گشت دیگران را نیز بدان فراخواند و تاکیدی است بر اینکه باید بر دین ابراهیم رغبت کرده شود. (آلوسی)
ای فرزندانم، همانا الله تعالی برای شما، دین اسلام را برگزید دینی که غیر آن دینی را قبول کرده نشود و دین منتخب از بین ادیان است. (ابی سعود) این آیه نشان میدهد که اسلام به ادیان الهی دیگر که بر حق هستند نیز اطلاق میشده است. (آلوسی)
فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ:
ظاهر آیه این است که میگوید بر دینی غیر از اسلام نمیرید و منظور این است که بر اسلام، ثابت قدم بمانید. (ابی سعود) بعضی گفته اند که منظور اسلام قلبی است چراکه در وقت مرگ، عمل متیسر نخواهد شد. (آلوسی) نمیرید مگر در حالتی که مومن مخلص هستید که امور را به الله، سپرده اید. (مظهری)
خطاب به یهود است: آیا شما در وقت وصیت یعقوب به فرزندانش حاضر بوده اید؟ که جواب قطعا خیر است. وقتیکه به فرزندانش گفت ای فرزندانم بعد من چه چیزی را عبادت خواهید نمود؟ سوال وی برای این بود که گفته اند وقتی وارد مصر شد مردم را دید که بت پرستی میکرده اند و فرزندان یعقوب جواب دادند که اله تو و اله پدران تو یعنی ابراهیم و اسماعیل و اسحاق که همان الله یگانه است را عبادت خواهیم کرد و این در حالی است که تماما تسلمی الله هستیم.
مستندات
در رد یهود و مسیحیان نازل شده است که خود را به ابراهیم منسوب میدانند و ادعا دارند که ابراهیم و یعقوب بر یهودیت و مسیحیت بوده اند. پس در توبیخ آنان میگوید که آیا شما در وقت وصیت یعقوب حاضر بوده اید؟(قرطبی) حاضر شدن مرگ بر یعقوب یعنی مقدمات و اسباب مرگ، فرارسید است.(قرطبی)
قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ: فرزندان یعقوب جواب دادند که الهی واحد را عبادت خواهیم کرد.
و در اینجا اسماعیل را با اینکه عموی یعقوب بود، اب(پدر) نامیده است. (قرطبی)
وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ:
در حالیکه ما مخلص الله هستیم و به تمامی انبیاء و کتب الهی ایمان آورده ایم و این نیست که مثل یهود و مسیحیان به بعضی از آنها ایمان بیاورند و به بعضی دیگر کفر ورزند. (ماتریدی) در این آیه، دلیل است بر رسالت رسول الله ص که بدون اینکه از کتب یهود خبر داشته باشد از وصیت یعقوب خبر میدهد پس معلوم میشود که از طریق الله دانسته است و از این راه خبر داده است. (ماتریدی)
خطاب به یهود و مسیحیان است که به انتساب خود به ابراهیم و یعقوب افتخار میکردند: آنان امتی هستند که گذشته اند و برای خود عمل کرده اند و برای شما تا عمل خیر انجام ندهید، عمل گذشتگان شما سودی نمیرساند و هرکس بر طبق اعمال خود، پاداش خواهد گرفت و دیگر اینکه از شما در مورد عمل آنان پرسیده نخواهد شد، پس به فکر خود باشید. در این آیه توصیه ای بس عظیم وجود دارد برای کسانیکه در این زمان از اسم انبیاء و زن و فرزندان آنان و اسامی آنها سوال میکنند و از انجام فرایض غافل هستند و دیگر اینکه دنبال قصه هستند، پس یادمان باشد که از قصه ی آنان از سوال نخواهد شد بلکه از اعمال ما از ما سوال خواهد شد.
مستندات
آنان یعنی ابراهیم و یعقوب و فرزندان آنان امتی هستند که هرچه بود گذشته اند و رفته اند و برای آنان است آنچه کسب کرده اند و برای شما نیز کسب خودتان منظور خواهد شد پس در مورد آنان چیزی را که بر ان نبوده اند را نگویید.(خازن)
وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ:
از شما در مورد عمل آنان پرسیده نخواهد شد بلکه از شما در مورد عمل خودتان پرسیده خواهد شد. (خازن)
نه از شما در مورد دین ابراهیم و یعقوب سوال خواهد شد و نه از آنان از دین شما سوال شود. (ماتریدی)
به هرکس طبق عمل خودش پاداش و جزا داده خواهد شد. (المنیر للزحیلی) یعنی سلف شما که درگذشته اند، خود را منسوب به آنان نمودن شما را نفعی نخواهد رساند، اگر برای خود عمل خیری انجام ندهید، چرا که اعمال آنان برای خودشان است و اعمال شما برای خودتان و برای همین است که در حدیث آمده است: هرکس که عمل وی تاخیر کرد، نسب او، وی را پیش نبرد. (ابن کثیر)
یهودیان گفتند که دین ما حق است و رسول الله ص و اصحاب ایشان را به دین خود دعوت میکردند و مسیحیان نیز چنین میگفتند و هر یک از آنان دین خود را حق خود را حق و دیگری را باطل میدانستند و الله تعالی راه حلی پیش روی آنان گذاشته و به رسولش امر کرد که بگوید: بلکه بجای اختلاف بیاییم از دین ابراهیم که نقطه ی مشترک ما است، تبعیت کنیم و دین ابراهیم، دینی حنیف یعنی بر راه راست و از هر دین باطلی به کنار بوده است و ابراهیم از مشرکین نبوده است پس اگر ادعای دین دارید از دین ابراهیم که دین توحید است تبعیت کنید. همین حنیف که به معنی مایل از ادیان است مستند بزرگی است تا ما بتوانیم دین خود را به خوبی بشناسیم در این زمان که هر گروهی و هر فرقه ای ادعای بر حق بودن دارد پس راه حل این است که از دینی تبعیت کنیم که به دیگر ادیان شبیه نباشد و وجه تمایز اسلام از دیگر ادیان، موحد بودن است و در مسائل دیگر نیز میتواند صادق باشد چرا که در روایات بسیار از شبیه شدن به ادیان دیگر نهی شده ایم پس این اصل بزرگی است که نباید از آن غافل شویم.
مستندات
آمده است که یهود و مسیحیان هر یک ادعا میکردند که دین آنان دین حق است و ادیان دیگر باطل هستند و مسلمانان را به دین خود دعوت میکردند و این آیه در رد آنان نازل شده است. (خازن) از ابن عباس: رئیس یهودیان به محمد رسول الله ص میگفت که از ما تبعیت کن که دین ما دین حق است. (طبری)
قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا:
بگو بلکه ما از دین ابراهیم که برتری وی همه اجماع دارند پیروی میکنیم و دین وی حنیف بوده است یعنی از همه ی ادیان به دین اسلام مایل است. (خازن) در این آیه الله تعالی برای رسول الله ص حجتی قوی میدهد و از رسول الله ص میخواهد که به آنان بگوید که بجای اینکه هر یک بگوییم دین ما بر حق است و اختلاف داشته باشیم، بیایید از دین ابراهیم که همه قبول داریم، تبعیت کنیم. (طبری) عرب هرکس را که ختنه کند و حج بجای آورد، حنیف مینامیدند چون معلوم میشد که بر دین ابراهیم است. (خازن) گفت شده است که حنیف بودن این است که شخص اسلام آورده و ختنه کرده و مناسک حج را بجای آورد پس حنیف همان دین اسلام است که دین ابراهیم میباشد. (خازن) حنیف یعنی هرچه که راست و مستقیم باشد پس معنی آیه چنین میشود که از دین راست و مستقیم ابراهیم تبیعت میکنیم. (طبری) بعضی حنیف را به معنی مخلص گرفته اند. (طبری) قتاده گوید: حنیفیت یعنی ختنه کردن و حرام بودن مادران و خواهران و دختران و عمه ها و خاله ها و مناسک حج است. (بغوی)
وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ: و ابراهیم از مشرکان نبود و این در رد یهود و مسیحیان و غیر آنان است که ادعا میکردند بر دین ابراهیم هستند در حالیکه شرک میورزیدند. (خازن)
طریقه ی ایمان مسلمان اینگونه است که: به الله یگانه ایمان میآوریم و بر به قرآن ایمان میآوریم و به آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و یعقوب و فرزندان یعقوب داده شده است نیز ایمان میآوریم و بر انچه به موسی و عیسی داده شده است از تورات و انجیل و معجزات دیگر آنان ایمان آورده ایم و بر انچه بر انبیای دیگر عطا شده است نیز ایمان میآوریم و در ایمان آوردن به انبیاء بین آنان، فرق نمیگذاریم و به همه ی آنان ایمان میآوریم و ما در این گفتار خود، مخلص هستیم و اذعان داریم.
مستندات
الله تعالی به مومنان آموزش میدهد که طریقه ی ایمان چیست و امر میکند که بگویند: به الله ایمان آورده ایم و به آنچه بر ما نازل شده است یعنی قرآن ایمان آورده ایم و به آنچه بر ابراهیم نازل شده است یعنی ده صحیفه و به اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط وی یعنی اولاد وی و سبط نامیده شدن آنان بدین سبب است که از آنان فرزندان بسیاری پدید آمد و سبط به نوه ی مرد گفته میشود. (بغوی) گفته شد که بر آنچه بر اسباط به معنی قبیله ی آنان نازل شد، درحالیکه بر انبیای آنان نازل شده است برای اینکه اینان عمل کنندگان به آن بوده اند. (بحر العلوم) آمَنَّا بِاللَّهِ: یعنی الله تعالی را یگانه میدانیم و به وی تعالی شرک نمیورزیم. (بحر العلوم) گفته شده است که منظور از اسباط پسران یعقوب است که همه ی آنان به نبوت رسیده اند. (بغوی) و بر آنچه بر موسی نازل شده است یعنی تورات و بر آنچه بر عیسی نازل شده است یعنی انجیل و بر آنچه بر انبیاء از پرودگارشان، عطا شده است ،ایمان آورده ایم. (بغوی)
لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ:
به تمامی انبیاء ایمان داریم و در ایمان بین آنان را جدا نمیکنیم و آنچنانکه یهود و مسیحیان چنین کرده اند. (بغوی) ضحاک گوید: به فرزندان خود اسماء انبیاء ذکر شده در قرآن را بیاموزید تا به آنها ایمان بیاورند و خیال نکنید که ایمان به محمد به تنهایی کافی است. (سمعانی) در روایت آمده است که اهل کتاب تورات را به عبرانی قرائت کرده و به زبان عربی برای اهل اسلام، تفسیر میکردند و رسول الله ص فرمودند: گفته های آنان را تصدیق یا تکذیب نکنید بلکه بگویید: قولوا آمنا... (بغوی)
از سلف حکایت شده است که وقتی از وی سوال میشد که آیا مومن هستی؟ این آیه را قرائت میکردند: آمنا بالله.... (سمعانی)
وقتی الله تعالی نحوه ی ایمان مسمانان را به تفصیل ذکر کرد پس بیان داشت که ما ادعای اینکه بر حق هستیم و شما بر باطل هستید را نداریم بلکه اگر شما مثل ایمان ما ایمان داشته باشی یعنی به یگانگی الله اعتراف داشته باشید و به تمامی انبیاء و به تمام آنچه در کتب شما مذکور است و بدون تحریف است، ایمان بیاورید قطعا هدایت میشوید به اسلام خواهید گروید و اگر به نصیحت ما گوش نکردید و راهی غیر این در پیش گرفتید پس راه دشمنی را انتخاب کرده اید و معلوم شد که بحث شما برای رسیدن به حق نبوده است بلکه برای جدال بوده است پس جدال شروع شده است و به رسول الله ص نیز تسلی میدهد که کاری از دست آنان برنخواهد آمد و الله بسنده است و کید و مکر آنان را خنثی خواهد نمود و الله تعالی به دعای شما و گفتار آنان و آنچه شما و آنان در دل دارند آگاه است.
مستندات
وقتی راه آشکار و واضح دین را توضیح داد و اینگونه بود که انسان وقتی نبوت کسی با دلائل آشکار گشت و ثابت شد، اعتراف کند و از مخالفت با وی دوری کند پس برای بیان چگونگی ایمان آنها این آیه آمده است: (رازی)
اگر چنانچه اهل کتاب ایمان آوردند همانند ایمان آوردن شما که مفصلا گذشت، پس به حق رسیده اند و راهنمایی شده اند. (ابی سعود) یعنی ما نمیگوییم که ما بر حق هستیم و شما بر باطل بلکه سخن ما این است که اگر توانستید مثل ایمان ما ایمان بیاورید، پس شما نیز هدایت یافته اید و هدف ما هدایت شماست. اگر طرف مقابل به دیده ی انصاف بنگرد خواهد دانست که حق آن است که مسلمانان بر آن هستند نه غیر آن چراکه مثل ان یافت نمیشود و آن ایمان به ذات الله تعالی و کتب منزل وی بدون تحریف نه کتاب ادعایی شما ای اهل کتاب. (آلوسی) اگر آنان نیز به کتاب شما ایمان بیاورند همچنانکه شما به کتب آنان ایمان آورده اید پس هدایت یافته اید. (بغوی) یعنی ما به قرآن بدون تحریف و تصحیف ایمان آورده ایم اگر شما نیز به تورات و انجیل چنین ایمان بیاورید پس هدایت خواهید شد چون در تورات حقیقی امر به ایمان به محمد رسول الله ص آمده است. (رازی)
وَّإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ:
اگر از ایمان آوردن بر وجه بیان شده، ابا کردند اینگونه که با کفر به بعض آن، در ایمان خود اخلال ایجاد کردند پس آنان در خلافی عظیم از حق قرار یافته اند. (ابی سعود)
و این جمله برای بیان کردن این نکته است که با ایمان به بعضی از مواردی که باید ایمان آورده شود، از خلاف حق، خارج نمیشوند. (ابی سعود)
پس اگر چنین نکنند و روی بگردانند، پس انان در مخالفت با الله قرار دارند. (آلوسی) گفته شده است که در دشمنی آشکار قرار گرفته اند. (آلوسی) در گمراهی هستند. (رازی)
فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ:
وقتی شقاق(دور بودن از هم) بر ممتنع بودن توافق دلالت داشت، ضرورتا باعث جدال و قتال خواهد شد، پس الله تعالی در تسلی خاطر رسول الله ص و برای دلخوشی مومنان ، وعده ی نصرت و پیروزی داد و تایید و عزیز گشتن اسلام را تضمین کرده و فرمود: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ یعنی مخالفت آنان را کفایت خواهد نمود. (ابی سعود)
یعنی کید و مخالفت و دشمنی آنان را الله بسنده است. (آلوسی)
و به وعده ی خود جامه ی عمل پوشاند و بنی قریظه کشته و اسیر گشتند و بنی نضیر تبعید شدند. (ابی سعود)
در اینجا به رسول الله ص وعده داد درحالیکه برای تمامی مومنان عائد است زیرا رسول الله ص اصل هستند و عمده ی اسلام هستند. (ابی سعود) وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ:
در حالیکه الله تعالی شنوا است دعاهای شما را و داناست به آنچه در دل داری که میخواهی اسلام را آشکار کنی پس دعایت قبول خواهد شد وبه مقصود و مراد خود خواهی رسید و یا اینکه این وعید است برای کفار که بدانند که الله تعالی به آنچه میگویید، شنواست و به آنچه در دل مخفی میکنید، داناست که در آن خیری نیست و بر حسب گفتار و پندار شما، عقوبت خواهند نمود. (ابی سعود) وقتی برای کفار وعید است پس شکی نیست که این برای مومنان وعده است. (ابی سعود) وعده: مژده و وعید: تهدید را گویند.
دین الله که همان دین فطری انسان است، آن را لازم بگیرید و بدانید که بهترین رنگ دینی است پس دین به عمل است و به دل نه اینکه در آبی فرو کرده و ادعا کنید که وی الان بر دین ما شد، و این درحالی است که ما بر سبیل دوام، الله تعالی را عبادت میکنیم.
مستندات
صِبْغَةَ اللَّهِ: از ابن عباس: دین الله. (ابن کثیر) فطرتی که انسانها بر آن فطرت متلود شده اند. (الدر المنثور)
یعنی دین الله را لازم گیرید. (ابن کثیر)
یعنی حجةالله و یعنی سنة الله. (رازی)
یعنی این ایمان شما به این طریق که بیان شد، رنگ شماست که با آن زینت یافته اید و از چرک و پلیدی کفر پاک شده اید. (ابی سعود) گفته اند که این آیه در در مسیحیان وارد شده است که آنان کودکان خود را در آبی زرد رنگ فرو میکردند و میگفتند بدین طریق مسیحی بودن وی تثبیت میشود. (ابی سعود)
{وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ الله}
رنگ کردن چه کسی از رنگ کردن الله بهتر است؟ (ابی سعود) یعنی رنگ الله تعالی از همه بهتر است. (ابی سعود) یهود فرزندان خود را رنگ یهودیت میدهند و مسیحیان فرزندان خود را رنگ مسیحیت میدهند و رنگ الله تعالی همان اسلام است از این دین بهتر چیزی نیست و این دینی است که نوح و انبیای بعد وی به آن بوده اند.(الدر المنثور)
وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ: در حالیکه ما مسلمانان، عبادت کننده ی الله هستیم به شکرانه ی نعمتهایی که به ما عطا کرده است و جمله ی اسمیه آورده است تا نشان دهد عبادت آنان دائمی است. (ابی سعود)
اهل کتاب مدعی بودند که آنان استحقاق مبعوث شدن انبیاء را دارا هستند و عرب این استحقاق را ندارند و آیه میفرماید: بگو آیا در کارهاییکه الله تعالی انجام میدهد با ما مجادله میکنید پس بدانید که الله تعالی، همچنانکه پروردگار شماست، پروردگار ما نیز هست و در این مساله اشتراک داریم و دیگر اینکه اگر شما عملی انجام داده اید که بر اساس آن خود را مستحق نبوت میدانید پس باید بدانید که ما را نیز اعمالی هست و ما بر شما امتیاز اخلاص عمل داریم که شما ندارید.
مستندات
اهل کتاب ادعا کردند که انبیاء از ما بوده و بر دین ما بوده اند و دین ما قدیمیتر است پس ما به الله تعالی اولیتریم پس این آیه نازل شد. (بغوی)
{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِى اللَّهِ}
بگو آیا در حق الله تعالی، با ما مجادله میکنید که چرا از عرب پیامبر فرستاده است و خودتان را از ما، لائقتر به نبوت میدانید؟ (نسفی)
{وَهُوَ رَبُّنَا وربكم}
در حالیکه الله تعالی،پروردگار ما و شماست و ما وشما همه در بنده ی الله بودن شریک هستیم و الله به هر که خواهد، از رحمتش عطا کند. (نسفی) یعنی شما را نسبتی با الله نیست مگر اینکه بنده ی وی تعالی هستید و ما نیز چنین هستیم. (بغوی)
{وَلَنَا أعمالنا وَلَكُمْ أعمالكم}
و اعمال ما برای خودمان است و اعمال شما برای خودتان یعنی عمل اساس امر است و همچنانکه شما را اعمالی هست، ما را نیز چنین است. (نسفی) اگر شما را عملی هست پس ما را نیز عملی هست. اگر شما را قبلا اعمالی بوده است که بر حسب آن مستحق نبوت شده اید، دور نیست که اعمالی از ما قبول شده باشد و مستحق نبوت گشته باشیم و این در جواب اهل کتاب بود که میگفتند اگر نبی بود، از ما میبود. (بیضاوی)
{وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ}
و ما مخلص الله تعالی هستیم یعنی موحد هستیم و شما مشرک پس ما لایق کرامت و احترام هستیم. (نسفی) چگونه ادعا میکنید که شما اولیتر هستید در حالیکه ما مخلص هستیم و شما مشرک. (بغوی) فضیل گوید: ترک عمل خیر به سبب مردم، ریاء است و عمل آن به سبب مردم، شرک است و مخلص کسی که الله تعالی وی را از این دو حفظ کند. (بغوی)
در حالیکه ما مخلص هستیم که این امتیاز برتری مابر شما است. (بغوی)
آیا شما ای یهود و مسیحیان، ادعا دارید که ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان وی، بر دین یهودیت و مسیحیت، بوده اند پس دلیل بیاورید و اگر یک وقت آنان بر این ادعا اصرار کردند پس به آنان بگو که آیا شما بهتر میدانید و یا الله بهتر میداند؟ و اگر گواهی دارید آن را کتمان نکنید چراکه هرکس گواهی از طرف الله داشته باشد و کتمان کند وی ظالمترین انسانهاست و بدانید که الله تعالی از افعال شما غافل نیست پس فریب این را نخورید که الله شما را در حال نابود نمیکند.
مستندات
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ: در کدام یک از دو امر مجادله میکنید؟ در حکم الله و یا در ادعای اینکه انبیاء یهودی و مسیحی بوده اند؟ (نسفی)
یا اینکه چنین معنی کرده میشود: یا اینکه ادعا دارید انبیاء یهودی و مسیحی بوده اند؟ و دروغ بودن ادعای آنان آشکار است چراکه یهودیت و مسیحیت بعد این نامبردگان، پدید آمده اند. (طبری)
قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ:
الله تعالی به نبی خود امر میکند که در جواب آنان بگوید: شما میدانید یا الله میداند؟یعنی الله تعالی که گواهی میدهد که انبیاء، بر دین اسلام بوده اند. (نسفی)
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شهادة عِندَهُ مِنَ الله}
چه کسی ظالمتر است از کسی که گواهی را که نزد وی است را از الله تعالی مخفی بدارد یعنی علم اهل کتاب به اینکه ابراهیم و فرزندان وی بر دین اسلام بوده اند و اینکه محمد و حق است و رسول الله است و این درکتب آنان گواهی داده شده است. (بغوی)
یعنی کسی از این ظالمتر نیست. (ابی سعود) از قتاده: اهل کتاب اسلام را کتمان کردند درحالیکه میدانستند که دین الله است و آنان محمد را کتمان کردند درحالیکه میدانستند که وی رسول لله است. (الدرالمنثور)
شهادتی که از الله نزد آنان ثابت است و آن گواهی الله است به بر حنیف بودن ابراهیم. (ابی سعود) الله تعالی در اینجا از یهود و نصاری میخواهد که اگر گواهی بر ادعای بر یهودیت و مسیحیت، این انبیاء دارند، کتمان نکنند و این درحالی است که الله تعالی دروغگو بودن آنان را میداند. (طبری) و بعد که آنان نتوانند بر ادعای خود، گواهی بیاورند پس حال از آنان خواسته میشود که بگویند که این انبیاء که نام برده شد، بر دینی بوده اند چراکه ما و شما در اینکه این انبیاء بر حق بودند، اتفاق نظر داریم و اختلاف ما بر سر این است که بر چه دینی بوده اند. (طبری) از حسن: نزد آن قوم چنین ثابت بود که انبیاء از یهودیت و مسیحیت، مبرا هستند. (الدر المنثور) و همینکه از الله بودن آن گواهی، قویترین باعث است بر عدم کتمان آن و بر ادای کامل آن. (ابی سعود) پس اهل کتاب ظالمترین اشخاص هستند چراکه بر عکس آنچه الله گواه بود، شهادت داده اند. (ابی سعود)
{وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ}
و الله تعالی غافل نیست از کردار شما که از شامل انواع گناهان است. (ابی سعود)
یعنی الله تعالی بر جمیع اعمال شما من جمله بر کتمان حق کردنتان، احاطه دارد و بر طبق آن بر شما جزا خواهد داد. (ابی سعود)
آنان یعنی انبیائی که نام برده شد، امتی بوده اند که بر راه و روش خود، گذشته اند و قضاوت آنان به الله مانده است پس جز بخاطر عمل خود آنان بر آنان مکافاتی مترتب نخواهد گشت اگر خیر انجام داده اند پاداش خواهند گرفت و اگر عمل شری انجام داده باشند مجازات خواهند شد.(طبری)
مستندات
اگر شما ای یهود و مسیحیان، به آنان افتخار میکنید و انتظار دارید با اینکه در گناه فرو رفته اید، بخاطر عمل آنان نجات خواهید یافت، بدانید که این انبیاء را جز عمل آنان سود ندهد، پس بطریق اولی عمل آنان برای شما سودی نخواهد داشت و از هرکسی از عمل خود وی پرسش خواهد شد. (طبری)
وقتی امر تغییر قبله به کعبه وارد شود، زود است که جاهلان به دین حقیقی بگویند که چه چیزی باعث این عمل شده است و بعضی چنین پندارند که قصد رجوع به دین قوم خود را دارد، ولی باید بدانند که هیچ مکانی نمیتواند قبله گرفته شود چون به خودی خود استحقاق آن را ندارند بلکه این الله است که صاحب مشرق و مغرب یعنی تمام اماکن است و هرجا را خواهد قبله قرار میدهد و هرکس را که الله خواهد به دین درست که قبله اش، قبله ی ابراهیمی است، ارشاد میکند.
مستندات
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ: منظور نادانان هستند که یهود و منافقان هستند. (بحر العلوم)
گفته شده است که منظور اهل مکه هستند. (بحر العلوم)
یهود و منافقان و اهل مکه بر تغییر قبله طعن کردند. (ثعلبی) سفه خفتی و سبی در نفس است که عقل وی در امور دنیوی و دینی، ناقص است و سفه کسی که کفر میورزد از سفیه در امور دنیوی، بیشتر است برای همین تفاسیر سفهاء این آیه را یهود و منافقان دانسته اند. (خازن) مَا وَلَّاهُمْ؟ عَن قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا:
یعنی چه چیزی که آنان را از قبله ای که بر آن بوده اند، منصرف کرده است.(بحر العلوم)
یعنی قبله ای که قبلا بر آن نماز خوانده اند. (بحر العلوم) قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ:
انصار یعنی مسلمانان اهل مدینه، قبل قدوم رسول الله ص به مدینه، رو به بیت المقدس نماز میگذاردند و رسول الله ص نیز بعد قدومشان، تا هجده ماه یا هفده ماه رو به بیت المقدس نماز میگذاردند و بعد مامور به رو کردن به سوی کعبه شدند و اهل مکه گفتند حالا که رو به کعبه کرد عن قریب به دین ما بر خواهد گشت که این آیه نازل شد. (بحر العلوم) یعنی رو به بیت المقدس نماز گذاشتن و رو به کعبه کردن، هر دو به امر الله بوده است. (بحر العلوم) یعنی مشرق و مغرب و ما بین آن دو برای الله است و هیچ یک از طرفین استحقاق قبله شدن را ندارند مگر اینکه الله امر کند که آن قبله باشد. (خازن)
يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ: الله هرکس را که بخواهد به دینی که الله راضی میشود، هدایت میکند. (بحر العلوم) از ابی عالیه ریاحی: مسجد صالح نبی را دیدم که قبله اش رو به کعبه بود و اینکه موسی از صخره(مکانی در بیت المقدس) رو به کعبه نماز میخوانده است و کعبه قبله ی تمامی انبیاء بوده است.(بحر العلوم)
همچنانکه که شما را به راه راست هدایت کردیم و قبله ی شما را برترین قبله ها قرار دادیم، خود شما را نیز امتی عادل و راستگو میانه، قرار دادیم تا برای مردم گواه باشید و آن در آخرت خواهد بود که وقتی انبیاء اعلام میدارند که رسالت خود را ادا کرده اند و کفار انکار کنند، این امت محمدی است که به درست بودن قول انبیاء شهادت دهند و این از آنجا نشأت میگیرد که امت محمدی دین اسلام که همان دین انبیاء است را اختیار کرده و تحریف نکرده اند پس دین درست را بیان خواهند نمود و رسول الله ص نیز بر راستگو بودن و عادل بودن امت خود شهادت خواهد داد. و قبله ی شما را کعبه قرار دادیم تا بدینوسیله مسلمان واقعی شناخته شود چون کسی که ایمان وی حقیقی باشد با امر رسول الله کار دارد نه اینکه به کدام سو، امر میکند و در مساله تغییر قبله عده ای مرتد شدند. و این مساله ی بزرگی است که شبهاتی مطرح خواهد کرد و کسانی را که الله توفیق هدایت داده است، به راحتی قبول خواهند نمود. و الله تعالی ایمان شما را که قبل از امر تغییر قبله، داشته اید را باطل نخواهد کرد یعنی قبلا معتقد بودید که قبله ی شما بیت المقدس است و به آن سو نماز میخواندید حال که قبله تغییر کرد آن ایمان و نماز شما باطل نخواهد شد. و بدانید الله تعالی برای شما مهربان و دل رحم است.
مستندات
در مورد سبب نزول آیه چنین گفته اند که وقتی مسلمانان به کعبه رو کردند یهود به معاذ بن جبل چنین گفتند که محمد قبله ی ما را بخاطر حسادت به ما ترک کرده است و قبله ی ما قبله ی انبیاء است و محمد نیک میداند که ما عادل ترین مردم هستیم پس معاذ جواب داد: بلکه ما بر حق هستیم و ما بر عدل هستیم و این آیه نازل شد. (خازن)
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا:
همچنین شما را امت وسط قرار دادیم در اینکه این جمله به چه جمله ای عطف شده است چند قول مطرح شده است:
1-معطوف بجای جمله ی ولقد اصطفيناه في الدنيا که در حق حضرت ابراهیم بیان شده بود، است. (خازن)
2-معطوف است بجای يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ یعنی همچنانکه شما را هدایت کردیم و قبله ی شما را میان مشرق و مغرب قرار دادیم، شما را امت عادل و نیک قرار داده ایم(خازن) یعنی همچنانکه شما را به اسلام و کعبه هدایت کردیم، شما را امتی عدل گرداندیم تا برای مردم گواه باشید. (بحر العلوم)
امت وسط منظور امت معتدل و میانه بین غلو و کمکاری است زیرا هر دوی اینها در دین مذموم است غلو مثل غلو مسیحیان در حق حضرت عیسی و تقصیر مثل کمکاری یهود و تبدیل و تحریف دینشان است. (خازن) امتی میانه هستند که مثل مسیحیان غلو نکردند که انان عیسی را اله دانستند و مثل یهود کمکاری نکردند که آنان حضرت مریم را زناکار و عیسی را ولد زنا نامیدند. (نسفی) از رسول الله ص: این امت (امت محمدی)از میان هفتاد امت، آخرین آنها است و نیکترین و محترم ترین نزد الله تعالی است. (خازن) لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ:
یعنی در روز قیامت، این امت بر تبلیغ و رساندن پیام پیامبران، گواه خواهند بود. (خازن) گفته شده است: امت بر علیه هرکسی که از حق خارج شود، شاهد است. (خازن) منظور از مردم، انبیاء هستند یعنی برای انبیاء گواهی دهند. (بحر العلوم)
وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً: و محمد رسول الله ص بر شما عدل است و تزکیه کننده ی شماست. (خازن) با شهادت برای شما. (بحر العلوم) تزکیه کننده کسی که عدالت شاهد را تحقیق کند.
و گواهی به این طریق است که تمامی انسانها را در یک مکان در روز قیامت جمع کرده میشود و به کفار گفته میشود که آیا ترساننده از عذاب آخرت بر شما نیامده است؟ و کفار جواب دهند: خیر برای ما کسی نیامده است و الله تعالی از انبیاء در مورد تبلیغ رسالت سوال کند و انبیاء جواب دهند که کفار دروغ میگویند و در این وقت الله تعالی از آنان یعنی انبیاء گواه بر گفته ی آنان درخواست میکند و این درحالی است که الله بهتر از هرکسی میداند که چه کسی درست میگوید ولی برای اتمام حجت بر علیه کفار این درخواست را دارد و انبیاء جواب دهند که امت محمد شاهدان ما هستند و امت محمدی را آورده میشود و آنان بر حقانیت انبیاء شهادت دهند و کفار گویند که اینان چگونه میدانند در حالیکه بعد ما امده اند؟ و این سوال را از امت محمدی پرسیده میشود و آنان جواب دهند که برای ما پیامبر فرستاده ای و بر وی کتاب نازل کردی و در آن کتاب از تبلیغ انبیاء گذشته آمده است و تو ای الله در گفته ی خود صادق هستی و بعد محمد رسول الله ص را آورده میشود و از عدالت امتش پرسیده میشود و ایشان تزکیه کنند و به صادق بودن آنان گواهی دهد. (خازن)
قبله ی قبلی تو را منسوخ نکردیم مگر اینکه...(خازن) تو را از قبله ی قبلی منصرف نکردیم مگر ...(خازن) کعبه را برای تو قبله قرار ندادیم مگر ... (خازن) ما قبله ای را که تو دوست داشتی، قبله قرار ندادیم مگر برای ....(نسفی)
إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ:
مگر برای دانستن که به معنی دیدن است یعنی مگر برای دانستن کسانیکه ...(خازن) مگر برای امتحان و آشکار کردن... (بحر العلوم) مگر برای دیدن کسانیکه... (خازن) منظور از دانستن این است که عمل آنان را برای مشخص کردن این است که چه کسی مستحق عذاب و چه کسی مستحق ثواب است. (خازن)
کسانیکه از رسول الله ص اطاعت میکنند و کسانیکه به کفر برمیگردند. (خازن) در حدیث آمده است که وقتی قبله به کعبه تغییر یافت، عده ای مرتد شدند و به یهودیت برگشتند و گفتند که محمد به دین پدران خود بازگشته است. (خازن)
و همانا تغییر قبله امری سخت و دشوار است مگر بر کسانیکه در ایمان خود صادق بوده اند.(خازن) مگر برای کسانیکه قلبهای آنان را بر اسلام حفظ کرد و به نعمت تبعیت از محمد، اکرام نمود. (بحر العلوم)
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ: الله تعالی نماز شما را که قبلا به بیت المقدس خوانده اید را ضایع نخواهد کرد. (خازن)
ایمان شما را ضایع نکرد چون قبله ی شما تغییر کرده است و ایمان شما را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
ایمان شما را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
سبب تسمیه ی نماز(صلاة) به ایمان از این جهت است که نماز بر اهل ایمان واجب است و دیگر اینکه از اهل ایمان قبول کرده میشود و دیگر اینکه ادای آن در روز جمعه نشانه ی ایمان است. (نسفی)
از ضحاک: تصدیق شما هردو قبله را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
یهود به مسلمانان گفتند که اگر قبله ی کنونی شما درست است پس آن نمازهایی را که رو به بیت المقدس خوانده اید چه میشود و اگر آن حق بود پس این گمراهی است و اگر این حق است آن گمراهی است و دیگر اینکه آنانکه نماز خود را رو به بیت المقدس خواندند و مردند حکمشان چیست و مسلمانان از رسول الله ص استفتاء کردند و این آیه نازل شد. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ: یعنی اجر شما را تباه نخواهد کرد. (خازن)
رأفت از رحمت خاصتر و نرمتر است و گفته اند که رأفت از رحمت شدیدتر است و گفته اند که رأفت همان رحمت است و در مورد فرق رأفت و رحمت گفته اند که رأفت نوع خاصی از رحمت است که در آن مبالغه شده است و آن دفع مکروه و برداشتن ضرر است ولی رحمت اسمی است که این رأفت نیز در آن داخل است و دیگر فضل ها را نیز از انواع نعمتها شامل است. (خازن) به این معنا که پاداش آنان ضایع نخواهد شد و تکرار رحیم بودن برای این است که انواع رحمتها را شامل شود. (خازن)
برای مومنان مهربان است که ایمان آنان را ضایع نکرد و آنان را قبول کرده است. (بحر العلوم)
همانا میبینیم که رو به آسمان میکنی و ما تو را به سوی قبله ای که خود به آن راضی شوی، امر به رو کردن خواهیم نمود پس در نماز رو به مسجد الحرام کن و هرکس در هر مکانی که باشد نیز رو به آن کند و اهل کتاب نیک میدانند که این امر، امری به حق است و الله تعالی ازکردار شما ای مومنان و از کردار کفار غافل نیست و هرکس را با توجه به عمل وی پاداش و سزا خواهد داد.
مستندات
{قَدْ نرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السماء}
همانا دیده ایم که رویت را و چشمت را به آسمان میدوزی. (نسفی)
از ابن عباس: اولین منسوخ از قرآن، امر قبله بوده است. (ابن کثیر)
رسول الله ص توقع داشتند که امر به رو کردن به قبله شود، چون قبله ی ابراهیم بود و مخالف یهود بود و دیگر اینکه با این عمل عرب به ایمان آوردن ترغیب میشدند چراکه کعبه فخر آنان بود و محل زیارت و طواف آنان بود. (نسفی) روایت شده است که رسول الله ص به جبرئیل فرمودند: دوست دارم که بجای رو کردن به قبله ی یهود، روی به جهتی دیگر کنم و منظورشان کعبه بوده است، جبرئیل گفت: من نیز مثل تو بنده ای بیش نیستم و از دست من کاری ساخته نیست پس از پرودگارت، بخواه و رسول الله ص همیشه چشم به آسمان داشتند تا اینکه این آیه نازل شد. (بحر العلوم) در سبب دوست داشتن توجه به کعبه و سبب رویگردانی از بیت المقدس چند قول ذکر شده است: 1-یهود در مورد رسول الله ص میگفتند که وی از قبله ی تبعیت میکند و در دین با ما مخالفت میکند. (طبری)
2-بخاطر این بود که کعبه ی قبله ی ابراهیم بود و رسول الله ص آنرا دوست میداشت. (طبری) {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ} همانا تو را بر این امر قادر خواهیم ساخت و این قبله را به تو عطا خواهیم نمود. (نسفی) {قِبْلَةً تَرْضَاهَا} به قبله ای که تو دوست میداری و به آن میل داری بخاطر اغراض درستی که داری که با مشیت الهی و حکمت وی موافق آمده است. (نسفی) {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ المسجد الحرام}:
پس رویت را به سوی و به طرف مسجد الحرام بگردان، و اینکه جهت مسجد الحرام گفته شد چون توجه به عین قبله برای کسیکه از قبله دور است، مشکل است. (نسفی)
و همین ذکر مسجد الحرام بجای کعبه دلیل بر این است واجب رو کردن به قبله جهت آن است نه خود آن. (نسفی)
از ابن عباس از رسول الله ص: ما بین مشرق و مغرب برای اهل مسجد، قبله است و برای اهل حرم خود مسجد الحرام و برای برای اهل زمین یعنی دیگر نواحی، حرم قبله است. (ابن کثیر)
وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ: ای مومنان در هرکجای زمین که باشید، رو به طرف مسجد الحرام کنید. (طبری) وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ:
همانا اهل کتاب نیک میدانند که کعبه را قبله گرفتن حق است و آن قبله ی ابراهیم است. (بحر العلوم)
یعنی علمای یهودی و مسیحی نیک میدانند.(طبری) منظور فقط یهود هستند. (طبری)
زیرا در بشارت انبیاء گذشته آمده بود که رسول الله ص رو به دو قبله نماز خواهد گذاشت. (نسفی)
وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ:
و الله تعالی از آنچه انجام میدهند یعنی انکار کعبه، غافل نیست. (بحر العلوم) ای مومنان الله تعالی از آنچه انجام داده اید غافل نیست و یادش هست که اول رو به بیت المقدس نماز گذاردید و الان رو به کعبه میکنید و آن را برای شما ذخیره کرده است. (طبری)
ای رسول الله ص اگر هر برهان و معجزه ای بیاوری که کعبه قبله ی حق است، از تو تبعیت نخواهند کرد زیرا آنان با مطرح کردن شبهه و سوال دنبال یافتن حق نیستند بلکه قصد گمراه کردن تو را دارند و تو نیز هرگز از قبله ی خود دست بر نمیداری و این قبله دیگر حکم محکم است که نسخی در آن نیست و دیگر اینکه یهود و نصاری از قبله ی یکدیگر تبعیت نمیکنند پس طمع نداشته باش که آنان از تو تبعیت کنند و بر فرض محال اگر از خواهشهای آنان تبعیت کنی، قطعا از ظالمان خواهی بود چه برسد به امت تو که درجه ی پیامبری ندارند.
مستندات
وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ: یعنی برای یهود و مسیحیان هر معجزه ای نشان دهی... (خازن)
گفته شده است: هر حجتی بیاوری باز...(خازن) زیرا یهود به رسول الله ص گفتند که نشانه ای بر گفته ات بیاور و این آیه نازل شد. (نسفی) زیرا آنان بر اثر شبهه قبله ی تو را ترک نکرده اند تا با حجت برگردند بلکه آنان از روی کبر وعناد، با تو مخالفت میکنند. (بیضاوی)
ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ: یعنی به کعبه رو نخواهند کرد. (خازن)
به سوی قبله ی تو نماز نخواهند گذارد. (بحر العلوم)
وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ:
یعنی یهود رو به بیت المقدس میخوانند و مسیحیان رو به مشرق و تو رو به کعبه میخوانی پس چگونه بین شما اتحاد برقرار شود در حالیکه جهت قبله های شما متفاوت است. (خازن) این برای قطع طمع یهود بود که امیدوار بودند که رسول الله ص به قبله ی آنان برگردد. (ثعلبی)
وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ:
و یهود و مسیحیان نیز از قبله ی یکدیگر تبعیت نخواهند کرد. (خازن) یعنی وقتی آنان بین به قبله ی یکدیگر رو نمیکنند پس چگونه انتظار داری به قبله ی تو رو کنند. (بحر العلوم)
وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ:
اگر تو از مراد و رضای آنان تبعیت کنی و به قبله ی آنان رجوع کنی بعد از اینکه برای تو علم امر قبله آمد،... (خازن) بر سبیل فرض یعنی فرضا اگر چنین کاری از تو سر بزند.(بیضاوی) گفته شده است بعد اینکه باقی ماندن یهود و مسیحیان بر باطل و از حق روی گردانی آنان، علم حاصل کردی... (خازن)
إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ:
همانا تو اگر چنین کنی از زمره ی کسانی خواهی بود که به خود ظلم کرده اند و خطاب رسول الله ص بر سبیل موعظه و یادآوری است.(خازن) هرچند خطاب به رسول الله ص است ولی منظور امت ایشان میباشند. (خازن)
آنان را که کتاب آسمانی داده شده است، حضرت محمد ص را به پیامبری میشناسند همچنانکه پسران خود را میشناسند و گروهی از آنان از روی عناد و تکبر، حق را کتمان میکنند در حالیکه میدانند امر محمد، حق است.
مستندات
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ: صفت از ظالمین است یعنی اهل کتاب، محمد را میشناسند. (نسفی) منظور از اهل کتاب، علمای آنان است. (بیضاوی) منظور مومنان اهل کتاب میباشد. (بغوی) و یا قرآن را میشناسند، یا امر تغییر قبله را میشناسند. (نسفی) قول اول با ادامه ی آیه همخوانی بیشتری دارد. (نسفی) يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ:
عبدالله بن سلام (عالم یهودی که مسلمان شد)گفت: من ایشان را بهتر از فرزندم میشناسم و حضرت عمر گفت: چرا این را میگویی؟ و عبدالله بن سلام جواب داد: من از اول شکی نداشتم که وی (محمد) نبی است ولی در مورد فرزند خودم تا این حد مطمئن نیستم چون شاید که مادرش خیانت کرده باشد و در این هنگام حضرت عمر سر عبدالله بن سلام را بوسید. (نسفی)
گروهی از آنان یعنی کسانی که ایمان نیاوردند، از روی حسادت و گردنکشی، حق را کتمان میکنند، در حالیکه میدانند زیرا الله تعالی در کتاب آنان این مساله را بیان کرده بود. (نسفی)
حق یعنی صفات رسول الله ص است که در کتبشان بیان شده است و امر کعبه است. (بغوی)
امر تو امری حق است که از نزد الله است پس تو ای محمد از شک کنندگان در آن نباش و منظور از خطاب رسول الله ص به عدم تشکیک، برای این است که غیر ایشان بطریق اولی نباید شک داشته باشند.
مستندات
الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ:
یعنی رو کردن به کعبه بعنوان قبله حقی است از طرف پروردگارت نه آنچه یهود ادعا میکنند.(قرطبی) از حضرت علی نصب حق روایت شده است یعنی الحق مفعول یعلمون در آیه ی قبل است (قرطبی)پس چنین معنی میدهد: در حالیکه آنان میدانند که حقی است از طرف پروردگارت.
آن حقی که صلاحیت تبعیت دارد همین است و از نزد الله است. (زهرة التفاسیر) فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ:
پس از شک کنندگان مباش و منظور خطاب به امت محمد ص است. (قرطبی)
برای هر قومی جهتی برای روکردن هست چه جهت بعنوان قبله و چه جهت بعنوان شریعت و چه غیر آن پس آنچه باید توجه داشت این است که در پیشی گرفتن به سوی خوبیها است که باید مسابقه داد و آن با شریعت اسلام که آخرین آن شریعت محمدی است حاصل خواهد شد. الله تعالی بر جمع شما چه دوست و چه دشمن قادر است.
مستندات
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ: برای هر اهل دینی، قبله ای هست که به سوی آن رو میکنند. (خازن)
گفته شده است: هر قومی به نوعی رو به قبله میکنند و هیئت و حالت مخصوص خود را دارند. (خازن)
و یا اینکه منظور برای همه ی مومنان جهتی برای رو کردن به سوی کعبه وجود دارد. (خازن)
و گفته شده است که هر قومی را شریعت و منهجی هست، زیرا شریعت برای مصالح مردم است و برای همین است که در هر دوره ی زمانی متفاوت با دیگر دوره ها است. (نسفی)
هُوَ مُوَلِّيهَا: که به سوی آن رو میکند.(نسفی)
گفته شده است: آن را اختیار میکند. (نسفی) و گفته اند که الله آنها را به رو کردن به آن قبله، وامیدارد. (نسفی)
فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ:
پس بشتابید به سوی عبادات و به سوی قبول اوامر. (نسفی) برای همه دین و شرعی است و آن دین الله است که دین محمد است که الله به آن میخواند، از تبعیت کند کسی که تبعیت میکند و دوری میکند آنکس که دوری پیشه کند. (ابن عطیه) این آیه را دلیل گرفته میشود مبنی براینکه تعجیل طاعات بهتر از تاخیر آن است مادامیکه دلیل بر بهتر بودن تاخیر نباشد. (احکام القرآن جصاص) و دیگر اینکه اصل در امر تعجیل است مگر اینکه دلیلی بر جواز تاخیر باشد. (احکام القرآن جصاص)
هرکجا که باشید ای مسلمانان و ای اهل کتاب الله تعالی شما را در روز قیامت جمع خواهد کرد و این وعده ی پاداش است برای اهل طاعت و وعید عذاب است برای اهل معصیت. (نسفی) از هر سوی که رو به کعبه نماز بگذارید الله تعالی چنان جمع خواهد کرد که انگار همه به یک سمت نماز گذارده اید، گویا که همه در مسجد الحرام حاضر شده و نماز میگذارید.(نسفی)
إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ:
همانا الله تعالی بر زنده کردن بعد مرگ و پاداش نیک دادن به نیکوکار و عذاب بدکار قادر است. (نسفی)
به هرکجا که بروید رو به قبله نماز بگذار و این امر از پروردگارت است و الله از اعمال شما غافل نیست و بر طبق اعمالتان پاداش خواهد داد.
مستندات
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ: هرکجا که باشی، رو به مسجد الحرام کن. (بحر العلوم)
به هر سو که بروی پس رویت به مسجد الحرام باشد. (طبری)
وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِن رَّبِّكَ:
و این رو به کعبه کردن در نماز حقی است از طرف پروردگارت . (بحر العلوم) و این حقی است از پرودگارت پس بر آن مداومت ورزید و از الله تعالی در این مورد اطاعت کنید. (طبری)
وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ: یعنی بر طبق اعمال شما، جزا خواهد داد. (بحر العلوم) و الله اعمال شما غافل نیست بلکه آمار آن را دارد و در روز قیامت جزایتان را خواهد داد. (طبری)
هرکجا که باشی رو به کعبه نماز گذار و شما مسلمانان هرکجا که باشید رو به کعبه کنید تا دیگران را علیه شما حجتی نباشد و یهود مشرک دست از طعن شما بردارند مگر کسانیکه ظالم هستند که با این تغییر نیز مجادله با شما را ترک نخواهند کرد در حالیکه میدانند این تغییر قبله حق است و در این مساله از آنان نترسید و از الله بترسید و از وی اطاعت کنید و باشد که هدایت یابید.
مستندات
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ: تکرار برای تاکید منسوخ بودن بیت المقدس بعنوان قبله است. (بغوی) زیرا منسوخ شدن قبله از اموری است که میتواند باعث فتنه و شبهه شود برای همین مکررا مورد تاکید قرار میدهد. (نسفی) لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ:
قبله تغییر یافت تا مردم بر علیه شما دلیل نداشته باشند و نگویند که شما قبله ندارید و این تحویل از سخن مردم شما را حفظ خواهد کرد بجز ظالمان که منظور یهود و قریش هستند، پس قریش خواهند گفت که محمد به کعبه بازگشت و دانست که این حق است چون قبله ی پدران وی بوده است و به دین ما نیز باز خواهد گشت و یهود خواهند گفت که وی با اینکه میداند بیت المقدس حق است باز از آن روی گردانید و معلوم است که بر رای خود عمل میکند. (بغوی)
برای این تغییر یافت تا مردم اعتراض نکنند که قبله ی حضرت ابراهیم را ترک کرده است. (نسفی)
بعضی گفته اند که منظور از مردم، یهود هستند که میگفتد شما مسلمانان نمیدانستید که به کجا رو کنید و ما شما را به بیت المقدس هدایت کرده ایم پس آیه در رد این افراد آمده است و منظور از ظالمان، مشرکین مکه هستند که گویند محمد در مورد دین خود دچار تحیر شده است و زود باشد که به دین ما باز خواهد گشت همچنانکه به قبله ی ما بازگشته است.(بغوی)
منظور این است که برای مردم حجتی علیه شما باقی نمانده است بغیر از ظالمان که به باطل با شما مجادله خواهند کرد. (بغوی)
یهود میگفتند که محمد با دین ما مخالفت میکند و به قبله ی ما نماز میگذارد پس امر تغییر قبله این حجت انان را خاموش کرده است. (رازی) عرب میگفتند: محمد میگوید بر دین ابراهیم است ولی قبله ی ابراهیم را ترک کرده است. (رازی) ابوروق گوید: برای یهود قبل از تغییر قبله حجتی بود زیرا در تورات آمده بود که نبی آخر زمان قبله را به کعبه تغییر خواهد داد و آنان میگفتند تو که تغییر نداده ای پس همین تغییر قبله حجت آنان را از بین میبرد مگر اینکه ظلم کنند و آن را کتمان کنند. (بغوی) ابوعبیده گوید: اِلّا به معنی واو است یعنی برای مردم و ظالمان حجتی باقی نمانده است. (بغوی)
فَلا تَخْشَوْهُمْ:
پس در رو کردن به کعبه به خود ترس راه ندهید زیرا من ولی شما هستم و شما را بر آنها با دلیل و نصرت، پیروز خواهم کرد. (بغوی)
وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ،: با امر من مخالفت نکنید. (نسفی)
و از من بترسید و این تغییر قبله برای تکمیل کردن نعمتم است بر شما با هدایت شما به قبله ی ابراهیم و با این کار دین حنیف کامل میگردد. (بغوی)
از حضرت علی : تمام و کمال بودن نعمت اینکه بر اسلام بمیریم. (بغوی)
سعید بن جبیر گوید: نعمت برای مسلمان تا وقتی به بهشت نرفته است، کامل نشده است. (بغوی)
وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ:
و تا اینکه از گمراهی به راه راست، هدایت یابید. (بغوی)
نعمت خود را با هدایت شما تکمیل کردیم همچنانکه از میان شما از جنس خودتان، رسول فرستادیم و شما نیز مرا یاد کنید همچنانکه از بین شما و از خود شما رسول فرستادیم که به شما قرآن تلاوت میکند و سنت و فقه دین میآموزد و راههای تزکیه و پاک کردن نفس را از شرک و گناه میآموزد و به شما اموری را میآموزد که اگر وحی نبود، شما با تفکر نمیتوانستید بدان دست یازید.
مستندات
كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِّنكُمْ:
کاف تشبیه است و مرجعی لازم دارد و برای همین گفته شده است که به ما قبلش بر میگردد و معنای آن چنین میشود: تا نعمتم را بر شما تکمیل کنم همانطور که بر شما رسول فرستادیم. (خازن) و گفته اند که این جواب قبول شدن دعای حضرت ابراهیم مبنی بر فرستادن رسول از خود آنان است و معنای آیه چنین میشود: همچنانکه دعای ابراهیم را قبول کردم، همینطور شما را به راه راست هدایت کردم و شما را مسلمان گرداندم و با بیان دین حنیف، نعمت خود بر شما کامل کردم. (خازن) و بعضی گفته اند که کاف متعلق به ما بعدش یعنی فاذکرونی است و معنای آیه چنین میشود: همچنانکه بر شما رسول فرستادم، یاد خدای گویید و وجه تشابه این است که نعمت ذکر با نعمت ارسال رسول، شبیه هستند. (خازن)
منظور از رسول، محمد ص است. (خازن)
منظور از بین شما، یعنی از بین عرب و گفته شده است یعنی از بین شما انسانها یعنی فرشته نیست. (بحر العلوم) همچنانکه من برای شما رسول فرستادم شما نیز مرا یاد کنید. (ابن ابی حاتم)
يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا:
بر شما قرآن تلاوت میکند و این نعمتی بزرگ است چراکه معجزه ای جاویدان است. (خازن)
وَيُزَكِّيكُمْ:
شما را از پلیدی شرک و گناه پاک میگرداند. (خازن) گفته شده است: یعنی به شما اعمالی میآموزد که با عمل به آن جزو تزکیه شدگان قرار میگیرید مثل اخلاق نیکو و افعال بزرگواری و نیک. (خازن)
شما را به انجام کارهایی که باعث تزکیه ی شما میشود، وامیدارد. (بیضاوی) وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ: یعنی احکام قرآن را به شما میآموزد. (خازن)
گفته شده است که تعلیم با تلاوت متفاوت است پس در آیه تکرار نیست. (خازن)
وَالْحِكْمَةَ: یعنی سنت و فقه(فهم) دین میآموزد. (خازن) وَيُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ:
یعنی به شما از اخبار گذشتگان و داستان انبیاء و اخبار از آینده را میآموزد که قبل بعثت این امور را نمیدانستید. (خازن)
شما را اموری تعلیم میدهد که با فکر و اندیشه نمیشد به آن رسید. (بیضاوی)
مرا با اطاعت و انجام انواع عبادات در تمامی لحظات زندگی یاد کنید تا من نیز شما را در هر حالی به فراخور آن حال، یاد کنم و با اطاعت شکر گذار باشید و کفران نورزید.
مستندات
مرا ذکر کنید تا من نیز شما را ذکر کنم.
اصل ذکر این است که با قلب بر شیئ بیان شده، آگاهی و بیداری حاصل شود. (قرطبی) و اینکه به ذکر زبانی نیز ذکر گفته میشود برای این است که ذکر زبانی خبر از ذکر قلبی دارد لیکن از آنجا که بر ذکر زبانی زیاد اطلاق میشود، پس همین فهمیده میشود. (قرطبی) معنی آیه چنین است: مرا با اطاعت کردن یاد کنید تا من شما را با پاداش و ثواب یاد کنم. (قرطبی) مرا با اطاعت در دنیا یاد کنید و من شما را در آخرت با گذشت از سیئات، یاد کنم. (ماتریدی) مرا در فراخی و راحتی یاد کنید تا من شما را در وقت سختی و تنگدستی یاد کنم. (ماتریدی)
در خلوت مرا یاد کنید تا در جمع شما را یاد کنم. (ماتریدی) مرا با شکر نعمت یاد کنید تا من شما را به زیادت نعمت یاد کنم. (ماتریدی) مرا با اطاعت یاد کنید تا من شما را با کمک کردن به شما یاد کنم. (خازن)
مرا به یگانگی و با ایمان یاد کنید تا من شما را با بهشت و رضوان یاد کنم. (خازن) سعید بن جبیر: ذکر یعنی اطاعت الله و کسیکه گناه ورزد، ذکر نکرده است هرچند که قرآن بخواند و تسبیح و تهلیل زیاد گوید. (قرطبی) از رسول الله ص: هرکس از الله اطاعت کند وی الله را یاد کرده است هرچند نماز و روزه اش و اعمال نیک زیاد نباشد و هرکس که گناه میکند الله را فراموش کرده است هرچند نماز و روزه اش و اعمال نیکش، بسیار باشد. (قرطبی)
منظور ذکر قلبی است که مداومت بر آن در جمیع احوال، واجب است. (قرطبی) وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ: مرا عبادت کنید و غیر من را عبادت نکنید. (ماتریدی)
مرا به اطاعت شکرگزاری کنید و با گناه کفران نورزید. (خازن)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، با صبر و نماز برای انجام عبادت و دوری از معصیت و تحمل بلا، کمک جویید و بدانید که الله با کمک خود و یاری خود، با صابران همراه است.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا:
ای کسانیکه یگانگی الله را راست دانسته اید. (بحر العلوم) از ابن مسعود: هرگاه یا ایها الذین در قرآن ذکر شد پس خوب گوش کن چرا که بعد آن امر یا نهیی خواهد آمد. (بحر العلوم)
وقتی در آیات قبل شکر نعمت را بیان داشت در آیه به صبر در بلایا ارشاد میفرماید. (ابن کثیر)
در حدیث آمده است: عجب بر مومن که الله تعالی هر چه تقدیر کند برای وی خیر است باینصورت که اگر به وی خوشی برسد شکر گوید و این برای وی خیر است و اگر ناخوشی به وی برسد، صبر پیشه میکند و این نیز برای وی خیر است. (ابن کثیر)
اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ:
با صبر و نماز بر ادای فرائض، کمک بگیرید و خصوصا از نماز فرض یاری بطلبید. (بحر العلوم)
از مجاهد: صبر در اینجا روزه منظور است. (بحر العلوم)
از ضحاک: با صبر یاری بطلبید بر ادای روزه و نمازهای پنجگانه. (بحر العلوم) صبر یعنی نفس خود را بر تحمل سختی ها واداشتن است در راه الله و دل بستن بر تحمل مشقت در عبادات و در دوری جستن از فغان و زاری و در دوری جستن از اشیاء ممنوع. (خازن)
استعانت به نماز این است که آنرا با خضوع و فروتنی و خلوص برای معبود انجام شود. (خازن)
صبر در اینجا همان صبر است و در این آیه طاعات ظاهری و بدنی ذکر شده است، زیرا از عبادتهای بدنی سختتر از نماز نیست و آن مشتمل بر خضوع و روکرد و تسبیح و قرائت ووو است که وقتی نماز آسان گشت بقیه عبادات راحت خواهند بود و از عبادات باطنی صبر سختترین آنهاست. (بحرا لعلوم) بهترین امری که در مصائب از آن کمک گرفته میشود صبر و نماز میباشند. (ابن کثیر) برای طلب آخرت با صبر بر انجام فرائض یاری جویید و با نمازهای پنجگانه در اوقاتشان برای دور کردن گناهان، یاری جویید. (خازن) رسول الله ص هرگاه برایشان امری پیش میآمد، به نماز روی مآوردند. (ابن کثیر) صبر دو نوع است: 1-صبر بر ترک حرام و گناه و 2-صبر بر انجام عبادات و قربتها و دومی ثوابش بیشتر است زیرا مقصود و هدف است.(ابن کثیر)
إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ: الله تعالی همراه همه هست منتها تخصیص اینکه با صابرین است تا بدانند که الله فرج برای آنان حاصل خواهد کرد.(بحر العلوم) الله با صابران است با کمک و نصرت خود. (خازن)
از علی پسر حسین پسر علی؛زین العابدین؛ وقتی در قیامت اولین و آخرین را جمع کرده میشود و ندا دهنده ای ندا در دهد: کجایند صابران تا بدون حسابرسی به بهشت بروند پس گروهی از مردم پا شده و راه میافتند و فرشتگان به آنان رسیده گویند: کجا میروید؟جواب دهند: به بهشت و فرشتگان گویند: بدن حسابرسی؟جواب دهند: آری و فرشتگان پرسند: شما کیان هستید؟ جواب دهند: صابران هستیم. فرشتگان پرسند: صبر شما بر چه بوده است؟ صابران جواب دهند: بر اطاعت الله صبر کرده ایم و از گناه کردن نیز صبر پیشه کرده ایم تا اینکه فوت کرده ایم و فرشتگان گویند: شما حقیقتا همان هستید که میگویید پس به بهشت وارد شوید چه نیکوست، اجر عمل کنندگان. (ابن کثیر)
به کسانیکه در راه خدا شهید شده اند نگویید که مرده اند بلکه آنان نزد الله زنده هستند ولی شما آن را درک نمیکنید زیرا این اشیاء از عالم غیب است و بدون وحی دانسته نشود.
مستندات
از ضحاک: در شأن مسلمانانی که در جنگ بئر معونه شهید شدند، نازل شده است. (بحر العلوم) گفته شده است که کفار و منافقین گفتند: مردم خود را برای رضای محمد(ص) به کشتن میدهند و این آیه نازل شد. (خازن) کلبی گوید: در شأن شهدای بدر نازل شده است و در آن جنگ چهارده نفر از مسلمانان شهید شدند که هشت نفر از انصار بودند و شش نفر از مهاجرین و مردم بین خود گفتند: فلانی مرد و فلانی نیز مرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم) زیرا شهداء در حکم زندگان هستند چراکه اجر آنان تا روز قیامت به آنان میرسد. (بحر العلوم) و دیگر اینکه آنان در بهشت به هرکجا که خواستند، میروند. (بحر العلوم)
الله تعالی آنان را زنده کرده است تا ثواب به آنها برسد. (خازن)
از حسن: شهداء نزد الله زنده هستند و به آنها روزی میرسد و خوشی و راحتی میرسد همچنانکه برای ارواح فرعون صبحگاهان و شبانگاهان، عذاب میرسد. (خازن)
و در این آیه دلیل است بر اینکه به فرمانبرداران از الله تعالی، ثواب به آنها میرسد در حالیکه در قبور خود در برزخ بسر میبرند. (خازن)
شهداء از این جهت که به آنان روزی میرسد و بهشت اینور و اونور میروند زنده هستند هرچند از لحاظ خروج روج از اجساد آنان مرده محسوب میشوند. (خازن) در این آیه دلالتی است بر اینکه روح، جوهری است که با حس بدنی فرق دارد و با مردن نیز درک کنندگی آن باقی میماند و بر این عقیده هستند جمهور صحابه و تابعین و در آیات و روایات، نیز چنین بیان شده است. (ابی سعود و بیضاوی) بسیاری از سلف بر این هستند که آنان زنده هستند همانند زنده بودن ما یعنی روح و جسد هردو زنده هستند و بعضی گفته اند که حیات روحانی است. بعضی گفته اند که منظور زنده بودن از طریق ذکر خیر آنان باقی است و یا بعضی گفته اند که منظور از زنده بودن بر هدایت بودن است و این اقوال ضعیف هستند بلکه باطل هستند و اولی و دومی درست است و قول اول مشهور است و در مورد اینکه منظور از جسد کدام جسد است اختلاف کرده اند. (آلوسی) دیگر اینکه آنان در عالم غیب زنده هستند هرچند ما آنان را مشاهده نمیکنیم و برای همین است که الله تعالی میفرماید: وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ. یعنی شما آنان را نمیبیند تا بدانید که حقیقتا زنده هستند. (خازن) اگر کسی گوید که این نعمت مختص شهداء نیست و برای تمامی مسلمانان است پس چرا شهداء را به این نعمت ذکر کرده است؟ جواب آن این است که هرچند مسلمانان در این امر شریک هستند ولی شهداء بر دیگر مسلمانان فضیلتی دارند که باعث شده است اینان را ذکر کرده شود و دیگر اینکه آیه در رد قول کسانی نازل شده بود که میگفتند شهداء مردند و از لذات دنیوی دستشان کوتاه شد پس آیه برای همین شهداء را به زنده بودن ذکر کرده است. (خازن)
همانا شما مومنان را با انواع بلایا مورد امتحان قرار خواهیم داد مثل امتحان با اموری که باعث ترس است و باعث گرسنگی و با نقصان و کاستی در اموال و در جان و میوه ها و با فوت فرزند و بشارت ده صابران را.
همانا مومنان را امتحان کرده میشود با ترس و منظور از ترس، ترسی بود که در روز خندق برای مومنان پیش آمد و قلبها تا حنجره رسیده بودند و با گرسنگی و این نیز برای مومنان پیش آمده بود طوری که برای بعضی چند روز میگذشت و طعامی نمیافت. (بحر العلوم)
امتحان برای این است که کسانیکه از رسول الله ص تبعیت میکنند از کسانی که عصیان میورزند مشخص شود. (طبری)
الله تعالی برای مومنا خبر میدهد که دار دنیا دار امتحان و دار بلاء است و این برای انبیای الهی نیز چنین بوده است. (طبری)
وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ:
یعنی با هلاک اموال و گفته شده است که منظور مردن حیوانات است. (بحر العلوم)
وَالْأَنفُسِ:
و امتحان جان با مرگ و کشته شدن و بیمار شدن. (بحر العلوم)
وَالثَّمَرَاتِ: نقصان میوه یعنی اینکه اصلا میوه ای ندهد و یا بخاطر آفت کم بار شود. (بحر العلوم)
و گفته شده است که منظور از ثمرات فرزند است یعنی با فوت فرزند مورد امتحان قرار میگیرد. (بحر العلوم)
وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ: بشارت ده کسانی را که بر این مصیبتها و سختی ها، بردباری میکنند. (بحر العلوم)
از امام شافعی در مورد این تفسیر این آیه چنین حکایت کرده اند: منظور از خوف، خوف از الله است و گرسنگی روزه ی رمضان و نقص اموال یعنی زکات اموال است و نقص نفس، با بیماری و منظور از ثمره ، فرزند است و این ها همه موارد امتحانی هستند. (خازن)
هدف امتحان مومن این است: 1-تا کفار با دیدن اینکه در مصیبتها هم بر دین خود ثابت هستند، بر حق بودن دین مومنان اثبات میشود و باعث مسلمان شدن، کفار میشود.
2-منافقین به طمع مال و جاه اظهار ایمان کرده بودند وبرای مشخص شدن مومن خالص از منافق این امتحان صورت گرفته است.
صفت صابران این است که در وقت مصیبت چه بزرگ و چه کوچک بگویند: ما برای الله بنده ایم و جزو اموال وی تعالی هستیم و بازگشت ما بسوی اوست یعنی قطعا همه چیز برای الله است و ما نیز فانی هستیم.
مستندات
الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ:
صفت صابران این است که وقتی برای آنان سختی روزگار و مبتلا شدن، پیش میآید،... (خازن)
قالُوا إِنَّا لِلَّهِ:
گویند ما برای الله هستیم یعنی بنده و مملوک وی تعالی هستیم. (خازن)
وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ:
و در آخرت به سوی الله تعالی باز میگردیم. (خازن) از ام سلمه رض: از رسول الله ص شنیدم وقتی بر مومنی مصیبتی وارد شود و مومن بگوید: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ و بگوید بار الها مرا بخاطر مصبتت ماجور بگردان و جایگزین خیری برای آن بگردان، قطعا الله تعالی برای وی اجری در آخرت مهیا کند و در دنیا نیز بهتر از قبلی را جایگزین کند.(خازن) روزی چراغ رسول الله ص خاموش گشت و ایشان فرمودند: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، و گفته شد که آیا این هم جزو مصیبت است؟ و ایشان جواب دادند: هر امری که باعث ناراحتی مومن شود، مصیبت است. (ثعلبی)
بر کسانیکه در وقت بلا و مصیبت از الله بودن و به الله برگشتن خود را یادشان میآید، از الله تعالی برای آنان برکت و مغفرت و رحمت مهیا است و مضاف بر آن هدایت یافتگان هستند.
و بر کسانی که چنین صفتی دارند، صلوات یعنی برکت و مغفرت است از طرف الله تعالی و رحمت است و آوردن صلوات و رحمت یکجا برای نشان دادن این امر است که انواع برکت و نعمت را ارزانی خواهد داشت. (مظهری)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ:
و آنان راه یافتگان راه درست و حق هستند. (مظهری) و آنان راه یافتگان به استرجاع کردن هستند. (خازن) و گفته شده است به جنت که از طریق ثواب به آن رسیده اند. (خازن) حضرت عمر گفتند: چه خوش عدالتی و چه خوش زیادتی عدل همان صلوات (برکت و مغفرت) و رحمت است که در مقابل بلا داده میشود و زیادت هدایت است. (خازن) رسول الله ص: به مومن ضرر و خستگی و مصیبت و غمی نمیرسد حتی باندازه ی خار رفتن در پا باشد، مگر اینکه الله تعالی، بخاطر آن کفارت گناهان وی میگرداند. (خازن) از سعید بن جبیر: استرجاع یعنی گفتن انا لله و انا الیه راجعون، فضیلتی است برای امت محمدی چراکه وقتی یعقوب، یوسف را گم کرد، این را نگفت و اگر استرجاع میبود، میگفت. (بحر العلوم)
همانا صفا و مروه از نشانه های اسلام هستند پس هرکس که حج و یا عمره بجای میآورد، از جهت اینکه مشرکان بین صفا و مروه، سعی میکرده اند، بر شما گناهی نیست. کسی که بیش از واجب خود، طواف نفلی انجام دهد، الله سپاس وی گوید و پاداش درخور خواهد داد و الله از اعما شما با خبر است.
صفا به سنگی سخت که چیزی نمیرویاند، اطلاق میشود و مروه سنگ نرم را گویند. (بحر العلوم) شعائر: پرستشگاهها را گویند. (بحرا لعلوم)
و منظور آیه این است که سعی صفا و مروه از مناسک حج است. (بحر العلوم) منظور از صفا و مروه دو کوه معروف در مکه هستند. (طبری) فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا:
حج البیت یعنی تردد بسیار بر بیت الله کردن یعنی چند باره آمدن به بیت الله است و اعتمار یعنی زیارت بیت الله را گویند. (طبری) از ابی بن کعب آمده است که چنین قرائت میکرد: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن لايَطَّوَّفَ بِهِمَا و این قرائت از انس بن مالک و ابن عباس نیز روایت شده است پس طبق این قرائت معنای آن میشود: اگر کسی در حج سعی صفا و مروه را ترک کند، حج وی باطل نمیشود ولی بر ذمه ی وی جبران نقصان لازم میآید و جبر نقصان به ذبح دم در حرم است. (بحر العلوم)
و در مصحف امام، کلمه ی لا وجود ندارد. (بحر العلوم)
از آنجا که مشرکان بین صفا و مروه بخاطر دو بت مذکور سعی میکردند مسلمانان گفتند که این کار نکنیم و آیه نازل شد و بیان داشت که مشرکان از روی شرک بین این دو طواف میکردند و شما مسلمانان از روی ایمان اینکار را نجام میدهید پس برای شما مشکلی نیست. (طبری) و سبب ذکر اینکه طواف(سعی) صفا و مروه مشکل ندارد از این جهت است که مشرکان در جاهلیت بر سر هر یک از این دو کوه بتی داشتند به نامهای اساف و نائله، و مشرکان بین این دو طواف میکردند و هر دو بت را استلام میکردند و وقتی مسلمانان همراه رسول الله ص به عمره ی قضا آمدند، انصار بین صفا و مروه، سعی نکردند و گفتند که این کار از امور جاهلیه است پس این آیه نازل شد تا حکم شرعی را بدانند. (بحر العلوم) در روایتی دیگر آمده است: وقتی رسول الله ص مکه را فتح کردند و طواف بیت الله کردند و مسلمانان همراه ایشان بودند و وقتی رسول الله ص بین صفا و مروه سعی نمودند، مسلمانان لباسهای خود را جمع کردند و آستین خود را جمع کردند تا لباسشان به آن دو بت نخورد و این آیه نازل شد که شما مناسک حج را بجای میآورید و خوردن لباس رد وقت مناسک حج به بت گناه ندارد و در این حال حضرت عمر کلنگ آورد و آن دو بت را شکسته و از بین برد. (بحر العلوم)
این جمله خبریه ای است که در معنی امر است و منظور از میتوانید سعی کنید، امر به سعی بین صفا و مروه است که از علامات مناسک حج هستند. (طبری)
از ابی بریده در مورد اساف و نائله سوال شد و وی گفت: نام مرد وزنی بوده است که گویند در جاهلیت در وقت طواف کعبه به یکدیگر رسیدند و در خلوت به یکدیگر رسیدند و در این وقت آن دو به مس مسخ شدند یعین تبدیل به مجسمه مسی شدند و قریش گفتند الله تعالی از تبدیل این دو به مس، از ما خواسته است که آن دو را اله بگیریم و عبادت کنیم پس آن دو را عبادت کردند. (بحر العلوم)
کسی که بیش از مقدار واجب بر بیت الله طواف کند، پس الله تعالی سپاسگذار آن است و از آنان قبول خواهد نمود و از نیات آنان با خبر است. (بحر العلوم) همانا الله سپاسگذار شماست با قبول اعمال شما و داناست با ثواب دادن به شما. (بحر العلوم) از عروه: این آیه را نزد ام المومنین عایشه قرائت کردم و گفتم پروایی ندارم از اینکه سعی صفا و مروه ترک کنم، پس حضرت عایشه جواب داد: چه بد گفتاری بود آنچه که گفتی. همانا رسول الله ص سعی کرده اند و مسلمانان سعی کرده اند پس سنت رسول الله ص است و در جاهلیت هرکس که برای بتها احرام میبست، بر این دو طواف میکردند و مسلمانان از اینکه همانند آنان طواف(سعی) کنند، ناپسند داشتند و این آیه نازل شد و رسول الله ص سعی کردند و سنت شد.(احکام القرآن جصاص)
از حضرت عائشه: رسول الله حج کسی را کامل نمیدانست تا وقتی که بر صفا و مروه سعی کنند. (جصاص)
سعی صفا و مروه در نزد ما حنفیان و مالک و ثوری واجب است و اگر ترک شود با قربانی کردن جبران میشود ولی نزد امام شافعی تا انجام ندهد، درست نیست. (جصاص) گویند: طواف نفل از نماز نفل برای افراد غیر مکی، بهتر است چراکه در این آیه به طواف تشویق کرده است و اینکه آنان در این وقت قادر به طواف هستند و در برگشت این امکان نخواهد بود و در برگشت میتوانند نماز نفلی بخوانند. (بحر العلوم)
همانا کسانیکه علم دینی را کتمان میکنند از یهود که صفات رسول الله ص را کتمان کردند بعد اینکه در تورات بیان داشته بودیم و یا هرکسی که علمی را دانسته و مخفی میدارد و یا جایگزین میکند، بعد اینکه دین به وضوح بیان شده است و هدایت آشکار شده است، بر آنان است که الله آنان را از رحمت خود دور کرده و لعنت دائمی بر آنان خواهد بود.
کتمان یعنی به عمد،ترک اظهار یک شیئ را کردن است در وقتی که نیاز به اظهار آن باشد و این میتواند با سکوت باشد و یا جایگزین کردن آن با چیز دیگر. (ابی سعود) این آیه در مورد یهود نازل شد که صفات رسول الله ص را و آیه ی رجم را و دیگر احکامی را که در تورات، کتمان کردند. (خازن)
منظور از بینات: احکام حلال و حرام از قبیل آیه رجم است و هدی:امر محمد رسول الله ص است. (بحر العلوم)
هدی: آنچه در کتب انبیاء بیان شده و توضیح داده شده است. (طبری) آیه بر عموم خود است وبر هرکسی که حق را کتمان میکند، این آیه صادق است چرا که عموم لفظ اعتبار دارد نه خصوص سبب. (خازن) اظهار کردن علوم دینی فرض عین است یا فرض کفایه؟ در این مورد اختلافی است و جواب صحیح این است که اگر علوم دینی برای بعضی طوری باشد که هرگاه هرکس خواست به آن دست یابد میتواند، پس مکتوم نیست. (خازن) هرگاه از عالمی در مورد مساله ای دینی سوال شود، اظهار آن در همان وقت واجب است والا خیر. (خازن)
مِن بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ: بعد اینکه صفت محمد رسول الله ص را در تورات بیان داشته ایم.(خازن)
پس منظور از مردم، علمای بنی اسرائیل هستند. (خازن)
منظور علمای یهود و مسیحیان میباشد. (طبری) منظور از کتاب: قرآن است. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: منظور از کتاب تمامی آنچه بر انبیاء نازل شده میباشد و منظور از مردم، تمامی علماء هستند . (خازن)
رسول الله ص: هرکس علمی را دانسته و آن را کتمان کند در قیامت با لجامی آتشین بسته خواهد شد. (طبری) أُولَٰئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ:
آنان یعنی کسانیکه آنچه الله نازل کرده را کتمان میکنند ، الله آنان را لعنت میکند یعنی از رحمت خود دور میکند.
وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ:
و لعنت کنندگان نیز آنان را لعنت میکنند و منظور از لعنت کنندگان، تمامی مخلوقات بغیر از انس و جن هستند، زیرا هر حیوانی چنین گوید: ما به سبب گناه بنی آدم، از باران محروم مانده ایم. (خازن) لعنت کنندگان: فرشتگان و مومنان هستند. (طبری) و گفته شده است: لعنت کنندگان همان انس و جن هستند زیرا به صیغه ی جمع عاقلان وارد شده است. (خازن) گفته شده است: دو نفر مسلمان به یکدیگر لعن نکنند مگر اینکه آن لعن به یهود و مسیحیان میرسد چراکه صفت رسول الله ص را کتمان کرده اند. (خازن) از ابن مسعود: وقتی دو مسلمان همدیگر را لعن کنند، اگر کسی از آنها مستحق لعن باشد به وی میرسد والا به آسمان میرود و برمیگردد و در اینصورت به خود لعنت کننده میرسد و اگر مستحق لعن نباشد، به کفار برمیگردد و در بعضی روایات به یهود برمیگردد. (بحر العلوم) منظور از لعنت لعنت کنندگان بر آنان این است که لعنت بر آنان همیشگی است. (ابی سعود)
مگر کسانیکه از گناه خود بازگشته و آنچه را که از امور دین و اشخاص به فساد کشیده اند را اصلاح کنند وبرای مردم حقیقت را آشکار کنند، پس آنان کسانی هستند که توبه ی آنان مورد قبول قرار میگیرد و الله تعالی توبه پذیر مهربان است.
مستندات
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا:
مگر آنان که از کتمان و ترک بازگشتند. (نسفی) و دیگر اموری که باید توبه کنند، توبه کردند. (بیضاوی) مگر کسانیکه از کفر و یهودیت بازگشتند. (بحر العلوم)
وَأَصْلَحُوا:
و آنچه را که فاسد کرده بودند را اصلاح کردند و جبران مافات کردند. (نسفی) و اعمال بین خود و پروردگارشان را اصلاح کردند. (بحر العلوم)
و کسانی را که از مادون خود، فاسد کرده بودند را اصلاح کردند. (بحر العلوم)
آنچه را که تحریف کرده بودند را درست کنند. (ابی سعود)
وَبَيَّنُوا:
و آشکار کردند آنچه را که کتمان کرده بودند. (نسفی) و آنچه را که الله تعالی در کتاب بیان داشته را بیان کردند تا توبه ی آنان کامل شود. (نسفی)
صفت رسول الله ص را که در کتبشان آمده بود را آشکار کردند. (بحر العلوم) آمده است: توبه ی خود را آشکار کنند تا نشانه ی کفر از آنان برداشته شود و بقیه ی هم کیشانشان به آنها اقتدا کنند. (بیضاوی) فَأُولَٰئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ:
پس آنان کسانی هستند که توبه ی آنان را قبول میکنم. (نسفی) با قبول توبه و مغفرت به آنان بازگردم. (بیضاوی) از آنان در میگذرم. (بحر العلوم)
وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ: و من مبالغه کننده در قبول توبه و افاضه ی رحمت هستم. (بیضاوی)
همانا افرادی که بر کفر بوده و بر کفر بمیرند همانا بر انان لعنت الله و فرشتگان و مردمی است که لعنت آنان ارزش دارد.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا:
برای بیان این مطلب است که بغیر از اشخاصی که مستثنای از لعن قرار گرفتند، این افراد در لعن هستند و برای تاکید استمرار لعن بر آنان است و و اینکه فقط صفت کفر را برای آنان در این آیه ذکر میکند برای نشان دادن این موضوع است که توبه و اصلاح و بیان، موجب ایمان بوده و وجود کفر موجب نبود آن سه مورد است. (ابی سعود) کسانی که به سبب کتمان و یا امری دیگر کفر ورزیده اند. (نظم الدرر)
وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ:
از حال اول خود بازنگشتند. (ابی سعود)
از کتمان توبه نکرده و بمیرند. (مظهری) أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ: آنان کسانی هستند که لعنت بر آنان استقرار یافته است. (ابی سعود) وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ: و لعنت تمامی کسانی که لعنت آنان، معتبر است. (ابی سعود)
گفته شده است لعنت در آیه ی قبلی در حال حیات آنان است و این لعنت بعد مرگ خواهد بود. (ابی سعود)
آنان در آن عذاب موصوف جاودان خواهند بود و از عذاب آنان کاسته نشود و به آنان فرصت دیگر داده نشود.
مستندات
خَالِدِينَ فِيهَا: آنان در این لعنت و یا در آتش جاودان خواهند بود. (مظهری) لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ: بعد اینکه زیاد بودن عذاب انان ذکر شد، در این آیه کیفیت عذاب انان ذکر شده است. (ابی سعود) وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ: به آنان مهلت داده نشود. (مظهری) یا منتظر عذر خواهی آنان نشوند. (مظهری) به آنان نظرِ رحمت نشود. (ابی سعود) عذاب از آنان تاخیر نخواهد کرد. (آلوسی)
معبود شما که مستحق عبادت است یگانه است و الهی نیست جز ذات واحد الله تعالی و وی مهربان و بخشنده و بخشاینده است.
مستندات
وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ:
از ابن عباس: وقتی قریش از رسول الله ص خواستند که پروردگار خود را وصف کند این آیه نازل شده است. (آلوسی)
و خطاب عام است و به شان نزول خاص نمیباشد. (آلوسی)
مستحق عبادت شما یگانه در اله بودن است و غیر وی را نشاید که اله نامید. (ابی سعود) جمله عطف بر آیه ی قبلی است و مناسبت آن اینکه در اولی بیان نبوت رسول الله ص بوده و در این آیه اثبات یگانگی الله تعالی میباشد. (آلوسی) گفته شده است که مخاطب آیه، کتمان کنندگان هستند یعنی همچنانکه آنان صفات رسول الله ص را کتمان میکنند، وحدانیت الله تعالی را نیز کتمان میکنند. (آلوسی) منظور از یک بودن از جهت عدد و شکل و هم صنف بودن نیست بلکه ذات وی تعالی تک است و جلالت و عظمت و از شبیه داشتن نیز یگانه است. (تفسیر ماتریدی)
لَّا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ: تاکید اول است از جهت اینکه توهم وجود الهی غیر وی تعالی را نفی میکند. (ابی سعود) بهترین قول این است که لا اله، نفی معبود کفار است و الا الله اثبات معوبد مومنان. (بحرا لعلوم) الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ: اشاره است به دلیل استحقاق عبادت الله تعالی. (مظهری) آمده است: این آیه و آیه ی واللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ- اسم اعظم هستند. (مظهری)
همانا در خلق آسمانها و زمین و اختلاف شب و روز و کشتی هاییکه در دریا میروند و به مردم نفع میرسانند و آنچه از آب که از آسمان میبارد و سبب زندگی در زمین میشود و در انواع جانورانی که در زمین پخش شده اند و ابری که بین آسمان و زمین است، همه ی اینها نشانه هایی از یگانگی الله هستند. در تفاسیر که بنده نظر انداخته ام تقریبا همه یکایک این امور را نشانهای از یگانگی دانسته و برای آن مسائلی ذکر کرده اند و این درحالی است که الله تعالی حرف اِنَّ را گفته و بقیه را خبر آن و لآیات را اسم ان قرار داده است و بین همه ی این امور حرف عطف واو که معنی جمع را میرساند مذکور است و باید گفت که هدف الله تعالی در این آیه این است که وقتی همه ی این امور را کنار هم بگذارید به نظمی عجیب و جالب خواهید رسید که بر حسب اتفاق نخواهد بود و خواهید دید که هر یک وظیفه ی خود را به درستی انجام میدهد که معلوم میشود از یک اتاق فرمان دستور میگیرند والا اگر هر یک از این امور سرخود کاری انجام میداد مثلا روز و شب به جهتی غیر از آنچه هست میبود، بقیه ای در کار نبود ویا در مورد بارش باران نیز اگر غیر این میبود دیگر بقیه ناکار میشدند و همینطور است بقیه ی نشانه ها پس تفسیر آن این است که همه ی امور از یک فرماروا اطاعت میکنند و این را عقل سلیم نمیتواند رد کند برای همین است که منکران الله از عجز خود در رد الله میگویند و مدعی میشوند که دلیلی بر وجود وی تعالی نیز نیست که این عوام فریبی است چراکه وقتی از انان میپرسی آیا ممکن است مثلا یک میمون کلمه ای با معنی را بر حسب اتفاق در کیبورد، تایپ کند و اگر بله هست چند میمون چند کلمه خواهند توانست در اینجا است که به بد و بیراه گفتن خواهند افتاد وعقلانیت خارج شوند.
مستندات
وقتی آیه ی قبلی نازل شد، مشرکان یگانه بودن الله را انکار کردند و خواهان حجت شدند و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ:
در خلق آسمانها و زمین دلیل بر یگانه بودن الله است باینکه آسمانها را بدون ستون مرئی خلق کرد و در آن چراغهایی قرار داد و در زمین کوهها را بمانند میخ قرار داد و در آن دریاها و نهرها ساخت. (بحر العلوم)
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ: شب و روز که با نظمی محکم در حال مرور هستند.(صفوةالتفاسیر) وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ:
کشتی هاییکه با آن سنگینی در دریا حرکت میکنند و در آن مصالح بسیار برای مردم دارد از قبیل تجارت و متاع دیگر. (صفوةالتفاسیر) نفع مردم این است که الله تعالی در هر گوشه از دنیا اموری قرار داده است که برای کسب آن انسانها بر کشتی سوار شده و طی طریق میکنند و بدین واسطه مردم بهره مند میگردند. (خازن)
و آنچه الله آب را از آسمان نازل میکند بعضی گفته اند که باران حقیقتا آسمان میآید و بعضی گفته اند منظور ابر است چراکه هرچه بالای تو باشد آن را سماء گفته میشود. (خازن)
که غالبا بر حسب نیاز میبارد. (ماوردی) فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا:
پس به سبب آن آب زمین را که خشک و بایر شده بود را آباد و زنده میگرداند. (خازن) سبب زنده گرداندن زمین از دو جهت است یکی اینکه باعث جاری شدن نهرها میشود و دیگری اینکه باعث روییدن گیاهان میشود. (ماوردی)
وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَابَّةٍ:
هرآنچه که در زمین از جانوران هستند، آیتی برای وحدانیت الله است هستند بدین طریق که اصل همه ی انسانها به آدم برمیگردد وباز انواع و اشکال مختلفی از انسانها را شاهد هستیم مثل همین است بقیه ی حیوانات و جانوران یعنی به اصلی واحد برمیگردند. (خازن)
آیتی از خدا بودن از این جهت است که دارای انواع مختلفی هستند و همه در جهت مصالح خود میروند. (ماوردی) وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ:
و در وزش بادها نیز آیتی است که دارای انواع مختلفی هستند از نرم و شدید و گرم و سرد. (خازن)
و ابری که بین آسمان و زمین است که با آن سنگینی که دارد باز در بین آسمان و زمین معلق میماند و با سرعت حرکت میکند. (خازن) پس در همه ی این آیات و نشانه ها که ذکر شد، دلیل محکمی بر وجود خالق صانع قادر مختار، میباشد والا چنین منظم نمیبودند. (خازن)
این عالم با این نظام باید، بانی و صانعی داشته باشد. (قرطبی)
از بین مردم کسانی هستند که برای الله تعالی مثل مقابلی قائل میشوند یعنی بتان را همانند الله پندارند و آنها را دوست میدارند همانند مومنان که الله را دوست دارند و کسانیکه ایمان آورده اند الله را بیشتر و قویتر و همیشگی دوست میدارند. ای محمد اگر روزی را میدیدی که مشرکان عذاب را با چشمان خود میبینند، امر عظیمی میدیدی و میدانستند که تمامی قدرت برای الله است و عذاب الله سخت است برای کفار.
مستندات
وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا: بعضی از مردم برای الله تعالی شریک و برابری برای الله قائل شده اند و آن شریکان بتها هستند. (بحر العلوم) منظور از انداد، الهه هایی هستند که غیر از الله، عبادت میکرده اند. (طبری) منظور رئیسان آنها هستند که از آنان در معصیت الله اطاعت میکرده اند. (طبری)
انداد جمع ند: مثل منازع را گویند یعنی برابری که منازعه کننده با وی است پس بر این اساس بتها برای یکدیگر ند هستند و الله تعالی را ندی نیست زیرا الله بالاتر از آن است که ندی داشته باشد. (خازن)
يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ:
بعضی گفته اند: یعنی بتها را دوست میدارند همانند آنچه الله را دوست میدارند زیرا آنان به وجود الله اقرار داشته اند. (بحر العلوم و طبری) بعضی نیز گفته اند: آنان بتها را دوست دارند آنچنانکه مومنان الله را دوست دارند. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ:
و آنانکه ایمان آورده اند الله را بیشتر دوست دارند زیرا کفار، بتها را در وقت بی نیازی دوست دارند و وقتی در مخمصه ای گیر کنند، عبادت بتها را ترک میکنند ولی مومنان الله را در تمامی ادوار زندگی عبادت میکنند. (بحر العلوم) دوست داشتن مومنان، الله را دایمی تر و ثابت تر است چرا که همراه الله کس دیگری را عبادت نکنند ولی بت پرستان اگر بتی زیباتر از قبلی ببینند، اولی را ترک گویند و دومی را عبادت کنند. (خازن)
دوستی با الله یعنی اینکه در اوامر و نواهی از الله تعالی اطاعت شود و هرکس که اطاعت وی از الله تعالی بیشتر باشد، دوست داشتن وی قویتر است. (بحرا لعلوم) وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا:
اگر بت پرستان امروز انچه را که در قیامت خواهند دید، میدیدند، همانا میدانستند که بتان هیچ سودی برایشان ندارند و قدرت تنها برای الله است. (بحر العلوم) اگر میدیدی ای محمد، این کفار را وقتی که عذاب الله را میدیدند که همانا قدرت همه برای الله است و الله سخت عذاب است. (طبری) در این هنگام عظمت عذاب الله را میدیدی. (طبری)
وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ:
و میدیدند که الله شدید العذاب است برای روسای کفار و تبعیت کنندگان آنان از بت پرستان. (بحر العلوم)
وقتی که در آن زمان معبودان و اطاعت شوندگان کفار و مشرکان از فرشتگان و شیاطین و جن، از این کفار بیزاری جویند و عذاب الله را ببینند و تمامی اسباب و وصلتی که بین آنان در دنیا بوده بریده شود و راهی و حیله ای برای خروج از عذاب الله نیابند.
در آن زمان رئیسان بت پرستان از تابعان خود بیزاری و تبری جویند. (بیضاوی) بعضی عکس این را گفته اند یعنی تابعان از رئیسان خود تبری و بیزاری جویند. (بیضاوی) این امر در روز قیامت رخ خواهد داد و کفار از یکدیگر بیزاری جویند. (بغوی) سدی گوید: شیاطین از انسانها تبری جویند. (بغوی) فرشتگانی که آنان در دنیا عبادت میکردند از آنها تبری جویند. (ابن کثیر)
جن نیز از آنان تبری جویند. (ابن کثیر) وَرَأَوُا الْعَذَابَ: در حالیکه عذاب را به میبینند. (بیضاوی)
و گفته اند: عطف بر تبرا است یعنی وقتی عذاب را ببینند. (بیضاوی)
وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ: سببها بریده شود و اسباب همان وصلتی است که بین رئیسان و تابعان آنها بوده است مانند یکی بودن در دین و اغراضی که به یکی بودن میخوانده اند. (بیضاوی) منظور از وصلت خویشاوندی و دوستی ها است که در قیامت به دشمنی بدل شوند. (بغوی)
سدی گوید: منظور اعمال آنها است که در قیامت ارزشی ندارد. (بغوی)
وقتی عذاب الله را ببینند، حیله ها و راههای خلاص از آن بسته شوند و از آتش دوری و خروجی نیست. (ابن کثیر)
و کفار که از رئیسان خود تبعیت کرده بودند آروز کنند که ای کاش به دنیا باز میگشتیم تا از رؤسای خود بیزاری میجستیم همچنانکه آنها در این روز از ما بیزاری جسته اند و اینچنین است که الله تعالی اعمال آنها را برای حسرت به آنها نشان میدهد و آنان از آتش خارج شونده نیستند یعنی جاودان باقی خواهند ماند.
وقتی میبینند که رئیسان آنها از آنان تبری میجویند پشیمان شوند و گویند: کاش رجعتی به دنیا میبود، تا در دنیا از آنان بیزاری میجستیم همچنانکه اینان در اینجا (قیامت) چنین کرده اند. (ابی سعود)
آنچنان است که الله تعالی به آنان اعمالشان را برای حسرت نشانشان میدهد. بجای اینچنین است ، آنچنان است را آورده است تا فجیع بودن حال آنان را نشان دهد. (ابی سعود) حسرت یعنی شدت پشیمانی و آنان بجای عمل خود فقط حسرت خواهند دید. (ابی سعود) سدی گوید: به آنان جنت نشان داده میشود که اگر الله را اطاعت میکردند به آنها داده میشد و بعد آن را به مومنان داده میشود و این همان زمان حسرت است. (ثعلبی)
وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ: و آنان از آتش خارج شونده نیستند یعنی این عدم خروج دائمی است. (ابی سعود) آنان یعنی عبادت کننده و عبادت شونده و تابع و متبوع از آتش خارج نشوند. (بحر العلوم)
ای انسانها از آنچه در زمین هست بخورید در حالیکه حلال و پاک و بدون شبهه است و از راههای شیطان در حلال کردن حرام شرعی و حرام کردن حلال شرعی دوری کنید و از شیطان تبعیت نکنید که همانا شیطان دشمنی آشکار برای شماست.
وقتی الله تعالی بیان داشت که الهی غیر وی تعالی نیست و در خلق مخلوقات مستقل است در این آیه بیان میدارد که رازق آنها نیز فقط الله تعالی است و منت نهاده و اشیائی را حلال و لذیذ گردانده است و برای بدن و عقل ضرر ندارد. (ابن کثیر) وقتی این آیه نازل شد، سعد ابن ابی وقاص گفت: یا رسول الله ص دعا کن تا من مستجاب الدعوه شوم. رسول الله ص فرمودند: ای سعد، غذایت را از حلال بگردان مستجاب الدعوه خواهی شد قسم به کسی که جان من در دست وی است همانا مرد لقمه ی حرامی را به داخل خود میفرستد که باعث میشود تا چهل روز از وی قبول کرده نشود و هر بنده ای که گوشت وی از حرام و ربا روییده باشد، پس وی لایق آتش است. (ابن کثیر) این آیه درمورد طوایفی از عرب نازل شد که آنان برای خود اشیائی را حرام میکردند از زراعت و چهارپایان تحت عناوین مختلف از قبیل بحیره و سائبه. (بغوی)
در مورد قومی نازل شد که بر خود لباس و غذای نیکو و فاخر را حرام کرده بودند. (بیضاوی)
حلال: آنچه که شرع آن را حلال دانسته است. (بغوی)
طیب: خوش و نیکو که از آن لذت برده میشود و مسلمان از حلال لذت میبرد و خوش میدارد و از حرام بدش میآید و ناخوش دارد. (بغوی)
و طیب: یعنی پاک. (بغوی)
وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ: از لغزشها و نشانه های شیطان تبعیت نکنید. (بغوی) و خطوات شیطان: ورود در معاصی. (بغوی)
ابوعبیده: گناهان کوچک شمرده شده. (بغوی)
زجاج: راههای شیطان. (بغوی)
همچنانکه از حلال به حرام نباید رفت، از شبهاتی که شیطان القا میکند نیز دوری کنید. (رازی) در حرام کردن حلال شرعی و حلال گرداندن حرام شرعی از شیطان تبعیت نکنید. (بیضاوی)
إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ: شیطان برای شما دشمنی با دشمنی آشکار است. (بغوی) دشمنی خود را آشکار کرده است. (بغوی)
دشمنی شیطان برای کسانیکه چشم بصیرت دارند آشکار است. (بیضاوی)
شیطان منحصرا شما را به انجام گناهان و گناهان کبیره امر میکند و دیگر اینکه شما را به اموری امر میکند که نسبت به الله دروغ است و اینکه بدون دلیل شرعی حکم صادر کنید امر میکند.
مستندات
إِنَّمَا يَأْمُرُكُم بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ:
برای بیان دشمن بودن شیطان برای انسان است و انواع شر وی را گوشزد میکند و اینکه کار وی با انسان فقط در شر و دشمنی منحصر است. (آلوسی) سوء: هرآنچه که باعث ناراحتی کسی میشود و منظور از سوء و فحشاء، گناهان هستند. (مظهری) گفته شده است: سوء یعنی گناه مطلقا چه بزرگ و چه کوچک و فحشاء یعنی گناهان کبیره یا آنچه در آن حکم حد است. (مظهری) سوء انواع گناهان قولی و فعلی و عقدی را شامل میشود و فحشاء بدترین نوع گناهان است. (آلوسی) آمده است: فحشاء یعنی زنا و بعضی گفته اند: فحشاء یعنی بخل.(خازن) آمده است که شیطان تخت خود را بر روی آب گذاشته و سربازان خود را میفرستد تا بین انسانها فتنه انگیزی کند و هر یک از آنها فتنه ی بزرگتری را بیاندازد، وی به شیطان نزدیکتر میشود و هر یک از فتنه ی خود گویند و شیطان گوید کاری انجام نداده ای تا اینکه کسی گوید که من همراه کسی بودم و تا وقتی که بین زن و شوهر جدایی بیاندازم همراه آنان بودم و شیطان وی را به خود نزدیک کند وبگوید کار را تو انجام داده ای. (مظهری)
امر میکند انچه را نمیدانید به الله نسبت دهید مثل تحریم، زراعت و چهارپایان. (مظهری) شیطان شما را امر میکند که به الله دروغ نسبت دهید و به دروغ بگویید فلان چیز را حلال کرده و فلان چیز را حرام گردانده است. (آلوسی) دروغ بستن بر الله شامل تمامی مذاهب فاسدی که اذن شرع به آن وارد نشده را و از رسول الله ص وارد نشده را گفتن است. (خازن)
وقتی به کفار چه مشرکان و چه یهود و چه کسانی که حلال الله را حرام میکردند، گفته میشد که از کتاب الله قرآن و کتب دیگر آسمانی تبعیت کنید که در آن تبعیت از محمد خاتم انبیاء آمده است، آنان در جواب گویند که از پدران خودمان که داناتر و بهتر هستند تبعیت میکنیم. در جواب آنان باید گفت که وقتی پدران شما از دین چیزی تعقل نمیکنند و خیر و حق را نمیتوانند بیابند، آیا باز از آنان تبعیت خواهید نمود؟ که جواب عاقل خیر خواهد بود. در این آیه در بعضی تفاسیر به بحث تقلید پرداخته و در جواز آن کوشیده اند و انگار که این آیه از هر نوع تقلیدی منع نموده به دفاع از تقلید از مذاهب حق اهل سنت پرداخته است و سعی کرده است به آیه جواب دهد. اما حقیقت سخن این است که خود آیه جواب آن میباشد و آیه در کمال بلاغت بیان میدارد که تقلید از افرادی که بینش دینی ندارند، مذموم است نه هر تقلیدی و تقلید از مذاهب اربعه اهل سنت تقلید از حق است و تقلید از رسول الله ص است.
مستندات
در مورد مشرکانی نازل شده است که به آنها بیان شد که از قرآن و دیگر حجتهای نازل شده از طرف الله تبعیت کنید و آنان راه تقلید از گذشتگان را پیش گرفتند. (ابی سعود) و گفته شده است در حق یهود نازل شده است که وقتی رسول الله ص انها را به اسلام دعوت کرد و منظور از کتاب، تورات است که به اسلام دعوت میکنند، آنان ادعای تبعیت از پدران خود کردند. (ابی سعود)
وقتی به آنان گفته میشود از کتاب الله تبعیت کنید. (ابی سعود) وقتی به تبعیت کنندگان از راههای شیطان، از روی نصیحت و برای بیدار کردن فطرت خفته ی آنان گفته میشود که از کتاب الله تبعیت کنید، آنان اینگونه جواب میدهند: (فواتح الالهیه )
یعنی با قبول دین و عمل به آن از کتاب تبعیت کنید. (قرطبی) قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا:
گویند: تبیعت نمیکنیم بلکه از آنچه پدران خود را بر آن یافته ایم، تبعیت میکنیم. (ابی سعود) انچه از پدران خود میدانند همان عبادت بتها و تحریم اشیاء حلال و شریک قائل شدن به الله است. (ابی سعود) چراکه اعتقاد داشتند پدران آنها عاقلتر هستند. (الفواتح الالهیه)
ای محمد به آنان بگو که آیا چنین نیست که پدران شما در مورد شعائر دین چیزی را تعقل نمیکنند؟ و به مرتبه ی ایمان و یقین نمیرسند؟ باز از آنان تبعیت میکنید. (الفواتح الالهیه) چگونه تبعیت میکنید از کسانیکه راه هدایت نمیدانند و خیر را تشخیص نمیدهند. (الهدایه الی بلوغ النهایه)
مثال کسی که کفار را به حق فرامیخواند همانند صدا زننده ی چهارپایان است که چهارپایان صدا را میشنوند ولی سودی از آن نمبیرند. و آنان از شنیدن حق کر هستند و از گفتن حق عاجز و از دیدن حق کور هستند و حق را تعقل نمیکنند.
مثال تو ای محمد و کفار در موعظه کردن تو و به الله فراخواندن همانند چوپانی است که گوسفندان خود را صدا میزند و گوسفندان صدایی میشنوند ولی مفهوم و معنای آن را تعقل نمیکنند و همچنین کفار با اینکه میشنوند، سودی از آن نمیبرند و فایده ای ندارد. (خازن) این تاویل بهتر است چراکه یهود بت پرست نیستند. (طبری) نعیق: صدای کردن چوپان گوسفندان خود را. (خازن) و گفته اند معنی آیه این است: مثال کفار در قلت فهم کلام الله و رسولش همانند چهارپایانی است که فقط صدا میشنوند و امر ونهی را متوجه نمیشوند. (خازن) و گفته اند: مثال فراخواندن کفار بتانی را که نه فهمی و نه شعوری دارند همانند صدای چوپان برای گوسفندان است که چیزی جز خستگی عائد صدا کننده نمیشود. (خازن) یعنی وقتی بتان را صدا میزنند فقط برگشت صدا است که میشنوند و چیز دیگری نیست. (طبری)
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ:
کر هستند، یعنی از آنجا که شنیدن سخنان رسول برای آنان سودی ندارد انگار که کَر هستند. (خازن) از گفتن سخن حق، لال هستند و از دیدن راه حق کور هستند. (خازن)
فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ:
پس آنان را عقل کسبی نیست هرچند عقل طبیعی دارند. (خازن) یعنی هدایت را نمیشنوند و نمیگویند و نمیبینند و نمیفهمند. (طبری)
ای کسانیکه ایمان آورده اید از حلال آنچه به شما رزق داده ایم بخورید و شکر آن را بجای آورید اگر شما حقیقتا الله را عبادت میکنید پس از حلال بخورید وشکر گزار باشید.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ: یعنی از زراعت و حیوانات حلال بخورید. (بحر العلوم) وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ:
و اگر از منظور شما از ترک خوردن رضای الله باشد پس از حلال بخورید چراکه رضایت الله در حلال دانستن آنچه الله حلال کرده و تحریم حرام الله است. (بحر العلوم) پس سپاسگزار الله باشید. (خازن) گفته میشود کسیکه حلال خدا را حرام بداند همانند کسی است که حرامی را حلال کرده است. (بحر العلوم) گفته میشود در این آیه بیان فضل امت محمدی است چراکه این امت را با آنچه انبیای خود را خطاب کرده، مورد خطاب قرار داده است طوری که همین کلام آیه را در مورد انبیاء نیز بکار برده است. (بحر العلوم) خوردن چند نوع است: فرض بقدر حفظ جان و دفع ضرر و مستحب خوردن همراه مهمان و اگر از این غرضها خالی باشد، مباح خواهد بود. (خازن) رسول الله ص: فردی را ذکر کردند که در سفر طولانی بوده و سر و وضع وی را غبار گرفته و لباس مندرس پوشیده است و بعد دست به دعا بر میدارد و یا رب یا رب میگوید، در حالیکه خوراکش حرام است و نوشیدنی وی حرام است و لبایش حرام با این حال چگونه دعایش مستجاب شود. (خازن)
آنچه بر شما خوردن آن، حرام است همین مواردی است که میشماریم؛در وقت نزول این آیه چنین بوده است؛ مردار یعنی آنچه بدون بسم الله مرده باشد و خون جاری و گوشت خوک؛و تمامی مشتقات خوکی؛ و آنچه از حیوان حلال گوشت که نام الله برده نشده یا اسمی غیر از نام الله برده شده باشد، هرکس در اضطرار قرار گرفت پس بر وی رخصت است که از این موارد حرام تناول کند منتها نباید حلال بداند و در خوردن زیاده روی نکند، و قطعا الله تعالی اگر این موارد را رعایت کنید، در مورد آنچه در این حالت تناول کرده اید، چشم پوشی کننده و بخشنده است.
مستندات
وقتی آیه بیان داشت که آنچه مشرکان بر خود حرام میدانستند، حلال است پس از رسول الله ص سوال کردند که خوردن چه چیزهایی حرام است؟ و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ میته یعنی مردار، حیوان بدون ذبح شرعی کردن مرده. میته حرام است بغیر از ماهی و ملخ. (بحر العلوم)
کلا استفاده به هر طریق از مردار، حلال نیست ،حتی براری تغذیه ی سگ و سایر حیوانات نیز جایز نیست. (جصاص) رسول الله ص در مورد ماهی فرمودند: اگر دریا آن را بیرون اندازد و یا بر اثر جزر بیرون بماند، از آن بخورید و اگر در دریا مرده باشد و روی آب آمده باشد، از آن نخورید. (جصاص) در مورد ملخ چه زنده گرفته شود وچه مرده یافت شود، حلال است و این قول ما و شافعیه است. (خازن)
وَالدَّمَ: منظور از خون که خوردن آن حرام است، خون مسفوح یعنی خون جاری است.
عادت عرب جاهلی این بود که خون مایع را در روده گذاشته و پخته و تناول میکردند و این آیه آن را حرام گردانده است. (خازن)
وَلَحْمَ الْخِنزِيرِ:
منظور از گوشت خوک، تمامی اعضای خوک است که حرام میباشدو اجماع مسلمانان بر تحریم آن منعقد است. (بحر العلوم) ذکر گوشت از بین اعضای خوک برای این بود که گوشت مقصود خوردن است. (خازن)
وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ:
یعنی آنچه بدون ذکر نام الله ذبح شده است و اهلال در لغت به آواز بلند گویند و مشرکان در جاهلیت در وقت ذبح، اسم الهه های خود را با صدای بلند میگفتند و الله آنچه را که به اسمی غیر از اسم الله ذبح شده است را حرام گرداند و در آیه دلیل بر این است که اگر کسی عمدا ترک بسم الله کند، حرام میشود چراکه داخل در بغیر اسم الله است. (بحر العلوم)
و الله تعالی به علم خود میدانست که بعضی انسانها در بعضی اوقات اضطرار به خوردن از مردار میشوند برای همین بیان داشت که اگر کسی مجبور و مضطر باشد به خوردن آن در حالیکه خود خواهان خوردن آن حرام نباشد و به خوردن آن راضی نباشد، و بعد اینکه مقداری که جلوی مرگ را بگیرد خورد دیگر عودت نکند و دوباره نخورد، برای وی رخصت است. (بحر العلوم) از ابن عباس و مسروق و حسن: غیر باغ یعنی تجاوز نکننده در حق مردار و لا عاد یعنی در خوردن زیاده روی نکردن. و خوردن مردار در وقت اضطرار را برای باغیان (کسانیکه علیه حکومت اسلامی قیام کرده اند) مباح دانسته اند و انس بن مالک نیز چنین نظر دارد. (احکام جصاص) از ابن عباس در مورد این آیه: اگر کسی این اشیاء را بخورد درحالیکه مضطر است، بر وی مشکلی نیست ولی اگر بخورد در حالیکه اضطراری نیست پس وی بغی کرده و از حد اعتدا کرده است. (بحر العلوم)
بکار بردن کلمه ی بغی و اعتدا برای حفظ معنی و مراد قول ابن عباس است. بغی، نافرمانی و اعتداء، دست درازی کردن و دشمنی کردن.
غیر باغ و لاعاد: بدون اینکه حلال بداند و بدون قصد توشه گرفتن. (خازن) اضطرار چیست؟ 1-به حالتی برسد که بر خود بترسد که اگر نخورد خواهد مرد. 2-از ابن مبارک: اگر به حالتی برسد که وقتی به بازار وارد شود چیزی جز نان به چیز دیگر نگاه نیاندازد. 3- به حالتی برسد که از ادای فرایض عاجز شود. (بحر العلوم)
کسی که قادر به راه رفتن نیست. (مرقاةالمفاتیح شرح المصابیح)
اگر تشنه ای مضطر، از فرط تشنگی خوف مرگ دارد بقدر دفع عطش میتواند، بنوشد و بیشتر از آن باشد، بر وی حد واجب میشود. (مبسوط سرخسی) اختلاف در حکم خوردن از اشیاء حرام در حالت اضطرار: 1-حرام بودن آن ثابت است منتها بخاطر اضطرار، گناه نوشته نمیشود، زیرا الله تعالی در آخر آیه غفور ورحیم بودن به معنی بخشش گناه، آورده است. 2-حلال است و حق ترک تناول ندارد، زیرا در آیه ای اضطرار را از حرام استثنا کرده است (بحر العلوم) از مسروق: اگر کسی مضطر باشد و نخورد و بمیرد، به جهنم میرود. (بحر العلوم) مخمصه( در اضطرار بودن): اگر دائمی باشد، سیر شدن از آن بدون خلاف جایز است . اگر گذرا باشد نزد امام اعظم فقط در حد باقی ماندن رمق مجاز است. (خازن) در مورد حکم خوردن از در حالت اضطرار اختلاف هست که آیا حرام بر حرمت خود باقی است یا خیر بلکه حلال میگردد؟ بعضی گویند که حرام است منتها برای مضطر گناه نوشته نمیشود، چون در ادامه آیه غفور و رحیم بودن مطرح است یعنی بخشش بودن و پوشاندن گناه است. (بحر العلوم) و بعضی گفته اند: حلال است و حق ندارد از خوردن آن امتناع ورزد، چرا که در آیه ای دیگر حالت اضطرار را از حرما استثنا نموده است. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ:
الله بخشنده است آنچه را که انجام داده است و مهربان است که به این امر رخصت داده است. (بیضاوی)
بخشنده است کسانی را که در حالت اضطرار از حرام تناول کرده اند و مهربان است که رخصت داده است. (بغوی)
قطعا کسانی که احکام کتاب الله که در اینجا تورات است، را کتمان میکنند، و در عوض آن به اموال ناچیز دنیوی که از طریق ریاست بناحق میگیرند، آنان آنچه که میخورند، آتش است و در قیامت الله تعالی با آنان سخن رحمت نگوید و بر آنان غضب کند و آنان را یادکرد خیری نخواهد بود و برای آنان عذابی دردناک خواهد بود که به قلب میرسد.
مستندات
در مورد رئیسان و عالمان یهود ،نازل شده است که از پایین دستان خود هدایا و خوردنی ها میگرفتند و آنان امید داشتند که نبی مبعوث از آنان باشد وقتی محمد رسول الله ص مبعوث شد و دیدند که از خودشان نیست، آنان ترسیدند که ریاست و آن خوردنی ها را از دست بدهند و برای همین صفات رسول الله ص را که در کتبشان آمده بود را کتمان کردند. (خازن) صفات پیامبر ص را تغییر دادند. (بحر العلوم)
کسانیکه آنچه در کتاب از صفات رسول الله ص هست و همچنین وقت بعثت ایشان را کتمان میکنند. (خازن) این قول مفسران است و فخر رازی و متکلمین این نوع تفسیر را ممتنع میدانند چراکه تورات و انجیل به قدری مشهور است که امکان کتمان آن نیست بلکه آنچه علمای یهود انجام داده اند اینکه آیاتی را در مورد نبوت رسول الله ص آمده بود را میشناختند و آن آیات را تاویل باطل میکردند و از محل صحیح خود، منحرف میکردند. منظور از کتمان همین است و معنی آیه طبق این قول چنین میشود، کسانیکه معانی کتاب الله را کتمان میکنند. (خازن)
وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا:
و در عوض آن کتمان، چیز ناچیزی میگیرند.(خازن) و یا آنچه را که الله تعالی نازل کرده را در عوض چیز ناچیزی میفروشند.(خازن)
بخاطر تحریف کتاب الله و تاویل بغیر وجه آن و کتمان حق. (طبری)
آن چیز ناچیز ، همان خوردنی هایی است که از پایین دستان خود میگرفتند. (خازن) متاعی ناچیز را برگزیدند. (بحر العلوم) آنچه از حق و اسلام و محمد ص آمده بود را کتمان کردند. (طبری)
یعنی آنچه میخورند آنان را به آتش میبرد یعنی رشوه خواری و حرام خواری آنان پس آنچه میخورند آنان را به آتش میبرد همانند آن است که آنان آتش میخورند. (خازن)
وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ:
و الله تعالی در روز قیامت با آنان با کلام رحمت سخن نگوید بلکه با کلمه ی توبیخ سخن گوید. (خازن) منظور از سخن نگفتن الله با آنان، غضب کردن بر آنان است. (خازن)
وَلَا يُزَكِّيهِمْ:
از پلیدی گناه آنان را پاک نخواهد نمود. (خازن) از اعمال خبیثه آنان را پاک نمیکند. (بحر العلوم)
سخن خیر آنان را یاد نمیکند و هرکس که به نیکی یاد نشود، عذاب داده شود. (بحر العلوم) وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ: و برای آنان عذابی دردناک است که درد آن به قلب میرسد. (خازن) هرکسی نزد وی علمی باشد و مردم بدان احتیاج داشته باشند و وی آن را کتمان کند، این سزای وی است. (بحر العلوم)
آنان که کتاب الله را کتمان کرده اند، کسانی هستند که در دنیا گمراهی را بجای هدایت انتخاب کردند و در آخرت عذاب را بجای آمرزش پس چه چیزی تحمل آنان را بر آتش زیاد کرده است که اینگونه موجبات عذاب را انجام میدهند، این جای تعجب بسیار دارد.
مستندات
أُولَٰئِكَ: آن رئیسان یهود. (بحر العلوم) الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ: کسانی هستند که کفر را بر ایمان اختیار کردند. (بحر العلوم)
آنان کسانی هستند که گمراهی را گرفته و هدایت را ترک کرده اند. (طبری)
وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ: و آتش را بجای بهشت انتخاب کردند. (بحر العلوم)
و آنچه را که باعث عذاب آنان در قیامت میشود را گرفته و آنچه را که باعث بخشش آنان میشد را ترک کرده اند. (طبری)
فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ:
پس چه چیزی به آنان جرات انجام اعمال اهل آتش را داده است؟ (بحر العلوم) چه بقایی در آتش دارند. (بحر العلوم) تعجبی است یعنی چه بسیار در آتش میمانند که جای تعجب دارد. چه چیزی باعث شده است که آنان بر آتش صبور باشند؟ (طبری) وقتی آنان هدایت را ترک و گمراهی را اتخاذ کردند، چه چیزی آنان را بر آتش صبور گردانده است. (طبری) چه جرأت عجیبی بر انجام عمل موجب آتش دارند. (طبری) تعجب از اینکه چگونه بی مبالات آنچه را که باعث عذاب آنها میشود انجام میدهند انگار که قادر بر صبر برای عذاب هستند والا آنان را صبری نخواهد بود. (مظهری)
آن عذاب متنوع برای این است که الله تعالی کتب خود را بحق نازل کردو اینان انکار کردند و کسانیکه در کتب الله اختلاف میکنند و به آن کفر میورزند و انکار میکنند، آنان در اختلافی بدور از حق هستند.
مستندات
ذَٰلِكَ:
یعنی مجموع آنچه از ذکر شد مثل در شکمشان آتش میخورند و خداوند با آنان سخن نگوید و آنان را تزکیه نمیکند و عذابی که بخاطر کتمان حق بر آنان مترتب شده است: (آلوسی)
بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ: بخاطر این است که الله تعالی قرآن را ویا تورات را که آمیخته به حق هستند و در آنها شائبه ی باطل نیست، را نازل کرده است. (آلوسی) آن عذاب برای این است که الله تعالی قرآن را بحق نازل کرده است و اینان آن را انکار کردند و کفر ورزیدند. (خازن) وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ
کسانی که در کتاب اختلاف کردند یعنی به بعضی از کتب الهی ایمان آورده و بعض دیگر را انکار کردهاند. (آلوسی) یا از پیروی از حق آن کتاب (تورات) سرباز زدند، و بجای آن از خود جایگزین درست کردند،. (آلوسی) کسانیکه در قرآن اختلاف کردند و بعضی گفتند که این جادو است و بعضی دیگر گفتند که شعر است و بعضی گفتند این افسانه ی قدیمیان است. (آلوسی)
کسانیکه در معانی و تاویل قرآن اختلاف کرده اند، (خازن) لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ: این افراد، در خلافی بدور از حق هستند و باعث اشد عذاب هستند. (آلوسی)
نیکی در رو به قبله کردن خلاصه نمیشود بلکه نیکی آن است که الله تعالی بیان میدارد و آن این است که ایمان صحیح یعنی به الله و به روز آخر (قیامت) و تمامی فرشتگان و تمامی کتب آسمانی و تمامی انبیاء حقیقی باور داشتن است. و دیگر اینکه حسن معاشرت داشتن است یعنی از اموال خود با اینکه آن را دوست دارد بخاطر دوستی الله، به خویشان نزدیک محتاج خود بدهد و به یتیمان و ناداران تهی دست و به در راه ماندگان و به کسانیکه نیاز آنان را وادار به طلب از دیگران کرده و به کسانیکه قسط آزادی خود را میدهند از قبیل مکاتب و اسیر و کسانیکه تهذیب نفس دارند یعنی نماز فرض را در اوقات آنها انجام میدهند و کسانیکه زکات را به مستحق آن میدهند و کسانیکه به عهد خود وفا میکنند چه عهد با الله باشد و چه عهد و قول با مردم باشد، این اشخاص که چنین صفاتی در آنها یافت میشود، آنان کسانی هستند که در ایمان خود صادق هستند و آنان کسانی هستند که از الله تقوی دارند.
نیکی این نیست که صورت خود را در نماز به طرف مشرق یا مغرب برگردانید و غیر آن را انجام ندهید. (بحر العلوم)
این آیه خطاب به یهود و مسیحیان است که هر یک به سمتی میاستادند و هر یک فکر میکردند که نیکی همین است که به سمتی که آنها نماز میخوانند خوانده شود. (خازن)
از ابن عباس: در مورد مومنان است در اول اسلام وقتی کسی شهادتین میگفت و به هر جهتی خواست نماز میخواند و هرکس بر این منوال فوت میشد، بهشتی بود وقتی رسول الله ص هجرت کردند و رو به کعبه خواندن فرض شد، این آیه نازل شد که تمام نیکی همین نیست بلکه آنچه در این ایه ذکر شده است، میباشد. (خازن)
نیکی این نیست که فقط عمل رو به کعبه کردن را انجام دهید بلکه نیکو کسی است که این صفات را داشته باشد. (بحر العلوم)
خطاب به یهود و مسیحیان است و میفرماید: نیکی آنچه شما بر آن هستید نیست زیرا دین شما منسوخ شده است بلکه نیکی آن است که الله تعالی بیان داشته و مومنان از آن پیروی میکنند.(بیضاوی)
وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ:
لیکن نیکی آن است که یگانگی الله را و شریک نداشتن وی تعالی را تصدیق کند. (بحر العلوم)
منظور این است که نماز تمامی نیکی ها نیست بلکه نیکی اموری هستند که در این آیه در ادامه میآید. (بحر العلوم)
میتوان چنین گفت: نیکوکار کسی است که به الله ایمان آورد ووو. (بحر العلوم) در این آیه پنج مساله ذکر شده است که به هریک از آنها اقرار نشود، کفر است. (بحر العلوم) اقرار به 1-یگانگی الله تعالی.2-به روز قیامت.3-زنده شدن پس از مرگ برای حسابرسی و اینکه اهل ثواب به پاداش نیک میرسند و اهل عذاب به عذاب خود میرسند. 4-تصدیق کتب الهی از قبیل قرآن و تورات و انجیل.5- اقرار به اینکه فرشتگان بندگان الله هستند و اقرار به اینکه انبیاء فرستادگان الله هستند. (بحر العلوم) و آنچه بعد این مسائل ذکر میشود، جزو فضائل هستند. (بحر العلوم) بِرّ: اسمی است که جامع تمامی عبادات و اعمال خیری است که انسان را به الله نزدیک و باعث کسب ثواب میشود و در اخر به بهشت وارد میکند. و در این آیه چند مورد از موارد بر بیان شده است. (خازن)
وَالْيَوْمِ الْآخِرِ:
و ایمان به روز آخر که بت پرستان منکر زنده شدن بعد از مرگ هستند. (خازن)
وَالْمَلَائِكَةِ:
از نیکی ایمان به تمامی فرشتگان است، چراکه یهود میگفتند که جبرئیل دشمن ما است. (خازن)
وَالْكِتَابِ: ایمان به قرآن است. (خازن) ایمان به تمامی کتب آسمانی است. (خازن) وَالنَّبِيِّينَ: ایمان به تمامی انبیاء. (خازن)
هدف از ذکر این پنج مورد ایمانی برای این است که در زیر هریک مسائل بسیاری داخل میشوند، که مومن باید به تمامی آنها ایمان داشته باشد. (خازن)
وَآتَى الْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِ: و از نیکی این است که با اینکه اموال را دوست داری باز از آن انفاق کنی. (خازن)
رسول الله ص به شخصی که پرسید اجر چه نوع صدقه ای بزرگتراست> ایشان جواب دادند: بزرگترین اجر برای صدقه در وقتی است که خود صحیح و سالم باشی و بر جمع کردن اموال حریص باشی و از فقر میترسی و به غنی شدن امید داری. و اینکه تا وقت رسیدن جان به حلقوم در صدقه دادن تاخیر نکنی. (خازن) گفته اند: اموال را صدقه دهی بخاطر حب الله و کسب رضایت الله. (خازن)
ذَوِي الْقُرْبَىٰ: به نزدیکان و خویشان خود. (خازن) وجه تقدیم ذکر خویشاوند برای این است که خویشاوند شخص برای صدقه دادن اولویت دارد. (خازن)
رسول الله ص فرمودند: صدقه به فقیر یک ثواب دارد و به فقیر خویشاوند دو اجر یکی اجر صدقه و دیگری اجر صله ی رحم. (خازن)
وَالْيَتَامَىٰ:
و برای یتیمان. یتیم کودکی که پدر ندارد. (خازن) بعضی گفته اند، برای کسیکه پدر ندارد چه بالغ و چه نابالغ اطلاق میشود. (خازن)
منظور انفاق به فقرای یتیم است. وَالْمَسَاكِينَ:
و به مسکین ها، یعنی کسی که هیچ مالی ندارد. (خازن)
وَابْنَ السَّبِيلِ:
و به ابن سبیل یعنی کسیکه از اهل خود دور مانده است و گفته اند که به مهمان نیز ابن سبیل اطلاق شود ولی اولی صحیحتر است. (خازن)
وَالسَّائِلِينَ:
و به طلب کننده ی غذا خواه. (خازن) یعنی کسی که درخواست غذا از دیگران کند. از حضرت علی از رسول الله ص: سوال کننده و طلب کننده را حقی هست، هرچند که سوار بر اسب بیاید. (خازن)
کسانیکه نیاز آنان را وادار به سائلیت کرده است. (بیضاوی) وَفِي الرِّقَابِ: و به مکاتبین. (خازن)
یعنی برده ای که قرار کرده است مثلا هرماه مبلغی به صاحب خود پرداخت کند و تا یک سال آزاد شود.
و آمده است منظور آزاد کردن برده است و آزاد کردن اسیران. (خازن) وَأَقَامَ الصَّلَاةَ:
و برپا داشتن نماز در اوقات آنها. (خازن)
وَآتَى الزَّكَاةَ: و ادای زکات واجب. (خازن) وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا: و کسانی که به عهدی که با الله تعالی در مورد عبادات، عهد کرده اند، و به طاعات عمل میکنند و حدود آن را رعایت میکنند. (خازن)
گفته اند: منظو عهدی است که خود انسان بر خود واجب میکند از قبیل نذر و همانند آن. (خازن)
و آمده است: عمل به وعده ای که داده است میباشد.
اگر وعده دهند عمل میکنند و اگر نذر کنند وفا میکنند و وقتی قسم میخورند، بر قسم خود میمانند و وقتی میگویند راست گویند و وقتی امانت بگیرند، امانتداری میکنند. (خازن)
وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ :
و شکیبایان در وقت تنگدستی و سختی و فقر شدید. (خازن)
وَالضَّرَّاءِ: و در بیماری و معلولیت و خانه نشینی. (خازن) وَحِينَ الْبَأْسِ:
و در زمان جنگ در راه الله. (خازن) از براء(صحابی): به الله قسم وقتی جنگ سخت داغ میشد، ما به رسول الله ص پناه میبردیم و پشت ایشان پناه میگرفتیم و شجاع ما در برابر شجاعت رسول الله ص چیزی نبود. (خازن)
تمام مسائل ذکر شده در این آیه مسائل انسانی را کامل بیان داشته است و با اینکه به فروع مختلف تقسیم میشود ولی میتوان آن را به سه قسمت تقسیم کرد: 1 صحت اعتقاد و 2 حسن معاشرت و 3 تهذیب نفس. (بیضاوی) أُولَٰئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا:
این کسانی که چنین صفاتی دارند، آنان همان کسانی هستند که در ایمان خود صادق و راستگو هستند. (خازن)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ:
و آنان کسانی هستند که از حرام خدا، خود را نگهداشته اند. (بغوی)
رسول الله ص: هرکس به این آیه تماما عمل کند، ایمان وی کامل است. (بیضاوی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید بر شما قصاص به عدل، در قتل عمد، فرض گردید، آزاد در برابر آزاد نه بیشتر و برده در برابر برده نه بیشتر و اختلاف طبقاتی مردم مردود است و زن در برابر زن نه کسی دیگر. حال اگر کسی خواست قصاص را عفو کند و دیه بگیرد پس به نیکی آن را پیگیری کنید و به عدالت رفتار کنید و تعدی نکنید و قاتل نیز دیه را نیکی پرداخت کند و معطل نکند و کمکاری نکند. این حکم قصاص و دیه و بخشش که در قتل که برای شما در نظر گرفته شده است، آسان گیری است در حق شما و هرکس از این حکم تعدی کند، بر وی عذاب دردناک در دنیا به قصاص است و در آخرت عذابی دردناک، یعنی اگر کسی ببخشد و بعد بکشد قتل بغیر حق مرتکب شده است و هرکس دیه بگیرد و بعد بکشد باز قتل به غیر حق مرتکب شده و خود وی مستحق اجرای قصاص بر خود میشود.
مستندات
در مورد دو قبیله از عرب نازل شده است که بخاطر کشته شدن یک نفر با هم جنگ کردند و کشته های زیادی دادند و زخمی و ویرانیهای بسیار بر جای گذاشت و تا وقت ظهور اسلام ادامه داشت. (خازن) گفته اند در مورد اوس و خزرج (دو قبیله از عرب) نازل شده است و بین این دو یکی قویتر بود و برای همین دختران قوم دیگر را بدون مهر عقد میکردند و قسم یاد کرده بودند که در برابر بنده ای از ما، آزاد آنها را خوهیم کشت و بخاطر زن ما از مردان آنها خواهیم کشت و در مقابل یک مرد از ما دو مرد را خواهیم کشت و در مورد دیه ی جراحات نیز دو برابر میگرفتند و این امر را به رسول الله ص گزارش دادند و شکایت کردند و این آیه نازل شد و امر به رعایت مساوات نمود و آن دو قبیله راضی شده و اسلام آوردند. (خازن) گفته اند این آیه برای منسوخ کردن و از بین بردن احکام قبل اسلام وارد شده است چراکه یهود در مورد قتل فقط قصاص داشتند و مسیحیان بخشش را حکم میکردند و قصاص نداشتند و عرب جاهلی گاهی دیه واجب میکردند و گاهی دیگر قصاص و در حکم تعدی میکردند مثلا اگر مرد شریفی کشته میشد، چندین نفر را در قبال وی میکشتند و دیه را نیز بخاطر شرافت شخص چندین برابر میگرفتند پس وقتی اسلام آمد، الله تعالی رعایت عدالت را واجب گرداند و در قصاص حکم مساوات صادر کرد و این آیه نازل شد. (خازن)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، الله تعالی در قتل حکم قصاص را فرض گردانید. (خازن) یعنی آنچه بر قاتل واجب است، قصاص میباشد حالا ولی مقتول دیه بگیرد یا عفو کند یا قصاص کند مختار است.(خازن) بر شما رعایت عدل در قصاص ، فرض گردید. (ابن کثیر)
یعنی وقتی قاتل را بر قاضی آوردند و عمد ثابت شد، فرض است که حکم به قصاص کند و ولی مقتول مختار است که انتخاب کند. (بحر العلوم) اجرای قصاص را هرکس نمیتواند انجام دهد و برای همین حاکم وضع شد تا از طرف مومنان آن را اجرا کند. (بحر العلوم) منظور در قتل عمد است. (بحر العلوم) قصاص: مانندی و مماثله در قتل و جراحت و دیه. (خازن)
امام مالک و امام شافعی گویند که قاتل را همانطور که مقتول را به قتل رسانده قصاص کرده شود مثلا اگر خفه کرده باشد، بعنوان قصاص خفه کرده شود و اگر با چاقو زده و کشته باشد، با وی همان عمل انجام شود. و در یکی از روایات از امام احمد حنبل چنین آمده است.(خازن)
و قول امام اعظم این است که با شمشیر قصاص کرده شود. و روایت دوم از امام احمد حنبل همین است.(خازن)
اگر گروهی یک شخص را به قتل رسانند، قصاص بر همه ثابت است و حضرت عمر در مورد افرادی که یک پسر را کشته بودند، همه را قصاص نموده و گفت: اگر تمامی اهل صنعاء در کشتن شرکت میکردند همه را قصاص میکردم و این در محضر بسیاری از صحابه بوده است و کسی اعتراض نکرده است. (ابی سعود)
حق قصاص و عفو برای هر یک از وارثان مقتول ثابت است. (فتح باب العنایه) الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنثَىٰ بِالْأُنثَىٰ: آزاد در مقابل آزاد و بنده در مقابل بنده و زن در مقابل زن.
گفته اند این حکم در اول اسلام بوده است یعنی اگر مرد آزاد، مرد آزاد دیگر را میکشت قصاص بود و همینطور زن در مورد زن و بعد این آیه منسوخ شده است با آیه ی 45 مائده که نفس در مقابل نفس گفته است. (بحر العلوم) و گفته شده است که این آیه منسوخ نیست چراکه این آیه حکم مرد آزاد مقابل مرد آزاد و بنده در قبال بنده و زن مقابل زن را بیان داشته است و احکام قتل دیگر را بیان نکرده است و بلکه آن را در آیه ی 45 مائده بیان کرده است. (بحر العلوم) در وجه قصاص مسلمان در قبال قتل ذمی و در قصاص آزاد در قبال برده و مرد در قبال زن، باید گفت که مساوات در عصمت به دو شکل صورت میگیرد یکی به دین است و دیگری به دار (کشور). (ابی سعود)
فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ:
پس اگر ولی مقتول از برادر خود یعنی قاتل، چیزی ببخشد. (بحر العوم) یعنی وی را قصاص نکرد و دیه گرفت. (بحر العلوم)
فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ:
پس این دیه را با مدارا بگیرد و سخت نگیرد. (بحر العلوم)
وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ: و قاتل نیز دیه را به ولی مقتول ادا کند. (بحر العلوم) ذَٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ:
این حکم تخفیف بر امت است چراکه در یهود فقط قتل قاتل بود و در مسیحیت فقط بخشش بود و دیه و قصاصی نبود بر این اساس اگر کسی خواست قصاص کند و اگر کسی دیه خواست دیه بگیرد و اگر کسی خواست ببخشد، مجاز است.(بحر العلوم) ولی مقتول حق دارد که قاتل را قصاص کند و یا با رضایت قاتل دیه بگیرد و اگر قاتل به دیه رضایت ندهد، ولی مقتول نمیتواند طلب دیه کند. (مظهری) امام شافعی گوید که ولی مقتول حق قصاص و دیه هرچند قهری را دارد. (بحر العلوم)
بعد بیان حکن هرکس اقدام به قتل کسی غیر از قاتل کند و یا بعد از بخشیدن و یا بعد از گرفتن دیه ، بکشد پس بخاطر تعدی وی برای وی عذابی دردناک است و آن عذاب در دنیا قصاص وی است چراکه به ناحق کشته است و در آخرت آتش سوزان است. (ابی سعود)
و در حکم به قصاص در قتل و غیر آن برای شما زندگانی و حیات است ، ای صاحبان خرد. یعنی قصاص بازدارنده و مانع قتل نفس است و این مانع بودن و بازدارنده بودن میتواند از اول باشد بدین معنی که کسی که قصد کشتن کسی را داشته باشد، و بداند که قصاص خواهد شد، اقدام به کشتن نخواهد کرد و از این طریق زندگی خود و دیگران را تضمین کرده است و زندگانی بعد قتل نیز این است که فقط قاتل قصاص کرده شود نه جمع و نه دیگری باشد که از قصاص بترسید و از این رو اقدام به کشتن نکنید.
مستندات
وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ: آیه برای بیان محاسن حکم قصاص آمده است. (ابی سعود)
ظرافتی در این آیه بکار رفته است و آن اینکه قصاص، گرفتن جان انسان است ولی آیه بیان میدارد که در قصاص زنده ماندن وجود دارد. (ابی سعود) و توضیح اینکه وقتی حکم قصاص را هرکس متوجه شود و بداند که در هر طبقه ی اجتماعی که باشد، با قتل عمد یک شخص دیگر، قصاص خواهد شد دیگر اقدام به قتل نخواهد نمود و دیگر اینکه وقتی قاتل قصاص شود، فتنه فروکش میکند و دیگر کشت و کشتار ادامه نخواهد یافت. (ابی سعود) گفته شده است که منظور از حیات، زندگی اخروی است. (ابی سعود)
منظور این است که وقتی قاتل در دنیا قصاص شد، در آخرت مواخذه نخواهد شد. (ابی سعود)
در مختار الفتاوی آمده است: قصاص حق اولیاء مقتول است و مقتول در قیامت حق مخاصمه دارد زیرا با قصاص قاتل برای مقتول چیزی عائد نشده است و حق مقتول باقی است. (قره عين الأخيار لتكملة رد المحتار علي «الدر المختار شرح تنوير الأبصار» (مطبوع بآخر رد المحتار)) آمده است: در داستان حکم قتل، برای شما زندگانی هست. (ابی سعود) در قرآن زندگی برای قلبها است. (ابی سعود)
از رسول الله ص: خون مسلمانان با هم برابر است. (جصاص)
بر شما ای متقیان، نوشته شد و حکم شد که اگر اموال زیادی داشتید، وصیت کنید به نفع والدین و خویشاوندان و این وصیت حقی است بر گردن متقین. و این امر منسوخ است زیرا که اسلام خود سهم وارثان را مشخص نموده است و برای غیر وارث در صورت زیاد بودن اموال طوری که وراثان به مشکل نخورند، مستحب است.
بر شما نوشته شده است و فرض شده است، وقتی که مرگتان نزدیک شد به اینکه علامات مرگ ظاهر شد و یا خود را نزدیک مرگ ببیند. (ابی سعود) اسباب مرگ و آثار آن شروع شد، به اینکه بیمار شود. (بغوی)
إِن تَرَكَ خَيْرًا:
اگر مالی ترک کرد و گذاشت.(ابی سعود) اگر مال بسیاری ترک کرد. (ابی سعود) از سعد بن مالک، رسول الله ص به عیادت من آمده بودند و من پرسیدم یا رسول الله ص آیا تمام اموال خود را وصیت کنم؟ ایشان فرمودند: خیر. گفتم پس نصف آن را؟ فرمودند: خیر. گفتم: پس به یک سوم؟ فرمودند: به یک سوم و یک سوم نیز زیاد است و حقا اگر خانواده ات را غنی و بینیاز بگذاری بهتر از این است که آنان را فقیر و محتاج مردم بگذاری. (بغوی) از حضرت علی روایت شده است که وقتی بنده اش خواست وصیت کند، و هفتصد درهم داشت، حضرت علی وی را از وصیت منع کرد و گفت: الله تعالی گفته خیرا، و این اموال تو کم است و آن را برای خانواده ات بگذار. (ابی سعود) از حضرت عائشه: کسی خواست وصیت کند و دارای خانواده بود و اموال وی چهارصد دینار بود و حضرت عائشه گفتند: در این کار وی فضلی نمیبینم و دیگری خواست و از اموال وی پرسید و آن فرد جواب داد: سه هزار درهم و از خانواده اش پرسید و وی جواب داد: چهار نفر و حضرت عائشه فرمودند: الله تعالی فرموده که اگر خیری ترک کرد و اموال تو که چیزی کم است (ابی سعود)
{الْوَصِيَّة للْوَالِدين والأقربين بِالْمَعْرُوفِ حَقًا على الْمُتَّقِينَ} وصیت برای والدین و نزدیکان در ابتدای اسلام واجب بوده است و بعد منسوخ شده است. (سمعانی)
رسول الله ص: آگاه باشید که الله تعالی حق هر صاحب حق از میراث را تعیین کرده است و از این به بعد وصیتی برای وارث نیست. (سمعانی)
از الْحسن، وَطَاوُس، وَقَتَادَة وَالضَّحَّاك: وصیت در حق والدین منسوخ شده است ولی در حق نزدیکان منسوخ نیست. (سمعانی) آمده است که وصیت در اول اسلام نیز بر ندب و استحباب بوده است. (سمعانی)
از بعضی از سلف روایت شده است که وصیت کردن به یک پنجم اموال، معروف است و به یک چهارم جهد (زحمت) است و یک سوم، وصیتی است که قاضی حکم میکند و اجرا میکند. (سمعانی)
پس هرکس وصیت را که موافق شرع بود، تبدیل کرد و این تبدیل میتواند کتمان شهادت باشد و یا تغییر متن وصیت یا عوض کردن اسم موصی له باشد و یا از اموال وصیت شده کم کند، پس گناه این تبدیل بر تبدیل کنندگان است و قطعا الله تعالی شنواست و وصیت را میشنود و دانا به تغییر و تبدیل کنندگان است.
مستندات
فَمَن بَدَّلَهُ: هرکس از اولیاء و اوصیاء میت، وصیت را تغییر دهند. (خازن)
تغییر میتواند: 1 تغییر متن وصیت باشد. 2 تغییر در تقسیم حقوق باشد. 3 شهود تغییر دهند یعنی شاهدان گواهی خود بر وصیت را کتمان کنند و تغییر دهند. (خازن)
وصیت به معنی وصیت کردن است. (خازن) هرکس قول میت را تغییر دهد. (خازن)
و یا آنچه را که وصیت کرده را تغییر دهد. (خازن) زیرا این تغییر دهندگان ترسیدند و با شرع مخالفت کرده اند. (بیضاوی) اگر وصیت موافق شرع را تغییر دهد. (نسفی)
بَعْدَمَا سَمِعَهُ: بعد اینکه شنید و دانست. (خازن) بعد اینکه شاهد و وصی شنید. (جصاص) فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ:
حقا گناه آن تبدیل و تغییر، بر تغییر دهنده خواهد بود نه بر وصی و موصی له. (خازن) مخاطب این آیه میتواند که حاکم باشد که به اجرا و تنفیذ وصیت همچنانکه هست، امضاء کند اگر وجه غیر شرعی وجود نداشت. (جصاص) مقتضای این حکم این است که وصی آنچه را که شنیده است میتواند اجرا کند هرچند شاهدی نداشته باشد و نیازی به حکم قاضی نیست. (جصاص) همچنین اگر میت نزد وصی برای کسی اقرار به بدهی کند، وصی میتواند که آن را جاری کند و بدهی وی را بپردازد هرچند که وارثان از آن با خبر نباشند و حکم قاضی نیز نباشد. زیرا در صورت ترک اجرای وصیت در این دو حالت، تبدیل وصیت صورت میگیرد.(جصاص) منهی(کسی که نهی شده است) در اینجا میتواند که خود وصیت کننده باشد و تبدیل وی این است که به افرادی که الله تعالی به وصیت برای آنان سفارش کرده است یعنی خویشان خود، وصیت نکرده و برای اجانب وصیت کند پس از جمله ی مبدلین خواهند بود زیرا در جاهلیت مردم برای اجانب وصیت میکردند و خویشان خود را در نیاز و تنگدستی میگذاشتند. (رازی) اگر کسی به ادای دین خود وصیت کند و وارثان چه اجرا کنند و چه اجرا نکنند، تبعات اخروی آن دین از میت برداشته میشود و گناه عدم اجرا بر تغییر دهندگان است. (جصاص) افرادی که مانع اجرای وصیت به حق شوند، نیز مشمول همین حکم تغییر دهندگان هستند. (رازی)
إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ: حقا الله شنونده ی وصیت وصیت کننده هست. (خازن) عَلِيمٌ: و دانا به تبدیل تبیدل کننده هست. (خازن)
وعید است در حق تغییر دهندگان و تبدیل کنندگان وصیت. (بیضاوی)
علماء از این آیه چنین استنباط کرده اند:
1-کودک کافر بخاطر کفر والدین خود، عذاب داده نشود. (رازی)
2-میت بخاطر گریه ی دیگران برای وی، عذاب داده نشود. (رازی)
هرکسی بیم ارتکاب گناه غیر عمدی و عمدی را از وصیت کننده داشته باشد و اصلاح کند وبر وجه شرعی درست کند، پس بر این اصلاح کننده، گناهی نیست و حتی در صورت اصلاح گناه وصیت کننده نیز آمرزیده شود و همانا الله تعالی آمزنده و مهربان است و با گذاشتن راهکار جلوی پای گنهکاران آنان را مورد آمرزش قرار میدهد.
مستندات
فَمَنْ خَافَ مِن:
هرکس بداند، در اینجا خوف به معنی گمان غالب و راجح است یعنی پس هرکس بداند. (نسفی)
مِن مُّوصٍ جَنَفًا: از وصیت کننده، میل و انحرافی از حق یعنی خطای وصیت کننده را. (نسفی) أَوْ إِثْمًا: یا میل از حق به عمد مشاهده کند. (نسفی) فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ: بین موصی له (کسی که برای وی وصیت شده است) بین والدین و خویشاوندان به طریق شرعی، صلح کند. (نسفی) فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ:
پس گناهی بر تبدیل کننده نیست چرا که وی باطل را به حق تبدیل کرده است. ذکر تبدیل حق به باطل و تبدیل باطل به حق در این آیه برای بیان این مساله است که هر تبدیلی گناه نیست. گفته شده است که این تبدیل باطل برای زمان زنده بودن وصی است یعنی وقتی کسی در مجلس وصیت حاضر باشد و ببیند که بر خلاف شرع وصیت میکند، پس از آن نهی کند و حمل بر صلاح کند پس بر وصی بر آنچه قبل نصیحت گفته و وصیت خلاف شرع کرده، گناه مترتب نمیشود. (نسفی)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ:
وعده ی خداوند است برای مصلح و ذکر مغفرت به مطابقت با اثم است و اینکه این عمل از جنس ماده ای است که بر آن گناه مترتب میشود. (بیضاوی) اگر بین موصی و موصی له، اصلاح کند باینکه امر به عدل کند و از وصیت بیش از حد و وصیت به غنی، منع کند. (آلوسی) در صورت وصیت بیشتر از یک سوم، وصیت باطل نیست بلکه مازاد از یک سوم باطل میشود. زیرا در این آیه اصلح و غیر اصلح بیان کرده است و از باطل بودن سخن نگفته است. (آلوسی)
ای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آورده اید و اقرار میکنید، بر شما روزه ی رمضان فرض شده است همچنانکه بر کسان پیش از شما فرض شده بود، باشد که در روزهای رمضان از خوردن آشامیدن و آمیزش دوری کنید.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ: ای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آورده و آنها را تصدیق کرده اید و اقرار دارید، بر شما روزه فرض شده است. (طبری) بر شما فرض شد. (نسفی) الصِّيَامُ: منظور روزه ی ماه رمضان است. (نسفی) كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ:
همچنانکه که بر کسان قبل شما از انبیاء و امتها، روزه فرض شده بود. (نسفی)
از زمان حضرت آدم بوده است. (بیضاوی)
وجه تشابه با روزه ی پیشینیان که منظور مسیحیان است، در مقدار و زمان آن است یعنی همانند روزه ی آنها بر شما نیز فرض شده است. (طبری) وجه تشابه فرض شدن روزه بر ما با روزه ی پیشینیان این است که همچنانکه بر آنها مقداری از روزها روزه فرض بود، بر شما نیز مقداری فرض شده است. یعنی شما نیز عبادتی به مثل عبادت گذشتگان به نام روزه دارید. (نسفی) بعضی نیز شباهت روزه ی ما به روزه ی پیشینیان را اینگونه گفته اند که آنها از عشا تا عشا دیگر روزه میگرفتند و بر مسلمانان نیز در وهله ی اول چنین فرض شده بود و بعد به صبح تا شام تبدیل شد. (طبری)
در این آیه ترغیب مومنان بر روزه است و تاکید حکم است وحصول طیب خاطر است. (بیضاوی)
صوم در لغت: نگاهداشت خود از آنچه نفس میخواهد است و در شرع نگاهداشت خود از مفطرات روزه در طول سفیدی روز. (بیضاوی) از شعبی: روزه ی ماه رمضان بر مسیحیان فرض بود و تا اینکه آن را خود زیاد کردند بدینگونه که در بعضی اوقات که در تابستان بود سی روز میگرفتند و بعد مدتی، کسانی آمدند و گفتند یقینی میگیریم و بر اول و آخر آن یک روز اضافه کردند و بعد کسانی بعد آنها افرادی آمده و بر روزهای قبلی یک روز به اول و آخر آن اضافه میکردند و پیش خود یقینی عمل میکردند تا اینکه به پنجاه روز رساندند. (طبری) گویند که بر مسیحیان روزه ی رمضان فرض شده بود و وقتی دیدند که رمضان یک بار به تابستان میافتد و بار دیگر به زمستان پس جمع شدند و با هم توافق کردند که روزه را بین تابستان وزمستان بگیرند و به کفاره ی این عمل بیست روز اضافه کردند. (طبری)
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ:
باشد که از گناهان به سبب روزه، خود را نگهدارید چرا که شکننده ی قوی نفس است و بازدارنده تر از انجام کار پلید و زشت است و باشد که از این طریق از زمره ی متقین، در آیید چرا که علامت متقین، روزه داری است. (نسفی) باشد که از خلل وارد کردن به روزه پروا کنید چون عبادتی اصیل و قدیمی است. (بیضاوی)
باشد که در این ایام از خوردن و آشامیدن و آمیزش دوری کنید. (طبری)
روزه گرفتن روزهای معدود سال بر شما واجب شد که همان ماه رمضان است و پس در این ماه اگر کسی بیمار بود و روزه مضر بود، و مسافر بود و روزه نگرفت، پس در ماههای دیگر قضای آن را بجای آورید و بر کسانیکه طاقت روزه ندارند و بخاطر پیر بودن از روزه عاجز هستند پس بجای هر روز به مسکینی غذا دهند. اگر کسی بیشتر غذا داد و یا روزه ی نفلی گرفت، این عمل برای وی خوب است. بدانید که در روزه گرفتن برای شما منفعت است. اگر میدانید چنین است پس عمل کنید.
روزه ی روزهای ناچیز. (خازن) مقاتل گوید: هر آنچه از معدود و معدودات در قرآن آمده است از چهل بیشتر نیست و در مورد بیش از چهل معدود بکار نرود. (بحر العلوم)
آمده است: در اول اسلام از هر ماه سه روز باضافه ی روز عاشوراء، روزه واجب شده بود و بعد منسوخ شده و ماه مبارک رمضان برای روزه تعیین یافت. (خازن) از ابن عباس: اولین حکمی که بعد هجرت منسوخ شد، مساله ی قبله بود و بعد مساله ی روزه. (خازن)
از حضرت عائشه: در جاهلیت روز عاشورا را روزه گرفته میشد و رسول الله ص نیز آن روز را روزه میگرفتند و وقتی به مدینه آمدند و رمضان فرض شد، روزه ی عاشورا را ترک کردند و روزه ی عاشورا اختیاری شد. (خازن) گفته شده است: منظور از روزهای مقدر، روزهای رمضان است زیرا وقتی گفت که روزه فرض است احتمال این میرفت که یکی دو روز باشد و بعد ایاما معدودات را گفت معلوم کرد که بیشتر از اینها میباشد و در آخر با بیان شهر رمضان، توضیح داد که یک ماه میباشد. بر این اساس آیه منسوخ نشده است.(خازن) گفته شده است: روزه ی رمضان در سال دوم هجری یک ماه چند روز قبل جنگ بدر بوده است. (خازن)
پس اگر کسی از شما بیمار شود یا در سفر بود و روزه نگرفت، روزهای دیگر یعنی غیر از روزهای بیماری و سفر خود، روزه بگیرد. (خازن) امامان حنفی گویند: اگر بیماری از این بترسد که درد وی بیشتر خواهد شد یا تب وی بالا خواهد رفت، بر این شخص افطار مباح است. (خازن)
با توجه به اقوال مجتهدین ثابت شد: رخصت افطار برای بیمار برای وقتی است که بخاطر روزه بیماری وی بیشتر شود و مادامیکه از ضرر رسیدن نترسد بر وی روزه واجب است. (جصاص) مقدار سفر نزد احناف سه شبانه روز است. (جصاص) وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ: و بر کسانیکه طاقت روزه دارند. (خازن)
در حکم این قسمت آیه علماء اختلاف نظر دارند: 1- آیه منسوخ است و این قول حضرت عمر و سلمه بن اکوع میباشد، و دلیل این قول این است که گویند در صدر اسلام کسانیکه طاقت روزه داشتند بین روزه گرفتن و فدیه دادن، مخیر بودند زیرا مسلمانان به روزه عادت نداشتند و تا وقت عادت کردن به روزه چنین حکمی صادر شد و بعد مخیر بودن منسوخ گشت و عزیمت بر قطعی بودن روزه نازل شدیعنی آیه فمن شهد منکم الشهر. (خازن) قتاده معتقد است که این حکم تخییر و فدیه در حق شیخ فانی است که روزه میتواند بگیرد ولی برای وی سنگین است پس به وی رخصت داده شد که افطار کند و فدیه دهد و بعد این حکم منسوخ گشت. (خازن) جماعتی من جمله ابن عباس قائل هستند به این قول: این آیه محکم است و منسوخ نیست و معنی آیه چنین است که بر کسانی که در جوانی قادر بر روزه بودند و حال که پیر شدند و از روزه عاجز شدند، بر آنها فدیه واجب است. (خازن) در قرائت ابن عباس چنین است: یُطَوَّقُنَه به ضم یاءو فتح طاء و تشدید واو یعنی بر کسانی که بر آنها روزه سخت میآید. (خازن) از عطاء: از ابن عباس شنیدم که اینگونه قرائت میکرد و میگفت این آیه منسوخ نیست و منظور آیه مرد و زن کهنسالی است که نمیتوانند روزه بگیرند پس بر آنها فدیه دادن واجب میشود برای به عوض هر روز به یک مسکین طعام دهد. (خازن)
فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ: جزای آن، طعام مسکین است. (خازن)
جزا آن مقداری است که انسان بخاطر کوتاهی که در عبادت رخ داده، پرداخت میکند و خود را محفوظ میدارد. (خازن) ای فدیه بر کسی واجب است که بخاطر کهنسالی نمیتواند روزه بگیرد و مقدار آن برای هر روز، یک مُد (یکچهارم صاع) از غذای غالب اهل شهر فدیه دهنده است و این قول فقیهان حجاز است. (خازن)
و فقهای عراق نصف صاع برای هر روز میدانند. (خازن)
بعضی گفته اند از گندم نصف صاع و از دیگر اشیاء یک صاع لازم میشود. (خازن)
فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ:
اگر از مقدار واجب، فدیه ی بیشتری بدهد، بهتر است. (خازن)
این آیه میتواند تشویق به انجام عبادات نافله باشد. (جصاص) وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ:
گفته شده: خطاب به کسانی است که طاقت روزه دارند یعنی میگوید که روزه گرفتن و تحمل مشقت، از افطار و فدیه دادن، بهتر است. (خازن) گفته اند: خطاب به همه است و این قول بهتر است. (خازن) زن حامله و شیرده، اگر افطار کنند بعدا باید قضا کنند و بر این دو فدیه واجب نمیشود. (جصاص) از حضرت علی: اگر افطار کردند پس بر این دو قضا واجب است و فدیه نیست. (جصاص)
إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ:
اگر میدانید که روزه برای شما خوب است. (خازن) گفته اند: اگر روزه بگیرید، خواهید دانست که چه منفعتهایی برای شما از قبیل خیرات و تقوی هست. (خازن)
ماه رمضان که روزه ی آن بر شما فرض گشت ماهی است که قرآن در آن نازل شده است و بر فرض بودن آن قرآن نازل گشته است قرآن راهنمایی است برای راه حق و در آن بیاناتی است در مورد احکام حلال و حرام و داستان عبرت آموز و جدا کننده است بین حق و باطل یعنی قرآن باعث شناخت حق از باطل است پس اگر کسی از شما ماه رمضان را رویت نمود و کسی که در ماه رمضان معذور نبود، روزهای رمضان را باید روزه بگیرد و کسانیکه بیمار باشند و از روزه عاجز و یا مسافر باشند، پس رواست که روزه نگیرند و در وقتی دیگر قضای آن را بجای آورند. هدف و مقصود خداوند از این حکم آسان گیری است و سختگیری نیست و این امر به قضا برای کامل کردن عدد ماه است و فرض گردانیدن روزه ی رمضان برای این است که از طریق الله تعالی را بزرگ بدارید بخاطر اینکه شما را هدایت کرده است و باشد که از این طریق شکر گذار نعمتهای الله تعالی باشید.
مستندات
شَهْرُ رَمَضَانَ:
ماهی که باید روزه بگیرید، ماه رمضان است. (خازن)
بر شماست روزه ی ماه رمضان. (بحر العلوم)
رمضان مشتق از رمضاء به معنی سنگ داغ شده توسط خورشید است. (خازن) آورده اند که وقتی اسمهای ماههای سال را از لغت و زبان قدیمی ، نقل کردند، هر ماه که با هواو فصلی مصادف میشد به آن اسم خوانده میشد و ماه رمضان در وقت گرمی هوا بوده است و برای همین رمضان نام گذاری شد. (خازن) بعضی گفته اند که رمضان اسمی از اسامی الله تعالی است که البته صحیح این است که اسم ماه است نه چیز دیگر. (خازن)
الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ:
وقتی الله تعالی این ماه راه به این عبادت عظیم یعنی روزه، اختصاص داد، سبب آن را نیز بیان نمود که چرا این ماه انتخاب شده است، و آن بخاطر نازل کردن کتاب بزرگ خود یعنی قرآن در این ماه صورت گرفته است. (خازن)
قرآن جامد بوده و اسم این کتاب است همانند اینکه کتاب منزل بر موسی تورات است و از امام شافعی روایت است که نه از قرء مشتق است و نه مهموز است. (خازن) و اکثرا بر این قول هستند که قرآن مشتق از قرء به معنی جمع است زیرا قرآن سوره ها و آیات و قصه ها و مثلها و احکام و نشانه ها را در خود جمع نموده است. (خازن)
داود بن ابی هند گوید از شعبی پرسیدم که آیا در ماه های دیگر قرآن نازل نمیشد؟ شعبی گفت: بله در ماههای دیگر نیز نازل میشد ولی در ماه رمضان رسول الله ص قرآن همان سال را عرض میکرد پس الله تعالی هر آیه ای را که میخواست نگه میداشت و یا آیه ای دیگر را منسوخ میکرد و از یاد پیامبر ص میبرد. (بغوی) از ابن عباس: کل قرآن یکباره از لوح محفوظ به آسمان زمین، در شب قدر ماه رمضان، نازل شده است و در مکانی به نام بیت العزة نهاده شد و از آنجا جبرئیل در طول بیست و سه سال، قسمت قسمت بر پیامبر ص ، نازل کرده است.(خازن) در روایت ابی داوود از رسول الله ص آمده است: صحف ابراهیم بر حضرت ابراهیم در سومین شب رمضان نازل شده است و در روایتی در شب اول آن نازل شده است و تورات شب ششم و انجیل در شب سیزدهم رمضان نازل شده اند و زبور در شب هجدهم و قرآن در شب بیست و چهارم یعنی شش روز مانده از رمضان نازل شده است. (خازن) بعضی نیز گفته اند منظور از نزول قرآن در رمضان، ابتدای نزول آن در رمضان بوده است و این قول ابی ابن اسحاق و ابی سلیمان دمشقی است. (خازن) بعضی دیگر گفته اند منظور آیه ی فرض شدن روزه ی رمضان در این ماه اتفاق افتاده است. از ضحاک و مجاهد چنین روایت شده است.(خازن)
از مجاهد: در هر شب قدر در بیست سال نازل شده است. (بحر العلوم)
ابن جریر گوید: در هر رمضان قرآن همان سال نازل میشده است. (بحر العلوم)
هُدىً لِلنَّاسِ:
قرآن هدایت مردم از گمراهی است. (خازن)
وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ: و بیاناتی از حلال و حرام که هدایت است و بیاناتی برای خروج است شبهات. (بحر العلوم) فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ:
یعنی کسی از شما مقیم باشد یعنی مسافر نباشد، پس باید که این ماه را روزه بگیرد و شهود یعنی حاضر بودن. (خازن) بعضی گفته اند منظور از شهود، مشاهده ی هلال رمضان است برای همین است که رسول الله ص فرموده اند: روزه را با دیدن هلال شروع کنید و با دیدن هلال فطر کنید.(خازن) در ثبوت رویت بین علما چند قول وجود دارد: در اینکه اگر کسی هلال رمضان را ببیند باید روزه بگیرد، اختلافی نیست. (خازن)
و در ثبوت رویت آمده است:
ابوثور گوید: یک نفر خبر دهد نیز رویت ثابت میشود. (خازن) امام مالک گوید همانند حقوق دیگر است که با شهادت دو مرد یا یک مرد و دو زن ثابت میشود. (خازن)
امام شافعی: هلال رمضان با خبر واحد ثابت میشود و فطر به نصاب شهادت ثابت میشود و فطر کمتر از دو مرد قبول کرده نشود. (خازن) وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ:
تکرار رخصت بودن برای بیمار و مسافر برای این است که رخصت اول برای همه بود و روزه اختیاری بود و وقتی با فلیصمه ، منسوخ شد، احتمال میرفت که برای بیمار و مسافر نیز رخصت برداشته شده باشد برای همین در اینجا تکرار نمود تا بگوید برای بیمار و مسافر روزه نگرفتن رخصت است. (خازن) روزه نگرفتن در مسافرت مباح است و روزه گرفتن رواست و این قول عامه ی علمای اسلام است. (خازن) ابن عباس وابو هریره و ظاهریه گویند: روزه در مسافرت جایز نیست و اگر بگیرد باز بر وی قضای رمضان واجب است. (خازن)
و به حدیث رسول الله ص استدلال کردند که فرموده اند: روزه ی در سفر، از نیکی نیست. (خازن) و عامه ی علما این حدیث را در حق کسی میدانند که روزه وی را به مشقت انداخته باشد. (خازن)
و این تاویل علما با بیان قصه ی این حدیث مشخص میگردد، روزی مردم را دیدند که در سفر کسی را دوره کرده بودند و رسول الله ص فرمودند: چه شده است؟ جواب دادند که کسی روزه گرفته و از حال رفته است و مردم در حال رسیدگی به وضع وی هستند و رسول الله ص در این حال این جمله را گفتند. (خازن) و نیز از انس روایت است که همراه رسول الله ص به مسافرت رفتیم و بعضی روزه بودند و بعضی دیگر روزه نبودند و کسی بر دیگری بر فطر یا روزه عیب گیری نمیکرد. (خازن)
در مورد مسافت سفر نیز اختلاف میباشد:
الف: داوود ظاهری گوید هر نوع سفری باشد ولو یک فرسخ، موجب اباحت افطار میشود. (خازن) اوزاعی گوید: به مسافت سفر یک روزه باشد. (خازن) امام شافعی و احمد بن حنبل و مالک گویند: کمتر از شانزده فرسخ که مسافت مدت دو شبانه روز است، موجب اباحت نمیشود. (خازن) حنفیان گویند که مدت سفر مدت سه شبانه روز است. (خازن)
فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ:
پس کسانیکه بخاطر بیماری یا سفر در ماه رمضان افطار کرده اند، در وقتی دیگر قضای آن را بجای آورند. (خازن)
قضای رمضان فرقی ندارد که به تتابع باشد یا متفرق باشد، هر دو صحیح هستند. (خازن)
از حضرت عائشه روایت است که میگفتند قضای روزه رمضان بر من میماند و نمیتوانستم بجای بیاورم تا وقتی که شعبان میشد، آنوقت قضا میگرفتم. (خازن)
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ:
الله تعالی در واجب گرداندن روزه، قصد آسان شدن آن را دارد و برای همین برای بیمار و مسافر، فطر را مباح گرداند. (خازن) با اباحت فطر برای شما در حالت بیماری و مسافرت، قصد آسان گیری برای شما را دارد. (بحر العلوم)
وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ:
قصد سختگیری بر شما را ندارد. (خازن) با واجب کردن روزه بر بیماران شما و مسافران، قصد سختگیری ندارد. (بحر العلوم)
وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ: و میخواهد که تعداد روزه ی روزهای قضا شده را کامل کنید. (خازن)
یعنی اگر بر شما رویت هلال، مبهم ماند پس عدد ماه را به سی کامل کنید. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: روزه ی رمضان را یک و یا دو روز زودتر شروع نکنید. (بغوی) وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ:
منظور تکبیر گفتن در روز عید است. و این قول امام مالک و احمد و شافعی و امام محمد و ابویوسف است. (خازن) امام اعظم گوید که تکبیر در عید قربان است و در عید فطر تکبیر نمیباشد. (خازن) قول دوم در این مورد این است که منظور از لتکبروا، الله تعالی را به بزرگی یاد کنید با شکر گزاری نعمتهایش و برای اینکه این عبادت بزرگ را بر شما واجب گردانده است. (خازن)
عَلى ما هَداكُمْ:
بخاطر راهنمایی شما به عبادت خود و به آنچه از عمل که باعث رضایت الله تعالی از شما میشود. (خازن)
وقتی بندگان من بپرسند که کیفیت دعای رب چگونه است پس به آنان بگو که به آنان از هر نظر نزدیکم و دعایشان را اجابت میکنم پس دعا کنند و از من اطاعت کنند و بر ایمان خود استوار باشند، که در اینصورت امید است که هدایت شوند و راه یابند.
مستندات
وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ
وقتی اعرابی (بادیه نشینی) از رسول الله ص پرسید که آیا پروردگار ما نزدیک است تا با وی مناجات کنیم و یا دور است تا به فریاد بخوانیمش؟ این آیه نازل شد. (نسفی)
الله تعالی از طریق علم و اجابت دعا، نزدیک است زیرا از قرب مکانی، فراتر است. (نسفی)
از ابن عباس: یهود به رسول الله ص گفتند: پروردگار تو چگونه دعای ما را میشنود در حالیکه تو گمان میکنی که بین آسمان و زمین مسیر پانصد سال راه است و غلظت هر آسمان نیز همانند آن است؟ در جواب آنان این آیه نازل گشت. (بغوی) رسول الله ص در راه جنگ خیبر و یا در راه برگشت از آنان بودند که صحابه وقتی به دره ای رسیدند فریاد زدند و گفتند: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، در این حال رسول الله ص فرمودند: از جهر باز ایستید و جهر نگویید چراکه شما کر و غائب را نمیخوانید بلکه قطعا شنوا و نزدیک را میخوانید و وی با شماست (بغوی)
أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ:
در هر زمان دعا کنید، اجابت کنم و این در جوا کسانی بود که پرسیده بودند: در چه اوقاتی دعا کنیم اجابت میشود؟.(بحر العلوم) اجابت دعا وعده ای صادق از طرف الله تعالی است و آن بدین معنی است که وقتی مومن دعا میکند، پروردگار گوید که بگو گوش میکنم و ای با برآورده کردن حاجت تفاوت دارد و در مورد برآورده کردن حاجت چنین است که گاهی سریع به حاجتش روا میشود و گاهی با تاخیر و گاهی نیز به آخرت گذاشته میشود و گاهی نیز چنین است که خیر بنده در امری دیگر است. (نسفی) گفته اند که معنی دعاء، اطاعت است و معنی اجابت، ثواب دادن. (بغوی) از رسول الله ص: دعایتان را الله تعالی اجابت میکند مادامیکه دعای به گناه نباشد و یا برای قطع صله ی رحم نباشد و یا عجله نکند. گفتند: عجله کردن به چه معناست؟ فرمودند: بنده گوید یا رب دعا کردم و دعا کردم ولی قبول نکردی و بعد دعا کردن را ترک کند.(بغوی) رسول الله ص: مومنی بر روی زمین دعا نکند مگر اینکه الله تعالی دعای وی را اجابت کند و یا شری را از وی دفع کند مادامیکه به گناه یا قطع صله ی رحم دعا نکند. (بغوی) گفته شده است: دعا دارای آداب و شرایط است که اسباب اجابت دعا هستند هرکس آن شرایط را کامل کند اهل اجابت دعا میشود و هرکس خللی در آن ایجاد کند دیگر اهل اجابت نخواهد بود. (بغوی)
فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي:
پس من را اجابت کنند وقتی به ایمان و طاعت خود فرامیخوانم. (نسفی)
از من طلب اجابت کنید. (بغوی) اجابت از الله تعالی، عطاء و بخشش است و از بنده اطاعت است. (بغوی) وَلْيُؤْمِنُواْ بي: و به من ایمان بیاورند. (نسفی) امر به ثابت قدم بودن در ایمان است. (بیضاوی) لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ: تا امیدوار به هدایت یافتن باشند. (نسفی) رشد ضد غی است. (نسفی)
غی یعنی بی راه شدن و گمراه گشتن و منهمک شدن در جهل و نادانی.
رشد یعنی به حق رسیدن. (بیضاوی)
وقتی الله تعالی مسلمانان را امر به روزه و رعایت عدد آن کرد و بر انجام وظایف شان تشویق نمود، در این آیه بیان داشت که وی تعالی به احوال آنان عالم است و اقوال آنان را میشنود و دعایشان را قبول میکند و بر اعمالشان پاداش خواهد داد. (بیضاوی)
براي شما شب رمضان اجازه داده شد و حلال گشت تا با زنان خود مباشرت و مجامعت و سخنی از این سنخ بگویید و انجام دهید. زنان برای شما لباس هستند و شما مردان نیز برای آنان لباس هستید که عیب یکدیگر میپوشانید و به یکدیگر تا این اندازه نزدیک هستید و یکدیگر را از اعمال حرام باز میدارید و مایه ی آرامش یکدیگر هستید و یکدیگر را از آتش جهنم نجات میدهید. الله تعالی میداند که شما با انجام امور نهی شده در شب رمضان به خود خیانت میکنید و برای همین از گناه شما گذشت نمود و به شما اجازه داد که شب رمضان با همسران خود امیزش داشته باشید و بخورید و بیاشامید و توبه کردید و توبه ی شما قبول شد و از عذاب شما درگذشت و به شما تخفیف در حکم داده شد. پس از این به بعد با زنان خود آمیزش کنید و البته آنچه بر شما از حرام و فرض نوشته است را رعایت کنید یعنی با همسران خود در زمانی که عذر شرعی ندارند این امر حلال است و با آمیزش هدفتان نسل آوری باشد و حلال و حرام الله را رعایت کنید. و بخورید و بیاشامید تا وقتی که فجر صادق ظاهر گردد و روز و شب از یکدیگر متمایز گردند و بر سر کوهها فجر صادق آشکار شود. بعد طلوع فجر صادق و آشکار شدن آن دیگر روزه بگیرید و کامل کنید تا غروب آفتاب. و این حلال شدن شب رمضان برای آمیزش با همسران برای کسانی است که اعتکاف نباشند و بر اعتکاف گذاران آمیزش و لوازم آن از قبیل بوسه و لمس حلال نیست. آنچه از امور روزه و محرمات آن و اعتکاف و محرمات آن بیان شد حدود الهی هستند که به آن نباید نزدیک شد. آنچنانکه این احکام را برای شما بیان داشته ایم احکام دینی دیگر را نیز بیان خواهیم نمود. نکته: آنچه از جدول اوقات صلاه و نماز و روزه و وقت سحری و آخر وقت سحری بین مردم در این زمان مرسوم شده است هیچ یک بر اساس معیار شرعی نبوده و اعتبار ندارند و آنچه معتبر است قول صاحب شرع است که روزه را فرض گردانیده است و اصل این است که نظر شرع تامین شود نه نظر دانشمند یا عالم یا هرکس دیگر.
سبب نزول آیه: در ابتدا روزه اینگونه واجب شده بود که وقتی کسی روزه را افطار میکرد تا وقت ادای عشا یا خوابیدن قبل آن ، حق خوردن و آشامیدن و آمیزش را داشت. وقتی عشا را ادا کرد یا خوابید ، خوردن و آشامیدن و جماع تا شب روز بعد حرام میگشت. شبی حضرت عمر بعد خواندن عشا با همسر خود آمیزش کرد و بعد اینکه غسل بجای آورد ، پشیمان شد و شروع کرد به ملامت خود که چرا چنین نموده است. بعد پیش رسول الله ص آمد و عرض کرد که از این عملی که انجام داده است از الله تعالی و از رسول الله ص عذر میخواهد. حضرت رسول الله ص فرمودند: این شایسته ی تو نبود. بعد جماعتی از مردان دیگر نیز به این امر اعتراف کردند. در این حین این آیه نازل شد و شب روزه تا وقت صبح صادق حلال گشت. (خازن) يعني بر شما حلال گشت رفث با زنان شما یعنی در شب روزه. رفث به معنی گفتن مسایلی که در بین عموم گفتن آن باعث شرم است، و در این آیه کنایه از آمیزش با همسران خود است. (خارن)
از ابن عباس: الله تعالی با حیا است و از ذکر آمیزش دوری کرده و به کنایه آورده است و منظور در اینجا آمیزش است. (خازن) هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ أي سكن لكم وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ:
زن و مرد برای یکدیگر مایه ی آرامش هستند. آرامشی که زن و شوهر کنار پیدا میکنند را در چیزی دیگر نمیتوان یافت. (خازن) از آنجا که ارتباط زن و شوهر با همانند لباس بر یکدیگر است و تماس بسیار است از این جهت به شما آمیزش در شب را در ماه رمضان حلال گردانید. (نسفی) گفته شده: از آنجا که زن و شوهر در رختخواب لخت میشوند و در زیر یک لباس میخوابند، هر یک از آنها را لباس گفته شده است. (خازن) شما ای مردان پوشاننده ی زنان از آتش جهنم هستید و همچنین زنان نیز مردان را چنین پوشاننده هستند (بحر العلوم) آمده است: زن و شوهر پوشاننده ی همدیگر هستند چراکه از کار حرام یکدیگر را حفظ میکنند و برای همین در حدیث وارد شده است: هرکس ازدواج کند دو سوم دین خود را محافظت داشته است. (خازن)
از ابن عباس: الله تعالی دانست که شما به نفس خود در مورد آنچه که به امانت سپرده بود خیانت میکنید. (خازن)
یعنی خیانت شما در آمیزش با همسران در شب روزه یعنی با اینکار به نفس خود خیانت و ظلم میکنید. (خازن)
به فرد عاصی و گناهکار، خاین گفته میشود زیرا دین را به وی به امانت داده اند. (خازن)
خيانت شما بر خود اين است كه نفس خود را در معرض عذاب قرار میدهید و از ثواب نفس کم میکنید. (بیضاوی) فَتابَ عَلَيْكُمْ:
یعنی توبه کردید و توبه ی شما را پذیرفت و از گناه شما گذشت. (خازن) يعني به شما تخفيف داده شد و شب رمضان را حلال گردانید. (البحر المحیط)
وَعَفا عَنْكُمْ:
گناهانتان را محو کرد. (خازن) بر شما امر زنان را آسان گردانید. (البحر المحیط) از براء بن عازب: در شبهای رمضان مردان به خود خیانت میکردند و این آیه نازل گشت. (خازن) ابن عباس گوید: این خیانت آن مردان به نفع مردم شد و حکم تسهیل گشت و رخصت داده شد. (خازن)
فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ:
پس حال در شبهای رمضان مجامعت کنید چرا که برای شما حلال گشته است. (خازن) مباشره یعنی پوست به پوست خوردن و لمس داشتن است. (خازن)
وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ:
بجویید با این عمل آنچه برای شما در لوح محفوظ نوشته شده است یعنی فرزند مقدر برای شما. (خازن) گفته اند: با خوردن و آشامیدن و جماع در شب ، بجویید آنچه را که الله برای شما حلال گردانده است. (خازن)
به جايي از زن مباشرت کنید که بر شما حلال شده است نه بر موضع حرام زن. (البحر المحیط)
از زجاج: از قرآن تبعیت کنید در آنچه که در آن براي شما مباح گردانیده شده و امر شده است. (بحر العلوم)
آمیزش در شب رمضان وقتی حلال است که از معذورات شرعی امثال حیض و نفاس خالی باشد. (البحر المحیط)
گفته شده: شب قدر را در این شبها بجویید. (خازن)
منظور از حلال بودن آمیزش این است که آمیزش با زنان و کنیزان خود حلال است. (البحر المحیط) وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ:
در مورد صرمه پسر قیس نازل شده است: داستان از این قرار بود که وی با دهان روزه در زمین خود کار میکرد و وقت افطار که به خانه برگشت، از اهل خود طعام خواست و وقتی زن وی خواست برایش غذای گرم آماده کن، از فرط خستگی به خواب رفت و وقتی زنش وی را بیدار کرد، از عصیان به الله ابا کرد و چیزی نخورد و روز بعد که گرسنه صبح کرد، نیمروز نشده بود که بیهوش شد. وقتی به هوش آمد نزد رسول الله ص رفت و وقتی رسول الله ص وی را دیدند فرمودند: چه شده که ضعیف میبینمت ای اباقیس؟ و صرمه قصه را بیان داشت و رسول الله ص ناراحت شدند و در این حین این آیه نازل شد. (خازن) زجاج: فجر دو نوع است یکی سیاه است و دیگری روشن و سفید که به عرض پخش شده و افق را پر میکند. (البحر المحیط)
معنی آیه این است: در شب رمضان بخورید وبیاشامید تا اینکه سفیدی روز از تاریکی شب جدا شود. (خازن)
وقتي خوردن و آشامیدن و آمیزش تا وقت صبح صادق حلال گشت پس تاخیر غسل آن تا بعد صبح بلااشکال خواهد بود. (مظهری) خیط گفتن به صبح و شب از این جهت است که هر دو در افق همانند رشته و ریسمان امتداد مییابند. (خازن) این امر به خوردن و آشامیدن اشاره به این مطلب دارد که سحری خوردن پسندیده است و در حدیث نیز آمده است: سحری بخورید که در آن برکت است. (ابن کثیر) وقتی این آیه نازل گشت مردم به پای خود ریسمان سفید و سیاه میبستند و تا وقتی که این دو از هم تشخیص داده شود، میخردند. وقتی من الفجر آمد، مردم دانستند که منظور سیاهی شب و سفیدی روز است. (خازن) از بسیاری از صحابه و تابعین تاخیر شدید سحری روایت شده است و سحری را ادامه میدادند تا وقتی که بعضی میگفتند صبح دمیده است و بعض دیگر میگفتند نشده است. (ابن کثیر) از عدی بن حاتم: من اینکار را میکردم ولی برای من معلوم نمیشد که چه وقت باید دست بکشم و نزد رسول الله ص آمدم و آن را عرض کردم و ایشان فرمودند: آن سیاهی شب و سفیدی روز است. (خازن) رسول الله ص: بخوريد و بیاشامید و شما را این سفیدی بالارونده به واهمه نیاندازد(که وقت سحر تمام شده است) تا وقتی که برای شما سرخی عریض ظاهر گردد. (ابن کثیر) از ابن عمر: رسول الله ص فرمودند: بلال در شب اذان میگوید پس تا وقتی ابن ام مکتوم اذان نگفته باشد، بخورید و ابن ام مکتوم، فردی نابینا بود و اذان نمیگفت تا وقتی که مردم داد میزدند که صبح شد صبح شد. (خازن) از ابن عباس: فجر دو نوع است یکی اینکه در آسمان رو به بالا میرود پس آن نه خوردن را حرام میکند ونه نماز صبح را حلال میگرداند و نوع دیگر فجری است که بر سر کوه ها ظاهر میشود آن است که خوردن را بر روزه دار حرام میگرداند و نماز صبح را حلال میگرداند. (ابن کثیر) صبحی که طعام را برای روزه دار حرام میگرداند، صبحی است که سریع منتشر میشود و نه فجری که دراز است. (خازن) فرق بین فجر صادق و کاذب این است که صبح کاذب به درازا در افق ظاهر میشود و بعد خاموش میگردد و فجر صادق بعد آن است و در افق منتشر میگردد. (خازن) از سمره بن جندب: رسول الله ص فرمودند: اذان بلال و فجر مستطیل شما را به اشتباه نیاندازد پس بخورید و بیشامید تا وقتی که فجر اینگونه پخش شود. و حماد آن را اینگونه حکایت کرد که به طرفین دست خود را دراز باز کرده است یعنی به عرض پخش شود. (خازن)
ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ: یعنی انتهای روزه به آمدن شب است همینکه شب شد، افطار حاصل است. (خازن)
در حدیث قدسی آمده است؛ بهترین بندگان من کسانی هستند که در افطار تعجیل میکنند.(ابن کثیر) یعنی به محض غروب افطار میکنند.
از حضرت عمر: رسول الله ص فرمودند: وقتی شب از اینور آمد و روز اونور رفت و خورشید غروب کرد، روزه دار، افطار نموده است. (خازن)
نکته ای در مورد غروب خورشید برای روزه دار: آیا روزه دار همینکه غروب شد چیزی تناول کند یا خیر؟ از آنجا که از روزه وصال (روزه پی در پی گرفتن بدون اینکه شب بین آنها فطری صورت گیرد) نهی شده است پس باید چیزی بخورد تا مشمول این نهی نشود. جواب دوم خیر است چرا که همینکه شب شد دیگر افطار شده است چه بخورد و چه نخورد. (خازن) از این قسمت آیه، میتوان چنین استدلال کرد که روزه ی نفلی باید و وجوبا کامل کرده شود چرا که الله تعالی امر به اتمام نموده است و امر برای وجوب است و شامل تمامی روزه ها میشود . (خازن)
اعتكاف يعني بر چیزی رو کردن و ملازم بودن با وی به طریق احترام و تعظیم. (خازن)
اعکاف یعنی در مسجد به نیت خالصا لله و به نیت قربت به الله بودن است. (بیضاوی)
سبب نزول این قسمت آیه این است که صحابه وقتی اعتکاف مینشستند و نیازی به همسر پیدا میکردند ، به خانه رفته و قضای حاجت کرده و غسل کرده و باز به اعتکاف خود ادامه میدادند و با این آیه از این عمل نهی شدند. (خازن) این آیه که کلمه ی مساجد را برای اعتکاف آورده است نشان میدهد که اعتکاف فقط در مسجد میباشد و در غیر مسجد نمیشود و دیگر اینکه فرقی ندارد که چه مسجدی باشد. (نسفی) وجه دیگر اینکه وقتی الله تعالی آمیزش را بر روزه دار در روز حرام گرداند و شب حلال گرداند، گمان میرفت که مردم فکر کنند برای اعتکاف گذار نیز حکم چنین باشد پس الله تعالی در این قسمت بیان آن داشت که آن حلال بودن آمیزش در شب برای افراد غیر معتکف است. (خازن)
در آیه دلالتی بر مطلوب بودن اعتکاف نیست بلکه اعتکاف نشستن رسول الله ص است که سنت بودن آن را بیان میکند. (البحر المحیط) أيه دال بر اعتکاف مردان در مساجد است و از بیان حکم زنان مسکوت است. (البحر المحیط) در بیان حکم اعتکاف:
از حضرت علی: اعتکاف فقط در مسجد الحرام است نه مکانی دیگر و نه مسجدی دیگر. (خازن)
از عطاء : فقط در مسجد الحرام و مسجد النبی درست است. (خازن)
حذیفه گوید: در این دو مسجد و در مسجد بیت المقدس است. (خازن) زهری گوید: فقط در مساجد جامع صحیح است. (خازن) امام اعظم گوید: در مسجدی که دارای امام و موذن باشد، رواست. (خازن) از ایمه ی دیگر: در هرکجا که مسجد باشد جایز است منتها در مسجد جامع افضل است. (خازن)
از حضرت عایشه: رسول الله ص در ده روز آخر رمضان اعتکاف مینشستند تا اینکه وفات کردند و بعد ایشان، همسران حضرت اعتکاف نشستند. (خازن) امام اعظم ابوحنیفه، روزه را شرط اعتکاف میدانند یعنی هرکس بخواهد اعتکاف بنشیند باید روزه باشد. (خازن) نزد امام اعظم کمترین حد اعتکاف یک روز است به شرطی که قبل صبح صادق وارد شود و بعد غروب خارج شود. (خازن) تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها:
آنچه از احکام روزه و اعتکاف ذکر شد، از حرامها و منهیات، حدود الهی هستند پس نزدیک این حدود و مرز نشوید. (خازن) مباشرت با همسران در وقت اعتکاف معصیت است پس نزدیک آن نیز نروید. (بحر العلوم)
كذلك يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ:
آنچنانکه که برای شما امر ونهی خود را بیان داشته است، احکام شریعت خود را بیان میدارد تا از آنچه حرام گردانیده است دوری کنید و از عذاب الهی نجات یابید. (خازن) باشد که تقوی پیشه کرده و از نهی و امر الله تعالی تبعیت کنید. (بحر العلوم)
اموال یکدیگر را به وجهی که الله بر شما حلال ندانسته نخورید، مانند اینکه به قمار یا به قسم دروغ و امثال اینها نخورید. با بردن اموال مردم به حکام و با کمک آنان نیز، نخورید و با شهادت دروغ پیش قاضی نیز اموال یکدیگر را نخورید و حکم قاضی اموال دیگران بر شما حلال نمیگردد و این اعمال خلاف شرع را درحالیکه خود میدانید باطل است، انجام ندهید.
مستندات
این آیه در حق دو نفر به نامهای امرئ القیس و کندی و اشوع خضرمی نازل شده است و آن دو در مورد حقی به پیش رسول الله ص شکایت بردند و وقتی یکی از آنها خواست قسم دروغ بخورد رسول الله ص چنین فرمودند: شما دو نفر پیش من شکایت آورده اید و شاید یکی از شما حجت خود را بهتر از دیگری بیان میکند پس اگر من به یکی از شما حق را بدهم و به نظرم برسد که حق با وی است و این درحالی باشد که آن گیرنده ی حق خود میداند که حقش نیست پس بداند که من برایش قطعه ای از آتش جهنم به وی میبرم و میدهم. و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم) رسول الله ص: هرکس شهادت دروغ دهد پس قبل اینکه وی پایش را بردارد الله تعالی وی را از بالای عرش لعنت کند. (بحر العلوم)
یعنی اموال یکدیگر را به ظلم و گواهی و شهادت دروغ نخورید. (بحر العلوم) اموال یکدیگر را به جز مواردی را که الله تعالی برای شما مباح گردانده است، نخورید. (خازن) اكل به باطل به چهار قسم صورت میگیرد: ۱ به طریق غارت و دزدی و۲ از طریق بازی مثل قمار و اجرت آوازخوانی و بازیهای دیگر و ۳ به طریق رشوه گرفتن در حکم و شهادت دروغ و ۴ به طریق خیانت در امانت. (خازن)
یعنی به باطل خورده و به حکام نسبت ندهید. (بغوی)
با اموال برادرت به پیش حاکم و قاضی نرو در حالیکه میدانی ظالم هستی چراکه حکم قاضی حرامی را حلال نمیگرداند. (بغوی)
وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ: و با بردن دعوا به حاکمان. (بحر العلوم)
با عمل به ظاهر دلیل و ترک آنچه از حقیقت میدانید اموال یکدیگر را نخورید. (بحر العلوم)
لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ: اموال مردم را با قسم دروغ و شهادت دروغ نخورید. (بحر العلوم) وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ: درحالیکه خود میدانید که این ظلم است. (بحر العلوم)
از تو در مورد هلال ماه میپرسند و از چرایی آن میپرسند پس به آنان بگو که حکمت آن این است که برای مردم زمان را نشان میدهد و زمان حج را نشان میدهد و این نیست که هر وقت خواستید حج بجای آورید و نیکی نیز در این خلاصه نمیشود که در وقت برگشت از در وارد نشده و از پشت خانه وارد شوید و در این عمل شما هیچ حکمتی نیست پس از در وارد شوید از حرام خدا دوری کنید و اوامر وی را انجام دهید تا از عذاب وی در امان بمانید و نجات یابید.
از رسول الله ص در مورد بزرگ و کوچک شدن هلال ماه پرسیدند و این آیه نازل شد. (طبری) معاذ بن جبل و ثعلبه در مورد هلال پرسیدند و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
این هلال برای نشان دادن وقت روزه و افطار مسلمانان و برای دانستن وقت مناسک حج آنان است. (طبری) اعتبار به رویت هلال میباشد و مسلمانان بر این قول اتفاق نظر دارند و شهود شهر همان رویت هلال میباشد برای واجب شدن روزه. (جصاص)
و از آیه چنین برداشت میشود که شبی که هلال رویت میشود برای ماه جدید است نه برای ماه گذشته. (جصاص) منظور سوال کنندگان این بود که چراهلال گاهی پنهان میگردد و در اوقات دیگر نیز تغییر میکند و الله تعالی چنین جواب میدهد. (طبری)
نام بردن حج از بین عبادات برای بیان این مطلب است که عرب جاهلی حج را به عدد انجام میدادند و اوقات آن را تغییر میدادندو برای رد این عمل آنها، بیان داشت که حج وقت بخصوصی دارد. (خازن)
از آنجا که روزه عبادتی است که بر تمامی مردم مکلف، واجب میشود پس جایز نیست که به چیزی تعلیق شود که فقط یک عده ی خاص آن را بدانند. (جصاص) یعنی وقتی بر تمامی مسلمانان مکلف واجب است پس نشانه های آن نیز باید برای عموم معلوم و قابل شناسایی باشد. یعنی وقتی بر تمامی مسلمانان مکلف واجب است پس نشانه های آن نیز باید برای عموم معلوم و قابل شناسایی باشد. رسول الله ص فرموده اند: روزه را با دیدن هلال شروع کنید و فطر را نیز با دیدن هلال آغاز کنید و اگر بخاطر ابری بودن یا چیز دیگر نتوانستید هلال رمضان را ببینید، در اینصورت ماه شعبان را سی را گویید.
این حدیث نشان میدهد که با حساب و منجم کار ندارد و برخلاف حکم شرع و سنت و اجماع فقها میباشد. (جصاص) وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَن تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَىٰ ۗ وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا:
در مورد کسانی نازل گشت که وقتی احرام میبستند به خانه های خود از در ورودی وارد نمیشدند و بلکه از پشت خانه ی خود وارد میشدند و این آیه نازل شد. (طبری) در جاهلیت کسانی بودند که وقتی به سفری یا حجی میرفتند و بعد منصرف میشدند در وقت برگشت به خانه از در وارد نشده بلکه از پشت و از سوراخی که ایجاد کرده اند وارد میشدند. (ابن ابی حاتم) انصار وقتی به حج میرفتند از در ورودی وارد نمیشدند بلکه از پشت خانه وارد میشدند و یکی از آنها از در ورودی وارد شد و به وی تذکر دادند و این آیه نازل گشت.(طبری) در جاهلیت چنین میکرده اند.(طبری) یعنی نیکی این نیست که از پشت وارد خانه شوید و این کار شما هیچ ثوابی ندارد و بلکه نیکی آن است که از خدا ترسیده و از حرام وی دوری کنید و اوامر وی را انجام دهید. (طبری) در یک آیه آوردن سوال و جواب از هلال و آمدن بعضی از پشت خانه برای بیان این مطلب است که کارهای الله تعالی همه از روی حکمت است ولی بعضی کارهای انسان را حکمتی نیست مثل همین عمل آنها. (نسفی)
وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ:
از الله بترسید و گناه نکنید، از عذاب نجات خواهید یافت. (بحر العلوم)
برای اعتلای دین الله و رضای الله و بالا بردن و برپا داشتن دین الله، با کسانی جنگ کنید که با شما میجنگند ویا قصد جنگ دارند و با شروع جنگ یا جنگ با غیر نظامیان از قبیل سالخوردگان و کودکان و زنان، از حدود الهی تجاوز نکنید. الله تعالی برای این از تجاوز نهی میکند چراکه متجاوزین را دوست ندارد.
مستندات
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ:
رسول الله ص و اصحاب ایشان به قصد عمره به طرف مکه حرکت کردند و در مکانی به نام حدیبیه برای استراحت نشستند و مشرکان، ایشان را از عمره منع کردند و صلح حدیبیه بین رسول الله ص و مشرکان صورت گرفت و قرار شد که در سال آینده به رسول الله ص سه روز اجازه ی عمره بجای آوردن داده شود و در سال آینده که رسول الله ص آهنگ رفتن به عمره کردند، اصحاب رسول الله ص از این بیم داشتند که اگر مشرکان جنگ را شروع کنند، چه کنند چراکه در ماه حرام جنگیدن را دوست نداشتند و این آیه نازل شد و به آنان دستور داده شد که اگر تعرضی صورت گرفت، جنگ کنند. (بحر العلوم) گفته شده این اولین آیه ی قتال میباشد و رسول الله ص از این زمان به بعد با کسانیکه با مسلمانان جنگ میکردند، میجنگیدند و با کسانیکه با آنان کاری نداشتند، کاری نداشتند. (نسفی) برای غالب شدن کلمه الله و برای عزت بخشیدن به دین وی جنگ کنید. (بیضاوی) از رسول الله ص سوال شد که چه کسی مجاهد فی سبیل الله میباشد؟ کسی که برای نشان دادن شجاعت میجنگد و یا از روی تعصب و یا ریاکار؟ رسول الله ص فرمودند: کسیکه جنگ کند تا کلمه الله برپا باشد پس آن فی سبیل الله ص است. (خازن)
الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ:
با کسانیکه در حرم و یا در ماه حرام با شما جنگ میکنند، در راه اطاعت از الله تعالی، جنگ کنید. (بحر العلوم) گفته اند این حکم قبل امر به جنگ با عموم کفار و مشرکان بود و در این وهله از زمان فقط با کسانیکه جنگ میکنند، بجنگید نه با کسانیکه کنار کشیده اند. (بیضاوی) در اینصورت این آیه با آیه ی 36 سوره ی توبه که در آن امر به جنگ با تمامی مشرکین شده است، منسوخ شده است. (نسفی) یعنی با کسانی بجنگید که برای جنگ با شما آماده شده اند و یا احتمال جنگ آنان باشد نه با افراد سالخورده و زنان و کودکان و راهبان. (بیضاوی) یا منظور جنگ با تمامی کفار است چراکه هر یک از آنان اگر فرصت پیدا کنند، انتظار میرود که جنگ کنند. (بیضاوی)
وَلَا تَعْتَدُوا:
با شروع جنگ در ماه حرام و حرم، تعدی نکنید. (بحر العلوم) با جنگ با کسانیکه پیمان دارید، تعدی نکنید. (بیضاوی) با بدون اعلان جنگ کردن تعدی نکنید. (بیضاوی) با مثله کردن (بریدن اعضای انسان) و یا با جنگ کردن با کسانیکه از جنگ با آنان منع شده اید. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ: معتدین در اینجا کسانیکه ظلم را شروع میکنند. (بحر العلوم) خیری برای این افراد راده نمیکند. (بیضاوی) برای بیان علت نهی از اعتدا و تجاوز است. (ابی سعود)
مشرکانی را که در صدد کشتن شما هستند در هرکجا که باشد بکشید چه در حرم و چه در غیر آن و چه در ماههای حرام و غیر آن و آنان را از مکانی که شما را اخراج کردند، اخراج کنید و هم و غم شما در برآورده شدن این مطلب باشد و بدانید که شرک آنان از قتل بزرگتر است و فتنه اش نیز بزرگتر است و در همه جا جنگ مجاز است بغیر از حرم که نباید جنگ کنید مگر اینکه آنان جنگ را شروع کنند که در اینصورت جنگ کنید و سزای کفاری که قصد جنگ دارد همین است.
مستندات
الله تعالی امر کرد تا کفاری را که نقض پیمان کرده بودند را بکشید. (بحر العلوم) اصل ثقف به معنی مهارت در دست یافتن بر یک شیی است چه علمی و چه عملی. (ابی سعود) تمام هم و غم شما کشتن آنان باشد همچنانکه هم و غم آنان چنین است و سعی شما بر اخراج آنان از دیارشان باشد همچنانکه شما را اخراج کرده اند. (ابن کثیر)
وَأَخْرِجُوهُم مِّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ:
یعنی از مکه و این امر در روز فتح مکه با کفاری که اسلام نیاوردند، چنین کرده شد. (ابی سعود)
وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ:
زحمت و رنجی که بخاطر آن انسان دچار فتنه و تشویش میشود، از قبیل بیرون رانده شدن از وطن خد، سخت تر از کشته شدن است، چراکه سختی و رنج آن باقی میماند و جان در عذاب باشد. (ابی سعود) گفته شده منظور این است که شرک آنان در حرم و مانع شما شدن از کشتن آنان در حرم سختتر است. (ابی سعود) بزرگ بودن شرک از قتل برای این است که شرک باعث آتش ابدی میشود و همینطور باعث فساد بر روی زمین است. (خازن)
کشتار آنان را در حرم اول شما شروع نکنید تا وقتیکه در حرم با شما جنگ نکرده اند. (ابی سعود) در مورد حکم این آیه که محکم است یعنی حکم آن تا به الان پابرجاست یا که منسوخ بین علما اختلافی میباشد: الف: مجاهد و جماعتی دیگر از علما قائل به این هستند که این آیه محکم بوده و جنگ کردن در حرم، حرام است مگر اینکه کسانی اقدام به جنگ کنند که در اینصورت جنگ مجاز است. ب: قتاده قائل به این است که آیه منسوخ میباشد و ما مامور به جنگ با کفار در هرکجا که باشد میباشیم. (خازن)
فَإِن قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ:
اگر جنگیدند، از کشتن آنان در حرم هیچ ابایی نداشته باشید چراکه خودشان هتک حرمت حرم کرده اند پس مستحق سختترین عذابها هستند. (ابی سعود)
كَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ:
با کفار چنین کرده میشود همچنانکه با اینان انجام داده شده است. (ابی سعود) سزای مشرکین کشتار آنان است چه در حرم و چه در غیر آن. (بحر العلوم)
اگر از کفر و جنگ با شما دست بردارند، الله تعالی در حق مومنان آمرزنده ی گناهان بوده و در حق آنان به فضل خود، مهربانی کند و در آخرت از آنچه به اهل طاعت داده میشود، میبخشد.
مستندات
اگر از شرک و جنگ دست بکشند، همانا الله تعالی در مورد گذشته ی آنان از طغیان، آمرزنده است و در مورد قبول توبه ی آنان و ایمان آنان مهربان است. (نسفی) آمرزنده بر گذشته و مهربان به بندگانش است. (بغوی) اگر اسلام بیاورند که غفور و رحیم است. (بحر العلوم) اگر کفاری که با شما میجنگند از جنگ با شما و کفرشان توبه کنند در اینصورت الله تعالی در مورد مومنانی که از گناه برگشته و توبه کنند آمرزنده ی گناه است و در آخرت برای آنان مهربان است به فضل خود و عطای آنچه اهل طاعت میدهد. (طبری)
با مشرکان عرب بجنگید تا وقتی که کفری باقی نماند و دین یعنی فرمانبرداری دائمی از آن الله گردد و اگر از جنگ دست کشیدند قتلی بر کسی نیست مگر بر از حد تجاوز کنندگان.
با اهل مکه جنگ کنید تا شرکی نماند و اسلام برپا شود. (بحر العلوم) دین شرعی گردن نهادن و فرمانبرداری از الله تعالی بوده و واگذاری به الله و تسلیم وی شدن به طور دائم میباشد. (جصاص) این آیه در مورد مشرکان میباشد چراکه مشرکان مورد خطاب هستند و این مشرکان عرب بودند که پیامبر ص را و اصحاب ایشان را اخراج کردند و اهل کتاب چنین نکرده اند پس از این رو است که از عرب فقط اسلام قبول کرده میشود والا جنگ کرده میشود پس این آیه میگوید یا اسلام یا جنگ.(جصاص)
تا وقتی که دین خالص برای الله تعالی باشد و برای شیطان سهمی از آن نباشد. (بیضاوی) دین در اینجا اطاعت از اوامر و نهی الله تعالی و عبادت وی تعالی میباشد. (طبری)
تا وقتی که دین الله یعنی اسلام دین غالب و ظاهر بر دیگر ادیان گردد. (ابن کثیر) شخصی از ابن عمر پرسید چگونه است که به حج میروی و عمره بجای میآوری و از جهاد روی برگردان شده ای مگر نمیدانی که الله تعالی به جهاد تشویق کرده است؟ ابن عمر جواب داد: ای فرزند برادر، اسلام بر پنج امر بنا شده است:ایمان به الله و رسولش و نماز پنجگانه و روزه ی رمضان و اداء زکات و حج بیت الله. آن مرد ادامه داد: ای ابا عبدالرحمن مگر نشنیده ای که الله تعالی در قرآن آورده است: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ المُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا، فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} [الحجرات: 9] {قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ} [الأنفال: 39]. ابن عمر جواب داد: ما در زمان رسول الله ص را انجام دادیم و این درحالی بود که اسلام کم بود و شخص در مورد دین خود مورد فتنه واقع میشد: پس یا کشته میشد یا مورد عذاب قرار میگرفت. تا اینکه اسلام زیاد شد و فتنه نیز نماند. (صحیح بخاری4514) جهاد فرض کفایی است و خود جهاد منظور نمیباشد چراکه جنگ فساد است بلکه فرض شده است تا دین عزت یابد و دفع شر از بندگان الله است پس وقتی با عده ای از مردم این امر حاصل شود، از دیگران ساقط میشود. (هدایه جهاد) در فتنه ی ابن زبیر دو مرد نزد ابن عمر آمدند و گفتند که چرا کنار کشیده ای؟ ابن عمر جواب داد: آنچه مانع میشود این است که الله تعالی خون برادر (دینی)م را بر حرام گردانده است. آنان ادامه دادند: مگر نشنیده ای که الله تعالی میفرماید: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ}؟ ابن عمر جواب داد: ما جنگیدیم تا وقتی که فتنه ای نماند و دین برای الله گشت ولی شما قصد جنگ دارید تا فتنه باشد و دین برای غیر الله باشد. (بخاری 4513) اگر ایمان نیاوردند پس با آنان جنگ کنید تا ریشه کن شوند و بر روی زمین فتنه ی انان باقی نماند و دین الله تعالی خالص و بدون مزاحم بماند. (الفواتح الهیه)
تا وقتی که فقط الله عبادت کرده شود. (نسفی) فَإِنِ انتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ:
اگر از جنگ با شما دست کشیدند و شرک را ترک کردند، پس راه و حجتی برای کشتن آنان نیست مگر با کسانیکه جنگ را شروع کنند. (بحر العلوم) اگر دست کشیدند پس قتلی نیست مگر بر ظالمان. یعنی قتلی که ابتداءا شروع شود نیست مگر بر ظالمان(والله اعلم). (جصاص) با کسیکه جنگ نمیکند، جنگیده نشود. (ابن کثیر) اگر از جنگ با شما دست کشیدند، (خازن) اگر بعد از جنگ با شما از شرک دست کشیدند پس دشمنی علیه آنان نیست. (ابی سعود) بر کسانیکه از جنگ ابا دارند تعدی نکنید. (بیضاوی) اگر بدون جنگ وارد اسلام شدند دیگر دشمنی بر آنان نیست و آنان برادران دینی شما هستند مگر کسانیکه ظلم کنند و از حدود الهی تجاوز کنند. (الفواتح الهیه) اگر شما بدون ظلم آنان، تعدی کنید حکم علیه شما بر میگردد و شما ظالم خواهید بود. (ابی سعود) رسول الله ص: من مامور به جنگ با مردم هستم تا وقتی که مردم گواهی دهند که الهی غیر الله نیست و اینکه محمد قطعا فرستاده ی الله است و نماز برپادارند و زکات ادا کنند. وقتی این کارها را انجام دادند دیگر خون و مال آنان محفوظ و محترم است مگر به حق اسلام و حساب آنان با الله است. (مظهری) سزای ظلم نیست مگر بر خود ظالم. (بحر العلوم) در این آیه دلیل بر این نیست که از بت پرست غیر از اسلام، چیز دیگری قبول کرده نشود بلکه همانند دیگر ادیان، همنیکه گردن نهادند و جزیه پرداختند، نیز کفایت میکند. (مظهری) پس اگر از شرک دست کشیدند ویا از جنگ دست کشیدند و جزیه را قبول کردند، دیگر دشمنی و غارت و اسیر گرفتنی علیه آنان نیست مگر علیه کسانیکه بر شرک و جنگ با شما ادامه دادند. (مظهری)
ماه حرام در قبال ماه حرام است که آنان حرمت ماه را نگه نداشتند و شما را از حج بازداشتند پس اگر باز مانع شدند به زور داخل شوید و اگر بر شما دست درازی کردند شما نیز جواب آن را بدهید و بکشیدشان و هرکس بر کسی ظلمی روا داشت، جزای وی را بدهید و از الله تقوی کنید و دست درازی را شروع نکنید و بدانید که الله تعالی همراه متقین است با یاری رساندن و با پیروز گرداندن شما.
مستندات
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ:
این آیه در مورد عمرهی قضای رسول الله ص نازل شده است توضیح اینکه وقتی رسول الله ص از زیارت بیت الله توسط مشرکین منع شدند و صلح حدیبیه صورت گرفت و قرار شد که رسول الله ص سال آینده حج بجای آورند و رسول الله ص در ذی القعده ، عمره ی قضا را بجای آوردند و الله تعالی میفرماید این ماه حرام یعنی ذی القعده بجای آن ماه حرامی که از آن منع شده اید میباشد. (خازن) گفته میشود: اگر آنان در ماه حرام با شما جنگ کردند پس شما نیز در ماه حرام جنگ کنید. (بحر العلوم) روایت شده است: مشرکین به رسول الله ص گفتند: آیا از جنگ در ماههای حرام نهی کرده ای؟ رسول الله ص جواب دادند: بله، و مشرکان خواستند در ماه حرام حمله کنند که این ایه نازل گشت. (جصاص)
وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ:
حرمات جمع حرمة و جمع آوردن آن بخاطر این است که حرامهایی چند وجود دارند؛ماه حرام، شهر حرام، حرمت احرام. (خازن)
قصاص یعنی برابر و مماثله و مثل هم بودن. (خازن)
یعنی با انجام دهنده ی کاری همانند عمل وی پاسخ دادن است.(خازن) با اینکه مشرکان، مسلمین را در سال ششم منع کردند، در سال هفتم به کوری چشم آنان در سال هفتم حج بجای آوردید. (خازن) معنای دیگر این آیه را چنین گفته اند: اگر آنان در ماه حرام جنگ را شروع کردند پس شما نیز بجنگید و بکشیدشان و این قصاص است. (خازن) قتال شما در برابر قتال آنان قصاص است و همچنانکه آنان حرمت ماه حرام را ترک کردند، شما نیز ترک میکنید. (بحر العلوم)
پس اگر کسی دست درازی کرد با شروع جنگ، پس شما نیز دست درازی کنید با جنگ کردن با آنان. (خازن) اینکه جواب دست درازی آنان را نیز دست درازی و تجاوز نامید بخاطر همانند بودن در شکل است. (خازن) یعنی هردو جنگ هستند. این آیه در مورد قال نازل شده بود و این قاعده ای گشت که هر انسانی تجاوزی علیه انسانی انجام دهد، جزای آن همانند آن داده شود. (بحر العلوم) عمومیت این آیه در مورد اموال است که اگر کسی اموالی از کسی هلاک کرد باید مثل آن را بدهد و این مثل دو نوع است یکی مثل همان که در اشیاء کیلی (پیمانه ای) و وزنی میباشد و دیگری مثل معنوی که در اشیاء قیمی میباشد. (جصاص) رسول الله ص در مورد دو شریک در برده ای که یکی از آنها حق خود را آزاد کرده بود پس رسول الله ص وی را برای نصف قیمت برده ضامن گردانیدند. (جصاص) پس آنچه باید دانست منظور از مثل حتما همانند ظلم صورت گرفته را پس دادن نیست بلکه در مواردی از قبیل قذف(به کسی نسبت زنا دادن) مثل آن همان هشتاد ضربه تازیانه میباشد. (جصاص) حکم کلی این است که هرآنچه که در آن مماثله وجود داشته باشد عین آن را اجرا کرده شود و اگر نشود به دیه و قیمت و احکام دیگر لحاظ گردد. (جصاص با تلخیص)
وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ از الله بترسید از اینکه دست درازی را اول شما شروع کنید. (بحر العلوم)
بدانید الله تعالی کمک میکند کسانی را از دست درازی پروا کنند. (بحر العلوم) در حالی که شما بر تجاوزگران، پیروز میشود بر آنچه بر شما حلال نیست دست درازی نکنید. الله با متقین است با پیروزی دادن.(نسفی)
از آنان مراقبت خواهد نمود و شان آنان را به صلاح خواهد آورد. (بیضاوی)
برای کسب رضایت الله و بعنوان اطاعت و فرمانبرداری از الله تعالی در راه وی خرج کنید و به نیامندان و رزمندگان انفاق کنید و با امتناع از فرایض و اوامر الله تعالی که از جمله ی آن انفاق فی سبیل الله باشد خود را در دنیا و آخرت به هلاکت نیاندازید و از جایگزین کردن الله و پاداش آخرت صدقه محروم نمانید و نیکی و احسان کنید و حسن ظن به جبران انفاق از الله داشته باشید. قطعا الله متعالی کسانی را که احسان میکنند نیاز نیازمند را برطرف میکنند، را دوست دارد. دوست دارد یعنی پاداش نیک میدهد آن دوست داشتنی که لایق شان الله است.
مستندات
وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ: در اطاعت و فرمانبرداری از الله خرج کنید. (بحر العلوم)
در راه رضای الله خرج کنید که عام است در مورد اینکه در راه جهاد باشد یا که به وجهی دیگر. (نسفی) ابن عباس گوید: وقتی رسول الله ص امر کردند که به جنگ بروند، عده ای از اعراب (بادیه نشینان) حاضر بودند، گفتند با چه وسلیه ای به جنگ برویم درحالیکه ما خود چیزی برای خوردن نداریم و کسی نیست ما را غذا دهد؟ پس این آیه نازل گشت. (بحرالعلوم) یعنی صدقه دهید ای توانگران. (بحر العلوم) گاهی شجاع را مالی نیست تا با آن به جنگ برود و گاهی کسی را مال باشد ولی شجاعت نداشته باشد پس به اغنیا امر شد که انفاق کنند تا هدف حاصل گردد. (مفاتیح الغیب)
وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ مقاتل: با دستان خود مانع صدقه نشوید که هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
معنی قول ابن عباس اینکه ای توانگران از صدقه دادن به ضعیفان خودداری نکنید چراکه اگر ضعیفان از جنگ تخلف کنند دشمن بر شما غالب خواهد گشت و هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
از صدقه دادن امتناع نکنید و با دست خود خود را هلاک نکنید یا در انفاق زیاده روی نکنید که فقیر بمانید و هلاک شوید.(نسفی) از جهاد باز نمانید که دشمن شما را هلاک خواهد کرد. (نسفی) از صدقه امتناع نکنید که در آخر به ارث خواهد رسید و از منفعت اموال خود محروم خواهید ماند. (بحر العلوم) بالکل از انفاق دست نکشید. (بیضاوی)
از صدقه امتناع نکنید که از جایگزین شدن آن در دنیا و از ثواب در آخرت، محروم خواهید ماند. (بحر العلوم) از حرام انفاق نکنید که بر شما برگشت داده خواهد شد پس هلاک خواهید شد. (بحر العلوم) اگر در راه خدا خرج نکنید به الله عاصی شده و هلاک خواهید شد. (بحر العلوم) از براء بن عازب (صحابی) در مورد تهلکه پرسید: آیا منظور کسی است که به جنگ رفته و کشته شده است؟ براء جواب دادک خیر بلکه وی شخصی است که گناهی مرتکب میشود و توبه نمیکند. (بحر العلوم) شخصی به ابوهریره گفت: ندیدی که سعد بن هشام به جنگ رفت و کشته شد و خود را به تهلکه انداخت؟ابوهریره گفت هرگز چنین نیست والله تاویل کار وی این آیه است:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ . (207بقره) یعنی از جمله ی کسانی هستند که خود را برای کسب رضای الله فروخته اند. (بحر العلوم)
ابوعبیده سلمانی گوید: تهلکه این استکه کسی گناهی انجام دهد و از بخشش الله ناامید گردد. (بحر العلوم)
با امساک از انفاق و با دوست داشتن مال خود را به هلاکت ابدی نیاندازید. (بیضاوی)
از این رو است که به بخل هلاک گفته میشود. (بیضاوی) از خرج کردن در راه جهاد فی سبیل الله امتناع نکنید که به گناه هلاک خواهید شد و بدون توشه خارج نشوید که از ضعف هلاک خواهید شد و از آمرزش الله ناامید نشوید که توبه نکرده هلاک خواهید شد و جهاد را ترک نکنید که هلاک خواهید شد. (عز بن عبدالسلام) از ابوایوب انصاری: این آیه در مورد ما انصار نازل شده است، وقتی که الله تعالی با را به دین خود عزت بخشید و زیاد شدیم، بین خودمان گفتیم: اموال ما خراب شده است، به اصلاح و تعمیر آن مشغول شویم، در این حین این آیه نازل شد پس اگر ما به اموال خود مشغول میشدیم دچار تهلکه میشدیم پس مامور به جنگ شدیم. (بحر العلوم)
وَأَحْسِنُوا: خرجی که بعنوان صدقه انجام میدهید به نیکی ادا کنید. (بحر العلوم) به تقدیر حسن ظن داشته باشید و یا به اداء فرایض یا به احسان به ندار خود را عادت دهید. (عز بن عبدالسلام) در صدقه دادن نیت خالصا لله داشته باشید. (بحر العلوم)
حسن ظن داشته باشید،در مورد اینکه الله تعالی جایگزین آنچه خرج کرده اید را خواهد داد و در آخرت ثواب نیک خواهد داد.(بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ:
نیکوکنندگان در انفاق را دوست دارد. (بحر العلوم)
محسنین به محتاجان را. (نسفی) اعمال و اخلاق خود را نیک و به محتاجان انفاق کنید. (بیضاوی)
حج و عمره را برای الله انجام دهید و ارکان و سنتهای آن را تمام و کمال انجام دهید و از منهیات وی تعالی به شدت دوری کنید؛چراکه در همه ی مواقع باید دوری کرد پس در حج با شدت بییشتری دوری کنید تا مشمول آخر این آیه نشویم؛ بهتر است احرام از خانه ی خود شروع شود و اگر شروع کردید هرچند نفل باشد باز برای الله تمام کنید. اگر از ادامه ی حج منع شدید بخاظر بیماری یا مانع شدن دشمن پس هدیی به حرم بفرستید و تا وقتی از رسیدن هدی به محل خود و ذبح آن اطمینان حاصل نکردید، سر خود را نتراشید و تراشیدن سر جزو ممنوعات حج است. اگر بیماری یا عذری یافتید که مجبور به تراشیدن شوید پس فدیه دهید از بین این سه نوع فدیه از سه روز روزه و یا به شش نفر مسکین هریک نصف صاع گندم دهید یا گوسفندی ذبح کنید. وقتی از احصار در امان شدید و حج تمتع بجای آوردید پس هدی بعنوان دم نسک ذبح کنید و اگر هدی نیافتید سه روز روزه تا قبل عید در ایام حج بجای آورید و هفت روز دیگر را وقتی از امور حج فارغ شدید بجای آورید تا ده روز کامل شود. این جمع بین عمره وحج برای کسانی است که اهل داخل میقات نباشند. از الله پروا کنید و بدانید که اگر مخالفت کنید عذاب الهی سخت است.
مستندات
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ: رسول الله ص: حج جهاد است و عمره تطوع. (ابوسعود) ابن عباس: اتمام عمره به رسیدن به بیت الله است و اتمام حج به آخر رساندن آن. (بحر العلوم) ابن عباس: یعنی با انجام مناسک آن دو و حفظ حدود آنها و همراه سنتهای آنها. (خازن)
گفته شده: اتمام یعنی احرام بستن از در خانه ی خود. (خازن) و گفته شده: برای هر یک از عمره و حج، سفری جداگانه انجام دهد. (خازن) و گفته شده: اینکه با اموال حلال انجام شود و از نواهی الهی اجتناب کند. (خازن) و گفته شده: از خانه ی خود به قصد انجام این دو خارج شوی نه برای تجارت یا امری دیگر. (خازن) و گفته شده: اتمام یعنی وقتی شروع کردی پس به پایان رساندن آن واجب است. (خازن) مقاتل: حج و عمره را با شروع از میقات کامل کنید و در این دو آنچه حلال نیست را حلال ندانید. علت اینکه اینگونه گفته شد این است که مشرکان در احرام خود غیر الله را شریک الله در حج قرارمیدادند.(بحر العلوم) یعنی کامل کنید و بر آن چیزی غیر آن دو خلط نکنید. (بحر العلوم)
فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ:
اگر بعد احرام بستن از ادامه ی حج بازداشته شدید بخاطر دشمن یا بیماری یا مانند آن. (بحر العلوم) در حدیث آمده است: اگر کسی در احرام شکستگی پیدا کرد یا پایش لنگ شد میتواند از احرام حلال شده و بعدا قضا کنند. (نسفی)
فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ:
بفرسیتد به بیت الله آنچه بر شما میسر شده است از هَدی. (بحر العلوم)
یعنی در این صورت بر شما هدی ارسال هدی واجب است. (ابوسعود)
الله متعال به کسی که از ادامه ی حج بنا به سببی ممنوع گشت، اجازه داد تا با فرستادن گوسفندی به بیت الله و ذبح آن در حرم از احرام بیرون بیاید و بعدا حج یا عمره ی خود را قضا کند. (بحر العلوم) هدی: آنچه به بیت الله اهدا میشود و بالاترین آنها شتر و میانه ی آن گاو و کمترین آن گوسفند است. (خازن)
وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ: وقتی محصر(از حج بازداشته شده بعد احرام)، هدی را به بیت الله فرستاد تا وقتی که هدی وی ذبح نشود، از احرام بیرون نیاید. (بحر العلوم) رسول الله ص در حدیبیه ذبح کردند که طرفی از حرم بود. (ابوسعود) از زهری: رسول الله ص در حرم ذبح کردند. (ابوسعود)
واقدی گوید: حدیبیه از حرم است که با مکه نه فرسخ فاصله دارد. (ابوسعود)
خطاب به محصر است که تا وقتی که ندانید هدی به مل ذبحش که حرم است نرسیده باشد، سر خود را نتراشید. (نسفی) سر خود را تا وقتی موعد ذبح هدی نرسیده باشد، نتراشد. (بحر العلوم) محل ذبح طبق قول حنفیان حرم است. (خازن) تراشیدن سر نشانه ی از احرام بیرون آمدن است و محصر تا وقتی که هدی وی ذبح نشده سر خود را نتراشد و دانستن ذبح هدی این است که با کسی که هدی وی را میبرد موعدی تعیین کند تا در آن روز هدی ذبح و آمر نیز یر بتراشد.
ابتداءا این امر برای محصر بود ولی بعدا بر تمامی حجاج چه عمره گذار و چه حاج، سر خود را تا اتمام مناسک نباید سر خود را بتراشند. (بحر العلوم)
کعب بن عجره گوید: روزی رسول الله ص بر من گذر کردند و دیدند که شپش از سر و روی من میریزد، به من فرمودند که سر خود را بتراش و بعنوان کفاره به شش مسکین به هریک نصف صاع گندم طعام بده و سه روز روزه بگیر یا گوسفندی ذبح کن و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
بر وی یکی از این سه کفاره واجب است. (ابوسعود)
در حالت احرام سر خود را نتراشید مگر اینکه معذور باشید از قبیل بیماری یا مرضی یا سردردی داشته باشید. (خازن)
فَإِذا أَمِنْتُمْ:
این جمله اختصار دارد یعنی وقتی از دشمن در امان شدید پس قضای عمره یا حجی که بر شما واجب شده بود را بجای آورید پس فَمَنْ تمتع.... است. (بحر العلوم)
وقتی از ترسی که داشتید در امان شدید و یا از بیماری که داد و یا از احصار در امان شدید. (خازن) یعنی وقتی مانع از حج برداشته شد فمن تمتع... است. (بحر العلوم) فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ:
پس آنچه برایش میسر است از هدی بیاورد و حج تمتع کننده لازم است که در یک سفر حج و عمره را در ماههای حج بجای آورد. (بحر العلوم) چهار نوع حج داریم: 1 تمتع: عمره همراه حج که بر وی هدی واجب است. 2 قران: عمره و حج را در یک احرام بجای آورد که بر وی هدی واجب است. 3 مفرد: فقط حج بجای میآورد و بر وی هدی واجب نیست. 4 عمره: فقط عمره بجای آورد که بر وی نیز هدی واجب نیست. (بحر العلوم)
ابن عباس: این کسی است که در ماههای حج عمره انجام داده و در مکه مانده و حج بجای میآورد و بین عمره و حج جمع کرده است. (خازن)
پس بر این شخص تمتع گذار، ذبح هدی واجب است و وقت ذبح آن در روزهای عید قربان یا بعد آن است نزد حنفیان. (خازن) ابن عباس: کمترین حد مجاز برای هدی گوسفند است. (بحر العلوم)
این هدی، دم نسک است که خودش نیز میتواند از آن بخورد. (خازن) فَمَنْ لَمْ يَجِدْ الهدي فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ:
اگر کسی هدی نیافت پس سه روز روزه بگیرد.
ابن عباس: آخر آن روز عرفه است. (بحر العلوم)
یعنی تا قبل عید اولین روز عید قربان سه روز را روزه گرفته باشد. امام اعظم: در ماههای حج قبل روز عید سه روز را بگیرد و مستحب است که روزهای هفتم و هشتم و نهم ذی الحجه باشند. (بیضاوی)
وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ
و هفت روز را وقتی برگشتید یعنی وقتی به پیش خانواده برگشتید. (بحر العلوم) وقتی از منا بازگشتید. (بحر العلوم) وقتی به امر اول برگشتید یعنی از امر حج فراغت یافتید. و این قول ما حنفیان است. (بحر العلوم)
تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ و این ده روز کامل بدل از هدی میباشد. (بحر العلوم) ده روز کامل است و منظور از هفت تکثیر نبوده بلکه عدد هفت است. (بیضاوی)
تکثیر یعنی برای بیان زیاد بود مثلا ما میگیم هزار پا و منظور حتما عدد هزار نیست بلکه زیاد بودن است پس برای رفع این توهم کامله را آورده است.
این ده روز کامل در اجر و ثواب هستند. (خازن) این عدد را کامل کنید و کم نکنید. (خازن)
یعنی این سه و هفت برای اختیار بین این دو نیست بلکه ده روز کامل به این روش گرفته شود. (نسفی)
ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ: و این فدا دادن، برای کسی است که خانه ی وی در حرم نیست. (بحر العلوم) افرادی که داخل میقاتها باشند، جزو اهل مسجد الحرام هستند. (خازن) قتاده و مقاتل : یعنی تمتع برای افرادی غیر از اهل حرم است. (بحر العلوم) وَاتَّقُوا اللَّهَ:
از الله در مورد آنچه امر کرده و نهی کرده است پروا کنید. (بحر العلوم) در آنچه بر شما فرض گردانیده است. (خازن)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
و بدانید عذاب الله شدید است، اگر با وی مخالفت کنید. (بحر العلوم) بر کسی که در اعمال حج اهمال و سستی بپردازد و منهیات را انجام دهد. (خازن) تا با دانستن این مطلب از عصیان گری امتنا ورزید. (بیضاوی) بر کسی که پروا نمیکند. (نسفی)
حج را ماههای معلوم و مشهور بین مردم است که احرام برای حج در آن ماهها صورت میگیرد. اگر کسی با تلبیه یا سوق بدنه احرام بست پس بر وی لازم است که در وقت احرام، آمیزش و کلام مربوط به آن و ممنوعات حج و جدل و ستیز از وی یافت نشود و در وقت رفتن به حج توشه با خود بردارید تا سربار مردم نشوید و توشه ی آخرت را که همان تقوی است با خود بگیرید و از عذاب من بترسید و پروا کنید ای کسانیکه صاحب عقل هستید.
مستندات
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَّعْلُومَاتٌ: حج در ماههای مشهور بین مردم انجام میشود یعنی در شوال و ذی القعده و ده روز از ذی الحجه نزد ما حنفیان. (ابوسعود)
نزد امام شافعی نه روز ذی الحجه همراه با شب عید قربان است و نزد امام مالک کل ماه ذی الحجه، و مدار خلاف در این است که منظور از ماههای حج، ماههایی است که احرام بسته میشود یا اوقاتی که در آن اعمال حج انجام میشود؟ یا منظور اوقاتی است که در آن غیر از حج، مناسک دیگر انجام دادن پسندیده نیست.. (ابوسعود) امام اعظم هرچند احرام بستن برای حج قبل شوال را جایز میداند ولی همراه با کراهت است. (ابوسعود)
فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الحج:
کسی اگر بر خود حج را فرض گرداند با احرام بستن به حج یا با تلبیه گفتن یا سوق هدی، (ابوسعود)
رسول الله ص: هرکس هدی همراه دارد به عمره و حج اهلال کند.(مظهری)
اهلال یعنی صدای خود را با تلبیه گفتن بالابردن و امر (رسول الله ص) برای وجوب است. (مظهری)
تلبیه ی رسول الله ص : لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكُ، لَا شَرِيكَ لَكَ. (صحیح ابن خزیمه) فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ:
پس در وقت احرام آمیزش و کلام فحش یعنی بددهانی و خروج از شرع با ارتکاب ممنوعات نباشد. (ابوسعود) رفث هر چیزی که مرد از زن خود میخواهد. (مظهری) رفث نیز جزو محرمات احرام است ولی جداگانه ذکر کرد زیرا با رفث به معنی آمیزش حج وی باطل میگردد پس فسوق آنچه بر حاجی انجام آن ممنوع است چراکه فسوق به معنی خلاف شرع در حالت عادی نیز حرام میباشد. (مظهری)
وَلاَ جِدَالَ: ستیزه و جدال با خادمان و رفقای خود نیست. (ابوسعود)
برای نشان دادن این مطلب است که در حج مخالفتی با دیگران نباشد و توضیح آن اینکه قریش با سایر عرب در حج مخالفت میکردند و درمشعر الحرام وقوف میکردند پس با نفی جدال، این مخالفت برداشته شد. (ابوسعود) عرب جاهلی در مورد حج اختلافاتی داشتند و هر یک از طوایف عمل خود را همان حج ابراهیمی میدانستند بعضی در مزدلفه وقوف میکردند و بعضی دیگر در عرفات و بعضی در ذی القعده حج بجای میآوردند و بعضی دیگر در ذی الحجه تا اینکه آیه نازل گشت و از اختلاف برحذر داشت و حج را بر آنچه رسول الله ص انجام دادند قرار داد. (مظهری) مجاهد گوید: شکی نیست که حج در ذی الحجه است پس نسیئ باطل گشت. (مظهری) نسیئ: عرب ماههای حرام را در صورت صلاح دید خودشان مکانش را عوض میکردند مثلا اگر میدیدند که اگر جنگ را ادامه دهند به نفعشان خواهد بود پس میگفتند ذی القعده را نیز میجنگیم بجای آن صفر را ماه حرام در نظر میگیریم.
فِي الحج: در ایام حج. (ابوسعود) طبق این نفی لازم میآید که ایام تشریق از جمله ی ماههای حج نباشند زیرا این ایام تشریق وقت خوردن و نوشیدن و آمیزش است. (مظهری) آوردن کلمه ی حج بجای ضمیر آن برای نشان دادن این مطلب است که حج مورد اعتنا میباشد و برای نشان دادن علت ترک این امور میباشد. (ابوسعود)
زیرا زیاد بیت الله مورد تعظیم و تقرب جستن بدین وسیله به الله تعالی از واجب گردان های ترک این امور مذکور است. (ابوسعود) در اینجا بجای نهی، جمله ی نفی آورده است تا نشان دهد که شایسته نیست این امور در حج یافت شود زیرا آنچه در غیر حج زشت است در اوقات حج زشتتر است. (ابوسعود)
وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ:
پس بهترین پاداش را برای خیر شما خواهد داد و این تشویق به انجام اعمال نیک است بعد از نهی از اعمال شر. (ابوسعود)
وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى: برای معاد خود تقوی را توشه بردارید. (ابوسعود)
آمده است که اهل یمن در وقت حج هیچ توشه ای با خود نمیآوردند و میگفتند ما متوکلین بر الله هستیم و با اینکار خود سربار مردم میشدند پس به آنان امر شده که توشه برگیرند و از سوال از مردم پروا کنند. (ابوسعود)
کار اهل یمن به غارت و غصب نیز میرسید. (مظهری)
بهترین توشه آن است که خود را از غارت و غصب دور نگهدارد. (مظهری)
وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ:
از عذاب من پروا کنید. (نسفی) هدف الله باشد و از هرآنچه که غیر الله است تبری جویید چراکه این آن چیزی است که عقل سلیم از هوای نفس میطلبد و برای همین صاحبان عقل مورد خطاب قرار گرفتند. (ابوسعود) نشانه ی عقل تقوی داشتن است پس کسیکه تقوی ندارد انگار که عقلی ندارد. (نسفی) تفسیر
بر شما حاجیان گناهی نیست در اینکه در ایام حج تجارت یا کار دیگری برای کسب درآمد انجام دهید و یا عبادتی غیر از اعمال حج انجام دهید؛ به این شرط که شما را مناسک (افعال حج) باز ندارد؛ و از عطایا و تفضل الله متعال بطلبید. وقتی از عرفات همه باهم راه افتادید پس در مشعر الحرام یعنی مزدلفه وقوف کرده و الله متعال را یاد کنید و شکر موفق شدن به حج را بجای آورید و شکر هدایت به اسلام را بجای آورید، قطعا شما قبل از اینکه شما را به اسلام هدایت کند جزو گمراهان بودید و قطعا قبل هدایت شما به اعمال حج به آن نادان بودید.
در مورد قومی نازل گشت که میگفتند کسیکه در حج تجارت کند یا شتربان باشد وی را حجی نیست و بلکه کسی است که در خدمت حجاج است و حاجی نیست. (نسفی) از ابن عباس: قبل از اسلام در موسم حج بازار برقرار میکردند و تجارت میکردند، و بعد اسلام مردم از اینکه ممکن است در ایام حج گناه باشد از تجارت باز ایستادند، این آیه نازل شد. (بحر العلوم) بر شما گناهی نیست که در موسم حج، عطا و فضل الله تعالی را با تجارت و کرایه کردن، بطلید. (نسفی) از جعفر صادق: طلب فضل در اینجا بدان معنی است که اعمال خیر دیگر غیر از اعمال حج را نیز طلب کنید مانند کمک به ضعیف و یاری ستمدیده و اطعام گرسنه و سیراب کردن تشنه. (نیسابوری)
فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ:
وقتی با جماعت بسیار از عرفات برگشتید. (نسفی) عرفات نام علم یک مکان است و وجه تسمیه ی آن را گفته اند که برای حضرت ابراهیم صفت محل وقوف را بیان شده بود و وقتی آن مکان را دید پس آن را شناخت. (نسفی)
عرفات است زیرا مردم در اینجا عظمت الهی را شناخته و به فقر و ناتوانی خود اعتراف میکنند. (نیسابوری)
گفته شده: در اینجا آدم و حواء به گناه خود اعتراف کرده و دعا کردند و الله تعالی فرمود: الان خود را شناختید. (نیسابوری) آمده است: از ریشه ی عرف به معنی رایحه ی خوش است چراکه گناهکاران با توبه بوی خوش آمرزش را از الله تعالی دریافت میکنند. (نیسابوری)
رسول الله ص: روزه ی روز عرفه برای سال قبل خود و سال بعد خود کفارت است. (مسند احمد)
گفته شده: در این مکان آدم و حوا همدیگر را یافتند و شناختند. (نسفی) این افاضه گفتن بر رکنیت وقوف عرف دلالت دارد زیرا افاضه بدون وقوف صورت نمیگیرد. (نسفی) یعنی برای برگشت از یک چیز اول باید بودنی در آنجا باشد. عطاء: عرفات گفتن برای این است که در این مکام جبرئیل به حضرت ابراهیم مناسک حج را تعلیم میداد و بعد هر مساله ای میگفت: عرفت؟(بحر العلوم) به معنی شناختی ؟ دانستی؟
الله را با تلبیه گفتن و تهلیل و تکبیر دعا و ثنا و نماز مغرب و عشا را در یک وقت خواندن، یاد کنید در مکان مشعر الحرام که قزع نام دارد یعنی مزدلفه. (نسفی) مزدلفه گفته میشود زیرا گویند که آدم و حوا در آن مکان به یکدیگر نزدیک شدند یا بخاطر اینکه در این مکان نماز غرب و عشا را جمع کرده یکجا خوانده میشود یا بخاطر این است که در این مکان مردم با وقوف در آن مکان به الله تعالی نزدیک میشوند. (نسفی)
منظور از نماز است که در مزدلفه نماز مغرب و عشاء را در وقت عشاء یکجا خوانده میشود. (جصاص) وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ:
همچنانکه الله تعالی شما را نیک هدایت کرد شما نیز وی تعالی را نیک یاد کنید. (نسفی) یعنی شکر و سپاسگزاری هدایت شما به اسلام را بجای آورید. (بحر العلوم) یاد کنید همچنانکه به شما آموخته شد و از آن انحراف نورزید. (نسفی) همچنانکه شما را به سنت ابراهیم هدایت نمود. (نیسابوری)
ای قوم قریش از مکانی افاضه کنید که حضرت ابراهیم افاضه نمود که همانی است که بقیه ی مردم وقوف و افاضه را انجام میدهند یعنی از عرفات و از گناه عدم وقوف در عرفه آمرزش بطلبید که الله تعالی آمرزنده ی آمرزش طلبان است و ارزانی دهنده ی نعمت بر آنان است.
مستندات
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ:
خطاب به قریش است که آنها در مزدلفه وقوف میکردند و بقیه ی مردم در عرفه پس به قریش امر شد که از مکانیکه مردم افاضه میکنند، افاضه کنند. (احکام القرآن جصاص) از رسول الله ص در مورد کیفیت حج سوال شد: ایشان جواب دادند: حج همان عرفه است پس هرکس در شب جمع قبل از صبح و یا در روز جمع به عرفات یاید حج وی تمام است. (جصاص)
از مکانی که حضرت ابراهیم افاضه کرد، افاضه کنید. (العز بن عبدالسلام) اجماع امت بر این است که هرکس وقوف عرفه را از دست بدهد وی حج بجای نیاورده است. (جصاص)
یعنی افاضه از عرفات شرع قدیم است پس تغییرش ندهید. (بیضاوی)
وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ:
طلب آمرزش کنید از گناهی که در وقوف عرفه انجام میدادید. (بحر العلوم) از جاهلیتی که در مورد تغییر مناسک و دیگر امور انجام میدادید، طلب آمرزش کنید. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ:
از گناهان شما خواهد گذشت. (بحر العلوم) گناه آمرزش طلب را میآمرزد و به وی معمت ارزانی میدارد. (بیضاوی)
وقتی از مناسک حج فراغت یافتيد الله تعالی را یاد کنید همچنانکه قبل از اسلام پدران خود را یاد میکردید و بلکه ذكر الله را زیاد بگویید. انسانها در دعا دو گروه هستند. بعضی از انسانها که همان مشرکان هستند گویند که یا رب به ما خوشی دنیا را عطا کن و آنان از نعمتهای آخرت و بهشت سهمی ندارند و در دعا نیز سهمی برای آخرت ندارند
مستندات
فَإِذَا قَضَيْتُم مَّنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ قضای مناسک یعنی مناسک را تمام و کمال بجای آوردن است. (جصاص)
وقتی از امر حج فراغت یافتید الله تعالی را با زبان به نیکی یاد کنید همچنانکه پدران خود را یاد میکردید، در آن موقف ذکر گویید.(بحر العلوم)
فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ:
ممکن است که منظور اذکاری باشد که خلال انجام حج در وقت وقوف و طواف و مناسک دیگر انجام میدهید را انجام دهید باشد. (جصاص) همچنانکه که کودک پدر و مادر خود را زیاد به زبان میآورد، شما نیز الله را یاد کنید.(ابن کثیر)
أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا:
ذکر زیاد همراه با مبالغه در وصف الله تعالی بگویید. (بیضاوی) بلکه بیشتر ذکر گویید. (جصاص) زیاد ذکر گویید و زیاد دعا کنید. (نسفی) در دوران جاهلیت، مردم بعد اتمام حج خود به ذکر مفاخر آبای خود میپرداختند و آنها را برای مردم میشمردند پس الله تعالی بجای آن فرمود که به ذکر الله مشغول شوند و بر نعمتهایش شکر گزار باشند و به نیکی از الله یاد کنند. (جصاص) رسول الله ص در روز عرفه فرمودند: قطعا الله تعالی از شما تکبر جاهلی را و بزرگی نمودن به پدران را بزدود و همه ی مردم از حضرت آدم هستند و آدم از خاک هیچ برتری برای عربی بر عجمی نیست مگر برتری به تقوی. (جصاص)
مشرکان وقتی وقوف میکردند چنین دعا میکردند؛ اللهم به ما شتر و گوسفند و گاو و برده و کنیز روزی ده؛ و از الله توبه و آمرزش نمیطلبیدند، و این آیه نازل شد. (بحر العلوم) الله تعالی هدف انسانها از ذکر الله را به تفصیل بیان میدارد و میگوید: بعضی کمکاری میکنند و فقط دنیا را میطلبند و قسم دیگر خیر دارین را میطلبند. (بیضاوی) و میگویند: عطا و بخشش ما را در دنیا قرار ده. (بیضاوی)
هدف راهنمایی و تشویق به ذکر زیاد است. (بیضاوی)
پس از کسانی باشید که زیاد دعا میکنند. (نسفی)
وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ:
پس برای این اشخاص سهمی از آخرت نیست. (بحر العلوم)
زیرا هم و غم وی دنیا بوده است. (بیضاوی) یا از طلب آخرت وی را سهمی نیست. (بیضاوی)
وقتی از مناسک حج فراغت یافتید الله تعالی را یاد کنید همچنانکه قبل از اسلام پدران خود را یاد میکردید و بلکه ذکر الله را زیاد بگویید. انسانها دردعا دو گروه هستند. بعضی از انسانها که همان مشرکان هستند گویند که یا رب به ما خوشی دنیا را عطا کن و آنان از نعمتهای آخرت و بهشت سهمی ندارند و در دعا نیز سهمی برای آخرت ندارند و بعضی از مردم که همانا مسلمانان هستند گویند: ای پروردگار ما، خیر دنیا و نعمتهای آن را عطا کن و خیر آخرت را به ما عطا کن و از آتش جهنم و هرآنچه که باعث میشود به جهنم برویم، محفوظ بدار.
مستندات
وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً: در دنیا نیکی عطا کن یعنی سلامتی و روزی بسنده و توفیق به امور خیر .(ابوسعود) منظور مسلمانان هستند که خیر دنیا و آخرت را طلب میکنند. (قرطبی) وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً:
و در آخرت پادش نیک و رحمت عطا کن.(ابوسعود)
منظور از حسنه ی دنیا و آخرت، نعمتهای آن است. (قرطبی) وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ با بخشش و آمرزش.(ابوسعود)
از حسن: حسنه ی دنیا، علم و عبادت و حسنه ی آخرت بهشت و از عداب آتش یعنی ما را از شهوات و گناهانیکه باعث میشوند ما را به آتش میاندازد، دور بدار. (ابوسعود) ما از کسانی نباشیم که با گناه خود وارد آتش شده و بعد با شفاعت از آن بیرون آورده میشوند. (قرطبی) دعای موکد در طلب بهشت است یعنی هم نجات باشد هم پیروزی و کامیابی. (قرطبی)
این آیه جامع تمامی ادعیه است. (قرطبی)
افرادی به انس رض گفتند برای ما دعای خیر کن و ایشان این دعا را خواندند بعد آنها گفتند: بیشتر دعا کن. انس گفت: دیگر چه میخواهید در حالیکه من برای شما خیر دنیا و آخرت را خواستم. (قرطبی)
از انس: بیشترین دعای رسول الله ص این دعا بود. (قرطبی)
گفته اند: بیشترین دعاییکه حاجی در وقت وقوف عرفه دعا میکند این دعا باشد. (قرطبی)
آن افرادی که خیر دنیا و آخرت را میطلبند و هدفشان از حج به دست آوردن خیر دنیا و آخرت از الله تعالی بوده است، پس برای آنان نصیب و سهم از آنچه طلب کرده اند، خواهد بود و پاداش بسیار نیز خواهد بود. و آنان که فقط هدفشان دنیا بود نیز بر طبق خواسته ی خود خواهند گرفت. و الله تعالی محاسبه گری سریع است که هر ابر کامپوتری را در نظر گیرید بی نهایت سریعتر است طوری که در روز قیامت وقتی بنده دقت حساب اعمال خود را میبیند فکر میکند که الله تعالی تمام هم خود را به ی معطوف داشته است و دیگر اینکه الله به ابزار و وسایل نیاز ندارد پس تا قبل قیامتی که خیلی زود برپاخواهد گشت، الله را ذکر فراوان گویید و دعا کنید و به عقب نیاندازید.
مستندات
أُولَٰئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِّمَّا كَسَبُوا:
آن افرادی که خیر دنیا و آخرت را میطلبند برای آنان، از جنس آنچه طلب کرده اند، سهمی خواهد بود. (نسفی) برای این افرادی که بعد اتمام حج اینگونه دعا میکنند و میدانند که همه ی فضل و خیر از الله است که به هرکس خواهد عطا کند پس الله تعالی اعلام میکند که برای این افراد سهم و نصیبی از حجشان و پاداش بسیاری بر آنچه کسب کرده اند، میباشد و این مختص این گروه است نه برای گروه دیگر که حجشان و خستگی و تکلفی که دیده اند از روی رغبت به آنچه نزد الله هست نبوده بلکه چشم داشت آنان مقدار ناچیز از دنیا بوده و گرفتن سهم دنیای خود بوده اند. (طبری) برای مومنانیکه اینگونه دعا میکنند سهمی از حجشان برای آنها ثابت است. (بحر العلوم)
آن سهم همان ثوابی است که منافع حسنه میباشد. (نسفی)
سهمی از خیر و دعا همان ثواب و پاداش میباشد. (بغوی) منظور از آنان ممکن است که هردوی این گروهها باشند. (نسفی)
بخاطر آن کسبی که انجام داده اند، سهمی برای آنان خواهد بود. (نسفی)
هر یک از گروه سهمی از جنس کسب خود دریافت خواهد نمود. (نسفی) دعا کسب است چراکه دعا جزو اعمال است و اعمال نیز کسب هستند. (نسفی) قتاده گوید: مردی در زمان رسول الله ص چنین دعا کرد: پروردگارا عذابی که در آخرت برای من مقدور داشته ای را در دنیا قرار ده و برای آخرت نگذار. پس وی بیمار شد طوری که ضعیف گشت و به رسول الله ص از وی خبر بردند و رسول الله ص فرمودند: ای فرزند آدم، تو قدرت حمل عذاب الهی را نداری پس اینگونه دعا کن؛ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ؛ و مرد اینگونه دعا کرد و سلامتی خود را به دست آورد. (بحر العلوم) از ابن عباس در مورد( أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا) در مورد کسی است که از فردی مالی میگیرد تا برای وی حج بدل بجای آورد پس برای حج بجای آورنده از طرف دیگری، ثوابی هست. (قرطبی) روایت است که مردی به رسول الله ص گفت: پدر من حج بجای نیاورده و فوت کرد، حال آیا من میتوانم بجای وی حج بجای بیاورم؟ حضرت فرمودند: اگر پدرت به کسی بدهی داشت و تو آن پرداخت میکردی، کفایت میکرد؟ مرد گفت: بله. رسول الله ص: پس پرداخت بدهی به الله اولی تر است. آن مرد گفت: آیا برای من ثوابی در اینکار هست؟ این آیه نازل شد. (قرطبی)
یعنی برای این اشخاص از حج بدلی که انجام داده اند ثوابی میرسد. (قرطبی) وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ:
محاسبه ی الله تعالی این است که مقدار پاداش عمل هر بنده ای را به وی بگوید و آنچه فراموش کرده را به یادشان بیاورد. (قرطبی) زود باشد که قیامت برپا شود و بندگان مورد حساب قرار گیرند پس بشتابید به ذکر فراوان و طلب آخرت. (نسفی) از ضحاک: در حسابرسی نه بندگان خلط میشوند و نه الله را مشغول خود میکنند. (بحر العلوم) گفته میشود: هر یک از بندگان را مورد حساب قرار میدهد و بنده فکر میکند که الله فقط دارد وی را مورد محاسبه قرار داده است. (بحر العلوم)
الله تعالی خود را به سرعت در حسابرسی به خلائق با وجود زیاد بودن مخلوقات، موصوف نمود تا کمال قدرت وی را بدانند و از انتقام وی تعالی برحذر باشند. (نسفی)
وقتی بخواهد بنده را مورد محاسبه قرار دهد سریع است طوری که چیزی برای محاسبه از قبیل بستن دست حفظ در سینه ، و به فکر و تامل نیز نیاز ندارد. (بغوی) به حضرت علی گفتند: الله تعالی بندگان را چگونه مورد محاسبه قرار میدهد؟ حضرت علی گفت: همانطور که به آنان در یک روز، روزی میدهد. (قرطبی)
الله تعالی را با تکبیر تشریق گفتن بعد نمازهای فرض و تکبیر در وقت رمی جمار در روزهای ایام تشریق، یاد کنید. اگر کسی از رمی جمار بعد انجام رمی در دو روز بعد عید قربان برگشت گناهی نیست و همچنین بر کسیکه بماند و رمی روز سوم بعد عیدقربان را انجام دهد نیز گناهی نیست و هرکس حج مبرور یعنی با تمام واجبات و سنتهایش انجام دهد بر وی گناهان گذشته نیست و بخشیده میشود و این بخشش برای کسانی است که تقوی دارند یعنی فرایض حج را انجام داده و از ممنوعات حج دوری کرده باشند و بعد برگشت نیز بر این امر ثابت قدم باشند و از الله بترسید و بر وی تعالی با انجام گناه جریئ نباشد و بدانید که همه به سوی وی جمع کرده خواهید شد تا بر طبق اعمال خود، مجازات گردید.
مستندات
وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَّعْدُودَاتٍ:
رسول الله ص: ایام منی سه روز ایام تشریق است حالا اگر کسی دو روز آن را باشد نیز بر وی گناهی نیست و اگر ماند نیز گناهی بر وی نیست. (جصاص) یعنی تکبیر و ذکر خدا گویید در بعد نمازها و در وقت ذبح قربانی و رمی جمار و غیر اینها. (ابوسعود) علماء اجماع دارند براینکه ذکر در اینجا منظور تکبیر در وقت رمی جمار است یعنی هر یک را رمی میکند تکبیر گوید. (خازن)
اهل علم اتفاق دارند بر اینکه منظور از ایام معدودات، ایام تشریق است. (جصاص) این قول روایت شده است از حضرات عمر و علی و ابن عباس و ابن عمر و غیر اینها و فقط در یک روایت از حضرت علی آمده است که منظور روز عید قربان و دو روز بعد آن است. (جصاص)
گفته شده است که این روایت آخری وهم است و صحیح قول اول است و ظاهر آیه نیز ایام عید قربان بودن را نفی میکند، چراکه بحث سر رمی جمار و آنچه در ایام منی انجام میشود است نه قربانی کردن. (جصاص)
از ابن عباس: ایام معلومات در آیه ی 38 حج، منظور ده روز ال ذی الحجه است و ایام معدودات، روز عید قربان و سه روز بعد آن است. (جصاص)
ضحاک: یعنی از صبح روز عرفه تا آخر ایام تشریق بعد از هر نماز فرض، تکبیر تشریق گویید. (بحر العلوم) گفته میشود منظور تکبیر در وقت رمی جمار است. (بحر العلوم)
فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ دو روز یعنی دو روز بعد روز عید قربان. (ابوسعود)
منظور از فلا اثم علیه این است که در هردو صورت حج مبرور کفاره ی گناهان وی میشود. (جصاص) منظور از فلا اثم علیه در برگشتن قبل روز سوم و ماندن برای روز سوم در هردو گناهی بر حاجی نیست. (جصاص) حاجی مختار است که بعد عید قربان دو روز در منی مانده و رمی جمار انجام داده به مکه برگردد و یا اینکه برای روز سوم نیز بماند و رمی جمار انجام دهد. (جصاص) اگر در روز دوم ایام تشریق در منی تا غروب آفتاب بماند پس بهتر برای وی این است که بماند و رمی جمار انجام دهد و اگر تا صبح روز سوم ایام تشریق بماند، پس باید رمی جمار انجام دهد. (جصاص) هرچند ماندن و انجام دادن رمی روز سوم ایام تشریق افضل است ولی بین ماندن و برگشتن مختار گشته اند. (نسفی) گفته میشود: در جاهلیت بعضی کسانی را که تعجیل میکنند را گناهکار میدانستند و عده ای برعکس کسانی را که بمانند را گناهکار میدانستند و قرآن بیان داشت که بر هیچ یک از فریقین گناهی در این عمل نیست. (نسفی)
لِمَنِ اتَّقَىٰ:
این کفاره ی گناهان شدن و برای کسی است که از نواهی الهی در حج دوری میکند. (جصاص)
برای کس است که از قتل شکار در حرم و در وقت احرام امتناع کند. (بحر العلوم) وَاتَّقُوا اللَّهَ : تقوی یعنی انجام فرایض و واجبات و اجتناب از امور منهی شرعی. (خازن)
گفته میشود: این مغفرت برای کسانی است که بعد از برگشت از حج از جمیع معاصی دوری کنند و الله تعالی آنها را از این امر برحذر داشت زیرا حاجیان بعد برگشت بر انجام گناه جریئ میشوند پس الله تعالی آنها را بر حذر داشت و گفت که از الله پروا داشته باشند. (بحر العلوم) از ایجاد اخلال در احکامی که ذکر شد، از الله پروا کنید. (ابوسعود) در تمامی امور از الله پروا کنید. (نسفی)
وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ:
پس بر طبق اعمال شما به شما جزا داده خواهد شد. (بحر العلوم) وقتی از قبور خود زنده شدید به سوی وی محشور میگردید. (نسفی) برای تاکید پروا کردن از الله متعال است چراکه اگر کسی بداند که به سوی وی باز خواهد گشت، پس تقوی را محکم تر ادا خواهد نمود. (ابوسعود)
از میان مردم کسانی هستند از قبیل اخنس بن شریق که گفتارش در دنیا تو را به شگفت میاورد و در آخرت رسوا خواهد بود و الله بر آنچه در دل دارد گواه است و وی از الله نمیتواند باطنش را پنهان کند و خود وی ادعا میکند و الله تعالی را گواه میگیرد که گفتارش با باطنش موافق است و این در حالی است که وی دشمن سرسخت مسلمانان است و اگر با کسی دعوا کند حد نگه نمیدارد.
از مردم کسانی هستند که تو را شگفت زده میکنند. (ابوسعود) یعنی کلامش تو را نرم میکند و در نزد تو با کلام جایگاهی دست و پا میکند. (ابوسعود) آیه در سدد بیان اینکه مردم به دو گروه تقسیم میشوند و بیان عاقبت هر یک از دو گروه میباشد. (ابوسعود) در دنیا قول وی تو را شگفت زده میکند. (ابوسعود) ولی قول وی در آخرت چنین نخواهد بود چراکه در آنجا دروغ وی آشکار خواهد گشت. (ابوسعود)
یا قول وی برای کسب دنیا است که ادعای ایمان و محبت رسول الله ص را دارد. (ابوسعود)
سدی گوید: در مورد شخصی به نام اخنس پسر شریق نازل گشت که پیش رسول الله ص آمد و اظهار اسلام کرد و در باطن برخلاف آن بود. (ابن کثیر) از ابن عباس در مورد منافقانی نازل گشت که خبیب و یارانش را که در مکانی به نام رجیع کشته شده بودند صحبت کردند و بر آنان عیب گرفتند و این آیه و آیات بعد آن نازل گشت. (ابن کثیر) از ابن عباس و ضحاک: قریش به رسول الله ص پیام دادند که ما ایمان آورده ایم پس از علمای خود کسانی را بفرستید و رسول الله ص چنین کردند و وقتی در مکانی به نام رجیع برای استراحت نزول کردند، خبر به کفار رسید و افرادی را فرستاده و همه را کشتند و به صلیب کشیدند و این آیه نازل گشت. (مفاتیح الغیب)
از قتاده و ربیع بن انس و غیرهم:عام در حق تمامی منافقان و مومنان میباشد. (ابن کثیر)
شخصی به نام نوف (بکالی) که کتب دیگر را نیز مطالعه داشت، گفت: من در کتاب منزل از این امت (محمدی) مردمی را به صفتی یافتم که میگفت: قومی هستند که دنیا را با دین چاره کنند و زبان آنها شیرینتر از عسل است و قلبهای آنان تلختر از گیاه صبر، برای مردم پوست میش میپوشند و قلبهای گرگ دارند. الله تعالی فرماید: بر من جرئت میکنند؟ و با من فریب میدهند؟ قسم به نفس خودم که بر آنان چنان فتنه ای بفرستم که عاقل در آن حیران بماند.قرظی گوید: در این مورد در قرآن تامل کردم که اینان چه کسانی باشند؟ دیدم که آنان منافقان هستند و در این آیه صفت آنان آمده است. (ابن کثیر) محمد بن کعب گوید: آیه در مورد یک شخص نازل میشود بعد عمومیت می یابد. (ابن کثیر)
وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلْبِهِ:
ابن محیصن به فتح یاء و ضم الله قرائت کرده است و معنی آیه چنین میشود: الله تعالی این شخص هرچند برای شما حیله کند، الله تعالی عالم است به آنچه در قلب وی است. (ابن کثیر) جمهور به ضم یاء یشهد و فتح الله قرائت کرده اند و معنی آیه چنین میشود: برای مردم اظهار اسلام میکند و الله را از آنچه در قلبش دارد مخفی نمیکند. (ابن کثیر) و گفته اند معنی آیه چنین است: برای مردم اظهار اسلام میکند و الله را گواه میگیرد که آنچه در قلب دارد موافق آنچه اظهار میکند است. (ابن کثیر)
وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ:
در حالیکه وی ألد یعنی کج است و این صفت منافق است که وقتی نزاعی درگیرد دروغ میگوید و به تزویر و دورویی از حق روی برمیگرداند و درست نمیشود بلکه از حد میگذرد و افترا میبندند. (ابن کثیر) رسول الله ص: نشانه ی منافق سه چیز است: 1 وقتی سخن گوید دروغ میگوید و 2 وقتی پیمانی میبندد، خیانت میکند و 3 وقتی مخاصمه صورت گیرد، حد نگه نمیدارد. (ابن کثیر)
رسول الله ص: دشمن ترین شخص به الله تعالی الد الخصم است. (مسند حمیدی)
یعنی کسیکه در دعوا از حد میگذرد.
دشمن شدید مسلمانان است. (ابوسعود)
سرسخت در گناه کردن است و سخت در خصومت است که سخن حکیمانه میگوید و کارش گناه کردن است. (مظهری)
وقتی از پیش تو برود و یا ولایتی یابد .فرصتی یابد، به فساد به انواع مختلف آن از قبیل شبهه افکنی و اختلاف افکنی و هلاک میپردازد و الله تعالی فساد ر ادوست ندارد یعنی عذاب خواهد داد.
وقتی که غلبه پیدا کند و والی گردد. (بیضاوی) همچنانکه اخنس وقتی شب شد زراعت طایفه ی ثقیف را آتش زد و حیوانات آنها را هلاک کرد. (بیضاوی)
قصد وی این است. (ابن کثیر)
وقتی از پیش حضرت میرفت، به القای شبهه بین مسلمانان میپرداخت و برای تقویت کفر حیله ها میکرد.
فساد بودن این امر برای این است که بین مردم اختلاف میفاکند و باعث قطع صله ی رحم میشود.(مفاتیح الغیب)
یا همچنانکه والیان بدکردار اینچنین میکنند که مردم را کشته و اموال مردم را تلف میکنند. (بیضاوی)
یا این والیان بدکردار با ظلم خود باعث قحطی میشوند و باعث هلاک زراعت و تلف شدن حیوانات میشوند. (بیضاوی) این منافق هم و غمی ندارد جز اینکه بر روی زمین فساد کند و محل زارعت و حیوانات را هلاک کند. (ابن کثیر)
مجاهد: وقتی بر روی زمین فساد میکند، پس الله تعالی باران را میگیرد و نمیفرستد در نتیجه زراعت و حیوانات هلاک میشوند. (ابن کثیر) با گمراه کردن که عاقبتش به قتل و هلاک میکشد. (عز بن عبدالسلام) مقاتل: گویند: وقتی به طائف برای گرفتن طلب خود از کسی رفت در برگشت خرمن وی را آتش زد و خرهای وی را هلاک کرد. (مظهری) نسل یعنی بچه ی هر چیزی که بر روی زمین پا میگذارد،من جمله انسان. (مظهری)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ: الله تعالی کسی را که صفتش این باشد، دوست ندارد. (ابن کثیر)
الله تعالی به فساد راضی نیست پس از غضب الله بر حذر باشید. (بیضاوی)
وقتی به این منافق و افراد دارای این صفت گفته میشود که از الله بر حذر باشد از نفاق و گناه دوری کن و فساد نکن، وی را غرور میگیرد و خود را بزرگتر از آن میبیند که نصیحت شود و گناه را ترک نمیکند و ادامه میدهد پس وی را جهنم بسنده است و این جهنم چه بد مکانی است برای کسانی که واردش میشوند.
مستندات
وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ
وقتی برای این منافق که صفاتش را برای حضرت رسول الله ص بیان شد، گفته میشود که در فسادی که در روی زمین انجام میدهی از الله پروا کن. (طبری) وقتی ز روی موعظه و نصیحت به وی گفته میشود. (ابوسعود) ترک کن آنچه که از افعال بد انجام میدهی. (ابوسعود)
أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ
وی را تعصب و بزرگ دانستن خودش وی را در برمیگرد و از معاصی دوری نمیکند و به گمراهی و ضلال خود ادامه میدهد. (طبری) از روی لجاجت به گناهش ادامه میدهد. (ابوسعود) این بزرگداشتن وی را به گناه میخواند. (العز بن عبدالسلام) از ابن مسعود: از گناهان بزرگ این است که وقتی به کسی گفته شود: از الله بترس در جواب وی بگوید: تو مواظب خودت باش. (آلوسی)
فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ:
پس همین وی را سزای گمراهی وی کافی باشد که به آتش جهنم انداخته میشود. (طبری) پس جهم وی را بسنده باشد. (ابوسعود)
وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ
چه بد است آنچه برای خود مهیا کرده اند. (ابن ابی حاتم) چه بد بساطی است آن جهنم برای کسی که وارد آن میشود. (طبری)
شان نزول: صهیب رض از مکه به طرف مدینه برای مهاجرت حرکت کرد و در راه قریش خواستند که سد راه وی شوند و صهیب تیرهای خود را از تیردان بیرون آورد و گفت ای قریش میدانید که با هر تیر یکی از شما را خواهم کشت و قسم که تا تیرهایم تمام نشود شما به من نخواهید رسید پس یک پیشنهاد دارم؛ اینکه مرا اموالی در مکه هست آن را بگیرید و مرا بگذارید بروم؛ قریش گرفتن اموال را انتخاب کردند و برگشتند و حضرت صهیب نیز به راه خود به ادامه داد و این آیه نازل گشته و وقتی صهیب پیش رسول الله ص رسیدند به وی فرمودند: معامله ات سود داد ای ابا نحیی معامله ات سود داد ای ابا نحیی و این آیه را قرائت کردند. (ابن ابی حاتم)
در مورد ابی ذر غفاری و صهیب و جندب بن سکن از خانواده ی ابی ذر، نازل شده است که هر یک به طریقی از دست قریش فرار کرده و مهاجرت کرده بودند. (الدر المنثور) ابن عباس: در مورد کسانی است که خود را به الله تعالی فروخته اند با انتخاب جهاد فی سبیل الله و بر این امر ادامه دادند تا اینکه کشته شدند. منظور سریه است. (ابن ابی حاتم) منظور مهاجران و انصار میباشد. (ابن ابی حاتم)
یعنی خود را به الله میفروشد با بذل جان در جهاد و تحمل سختی های عبادت و با در معرض هلاک قرار دادن خود در جنگها و یا با امر به معروف و نهی از منکر هرچند که به کشته شدن کشد. (ابوسعود)
و اینکار را برای کسب رضای الله انجام میدهد و این کمال تقوی است. (ابوسعود)
این مقابل شخص مذکور در آیه ی قبل است چراکه این یکی تقوی را رعایت میکند هرچند که منجر به کشته شدنش گردد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ یعنی به شما مهربانی و نرم خویی میکند. (ابن ابی حاتم)
از آنجا که مهربان است بندگانش را به تقوی تکلیف میکند و برای آنها ثواب در نظر میگیرد. (ابوسعود) منظور از عباد مومن کافر باشد چراکه اگر کافر ایمان بیاورد، گذشته ی وی را میبخشد و مورد رحمت قرار میدهد و یا خاص مومن باشد که رحمت برای آنان است. (ماتریدی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید از هر دینی که قبلا بوده اید، بالکل خارج شده و در تمامی امور احکام اسلام را تبعیت کنید و از تله هاییکه شیطان در راه شما کار میگذارد، تبعیت نکنید چراکه شیطان دشمن آشکار است. این آیه واقعا واقعیت را بیان میکند چراکه وقتی از دینی به دین اسلام وارد شد دیگر از دین قبلی هیچ رسمی وارد اسلام نکند که این باقی گذاشتن رسمی از دین یا اعتقاد قبلی باعث میشود شیطان از این طریق انسان را از دین حق که اسلام است خارج کند و نمونه ی ان همین رسوم آتش پرستی است که در نزد بسیاری از ایرانیان باقی مانده است از قبیل چهار شنبه سوری و عید دانستن نوروز که در این زمان باعث شده است که در بین این اقوام گرایش به آتش پرستی ؛ هرچند انکار کنند آتش پرست نیستند وزرتشت هستند؛ زیاد شده است و علت آن چیزی جز این نیست که آیین ان زمانی را زنده نگهداشتند و الان به این مشکل خورده اند. الله تعالی ما را از خلط دین محفوظ بدارد و مسلمان حقیقی بودن را برای ما روزی گرداند.
عبد الله بن سلام وثعلبة وابن يامين واسد وأسيدا بنى كعب- وسعيد بن عمرو وقيس بن زيد که مومنان از یهود بودند به رسول الله ص گفتند: روز شنبه را ما در یهودیت تعظیم میکردیم پس به ما اجازه بده همچنان آن را داشته باشیم و تورات کتاب الله است پس اجازه بده شبها را با ان برپا داریم و بغوی گوید: و گوشت وشیر شتر را مکروه میدانستند، این آیه نازل گشت. (مظهری) روزی حضرت عمر پیش حضرت رسول الله ص گفت: ما از یهود سخنانی میشنویم که ما را شگفت زده میکنند، آیا اجازه هست که بعضی از آن را بنویسیم؟ رسول الله ص فرمودند: آیا شما نیز همانند یهود و مسیحیان، حیران مانده اید؟! همانان من دین را سفید و سره برای شما آورده ام، اگر موسی زنده بود، وی راهی جز تبعیت از من را ندارد. (مظهری)
ای کسانیکه به زبان ایمان آورده اید، ایمان قلبی بیاورید. (ماتریدی)
به گردن نهادن داخل گردید. (ابوسعود) در اطاعت داخل گردید. (ابوسعود)
ای کسانیکه به بعضی از رسولان از قبیل موسی و عیسی ایمان آورده اید، به محمد ص نیز ایمان بیاورید. (ماتریدی) امر به داخل شدن به ایمان اهل ایمان یعنی بر ایمان ثابت قدم باشید. (ماتریدی) ای کسانیکه ایمان آوردید، کاملا یعنی با ظاهر و باطن به اسلام داخل شوید. (مظهری)
کلا وارد اسلام شوید و به اسلام چیز دیگر خلط نکنید. (مظهری)
به تمام شعب اسلام وارد شوید به در احکام وی خللی ایجاد نکنید. (مظهری)
حذیفه بن یمان در مورد این آیه گوید: اسلام را هشت سهم میباشد؛ نماز و روزه و زکات و حج و عمره و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر؛ بعد گفت محروم گشت کسیکه از اسلام سهمی ندارد. (مظهری)
شمردن این عبادات به طریق تمثیل است. (مظهری) وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ
با روشن کردن احکام منسوخ گذشته از قبیل تحریم روز شنبه و تحریم شتر و امثال آن. (مظهری) با تفرقه و جدایی و با مخالفت با انچه به آن مامور شدید، از شیطان تبعیت نکنید. (ابوسعود)
إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ: دشمنی وی آشکار است. (مظهری) آشکار کننده ی دشمنی است. (ابوسعود) بیان علت عدم تبعیت از شیطان است. (ابوسعود)
اگر از اسلام سقوط کردید و بیرون شدید بعد اینکه دلائل آشکار واجب کننده ی اسلام آمد پس بدانید الله تعالی بر انتقام قادر است و چیزی نمیتواند مانع آن شود و بر همه چیز غالب است و از در حکمت امر میکند و از در حکمت مواخذه ی عاصیان میکند.
اگر از شریعت اسلام روی گرداندید بعد اینکه محمد و شریعتش آمد. (بحر العلوم)
زلل یعنی ترک اسلام. (ابن ابی حاتم) زلل یعنی سقوط. (آلوسی)
بینات: آنچه الله تعالی نازل کرده است از حلال و حرام. (ابن ابی حاتم) بینات: حجت ظاهر و آشکار که واجب میگردانند که بر اسلام داخل شوند. (ابوسعود)
فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ عزیز: منیع قادر که منع میکند و منع نمیکند. (جصاص)
از انتقام گرفتن وی مانعی نیست. (ابوسعود)
عزیز است با نعمت عطا کردن و در امر خود با حکمت است. (بحر العلوم) مقاتل: حکیم است و بر این افراد، حکم به عذاب شدید میکند. (بحر العلوم) حکیم: دلالت بر این دارد که الله تعالی به ظلم و نادانی و زشتی ها حکم نمیکند و آنها را اراده نیز نمیکند. (جصاص)
آنچه مقتضای حکمت است را ترک نمیکند یعنی از مواخذه ی عصیان گران از اوامر وی روی گردانی نمیکند. (ابوسعود) جز به حق انتقام نمیگیرد. (الفواتح الالهیه)
آیا آنان منتظر نیستند مگر اینکه الله تعالی بیاید آمدنی لایق وی تعالی که کیفیت آن بر ما مجهول است در بین سایه هایی از ابر سفید و فرشتگان بیایند که در حقیقت این فرشتگان هستند که امر الله را اجرا میکنند؟ پس اینان اوامر الله تعالی را انجام نمیدهند از گناهان دست نمیکشند و این در حالی است که الله تعالی از امر خلق و حساب آنان فراغت یافته است و بازگشت تمامی امور به الله است نه به کس یا چیز دیگر.
مستندات
هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا :
استفهام انکاری است در معنای نفی این امر یعنی اینان با انجام عناد و مخالفت با اوامر الله منتظر چیزی نیستند جز اینکه . (ابوسعود)
يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ: 1 الله تعالی امر خود را بیاورد. (ماتریدی) 2 امر الله بیاید. (ماتریدی) غضبش بیاید. (ابوسعود) فِي ظُلَلٍ مِّنَ الْغَمَامِ: فی به معنی باء است یعنی الله تعالی سایبانی از ابر را بیاورد. (ماتریدی)
اصل در این مورد و موارد مشابه دیگر که به الله (آمدن و مانند آن) نسبت داده شده است، ایجاب این مساله نمیکند که همانند آنچه از اجسام سر میزند از الله نیز چنین باشد. (ماتریدی) پس آنچه نسبت داده شده است به الله از آمدن و استواء و مانند آن به معنی حقیقی آن که ه اجسام نسبت میدهیم نیست. (ماتریدی) گفته شده است: از آنجا که در آیات مختلف نسبت فعلهایی به الله تعالی صورت گرفته است مانند استواء و نزول کردن و رؤیت و مانند آن، و از طرف دیگر آمده است: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ؛ چیزی همانند وی تعالی نیست؛ پس واجب است که به حقیت آن اعتقاد داشته باشیم و بدون اینکه آن را تفسیر یا کیفیتی برای آن قائل شویم. پس به آن ایمان میآوریم و از کیفیت قائل شدن باز میایستیم. (ماتریدی) غمام یعنی ابر سفید و آمدن عذاب الله در قالب ابر سفید برای این است که ابر سفید معمولا نوید دهنده ی رحمت است وقتی با آن عذاب فرود آید، فجیعتر خواهد بود زیرا آمدن عذاب از مکانی که بیم آمدن نمیرفت سخت است و اگر از مکانی بیاید که امید خیر میرود سختتر خواهد بود. (ابوسعود) آمدن در عرض یعنی ظاهر گشتن و در جسم نقل از مکانی به مکان دیگر و الله تعالی از موصوف شدن به جسم و عرض منزه است. پس آمدنش نیز مانند آمدن عرض و جسم نیست و آمدنش به کیفیتی خواهد بود که برای ما شناخته شده نیست. (ماتریدی)
وَالْمَلَائِكَةُ:
فرشتگان که وسائط آمدن اوامر الله هستند. (ابوسعود) در اینجا هرچند آمدن فرشتگان همراه با ابر ذکر شده است ولی این جزو عادات آمدن فرشتگان نمیباشد. (ابوسعود)
وَقُضِيَ الْأَمْرُ: و امر آنها تمام شد یعنی از آنجا که هلاک آنان قطعی است به فعل ماضی آورده است. (ابوسعود)
امر بندگان و حساب آنان تمام شده است و به اطاعت کننده ثواب داده شده و عاصی جزا داده شده است و پرونده ی آنان بسته شده است. (آلوسی)
وَإِلَى اللَّهِ :
نه به غیر الله
تُرْجَعُ الْأُمُورُ:
از جمله ی امور، حساب بندگان و امر هلاک است. (آلوسی)
ای محمد و ای کسانیکه مورد خطاب هستید، از بنی اسرائیل یعنی فرزندان یعقوب که همان یهود هستند بپرسید و از هرکسی که نعمت به وی داده شد، که چه بسیار نعمتها و معجزاتی که به آنان عطا کردیم و چه نشانه هاییکه که بر حقانیت محمد و دینش به آنان داده ایم؟ و هرکس بعد اینکه دانست و نعمتهایی را بعد امدن ان انکار میکند و تبدیل میکند و تحریف میکند و با تاویلات نادرست تبدیل میکند، پس بداند که الله متعال سخت عذاب است و هرکس را که از کفر دست نکشد مورد عذاب قرار خواهد داد.
مستندات
سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ: خطاب به رسول الله ص میباشد. (ابوسعود)
گفته شده خطاب به هر یک از مخاطبین است. (ابوسعود) منظور از سوال برای توبیخ بنی اسرائیل است و گوش زد کردن نعمت به آنها است و اثبات آمدن بینات بر بنی اسرائیل است. (ابوسعود)
كَمْ آتَيْنَاهُم مِّنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ
چه بسیار معجزه هایی که توسط انبیاء به آنها نشان داده شده است. (ابوسعود) و نشانه هاییکه که گویای حقیت اسلام که مامور به داخل شدن در آن بودند، هستند. (ابوسعود)
یادآوری کن نعمتهای زیادی را که به آنان عطا کردیم. (فواتح الالهیه)
چه بسیار آیاتی که در شناخت و معرفی محمد برای آنان آمده است. (قرطبی) آیاتی که بعضی از آن در قرآن آمده است و بعضی دیگر ذکر نشده است. (در المنثور)
آیاتی که برای آنان بیان شده است در کتبشان و آنان از روی ظلم و عناد آن را انکار کردند و به این سبب آنان را ریشه کن کردیم و این خاص بنی اسرائیل نیست. (فواتح الالهیه) از ای العالیه: آیات بینات مانند عصای موسی و دست وی و شکافت دریا و غرق دشمن آنان و سایه کردن ابر و مَن و سلوی. (در المنثور) وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ
آیات آشکار سبب هدایت است و این بزرگترین نعمتهاست. (ابوسعود) تبدیل آن یعنی آن را سبب گمراهی قرار دادن. (ابوسعود)
نعمت در اینجا یعنی اسلام. (قرطبی) یعنی تحریف آن آیات. (ابوسعود) بنی اسرائیل یعنی یهود. (در المنثور) اولاد یعقوب. (ابن عباس) برای هرکسی که نعمت خدا را که مستلزم شکر است با کفران نعمت عوض میکنند. (فواتح الالهیه)
کفار قریش نیز داخل در این مورد هستند چراکه محمد را که برای آنان نعمت بود مورد کفران قرار دادند. (قرطبی)
یا تاویل بد و کج آن آیه. (ابوسعود) یعنی کفران نعمت. (در المنثور) دین خدا را و کتاب خدا را. (ابن عباس) مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُ بعد اینکه به دست وی رسید و آن را دانست. (ابوسعود) اینکه صراحتا میآورد که بعد آمدن آیات است درحالیکه تا نیاید نمیشود تحریف کرد، برای بیان این مطلب است که آنان این آیات را و معنی درست آن را دانستند و باز تحریف کردند. (ابوسعود) یا منظور بعد آمدن آیات آن را تبدیل کردند. (ابوسعود) خصوصا بعد اینکه از طرف ما آمده است، و این آمدن از طرف ما به فضل و احسان ما بوده است. (فواتح الالهیه)
پس برای وی عذاب درخور وی خواهد بود. (فواتح الالهیه)
فَإِنَّ الله شَدِيدُ العقاب
تعلیل برای جواب این تبدیل است یعنی هرکس نعمت الله را تبدیل کند پس عذابش شدید خواهد بود چراکه الله تعالی شخت عذاب است. (ابوسعود)
و اسم ظاهر آوردن الله متعال برای بیان القای ترس است. (ابوسعود) خبری است که متضمن تهدید و وعید است. (قرطبی) برای کسانیکه به محمد کفر میورزند. (ابن عباس)
اعلام به مورد عذاب شدید قرار گرفتن بنی اسرائیل و هرکسی که همانند انان رفتار میکند، است. (راغب)
برای کفار دنیا زینت داده شده است طوری که به آن مشغول شده و آخرت را انکار میکنند و مسلمانان را به سخره میگیرند که فقیر هستند و این درحالی است که مقتین در اخرت از کفار بالا هستند چرا که مقتین در بالاترین درجات بهشت هستند و این کفار در قعر جهنم و الله تعالی فقر و غنی را بدون حساب میدهد نه غنی بودن کسی به استحقاق وی است و نه فقر کسی بخاطر عدم لیاقت وی بلکه روزی خداوندی است که بیمی از تمام شدن خزائنش ندارد و هرآنچه در دنیا و آخرت عطا کند محض فضل است نه از حساب.
مستندات
زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا
زینت دهنده همان خدا است و تزیین وی تعالی این است که اشیاء زیبا را خلق کرده و مناظر عجیب و شگفت را به وجود آورد و خلایق به آن بیش از حد نگاه کردند و خوششان آمد و مفتون گشتند. (بغوی)
خدواند قوه ی میل به شهوات و لذات دنیوی را برای امتحان قرارا داده است ولی نه این قوه در اختیار انسان است و قهری نیست طوری که نتوان ترک کرد. (خازن)
گفته اند منظور از تزیین این است که به انسان در دنیا مهلت داد و از این طریق انسان به دنیا روی آورد. (خازن) گفته شده است این آیه در حق ابوجهل و مشرکان عرب نازل شده است که از فراخی روزی که الله تعالی به آنان داده است استفاده میکنند ولذت میبرند و روز معاد را انکار میکنند. (بغوی)
وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا فقرای مومنان را مسخره میکنند. (بغوی)
ابن عباس: منظور از ایمان آورندگان؛ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ وَعَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ وَصُهَيْبًا وَبِلَالًا وَخَبَّابًا وَأَمْثَالَهُمْ میباشند. (بغوی) در حق منافقانی از قبیل ابی و یارانش نازل شده است که در غنای از مال دنیا بودند و ضعیفان مسلمانان را و فقرای مهاجران را مسخره میکردند و میگفتند: نگاه کنید اینان کسانی هستند که گمان میکنند محمد با اینها غلبه خواهد یافت. (بغوی) عطاء: در حق بزرگان یهود از طائفه های بنی قریظه و نضیر و بنی قینقاع نازل شده است که فقرای مهاجران را مسخره کردند و خدواند به آنان وعده داد که اموال بی قریظه و نضیر را بدون جنگ به آنان عطا کند. (بغوی)
یعنی آن فقیران چرا که آن فقرا در بالای علیین خواهند بود و این در اسفل سافلین. (بغوی) رسول الله ص: بر در بهشت ایستادم و دیدم که اکثر اهل بهشت مساکین هستند و بر در آتش ایستادم دیدم که اکثر اهل آن زنان هستند و دیدم که مادلداران هنوز محبوس هستند مگر اهل آتش از آنان که آنان به آتش روان شده بودند. (بغوی)
یعنی مساکین خیلی زود وارد بهشت شده بودند و مومنان مالدار هنوز مشغول حساب بودند و کفار آنها به جهنم روان شده بود.
سهل بن سعد ساعدی گوید: مردی بر رسول الله ص گذر کرد پس به کسیکه پیش ایشان نشسته بود فرمودند: نظرت در مورد این شخص چیست؟ آن مرد جواب داد:مردی از اشراف مردم و این والله که لایق است به اینکه اگر خواستگاری کرد به وی جواب مثبت داده شود و اگر شفاعت کند شفاعتش قبول کرده شود و رسول الله ص سکوت کردند و مردی دیگر بر رسول الله ص گذر کردند و باز رسول الله ص فرمودند: نظرت در مورد این مرد چیست؟ مرد جواب داد: این از فقرای مسلمانان است که شایسته است که اگر خواستگاری کند رد کرده شود و اگر شفاعت کرد قبول کرده نشود و اگر بگوید حرفش شنیده نشود پس رسول الله ص فرمودند: این از آن اندازه ی زمین پُر، بهتر است.(بغوی) رسول الله ص: آیا شما را از اهل بهشت خبر دهم که چه کسانی هستند؟ آنان هر ضعیف و ناتوانی است که اگر بر چیزی به الله قسم خورد خداوند قسمش را روا دارد. آیا شما را از اهل دوزخ خبر دهم که چه کسانی هستند؟هر شخص درشت خوی سنگدل که در خصومت شدید است و به خیر گردن نمینهد و فاجری که متکبرانه راه میرود و با آنچه در وی نیست خود را در معرض ستایش دیگران قرار میدهد. (خازن)
وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
ابن عباس: بغیر حساب یعنی زیاد و بی حد و اندازه چراکه هرچیزی که داهل در حساب شود کم است. (بغوی) این روزی گرفتن از روی استحقاق نیست. (خازن) یعنی به هرکس که خواهد زیاد عطا کند و هرکس بخواهد روزیش را تنگ میکند. (بغوی)
ضحاک: بدون تبعات میدهد یعنی در دنیا روزی میدهد بدون اینکه درآخرت محاسبه کند. (بغوی)
گفته شده: این بغیر حساب به الله مربوط است یعنی بر هرکسی خواهد روزی وی را تنگ میگیرد و بر هرکسی خواهد گشایش میدهد و به هرکس به اندازه نیاز وی عطا نمیکند بلکه زیاد را به کسی میدهد که نیازی به آن ندارد و به نیازمند از نیازش کمتر میدهد و بر این فعل الله متعال هیچ اعتراضی نیست و در روزی دادن وی محاسبه ای بر وی نیست و به وی تعالی گفته نمیشود: چرا به این عطا کردی وبه ای عطا نکردی.(بغوی) بغیر حساب برای متقین در آخرت میباشد که نعمتهای آن بی پایان است . (خازن) در آخرت الله متعال به مومنان اول به قدر عملشان پاداش میدهد و بعد آن به فضل خود بدون محاسبه عطا میکند. (خازن) گفته شده: از تمام شدن خزینه اش ترسی ندارد تا که به حساب کردن نیاز پیدا کند زیرا حساب از عطا کنند وقتی است که از تمام شدن خزینه اش میترسد. (بغوی)
در دنیا خداوند روزی میدهد نه از روی حساب بلکه به کافر و مومن روزی میدهد و به مومن بخاطر ایمانش بیشتر نمیدهد. (عز بن عبدالسلام)
برای بعضی دنیا فراخ کرده میشود تا دچار استدراج شوند یعنی به دینا مشغول شوند و یک دفعه میبینند که هلاک شده اند و برای بعضی دیگر برای امتحان اینکه چگونه رفتار میکند. (ابوسعود)
مردم بر یک دین بودند و همه بر توحید بودند و اختلافی نداشتند تا اینکه در مورد دین اختلاف کردند و هر قومی ادعای بر حق بودن نمود و در این برهه از زمان خداوند انبیاء را برای حل اختلاف و بیان حق ارسال داشت و این انبیاء مومنان را به بهشت بشارت میدادند و کفار را از آتش جهنم بیم میدادند و همراه انبیاء کتاب نازل کرد حالا این کتاب برای بعضی بر خودشان نازل شده بود و بعضی دیگر از کتاب نی قبل خود پیروی میکرد و وقتی این کتاب آمد که حق را نشان میداد این خلاف کتاب عمل کنندگان کسانی نبودند جز آن افرادی که به آنان کتاب داده شده بود و آن را نیک فهمیده بودند ولی از روی حسادت به اینکه چرا کتاب به ما داده نشده است و یا برای اینکه اگر حق را قبول میکردند فکر میکردند که مجبور خواهند شد که مال و منال دنیا را ترک گویند و خداوند متعال به مومین بصیرت شناخت حق عطا میکند و آنان را به حق راهنمایی میکند و خداوند هرکه را که خواهد به راه درست که همان اسلام است هدایت میکند.
مستندات
كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً
زجاج: امة به چند معنا میآید: 1- به معنی مردم یک عصر امم گذشته به معنی قرون گذشته. 2-به معنی مردی که بی نظیر است مثل ابراهیم را امت خوانده است. 3- به معنی دین که در این آیه منظور همین آخری است. (بحر العلوم)
یعنی مردم بر یک دین بودند. (بحر العلوم)
منظور در روز ذر بود که همه به بندگی اقرار کردند. (عز بن عبدالسلام)
متفق بر اسلام بودند از زمان حضرت آدم تا نوح. (نسفی) حضرت آدم امام فرزندان خود بود تا اینکه الله متعال انبیاء از فرزندان وی فرستاد. (عز بن عبدالسلام)
بعضی گفته اند: تمامی مردم بر دین اسلام بودند یعنی جمیع آنانکه در کشتی نوح بودند و بعد متفرق شدند. (بحر العلوم) بعضی دیگر گفته اند: تمامی مردم بر کفر بودند در زمان نوح و در زمان ابراهیم. (بحر العلوم) گفته شده است منظور از مردم عرب هستند که بر دین ابراهیم بودند تا وقتی که عمرو بن عامر بر عرب ولایت یافت و بت پرستی را رواج داد. (مظهری) تمامی مردم مستعد پذیرش حق هستند و بر فطرت درست زاده میشوند و این شیاطین هستند که آنها را دچار انحراف میکنند. (مظهری)
فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ و در این زمان، الله متعال برای مردم انبیاء از قبیل ابراهیم و اسماعیل و لوط و موسی و انبیای بعد آنها را فرستاد. (بحر العلوم) که بشارت دهنده ی مطیعان به بهشت بودند و بیم دهنده ی عاصیان به الله متعال بودند از آتش. (بحر العلوم) وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ
کتاب همراه با عدل نازل گردانید. (بحر العلوم)
همراه هر یک از این انبیاء نازل کرده است. (نسفی)
منظور همه ی انبیاء نیست چراکه عده ای بر کتاب نبی قبل خود عمل میکرد. (بیضاوی)
با بیان واضح حق. (نسفی) تا در مورد حق مورد اختلاف قضاوت کنند. (بیضاوی)
یا آنچه بر آنان پوشیده بود. (بیضاوی) تا قضاوت کنند در بین مردم در آنچه اختلاف دارند در مورد دین. (بحر العلوم)
تا الله یا انبیاء یا کتاب، حکم کند. (نسفی) وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ
در دین اختلاف نکردند مگر کسانی که به آنان کتاب داده شد و این اختلاف بعد این بود که بیان و توضیح آن از طرف الله آمده بود و سبب این اختلاف حسادت بین آنها بود. (بحر العلوم)
از ایتاء یعنی دادن کتاب بجای نازل کردن استفاده کرد تا بیان کند که آنان کتاب را به خوبی دریافتند و قادر بودند بر دریافت حق و اینان استفاده ی عکس کرده بر اختلاف خود افزودند. (ابی سعود) منظور یهود و نصاری هستند که بعد آمدن تورات و انجیل که آمر به معروف بود و ناهی از منکر بود و صفات شناخت محمد ص در آن بیان شده بود.(مظهری) و این اختلاف بعد رسوخ حق در عقول آنها بوده است. (ابی سعود) سبب اختلاف بر حریص بودن آنان بر دنیا بود. (ابی سعود)
بعد اینکه کتاب برای ازاله ی اختلاف آمد اینها اختلافشان بیشتر گشت. (نسفی)
بعد اینکه معجزه بر راست بودن آن، آمد. (نسفی)
اختلاف اهل کتاب این بود که گفتند به بعضی کتاب ایمان میآوریم و برخی دیگر کفر میورزیم و بخاطر تحریف کتاب بود و انکار صفات محمد ص بود. (مظهری)
فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ خداوند مومنان را هدایت داد و توفیق داد به اینکه با بصیرت حق را از باطل تشخیص دهند و این رحمت خدا به آنان بود و توفیق خدا بود. (بحر العلوم)
ایمان آورندگان یعنی امت محمد. (مظهری)
به علم خدا. (نسفی) با عصمت خود هدایت کرده است. (بحر العلوم)
عصمت یعنی نگاه داشتن و منع کردن. ابن زید گوید: در مورد قبله اختلاف کردند یکی رو به مشرق میخواند و دیگری به مغرب و برخی دیگر به بیت المقدس که ما را به کعبه هدایت کرد و در مورد روزه اختلاف کردند پس ما را به ماه رمضان هدایت کرد و در مورد ایام اختلاف کردند و یکی نصاری یکشنبه را انتخاب کردند و یهود شنبه را انتخاب کرد و ما را به جمعه هدایت کرد و در مورد حضرت ابراهیم یهود گفتند یهودی بود و مسیحیان گفتند مسیحی بود و ما را به حق هدایت کرد. (مظهری)
ای مومنان آیا گمان میکنید که همینجوری بدون رنج کشیدن به بهشت وارد خواهید شد، در حالیکه هنوز همانند آنچه پیروان رسولان گذشته از سختی کشیده اند را هنوز نچشیده اید و سختی تا حدی بود که حتی رسول و پیروانش میگفتند این یاری خدا چه وقت خواهد بود؟ آگاه باشید که یاری خدا نزدیک است.
قتاده و سدی: در جنگ خندق (احزاب) نازل شده است. (بغوی) در این جنگ بود که مسلمانان به انواع بلا از گرسنگی و ترس و سرما دچار شده بودند. (بغوی) گفته شده: در جنگ نازل شده است. (بغوی) عطاء: وقتی رسول الله ص و اصحابش وارد مدینه شدند و اموال خود را برای مشرکان گذاشته بودند و رضای الله را طلبیده بودند و یهود دشمنی خود را آشکار کردند و عده ای به نفاق روی آورده بودند، الله تعالی برای خوش کردن دلهای مومنان این آیه را نازل گردانده است. (بغوی)
برای تشویق مومنان بر ثاب قدم بودن بر دین آمده است. (بیضاوی)
آیا گمان کردید که به بهشت داخل خواهید شد در حالیکه آنچه بر تابعان رسولان گذشته بر شما نگذشته است؟ (بحر العلوم) پیش آمدن آنچه بر سر گذشتگان آمده است مورد انتظار است. (نسفی) یعنی در حالیکه مثل گذشتگان مورد امتحان قرار نگرفته اید.(بحر العلوم)
مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ
بأساء: شدت و سختی جنگ. (بحر العلوم)
بأساء: فقر و بلا وسختی. (بغوی) ضراء: بیماری ها و بلایا. (بحر العلوم)
ضراء: برجای ماندگی بیماری. (بغوی)
وَزُلْزِلُوا یعنی تحریک شدند و رنج کشیدند. (بحر العلوم)
تحریک شدند به انواع بلایا و پیش آمدهای ناگوار و ترسانده شدند. (بغوی) به ستوه آمدند از شدت آنچه از سختی به آنها رسیده بود. (بیضاوی)
حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ مقاتل: منظور شعیب نبی یعنی همان یسع است. (بحر العلوم)
کلبی: این برای هر رسولی است که به امتی فرستاده شده است و در آن راه سختی کشیده است تا اینکه گوید: پس این کمک و یاری خدا چه وقت است؟(بحر العلوم)
یعنی آمدن نصر را دیر دیدند. (بغوی)
یعنی این شدت و سختی به حدی میرسد که رسول که بیناترین مومنان به الله تعالی است چنین میگوید. (ابوسعود)
أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ خداوند فرمود: هان که کمک نزدیک است. (بحر العلوم)
یعنی این امتحان و بلاء همچنانکه به امتهای گذشته رسیده است، ادامه دارد تا وقتی که محمد ص بگوید: یاری خدا چه وقت است؟ (بحر العلوم)
نصر قریب یعنی فتح مکه. (بحر العلوم)
این امر یعنی کمک موعود، در زمان جنگ احزاب ظاهر شد وقتی که قلبها به گلو رسیده بودند. (بحر العلوم)
خداوند برای یاری آنها لشکرش را و بادی سخت فرستاد و کفار شکست خوردند. (بحر العلوم) در این آیه اشاره است به اینکه رسیدن به فوز و کرامت نزد الله تعالی به ترک هوی و لذات بوده و به سختی کشیدن و تحمل ریاضت است. (بیضاوی)
رسول الله ص: بهشت با ناخوشایندی ها پوشیده شده است. (بیضاوی)
از تو در مورد اینکه صدقه و نفقه را از چه چیزی بدهند؟ بگو هرچه از مال حلال دادید فرقی ندارد مهم این است که نفقه ی والدین داده شود و به خویشان نزدیکتر و نزدیک داده شود به یتیمان فقیر داده شود و به مساکین داده شود و به در راه ماندگان داده شود و هر کاری انجام دهید از خیر چه صدقه و چه عمل خیری دیگر ، الله میداند و از نیت شما خبر دارد و بر طبق آن ثواب اعمال شما را خواهد داد.
مستندات
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ
اصحاب رسول الله ص سوال کردند که نفقات خود را به چه کسانی بدهند. (آلوسی) سوال از این است که چه مقدار انفاق کنند و جواب از اینکه کم باشد یا زیاد به چه کسانی داده شود است. (جصاص)
قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ خیر شامل هر مالی از کم یا زیاد میشود. (جصاص)
خیر گفتن شامل اموال حلال میشود نه حرام چرا که به مال حرام خیر گفته نمیشود. (آلوسی)
اینکه به والدین و خویشان داده شود. (جصاص)
این آیه میگوید که از هر نوع مالی میتوان انفاق کرد. (ابی سعود)
اینکه مصرف انفاق را ذکر میکند برای این است که اعتبار داشتن نفقه به مصرف آن است. (مظهری)
نفقه و صدقه به حساب نمیآیند مگر اینکه به جای خودش داده شود. (ابن کثیر) یعنی این افراد اولی به انفاق هستند از دیگر افرادی که در درجه ی اینها در خویش بودن و فقر نیستند. (جصاص) رسول الله ص: دست بالا (دهنده) بهتر از دست پایین (گیرنده) و نفقه را با انفاق به عیال خود یعنی مادر و پدر و خواهر و برادر و خویش نزدیکتر خود و خویش نزدیکتر خود. (جصاص)
از حسن بصری : این آیه در مورد زکات فرض و نفل است و منسوخ نیست. (جصاص) از سدی: این آیه با آیه ی زکات منسوخ است. (جصاص) ابوبکر: این حکم ثابت است منتها در فرض والدین و فرزندان قرار ندارند. (جصاص) در مورد صدقه ی نفل عام بر همه ی مذکوران است. (جصاص)
آیه بیان میدارد که صدقه چه کم و چه زیاد نزد الله تعالی ثواب دارد اگر برای رضای الله باش و دیگر اینکه خویش نزدیک اولی است. (جصاص)
وَالْيَتَامَىٰ منظور یتیمان فقیر است. (ابی سعود) وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ
اینکه بقیه اصناف زکات را در اینجا ذکر نکرده است برای اینکه در آیات دیگر ذکر شده است و یا اینکه در عموم قول وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ داخل میشوند. (ابی سعود)
وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِهِ عَلِيمٌ شامل هر نوع عمل خیر برای هر شخصی که باشد. (ابی سعود)
هرکاری از صدقه و هر عمل خیری که انجام دهید، الله تعالی از عمق آن و از نیت شما خبر دارد و بر اساس آن پاداش میدهد. (مظهری) پس ثواب آن را وفا خواهد نمود. (ابی سعود) در این آیه مطلبی که با فرض زکات منافات داشته باشد ذکر نشده است تا بگوییم که با آیه ی زکات منسوخ شده باشد. (ابی سعود) مناسبت آیه با آیه ی قبل خود این استکه صبر صدقه و بخشش اموال بزرگترین چیزی است که مومن به آن مزین میگردد و از قویترین کارهایی است که شخص را به بهشت میرساند و برای همین است که رسول الله ص فرموده اند: صدقه غضب پروردگار را فرو میناشند. (آلوسی)
جهاد بر شما فرض شده است که گاهی فرض عین میشود و گاهی فرض کفایه ولی تا قیامت برپاست و این درحالی است که نفوس شما آن را ناخوشایند میداند و چه بسا اوامری که شما ناخوش دانید در حالیکه در آن خیر شما است چراکه در جهاد غنیمت و ثواب و دفع دشمن است و چه بسا اشیائی که شما خودشتان بیاید درحالیکه در آن شر شماست از ضعیف شدن و محروم شدن از ثواب و طمع دشمن بر حمله کردن بر شما و الله میداند که چه چیزی به خیر شما است و چه چیزی بر علیه شما پس از وی تبعیت کند.
عطاء: جهاد نفل است و این آیه مخصوص اصحاب رسول الله ص بوده است نه دیگران و ثوری نیز به این قول است. (مظهری) ان عطیه گوید این قول عطاء به نظرم در جواب سوال کسی بود که در همان وقت میپرسید و جهاد آن وقت را تطوع و نفل دانسته است. (قرطبی)
سعید بن مسیب: جهاد فرض عین است بر همه ی مسلمانان تا قیام قیامت. (مظهری) دلیل سعید بن مسیب این آیه و قول رسول الله ص است که میفرماید: هرکس بمیرد درحالیکه جهادی انجام نداده ویا به فکر جهاد نبوده باشد بر شعبه ای بر نفاق مرده است. (مظهری)
جمهور بر این هستند که جهاد فرض کفایه است که اگر بعضی به آن مشغول شوند از بقیه ساقط میشود مثل نماز جنازه و اجماع نیز بر این است. (مظهری) ایمه بر این اتفاق دارند که جهاد بر هر شهری که در جوار بلاد کفر باشد با آنها جهاد داشته باشد اگر ضعیف بودند و یا ترسیدند بر شهر نزدیک آنها واجب میشود و در وقتی نفیر عام بر هر شخصی فرض عین میگردد و همچنین وقتی بر بلاد اسلامی کفار حمله کنند نیز چنین میشود. (مظهری)
نفیر عام: فراخوان برای بسیج عمومی برای جهاد.
کسی که بر وی جهاد معین نشده باشد پس با اجازه ی والدین مسلمان خود باید برود. (مظهری) همچنین اگر کسی بدهکار باشد بدون اجازه ی طلبکار حق رفتن ندارد. (مظهری) علما در مورد ناسخ و منسوخ این آیه به سه قول قائل هستند: 1- آیه محکم است و ناسخ آیات بخشش و گذشت از مشرکان است. 2- این آیه منسوخ است چراکه در این آیه بر تمام مسلمانان جهاد را واجب گردانده است و در آیه 122 توبه بر کفایه بودن است. 3- از یک وجه ناسخ است که بعد اینکه از جهاد با مشرکان منع شد در این آیه حکم به جهاد داده شد و از طرفی نیز منسوخ است چراکه بر تمامی مسلمانان است که این منسوخ است. (خازن) طبق روایت قتال یعنی جنگ با کفار واجب گشت. (ابوسعود) طبق رویات قتل یعنی کشتن کفار واجب گشت. (ابوسعود)
درحالیکه طبیعت شما آن را ناخوشایند میداند. (ابوسعود)
مادامیکه بر خودخواهی خود باشید، اینگونه است. (فتوحات)
تمامی آنچه که شما بر آن مکلف شده اید که دارای سختی است من جمله از آن قتال باشد بر نفس ناخوشایند است در حالیکه به نفع شماست. (ابوسعود) چیزی را در این خلقت ناخوشایند دانید در حالیکه در خلقت آخرت به خیر شماست. (فواتح الالهیه) زیرا در جهاد پیروزی هست و غنیمت و غلبه یافتن در دنیا هست و شهادت و ثواب در آخرت. (مظهری) گفته شده این ناخوش داشتن منسوخ شده است به فرمایش الله متعالی که میفرماید: وقالوا سمعنا وأطعنا که گفتند شنیدیم و اطاعت کردیم. (خازن) گفته شده است: این ناخوش داشتن قبل فرض شدن جهاد بود و اینکه دشمن بسیار بود پس الله تعالی برای آنها بیان داشت که جهاد به خیر ایشان است تا ناخوش ندارند. (خازن) بدین معنا است که در جنگ یکی از دو خیر است: پیروزی و غنیمت یا شهادت و بهشت. (خازن) گفته شده است: چه بسا بعضی اشیاء در حال برای انسان ناخوشایند باشد در آینده به نفع وی میباشد مثل دوا که تلخ است ولی برای اینکه توقع سلامتی داریم میخوریم. (خازن)
آنچه دوست میدارید و آن بر علیه شما است، جمیع اموری است که از آن نهی شده اید. (ابوسعود) مانند نشستن از جهاد که در آن خواری و ذلت و گناه و محروم شدن از ثواب و غنیمت است. (مظهری) با کلمه ی عسی که به معنی چه بسا است برای این است که اگر نفس را ریاضت دهد تابع شرع میگردد و مکروه نمیداند مگر آنچه که الله تعالی ناخوشایند میداند و دوست نمیدارد مگر آنچه الله تعالی دوست میدارد. (مظهری) چراکه در این امر از دست دادن غنیمت و اجر و طمع کفار بر شماست چراکه وقتی بدانند که شما به نشستن میل دارید و دنبال جنگ نیستید، عزم گرفتن دیار شما کنند و به شما قصد جنگ خواهند داشت. (خازن) وقتی دشمن بداند که شما اهل جهاد هستید پس از جنگ با شما دست بر خواهد داشت. (خازن)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ
و الله آنچه را که به خیر شماست میداند و به آن امر میکند. (ابوسعود)
وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ و شما آن را نمیدانید و برای همین است که خوشایند شما نیست. (ابوسعود)
شما نمیدانید چه چیز به خیر شما است و چه چیزی شر برای شماست برای همین در این امور از رای و نظر خود پیروی نکنید و بلکه به فرمان خدا گردن نهید. (ابوسعود) پس بشتابید به انجام اوامر الله متعال که در آن خیر دنیا و آخرت شما ست. (مظهری)
از تو در مورد حکم کشتار در ماههای حرام سوال خواهند کرد و بگو کشتار در این ماهها ممکن است که امری شنیع باشد ولی از آن شنیعتر در نزد الله متعال این است که از اسلام مانع شوند و به الله و اسلام کفر ورزند و از آمدن مسلمانان به حج مانع شوند و اهل مسجد الحرام که همان مومنان مکه هستند اخراج کنند و شرک ورزیدن و قتل مسلمانان وکارهاییکه مشرکان انجام میدهند، از کشتن نیز بزرگتر است و ای مومنان بدانید که این کفار اگر فرصت مییافتند که نخواهند یافت شما را از دینتان بازخواهند داشت و شما را مجبور به مرتد شدن میکنند و اگر کسی از شما از دین اسلام بازگشت و بر ارتداد بمیرد پس اعمال وی در دنیا و آخرت هدر خواهد شد و اینچنین افراد ملازمان همشیگی آتش جهنم هستند.
روایت است که دو ماه قبل جنگ بدر رسول الله ص برای کمین کردن کاروانی از قریش که بین آنها عمر بن عبدالله حضرمی نیز بود، گروهی را فرستاد و آنان عمرو را کشته و دو نفر را اسیر کردند و این واقعه در اول رجب (ماه حرام) اتفاق افتاد و سریه ی مسلمانان فکر میکردند که این آخرین روز از جمادی الثانی است و هرچه در دست آنان بود از اموال تجاری که از طائف میآوردند را پیش رسول الله ص بردند. قریش گفتند که محمد ماه حرام را که در آن مردم برای روزی متفرق میشوند را برای خود حلال دانست پس رسول الله ص اموال را نگهداشت و این امر بر افراد سریه گران آمد و گفتند تا وقتی الله تعالی توبه ی ما را نازل نگرداند از جای خود تکان نمیخوریم و رسول الله ص نیز اموال و اسیران را پس فرستاد. (ابوسعود) رسول الله ص از این اموال، خمس گرفت و اولین خمس در اسلام است و بقیه را به خود سریه بخشید و اهل مکه خواستند که برای اسیران فدیه دهند و رسول الله ص فرمودند: هرگز اینکار را نمیکنم بلکه شما سعد و عقبه را به ما بدهید والا این دو را میکشیم وقتی آن دو را آوردند، حکم بن کیسان یکی از اسیران مسلمان شد و همراه رسول الله ص ماند و امام عثمان بن حکم به مکه بازگشت و کفر مرد و اما نوفل در جنگ خندق خود را برای عبور و حمله به مسلمانان به خندق زد و خودش و اسبش کشته شدند و مشرکان جسد وی را با پرداخت مال گرفتند. (خازن) سوال کنندگان همان مشرکان هستند. (جصاص) سوال کنندگان همان مسلمانان هستند که حکم آن را پرسیده بودند. (جصاص) از ابن عباس وقتی این آیه نازل گشت غنیمت را پذیرفت. (ابوسعود)
سوال از این است که آیا قتال در ماههای حرام جایز است؟. (بحر العلوم)
این آیه متضمن حرام بودن جنگ در ماههای حرام است. (جصاص) معنی آیه این است که مسلمانان یا مشرکان از جنگ در ماههای حرام میپرسند. (ابوسعود) قتال را نکره آورده است که نشان میدهد که سوال از جنگ بخصوصی نیست بلکه عام است. (ابوسعود)
قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ
اکثر اقوال بر این هستند که درست نبودن جنگ در ماههای حرام منسوخ است. (ابوسعود)
قول فقهای شهرها این است که این آیه منسوخ است. (جصاص)
این کار در نزد الله، امر بزرگی است. (بحر العلوم) از عطاء: قسم یاد میکرد که حرمت جنگ در ماههای حرام منسوخ نشده است. (ابوسعود)
منع از اسلام که بنده را به الله میرساند و کفر به الله و منع از مسجد الحرام و بیرون کردن اهل آن یعنی رسول الله ص و مومنان از آنچه سریه از روی خطا و از روی گمان درست بودن انجام داده اند، نزد الله بزرگتر هستند. (ابوسعود)
صد عن سبیل یعنی منع مردم از انجام حج است. (بحر العلوم) یعنی اخراج محمد ص و اصحابش. (نسفی) و کفر به الله (بحر العلوم) کفر به حج. (بحر العلوم) مومنان اهل مسجد الحرام هستند زیرا آنان هستند که حقوق مسجد الحرام را ادا میکنند. (خازن)
وقتی این آیه نازل گشت به مومنان مکه چنین نوشتند که اگر مشرکان به شما از جنگ در ماههای حرام عیب گرفتند شما در جواب آنها بگویید شما نیز اهل مسجد الحرام را اخراج کردید و مانع حج شدید و شما کافر هستید. (خازن)
وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ
و آنچه مشرکان مرتکب شده اند از اخراج و شرک و منع از اسلام در ابتداءا و در ادامه، زشتتر از قتل حضرمی است. (ابوسعود)
عذاب اخراج زشتتر است. (نسفی)
عذاب شرک بزرگتر از قتل در ماههای حرام است. (بحر العلوم) مورد عذاب قرار گرفتن مسلمانان توسط کفار زشتتر است. (نسفی)
وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا بیان ثابت قدم بودن آنان بر دشمنی و اصرار بر فتنه ی آنان در دین است. (ابوسعود) تا از دین حق، شما را به دین باطل خود درآورند. (ابوسعود) اضافه ی دین به مخاطب برای بیان این مطلب است که علاقه بین مومن و دینش محکم است. (ابوسعود)
اگر بتوانند ولی نخواهند توانست. (بحر العلوم)
وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَٰئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تهدید مسلمان است تا بر دین خود ثابت باشند. (بحر العلوم)
این ارتداد را با گمراه کردن و فریب آنان انجام دهد و بمیرد، آنچه در وقت اسلام انجام داده اند، باطل و هدر میگردد. (ابوسعود)
هدر شدنی که برای آن جبرانی نیست. (ابوسعود)
در حالت کفر بمرید یعنی به اسلام بر نگردد چنین میشود و در این آیه ترغیب مرتدان به بازگشت به اسلام است. (ابوسعود)
در دنیا و آخرت یعنی برای آن عمل حکمی در دنیا و آخرت باقی نخواهد ماند. (ابوسعود)
از آنچه برای مسلمانان در دنیا از ثمرات اسلام است و در آخرت از ثواب و نیکی مرجع. (نسفی)
ثوابی برای اعمال آنان نخواهد بود. (بحرالعلوم) خود ارتداد در حیط عمل کافی است یعنی همینکه مرتد شد، عمل وی باطل شد. (نسفی)
حکم کسی که دین خود را تغییر دهد و از اسلام برگردد و مرتد شود این است که اعدام شود و زنش طلاق بائن میشود و از مسلمانان ارث نمیبرد و اگر کمک خواست کمک کرده نشود و مورد مدح و ذکر خیر قرار نگیرد و اموالش برای مسلمانان بعنوان فیئ(غنیمتی که بدون جنگ به دست میآید) و اگر به اسلام بازگشت این احکام نیز برداشته میشوند. (خازن)
وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ این موصوفان به زشتی در قبل و در این موضع، در آتش آمیخته شده و ملازم آن خواهند بود. (ابوسعود)
و این همیشگی خواهد بود همچنانکه برای دیگر کفار چنین است. (ابوسعود)
قطعا کسانیکه ایمان آورده اند و کسان با ایمانی که هجرت کرده و در راه خدا جهاد کرده اند، آنان کسانی هستند که از فضل الهی امید دارند که به آنها ثواب عطا کند و خداوند بخشنده ی اعمالی که از روی خطا انجام میشود است و تمام و کمال عطا کننده ی ثواب است.
در مورد سریه ای که در ماه حرام کشتار کرده بودند نازل شده است چرا که وقتی معلوم شد که برای آنان گناهی نیست، گمان میرفت که اجری هم نباشد. (ابوسعود) با اینکه منظور از هجرت و جهاد در اینجا به یک معنا است باز موصول را تکرار کرده است تا مورد تفخیم و بزرگداشت قرار دهد گویا که هر یک در امید به رحمت مستقل از یکدیگر هستند. (ابوسعود) از زهری: وقتی که خداوند غم افتادن در گناه را از سریه زدود و آنان طمع در کسب اجر کردند و پرسیدند یا رسول الله ص آیا میتوانیم امید این داشته باشیم که برای ما در این غزوه، ثواب مهاجرین برای ما باشد، که این آیه نازل شد. (آلوسی)
أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ این افراد موصوف به این صفات شامخ، کسانی هستند که بخاطر دارا بودن مبادی فوز و نجات امید ثواب الله تعالی دارند. (ابوسعود)
در اینجا امید ثواب گفت و نگفت واجب است برای بیان این مطلب است که بدانند ثواب محض تفضل خداوند است و نه اینکه عمل اینها موجب اجر باشد. (ابوسعود)
امید اجر دارند برای اینکه اعتبار به استحقاق اجر به حسن خاتمه است. (مظهری) وَاللَّهُ غَفُورٌ :
و خداوند مبالغه گر در آمرزش بندگانی است که از روی خطا کمکاری کرده اند. (ابوسعود)
رَحِيمٌ اجر و ثواب را تمام خواهد عطا خواهد کرد. (ابوسعود)
از تو در مورد حکم خمر و میسر (قمار) میپرسند پس به آنها بگو که در این دو گناه بزرگی است و منافعی برای مردم در آن موجود است و گناه آنها بزرگتر و بیشتر از منافع دنیوی آن است. و از تو میپرسند که از چه چیزی صدقه دهند؟ بگو که از اموال اضافی خود با رعایت اعتدال انفاق کنید . همچنانکه الله تعالی احکام را بیان میکند آیات را برای شما بیان میکند تا باشد که فانی بودن دنیا را تامل کرده و به باقی بودن آخرت فکر کرده و به آن روی آورید و رهایی از گناه آخرت را بر منافع ناچیز دنیا ترجیح داده و قبول کند.
مستندات
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ:
چهار آیه یکی پی دیگری در مورد خمر نازل گشت در مکه آیه ی وَمِن ثمرات النخيل والأعناب تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا . نحل/67 نازل شد و مسلمانان به خمر خواری ادامه دادند. بعد حضرات عمر و معاذ و عده ای دیگر از صحابه پیش حضرت رسول الله ص آمده و گفتند: در مورد خمر برای ما فتوایی دهید که این خمر عقل را میبرد،و این آیه نازل گشت و بر اساس این آیه عده ای از مسلمانان به خمر خواری ادامه دادند و عده ای دیگر دست کشیدند و ترک کردند و روزی عبدالرحمن بن عوف عده ای را دعوت کرد و خمر نوشیدند و مست کردند و یکی از آنها سوره ی کافرون را اینگونه قرائت کرد: قل ایها الکافرون اعبد ما تعبدون پس آیه ی لاَ تَقْرَبُواْ الصلاة وَأَنتُمْ سكارى نساء/ 43 نازل گشت پس از این آیه نیز افراد کمی یافت میشدند که خمر خواری کنند و روزی عتبان بن مالک، سعد بن ابی وقاص و عده ای دیگر را دعوت کرد وقتی مست کردند و شروع به شعر خوانی کردند و مشغول فخر فروشی شدند تا اینکه سعد شعری در هجای انصار سرود و یکی از انصار با استخوان فک شتر زد و سرش را خونی کرد و سعد نیز به رسول الله ص شکایت برد پس رسول الله ص دعا کردند: بار الها حکم خمر را آشکار و بسنده برای ما بیان کن که آیه ی إِنَّمَا الخمر والميسر مائده/90 نازل شد و حضرت عمر گفت: دست کشیدیم یا رب. (ابوسعود) در این آیه وجود گناه در خمر و میسر را بیان میدارد و در آیه ی سوره مائده است که حرام بودن آن را بیان میکند. (تفسیرات احمدي) روايت شده است که اعشی برای مسلمان شدن در حال عزیمت به پیش رسول الله ص بود و در بین راه مشرکی به وی گفت کجا میروی؟ گفت پیش محمد میروم به وی گفتند که به پیش وی نرو چرا که تو را به نماز فرا میخواند پس اعشی جواب داد: خدمت پروردگار و صاحب واجب است. گفتند: تو را به دادن اموال به فقرا امر میکند گفت احسان به دیگران واجب است. به وی گفتند که تو را از زنا نهی میکند. گفت که زنا کار زشتی است و من دیگر پیر شده ام و نیازی ندارم. به وی گفتند که تو را از خمرخواری نهی میکند. گفت این یکی را نمیتوانم پس بازگشت و گفت که یک سال میخورم بعد برای مسلمان شدن برمیگردم که در راه برگشت از مرکب افتاد و مرد. (بحر العلوم) گفته اند؛ در این آیه نیز خمر حرام دانسته شده است چراکه آن را اثم نامید و حرام بودن اثم در آیه ی ۳۳ اعراف حرام اعلام شده است. (بحر العلوم) اجماع امت اسلامي بر حرام بودن خمر منعقد بوده و حلال دانستن آن کفر و اگر با اعتراف به حرام بودن اقدام به خمرخواری کند وی فاسق است و بر وی حد جاری گردد. (خازن) از حضرت علی: اگر قطره ای از خمر بر چاهی بیافتد و در همان مکان مناره ای بنا شود بر آن مناره اذان نخواهم گفت و اگر بر دریایی بیافتد و آن دریا خشک شود و گیاهی بروید از آن نخواهم خورد. از ابن عمر: اگر انگشتم در خمر فرو رود دیگر پیش من نخواهد بود یعنی از خود جدا خواهم کرد. این محض ایمان و تقوی است که حقا از صحابه ی کرام ثابت شده است. (ابوسعود) تعریف: آنچه از افشره ی انگور خام به دست میآید که جوشیده و تیز شده و کف انداخته است و وجه تسمیه برای این است که عقل و تشخیص را میپوشاند (ابوسعود) رسول الله ص: خمر از این دو درخت است خرما و انگور. (جصاص) از ابی سعید خدری: شخص مستی را نزد رسول الله ص آوردند و حضرت رسول الله ص فرمودند: خمر خواری کرده ای؟ شخص گفت از وقتی الله و رسولش خمر را حرام کردند من خمر خواری نکرده ام. پس رسول الله ص فرمودند: پس چه نوشیده ای؟ شخص جواب داد: خلیطین. و رسول الله ص خلیطین را نیز حرام اعلام کردند. در این حدیث رسول الله ص بر این شخص خورده نگرفتند که آن نیز خمر است پس این مساله دلالت دارد بر اینکه اسم خمر به یک مشروب خاصی اطلاق میگردد و به مشروبات دیگر اطلاق نمیگردد.(جصاص) از حضرت علی: در سال حجه الوداع در مورد مشروبات از رسول الله ص پرسیدم و ایشان جواب دادند: خمر عین آن حرام است و مست کردن از هر مشروب دیگر. (جصاص) ابن عمر از رسول الله ص: هر مست کننده ای خمر است و هرمست کننده ای حرام است و اگر کسی در دنیا خمرخواری کند و در حال اصرار بر خمرخواری بمیرد و توبه نکند در
آخرت خمر نخواهد خورد. (خازن)
از جابر: مردی از جیشان(نام مکانی در یمن) نزد رسول الله ص آمد و رسول الله ص از شراب آنها پرسیدند و وی جواب داد شرابی داریم تحت عنوان مزر که از ذرت به دست میآمد و رسول الله ص فرمودند: آيا مست کننده است؟ مرد جواب داد: آری. حضرت رسول الله فرمودند: هر مست کننده ای حرام است و بر الله عهد است که هرکس که مست کننده ای بنوشد پس بر وی از طینه الخبال بنوشاند. گفتند یا رسول الله ص طینه الخبال چیست؟ فرمودند: عرق دوزخیان است و یا عصاره ی دوزخیان است. (خازن) خلیطین مشروب درست شده از آب خرما و کشمش که کمی جوشانده شود وبعد گذاشته شود تا تیز شود. (العنایه) سکر گفته میشود چراکه عقل را مسدود میکند. (ابوسعود) در این آیه الله تعالی میفرماید در این خمر نفعی برای مردم هست و آن گفته اند که شفا بودن در خمر است و در حدیث نیز آمده است در حرام شفا نیست وجه توفیق بین این دو چیست؟ جواب این است که این نفع داشتن و شفا بودن در آن در زمانی بود که خمر هنوز حرام نشده بود و وقتی که حرام بودن آن در سوره ی مائده بیان شد دیگر نفع آن نیز منتفی گردید.(تفسیرات احمدی)
میسر یعنی قمار. (ابوسعود)
صفت میسر نزد عرب جاهلی اینگونه بود که ده تیر بدون پر بود به نامهای فذ و توأم و رقيب و حلس و نافسُ و مُسبِلُ و معلى و مَنيح و سَفيح و وغد و برای هریک سهمی از شترانی که در آنجا نحر میشدند تخصیص مییافت که به ده سهم تقسیم میشد و بعضی گفته به بیست و هشت سهم الا سه سهم تقسیم میشده است تقسیم آن بین ده کاسه نام برده شده: برای فذ یک سهم و برای توأم دو سهم و برای رقیب سه سهم و برای حلس چهار سهم وبرای نافس پنج سهم و برای مسبل شش سهم وبرای معلی هفت سهم. بعد آن تیرها را در یک جعبه ای قرار میدادند و دست شخص عدلی قرار میدادند و آن شخص آن را تکان میداد تا درهم شوند و دست در آن جعبه کرده به اسم هر یک تیری را انتخاب میکرد و اگر تیری در میآمد که اسمی در بین تیرهای صاحب سهم میبود آن سهم را میبرد و اگر نبود یک هشتم شتر را تاوان دار میشد و هم از سهم محروم میشد و این سهمها را به فقرا میدادند و از آن نمیخوردند و افتخار میکردند و کسانی را که در این کار داخل نمیشدند مذمت میکردند به این شخص برم میگفتند.(ابوسعود)
برم: کسی که از قمار کردن بخل میورزد. و تمامی انواع قمار از قبیل نرد شطرنج و غیر اینها در حکم میسر هستند. (ابوسعود)
مجاهد و عطاء: هرنوع قماری میسر است حتی آنچه کودکان با گردو و کعب بازی میکنند نیز جزو میسر هستند. (بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: بر حذر باشید از این دو بازی شوم که این دو میسرهای اهل عجم هستند. (ابوسعود)
منظور از پرسیدن از خمر و میسر، سوال از حکم این دو است. (ابوسعود) شرط بندی حرام است بغیر از آنچه در مورد اسبدوانی اجازه داده شده است که طریقه ی شرط بندی در آن اینگونه است که یکی شرط میکند که اگر طرف مقابل ببرد برای وی فلان چیز خواهد رسید و اگر باخت از وی چیزی گرفته نشود و اگر شرط کنند که بازنده به برنده چیزی بدهد و اگر برد بگیرد این باطل است. اگر این دو شخص بین خودشان شخص سومی را وارد کنند طوری که اگر این شخص سوم برد جایزه ببرد و اگر باخت چیزی ندهد در اینصورت جایز است و به شخص سوم محلل گفته میشود. (جصاص)
قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ
بگو در انجام این دو امر ، گناهی بزرگ است. (ابوسعود) چراکه اولی یعنی خمر عقل را که قطب انجام امور اخروی و دنیوی است را مختل میکند و هردو باعث تلف اموال هستند. (ابوسعود)
در قرایت حمزه و کسایی به ثاء آمده است یعنی اثم بسیار است. (بحر العلوم) ومنافع لِلنَّاسِ در این دو نفع از قبیل خوشی و لذت و همراهی با جوانان شدن و تشجیع ترسو تقویت طبیعت است. (ابوسعود)
اینکه گناه آنها را اول ذکر میکند و منافع آن را در آخر و اینکه منافع آن را به مردم اختصاص میدهد، نشان دهنده ی این مطلب است که گناه بر منافع آن غالب است. (ابوسعود) گفته شده است: در مجموع در این دو دو امر موجود است یکی گناه بزرگ در انجام این دو و نفع در ترک این دو. (تفسیرات احمدی)
وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا
مفاسدی که انجام این دو دارند بزرگتر از منافعی است که در اینها وجود دارد. (ابوسعود) گناه خمر و میسر بعد تحریم بزرگتر از منافع آنها قبل تحریم است. (خازن) اگر در مورد خمر آیه ای دیگر نازل نمیگشت باز همین آیه برای بیان حرام بودن خمر کافی بود چراکه آن را اثم کبیر دانسته است و به اثم بودن اکتفا ننموده است. (جصاص) وجود منافع در خمر با حرام بودن آن منافاتی ندارد چراکه منظور منافع دنیوی است که در تمامی حرامها نیز منافع دنیوی وجود دارد. (جصاص) در قرائتی بجای اکبر اقرب آمده است یعنی گناه آن از نفع آن نزدیکتر است. (ابوسعود)
وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ
میپرسند: از چه چیزی انفاق کنند؟ (ابوسعود) بعد اینکه بیان شد که میتوان از هرچیزی انفاق کرد در اینجا سوال از چه گروهی از اموالمان انفاق کنیم است. یعنی از بهترین آنها باشد یا از غیر آن باشد. (ابوسعود)
یا سوال از مقدار انفاق است. (ابوسعود) قُلِ الْعَفْوَ عفو انفاق کنید. (ابوسعود) عفو یعنی زیادت. (ابوسعود)
قفال: عفو یعنی آنچه که انفاق آن آسان است و میسر از مازاد از کفایت. (ابوسعود) صحابه اینچنین بوده اند که کار میکردند و خرجی خود را برداشته و اضافه ی آن را صدقه میکردند. (ابوسعود)
منظور رعایت اعتدال در انفاق است یعنی نه زیاده روی و نه کمکاری باشد. (خازن)
آنچه از اموال اضافی است را انفاق کنید یعنی آنچه از قوت خود و عیال خود اضافی بود را داده میشد و بعدا با آیه ی زکات منسوخ شد. (بحر العلوم) اگر شخص صاحب زراعت باشد مقدار خرجی یکسال را نگهدارد و مازاد آن را صدقه دهد و اگر صنعتگر باشد مقدار یک روز خود را نگهداشته و باقی را صدقه دهد و این صدقه دادن مازاد در ابتدای اسلام فرض بوده است و بعدا با بیان زکات منسوخ شده است. (تفسیرات احمدیه) روایت شده است: روزی مردی تخمی از طلا را که از غنیمت به وی رسیده بود را بر حضرت رسول الله ص عرضه داشت و گفت این را بعنوان صدقه بگیر و رسول الله ص از قبول آن روی گردانیدند و این مرد تکرار میکرد تا اینکه رسول الله ص همراه غضب فرمودند آن را بده و گرفتند و به طرف آن شخص پرتاب کردند طوری که اگر به وی میخورد سر وی را میشکست و فرمودند: آیا کسی از شما میآید و کل اموال خود را صدقه میدهد و بعد میرود و از مردم گدایی میکند؟ قطعا صدقه از روی بی نیازی باید باشد. (ابوسعود)
آنچنان است که الله متعالی احکام شرعی مورد ذکر را بیان میدارد. (ابوسعود)
تا در آن احکام، فکر کنید. (ابوسعود) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
متعلق به یبین است که در اینصورت معنای آن چنین میشود: بیان میکند آنچه را که متعلق به دنیا و آخرت میشود. (ابوسعود)
احوال شما را که به دنیا و آخرت شما تعلق دارد را بیان میدارد. (ابوسعود)
باشد که در فانی بودن دنیا تفکر کرده و از آن روی گردان شوید و در بقای آخرت تفکر نموده و به آن تشویق شوید. (خازن) همچنانکه برای شما جواب سوالهای شما را بیا کرده است، آیات و دلائل را برای شما بیان میدارد تا باشد که آنچه به دنیا و آخرت شما مربوط میشود را تفکر کرده و آنچه به صلاح شما است را انتخاب کنید. (ابوسعود)
از تو در مورد حکم خمر و میسر (قمار) میپرسند پس به آنها بگو که در این دو گناه بزرگی است و منافعی برای مردم در آن موجود است و گناه آنها بزرگتر و بیشتر از منافع دنیوی آن است. و از تو میپرسند که از چه چیزی صدقه دهند؟ بگو که از اموال اضافی خود با رعایت اعتدال انفاق کنید . همچنانکه الله تعالی احکام را بیان میکند آیات را برای شما بیان میکند تا باشد که فانی بودن دنیا را تامل کرده و به باقی بودن آخرت فکر کرده و به آن روی آورید و رهایی از گناه آخرت را بر منافع ناچیز دنیا ترجیح داده و قبول کند. و از تو در مورد چگونگی رفتار با یتیمان و اموال آنها میپرسند و از اینکه بخاطر کمک به یتیم در گناه افتند رنجور میشوند پس بگو : اصلاح اموال و نفس یتیمان برای ولی و تیمار کننده خیر است و اگر اموال آنان را با اموال خود خلط کنید و یتیمان را در عیال خود بپذیرید و با خانواده ی شما زندگی کنند و ازدواج کنید پس آنان نیز برادران شما هستند و الله متعال کسیکه قصد اصلاح دارد را از مفسد در اموال یتیمان میشناسد پس مواظب باشید که ظلم نکنید و قصدتان اصلاح و سود رسانی به یتیمان باشد و اگر الله میخواست که بر شما سخت بگیرد و شما را به تکلیف بیاندازد اینکار را انجام میداد ولی با اجازه دادن به مخالطه با یتیمان و اموال آنها بر شما آسان گرفته است. همانا الله بر همه چیز غالب است و در احکامش دارای حکمت است.
نازل شد مردم از مخالطه با یتیمان و از قبول مسوولیت اموال آنان ابا کردند و این امر بر آنان گران آمد، این مطلب را به عرض رسول الله ص رساندند و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
از خوردن غذای آنان دوری جستند و از نشستن بر بساط آنان امتناع کردند و در این امر سختی به خرج دادند. (تفسیرات احمدیه)
یتیم: کودکی نابالغ که پدر وی فوت کرده است. (تفسیرات احمدی) الله متعال در جای جای کتاب خود، بر کسانیکه اموال یتیمان را میخورند، سخت گرفته است. (تفسیرات احمدی) محافظت اموال یتیم بر وصی پدر یا جد وی است و الا قاضی کسی را بعنوان وصی تعیین کند و اگر تعیین نکرد بر اولیای وی حفظ اموال یتیم واجب است. (تفسیرات احمدیه)
قُلْ إِصْلاَحٌ لَّهُمْ خَيْرٌ
پرداختن به امور یتیمان و اموال آنان به طریق اصلاح آن، از دوری کردن از آنان بخاطر پروا از ظلم، بهتر است. (ابوسعود)
وَإِن تُخَالِطُوهُمْ فَإِخوَانُكُمْ
و اگر با آنان آمد و شد داشته باشید به وجهی که به نفع یتیمان باشد، پس آن یتیمان برادران دینی شما هستند، و از واجبات برادری اقدام به هم آمیزی با آنان به طریق اصلاح و نفع رساندن به آنان است. (ابوسعود)
ابن عباس: منظور از مخالطه این است که تو از میوه ی درخت وی و از ظرف وی و از شیر حیوان وی بخوری و او نیز از میوه ی درخت تو و از شیر و ظرف تو بخورد. (تفسیرات احمدی)
در این آیه دلالتی است بر اینکه در سفر و حضر مخالطه صورت گیرد و خرجی را همه مساوی تقسیم کنند و اینکه یکی بیشتر از دیگری بخورد کراهتی ندارد زیرا وقتی این مخالطه در حق اموال یتیمان صغیر جواز دارد پس در اموال بزرگسالان به طریق اولی درست خواهد بود. (تفسیرات احمدیه) در این آیه دلالت بر این مساله است که ولی یتیم میتواند از مال یتیم بخرد البته به شرطی که آنچه یتیم به دست میآورد قیمت آن بیشتر از چیزی باشد که از دست میدهد و این قول امام اعظم میباشد. (جصاص)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ
الله متعال میداند و میشناسد که چه کسی به قصد فساد با یتیمان آمد و شد میکند و همچنین کسانی را که از برای اصلاح مخالطه میکنند را میشناسد. (ابوسعود)
وعید به مفسدان است و وعده به مصلحان و در تقدیم مفسد اشاره به این مطلب است که تهدید برای مفسدان بیشتر است. (ابوسعود)
خلاصه ی مطلب اینکه اگر یتیمان را اموالی باشد پس بر اولیای وی فرض است که از آن اموال محافظت کنند و اگر این کار را نکنند گناهکار هستند و همینطور اگر اموال یتیمان را طوری به اموال خودشان خلط کنند طوری که اموال آنان را نشود جدا کرد و از خوردن اموال آنان امتناع نکنند، نیز گناهکار هستند.(تفسیرات احمدیه)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ
اگر خداوند میخواست که شما را با تکلیف کردن سختی ها شما را به سختی میانداخت و به شما اجازه ی مخالطه با یتیمان را نمیداد. (ابوسعود)
اعنتكم يعني شما را هلاک میکرد. (بحر العلوم)
در مخالطه با یتیمان بر شما سخت میگرفت و مخالطه با آنان را بر شما حرام میگرداند. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
بر امر خود غالب است و امری از امور من جمله در سختی انداخته شما، بر وی سنگینی نمیکند. (ابوسعود)
دارای حکمت است در اموری که انجام میدهد، از جمله ی حکمت این است که بر حسب طاقت شما حکم میکند. (ابوسعود) یعنی به سختی انداختن شما منتفی است. (ابوسعود)
زنان مشرک غیر کتابیه را نکاح نکنید و قطعا کنیز بی مقدار مومن از مشرک با مال و منال و جمال برتر و بهتر است هرچند ممکن است که از زیبایی یا مال مشرک خوشتان بیاید و زنان مومن به نکاح مشرکان در نیایند و قطعا برده ی بی مقدار مومن از مشرک دارای مقام و مال برتر و بهتر است چراکه همنشینی و ارتباط و زندگی به مشرکان باعث میشود که به آتش فراخوانده شوید وبه انجام و اعتقاد اعمالی میخوانند که عاقبت آن آتش دوزخ است و الله متعال به واسطه ی رسولان خود به اعمال و اعتقاداتی فرامیخواند که عاقبت آن بهشت و آمرزش است و آیات خود را آشکار را بیان میدارد تا باشد که پند گرفته و راه نجات را انتخاب کرده و از گناهان و نکاح مشرکان دوری کنید.
مستندات
وَلَا تَنكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّىٰ يُؤْمِنَّ:
روایت شده است: رسول الله ص شخصی به نام مرثد بن ابی مرثد را برای خارج کردن عده ای از مسلمانان که در مکه بودند به مکه فرستادند و این شخص عاشق زنی از مشرکان در زمان جاهلیت بود و آن زن از وی خواست که با وی خلوت کند و مرثد گفت که اسلام بین ما فاصله انداخته است و نمیتواند با وی خلوت کند پس آن زن گفت پس من را به عقد خود دربیاور و مرثد گفت باید از رسول الله ص بپرسم و وقتی از رسول الله ص پرسید این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
زنان مشرک رابه ازدواج خود در نیاورید تا وقتی که ایمان بیاورند. (ابوسعود)
منظور با توجه به مشرک بودن اهل کتاب در آیه ی 30 و 31 توبه از نکاح زنان اهل کتاب نیز ممنوع خواهد بود و بعد با آیه ی ۵ سوره ی مایده منسوخ گشته است و نکاح زنان اهل کتاب بر مسلمانان حلال گشت و حرام بودن نکاح مشرکان غیر کتابی ثابت است.(ابوسعود)
ايمان يعني تصدیق الله و رسولش و آن با اقرار به شهادتین و التزام احکام مسلمانان حاصل میشود. (خازن) یعنی ایمان به احکام مسلمانان. وَلَأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ ؛ بیان علت نهی از ارتباط با آنها است و تشویق به ازدواج با زنان مومن است. (ابوسعود) با لام ابتدا شروع کرده است تا تاکید کند که باید از مشرکات دوری کنید. (ابوسعود) زن مومنه از نظر دینی و دنیوی بهتر از مشرک است. (ابوسعود)
هرچند از مشرک خوشتان بیاید یعنی به هر حالت و ویژگی که باشد مومنه از مشرکه خیر است. (ابوسعود)
به نکاح مشرکان در نیایید چه اهل کتاب و چه غیر آنها و فرقی ندارد زن مومنه آزاد باشد یا کنیز باشد. (ابوسعود) تا وقتی که آنچه از کفر دارند را ترک کنند. (ابوسعود)
برده ی مومن با وجود خواری که در وی موجود است باز از مشرکی دارای مال باشد˛ بهتر است. هرچند که در مشرک باعثه های زیادی وجود داشته باشد.(ابوسعود)
أُولَٰئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ :
برای بیان علت پرهیز از مشرکان آمده است. (ابوسعود)
این مشرکان افرادی که با آنان معاشرت کند و همراه شود را به آتش میخوانند. (ابوسعود)
یعنی میخوانند به آنچیزی که عاقبت آن آتش جهنم است از کفر ورزیدن و فسق ورزیدن پس لازم است که از معاشرت و همراهی آنان دوری کرده شود. (ابوسعود)
يعني به عمل اهل دوزخ میخوانند. (بحر العلوم) وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ
و الله متعال به واسطه ی بندگان خود شما را اعتقاد حق و عمل صالح که به بهشت میرسانند فرا میخواند. (ابوسعود)
بِإِذْنِهِ : فرامیخواند همراه با عنایت توفیق به آن. (ابوسعود)
از جمله ی توفیقات الهی این است که مومنان همراهان و معاشران خود را به را حق فرامیخوانند و نصیحت میکنند پس آنان لایق و شایسته ی همراهی و ارتباط هستند. (ابوسعود)
به توحيد و توبه میخواند به امر خود. (بحر العلوم) به معاشرت به مومنان فرامیخواند که در علم الله باعث ورود به بهشت میشود. (بحر العلوم) وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ:
آیات مشتمل بر احکام والا و حکم خالص را بیان میدارد تا باشد که پند بگیرند و تا بدانند آنچه در این احکام وجود دارد پس به واسطه ی آن برسند به آنچه که موجب آمرزش آنان است و موجب بهشت. (ابوسعود)
الله متعال با بیان احکام مذکوره مردم را به غفران و بهشت فرامیخواند. (ابوسعود)
متذکر شدن را گفته است تا بیان کند که امر خیلی واضح است و نیازی به تفکر ندارد. (ابوسعود) پند گرفته و معاصی و نکاح حرام دوری کنند. (بحر العلوم) گفته میشود که از انصار کنیزی را آزاد کرد و مردی از قریش خواست که وی را به نکاح خود در بیاورد و بر این مرد عیب گرفتند پس این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
و از تو در مورد چگونگی برخورد با زنان در وقت حیض سوال میکنند چراکه مسیحیان بدون مبالات با زنان در وقت حیض آمیزش میکردند و یهود و مردم جاهلیت زنان را از خانه دور میکردند پس حکم حیض چیست؟ بگو که حیض چیز پلیدی است که نفس از آن اکراه دارد پس شما از آمیزش با زنان دوری کنید و اجتناب کنید و با آنان آمیزش نکنید تا وقتی که از حیض پاک شوند و وقتی غسل کردند پس در این زمان نیز فقط به موضع مجاز شرعی آمیزش کنید که همانا فرج زن است قطعا الله متعال کسانی را که مرتکب گناهی شده و بازگشته اند و توبه کرده اند را دوست دارد و همچنین قطعا الله متعال پاکیزگان از پلیدی با امتناع از آمیزش در وقت حیض و پاکیزگان از شرک و گناه را دوست دارد.
مستندات
وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ
روايت شده است: در دوران جاهلیت عرب با زنان در دوران حیض (پریود) هم خانه نمیشدند و همانند یهود و مجوس با هم غذا نمیخوردند و مردم بر این منوال بودند تا اینکه ابودحداح و عده ای از صحابه در مورد چگونگی رفتار با زنان در وقت حیض از رسول الله ص سوال کردند و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
قُلْ هُوَ أَذًى
بگو که حیض پلید داشته شده است و باعث نفرت و کراهت افراد نزدیک به آنها میشود.(ابوسعود)
فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ در حالت حیض از مجاعت و آمیزش با آنان دوری کنید. (ابوسعود)
گفته شده است: مسلمانان ظاهر اعتزال و دوری کردن را گرفته و زنان را در این زمان از خانه هایشان بیرون کردند پس عده ای از بادیه نشینان به رسول الله ص عرض کردند: یارسول الله ص سرما شدید است و جامه کم اگر جامه را به حیض داران بدهیم بقیه هلاک میشوند و اگر به سایرین بدهیم حیض داران هلاک خواهند شد پس رسول الله ص فرمودند: شما از آمیزش با آنان در وقت حیض منع شده اید نه اینکه مثل غیر عرب از خانه بیرونشان کنید. (ابوسعود) گفته شده است: مسیحیان بدون مبالات در وقت حیض با زنان خود آمیزش میکردند و یهود در دوری از زنان در این زمان در دوری از آنان افراط میکردند و در این آیه مسلمانان امر به میانه روی شدند. (ابوسعود)
وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ برای تاکید دوری از آمیزش است و بیان اینکه منظور عدم آمیزش است. (ابوسعود)
بیان انتهای وقت ممنوعیت نزدیکی است که پایان ممنوعیت با تمام شدن حیض است اگر مدت حیض کامل باشد یعنی در ده روز تمام شود و در مدت کمتر تمام شود با غسل کردن زن از حیض حلال میگرددد و یا با گذشت وقت غسل و تکبیر تحریمه گفتن و این نزد امام اعظم است. (ابوسعود)
وقتی با غسل کردن پاک شدند نزدیکی کنید به موضعی که به شما اجازه داده شده است و آن نزدیکی از جلوی زن (ابوسعود) یعنی فرج جلوي زن. ابن عباس: فقط به جلوی زن آمیزش کنید و به جایی دیگر تجاوز نکنید زیرا همان فرج است که الله متعال اجازه داده است. (خازن) به طریقی که الله متعال اجازه داده آمیزش کنید یعنی در زمان پاکی. (خازن)
در زمانی آمیزش کنید که برای شما حلال باشد یعنی در زمان روزه داری و اعتکاف و محرم حج نباشند. (خازن) إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ
الله متعال کسانی را که توبه میکنند از گناهانی که ندرتا از آنچه نهی شده اند خالی باشند و از دیگر گناهان را دوست دارد. (ابوسعود) توبه كنندگان از شرک و گناه را دوست دارد. (بحر العلوم) و همچنین افرادی را که خود را از پلیدیها و فواحش پاک میدارند را دوست دارد. (ابوسعود) پاکیزگان از جنابت و حدث را دوست دارد. (بحر العلوم) پاکیزگان از آمدن و آمیزش به پشت زن. (نسفي) همچنین دوست میدارد کسانی را که از آمیزش در وقت حیض و همچنین از پشت نزدیکی کردن دوری میکنند را دوست دارد. (بحر العلوم) در ذکر توبه اشاره به این مطلب است که توبه یک نیاز برای انسان است چراکه بعضی از مردم مرتکب امر منهی میشوند. (ابوسعود) تکرار دوست داشتن اشاره به این مطلب است که الله متعال به پاکی از گناه و پلیدیها اهمیت بسزایی قایل است. (ابوسعود) توبه را قبل از پاکیزگان ذکر کرده است تا نشان دهد که گناه کننده از رحمت الله ناامید نشوند و پاکیزگان به پاکیزگی خود مغرور نشوند. (بحر العلوم) تواب كسيكه توبه كند و دیگر به گناه برنگردد. (خازن) متطهرین کسانیکه گناهی مرتکب نشده اند. (خازن) متطهرین کسانیکه با آب خود را از نجاسات و حدث (نواقض وضو) پاک میدارند. (خازن)
زنان شما محل زراعت شما هستند پس با محل زرع خود آمیزش کنید در هر حالتی که خواستید به شرطی که فقط به جلوی زن باشد و بر خود مقدم دارید آنچه که برای شما حلال است و مجاز و آنچه به نفع شماست و فقط به لذت دنیوی بسنده نکنید و فکر و خیال خود را فقط به لذت بردن اختصاص ندهید و از الله متعال بترسید از اینکه در غیر موضع آمیزش کنید یا در وقت حرام آمیزش کنید و یادتان باشد و بدانید که با الله متعال ملاقات خواهید کرد پس از اعمالی که باعث رسوایی شما شود دوری کرده و آنچه باعث آبروی شما در آن روز خواهد شد اقدام کنید و تو ای محمد مومنانی که الله ترسیده و اعمال نیک انجام داده اند را بشارت ده که برای آنان پاداشی مهیا شده است که از وصف بیرون است. در مورد نزدیکی از پشت زن احادیث رسول الله ص همه بر حرام بودن تصریح دارند و آنچه از بعضی از صحابه یا مجتهدین وارد شده است اختلافی است یعنی اگر مثلا از ابن عمر مجاز بودن روایت شده باشد در روایتی دیگر منع آن و در روایتی سکوت ایشان نقل شده است. در حالیکه کسانیکه حرام میدانند از انان به اتفاق حرام بودن روایت شده است.
مستندات
نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ زنان موضع زراعت شما هستند. (مظهری)
به محل زراعت تشبیه کرده است چراکه نطفه بر رحم زنان انداخته میشود همانند بذر که بر زمین انداخته میشود. (مظهری)
فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّىٰ شِئْتُمْ یعنی به قبل (جلو) زن بیاید. این جمله همانند بیان برای فاتوهن من حیث امرکم الله است. (مظهری) هرطور که خواستید به جلوی زن آمیزش داشته باشید. (مظهری)
روایت شده است که یهود چنین گمان میکردند که اگر به از پشت به جلوی زن آمیزش شود فرزندی که از این آمیزش نطفه میبندد لوچ خواهد بود و این مساله را به رسول الله ص گفتند و این آیه نازل شد. (ابوسعود) رسول الله ص: ملعون است كسيكه بر پشت وی آمیزش میکند. (بحر العلوم) رسول الله ص: الله متعال به کسی که به پشت مرد یا زن آمیزش کند نظر نمیکند. (بحر العلوم)
وَقَدّمُواْ لاِنفُسِكُمْ
آنچه را که از ثواب برای شما ذخیره شده است را مقدم دارید. (ابوسعود) گفته اند منظور مقدم داشتن بچه خواهی از آمیزش است. (ابوسعود)
براي خود عمل صالح تقدیم کنید. (بحر العلوم)
گفته شده است که قبل آمیزش بسم الله الرحمن الرحیم گویید. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
از الله پروا کنید با اجتناب از گناهان که از جمله ی آنها آنچه ذکر شده است میباشد. (ابوسعود) از الله بترسید و در وقت حیض و بر پشت زن آمیزش نکنید. (بحر العلوم)
وَاعْلَمُوا أَنَّكُم مُّلَاقُوهُ
بدانید که الله را ملاقات خواهید کرد پس به آنچه به شما سود میرساند اقدام کنید و از آنچه باعث مفتضح شدن شما میشود اجتناب کنید. (ابوسعود) در قیامت به الله متعال باز خواهید گشت پس بر طبق اعمالتان پاداش خواهد داد. (بحر العلوم)
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ
مومنانی را که آنچه به آنها امر شده و آنچه از آن نهی شده را قبول کرده و عمل کرده اند را بشارت ده به آنچه زبان از وصف خوشی آن قاصر است از احترام و نعمت دایمی. (ابوسعود) بشارت ده مومنانی را که حدود الهی را نگه میدارند و وعده هایش را تصدیق میکنند. (بحر العلوم) و یا بشارت به هرآنچه که باعث شادی دل میشود. (ابوسعود)
در اینکه بشارت دهنده را رسول الله ص قرار داده است مبالغه در شرافت دادن به مومنان است که قابل وصف نیست. (ابوسعود)
الله متعال را با قسم خوردن به نام وی تعالی مانعی برای نیکی کردن و تقوی پیشه کردن و اصلاح بین مردم قرار ندهید و برای انجام امور خیر با جهت و بی جهت قسم نخورید و الله متعال شنوای قسمهای شما و دانای به نیات شماست.
مستندات
وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ
گفته شده است که در مورد شخصی به نام عبدالله بن رواحه ی صحابی نازل شده است وقتی که قسم یاد کرد تا با دامادشان سخن نگوید و بین وی و خواهرش اصلاح نکند. (ابوسعود) گفته اند در مورد حضرت ابوبکر نازل شده است وقتی که قسم خورد که بر شخصی از اقوام وی به نام مسطح انفاق نکند چراکه این شخص در حادثه ی افک زیاده روی کرده بود. (ابوسعود) عرضه به معنی حاجز و مانع است و در اینصورت معنی آیه چنین میشود: الله متعال را مانعی برای امور نیک و خیر که قسم میخورید که آن را ترک کنید، قرار ندهید. (ابوسعود)
قسم به الله را مانعي براي ترك امور خير قرار ندهید. (مظهری) عرضه به معنی هدف که معنی آیه میشود: الله متعال را هدفی برای قسم خوردن قرار ندهید طوری که زیاد قسم میخورید. (ابوسعود) کسیکه زیاد قسم میخورد بر الله جرأت کرده است در نتیجه وی با تقوی و مورد اعتماد نخواهد بود و صلاحیت اصلاح بین مردم نخواهد بود. (ابوسعود)
رسول الله ص: قسم حانث شدن است یا پشیمانی. (مظهری) یعنی وقتی قسم میخوری باعث میشود قسمت را بشکنی و اگر نشکنی بر قسم خود پشیمان خواهی شد.
أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ عطف بیان أیمان است یعنی الله متعال را مانعی برای نیکی کردنتان و تقوای خود و اصلاح بین مردم قرار ندهید. (ابوسعود)
اینگونه که قسم بر ترک این امور بخورید. (ابوسعود)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ الله متعال شنونده ی قسمهای شماست. (ابوسعود) عَلِيمٌ
داناست به نیات شما پس آنچه بر شما تکلیف شده است را انجام دهید. (ابوسعود)
الله متعال شما را به قسمی که از روی لغو خورده اید عذاب نمیدهد یعنی آنچه که شما فکر میکنید که آن حقیقت است و بر آن اساس قسم میخورید وبعد معلوم میشود که واقعیت خلاف آن بوده است بلکه عذاب خواهد داد آنچه که از روی قصد و به عمد قسم دروغ بر گذشته خورده اید. در اینجا فعل قلب مطرح است و آن به گذشته خواهد بود و آنچه از قسم که به آینده است در آیه ی 89 مایده بیا خواهد شد. و الله متعال آمرزنده است طوریکه بخاطر قسم لغو عذاب نمیدهد و بردبار است طوریکه بر عذاب کسی شتاب نمیکند.
لغو از کلام آنچه که از درجه ی اعتبار ساقط است. (ابوسعود) و در قسم آنچه بدون عقد و قصد باشد. (ابوسعود) قسم لغو اینکه شخصی به گمان اینکه راستگو است بر حادثه ای بدون قصد دروغ، قسم بخورد و بعد معلوم شود که واقعیت خلاف آن بوده است و در این نوع قسم کفاره و گناه نیست. (خازن)
یعنی الله متعال شما را به قسم لغو مواخذه نخواهد کرد و سرزنش نخواهد کرد. (خازن) الله متعال شما را بخاطر قسم لغو مورد عذاب قرار نخواهد داد. (ابوسعود)
و گفته شده است: مواخذه نیست یعنی کفاره لازم نیست. (خازن) مواخذه نخواهد کرد به قسم به گناه اگر کفارت دهید. (بحر العلوم)
وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ لیکن شما را عذاب خواهد داد بخاطر قسم دروغی که از روی قصد انجام میدهید و آن قسم غموس باشد. (ابوسعود) كسب قلب نه عقد قسم است و نه حانث شدن بلکه تعمد دروغ است. (ماتریدی)
بر اين اساس قسم به آنچه موجود است میباشد نه غیر موجود زیرا در اینجا وصف گناه آمده است و در آنچه قلب کسب نکرده گناهی نیست، پس لغو مربوط به ماضی و گذشته است که در لغو آن گناه نیست و در تعمد آن گناه است. (ماتریدی) لیکن مواخذه خواهد کرد اگر عزم به عدم نیکی و عدم تقوی کنید. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ غَفُورٌ
الله آمرزش کننده است چراکه شما را بخاطر قسم لغو مواخذه نمیکند. (ابوسعود)
حَلِيمٌ
بردبار است چراکه برای عذاب شما تعجیل نمیکند. (ابوسعود) با توجه به این جمله مواخذه به معنی عذاب دادن باید باشد چراکه کاربرد آمرزش و بردباری به عذاب متعلق است نه کفاره. (ابوسعود)
کسانیکه قسم میخورند که با زن خود نزدیکی نداشته باشند و ایلاء میکنند، بر آنان است که چهار ماه این کار را ترک کنند، اگر در این مدت از قسم خود با نزدیکی کردن و در صورت عدم قدرت با کلام رجوع کنند، الله متعال آمرزنده ی گناه قصد ضرر به زن است و همینطور وقتی کفاره دهد گناه حانث شدن را آمرزنده است و مهربان است برای اینکه با ایلاء در صورت رجوع زنهای آنان را طلاق ندانست.
براي كسانيكه قسم ميخورند که با زنان خود نزدیکی نداشته باشند پس برای آن بعد قسم چهار ماه فرصت است. (بحر العلوم)
قتاده: ایلاء طلاق اهل جاهلیت بوده است. (بغوی)
سعید بن مسیب: ایلاء از ضرار (ضرر رساندن) های اهل جاهلیت بود طوریکه مردی زن خود را دوست نمیداشت و دوست نداشت که این زن به ازدواج کس دیگر در بیاید پس قسم یاد میکرد که تا ابد با وی همخوابی نداشته باشد و معلق میگذاشت نه شوهر دار و نه بدون شوهر. (بغوی)
و در ابتدای اسلام نیز بر این منوال بود تا اینکه الله متعال برای این اشخاص مهلت تعیین کرد. (بغوی) ابن عباس: بدون قسم ایلاء محسوب نمیشود. (الدر المنثور) فَإِن فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
اگر قبل از کامل شدن چهار ماه، از قسم خود بازگشتند و با زنان خود نزدیکی داشتند و کفارت قسم دادند، زن وی از وی طلاق باین نمیشود. فیء: رجوع از قسم خود با انجام نزدیکی با آن زن اگر بر نزدیکی قادر باشد و اگر عاجز باشد تا وقت توان، به قول بگوید: به وی فیء نمودم. (بغوی)
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
پس در اینصورت الله متعال ایلاء کنندگان را میآمرزد آنچه را ممکن است قصد کرده باشند از ضرر رساندن به زن و این غالب حال ایلاء کنندگان است. (کشاف) با فيء وی که همانند توبه ی وی است گناه حانث شدنش را با کفاره دادن وی میآمرزد. (ابوسعود)
رحيم است كه اجازه داد تا زن وی باقی بماند. (الفواتح الالهیه)
اگر مردان قصد طلاق کنند و در مدت ایلاء نزدیکی نکنند پس قطعا الله متعال از گفتگوی آنها در مدت ایلاء و آنچه در مدت رخ داده و در دل زمزمه کرده اند را الله متعال شنوای داناست پس باید که مواظب رفتار خود باشند.
مستندات
همچنانکه در مورد آیه ی 231 بقره بعد تمام شدن عدت میگوید زن را به نیکی نگه دارید یا به خوشی رها کنید و منظور این نیست که این رها کردن بعد تمام شدن عدت باشد بلکه با طلاق دادن حاصل میشود در اینجا نیز منظور همین است یعنی وقتی قصد طلاق داشتید و در مدت نزدیکی نکردید پس الله متعال شنوای داناست. (ماتریدی) برای همین مجتهدین مذهب ما حنفیان بر این قول هستند که همینکه مدت بدون نزدیکی سپری شد، طلاق واقع میگردد و اين از هفت یا هشت صحابی روایت شده است از قبیل حضرات عمر و علی و ابن عباس و جابر و زید بن ثابت. (ماتریدی)
منظور وقتی اتمام مدت نزدیک شد و قصد طلاق کردید است. (ماتریدی)
امام اعظم: اگر قصد طلاق کنند به اینصورت که به عدم نزدیکی ادامه دهند و مدت تمام شود، طلاق واقع میگردد. (مظهری)
فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ
شنواست به آنچه در مدت ایلاء بین زوجین رد وبدل میشود و آنچه از مجادله رخ میدهد. (مظهری) شنوای آنچه در دل میگذرد است. (مظهری) شنوای ایلاء است که با گذشت وقت طلاق واقع میشود. (مظهری)
عَلِيمٌ
داناست به آنچه از ظلم در مدت ایلاء واقع میشود. (مظهری)
زنان مدخول بها یعنی زنانیکه با شوهران خود خلوت کرده اند، واجب است که خود را از ازدواج با دیگری سه حیض نگهدارند وبرای آنان کتمان آنچه الله متعال در رحمشان از حمل و حیض خلق کرده است، حلال نیست. اگر به الله و روز رستاخیز ایمان دارند پس از عقوبت کتمان بترسند و دوری کنند و شوهران این زنان که طلاق رجعی داده شده اند از دیگران در زمان عدت اولی به رجوع هستند البته اگر قصد شوهران از رجوع اصلاح بین خود باشد و قصد ضرر زدن به زن نداشته باشند و برای زنان حقوقی بر گردان شوهران ثابت است که بر طبق شرع و عرف است همچنانکه حقوقی بر گردن زنان برای شوهران ثابت است و شوهران حق و وظیفه ی بیشتری دارند. و الله متعال قادر بر انتقام است و بر کارهای وی تعالی هیچگونه اعتراضی نیست و قوانینش مشتمل بر حکمت و مصلحت بوده و احکام وی تعالی از صلاح و درستی خارج نیست.
مستندات
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ مطلقات یعنی زنان طلاق داده شده که تمامی طلاقها از قبیل رجعی و باين و زنان حامله و زنانی که با شوهران خود خلوت کرده اند و زنانی را که با شوهرانشان خلوت نکرده اند را شامل میشود و همینطور زنان آزاد و کنیز نیز شامل میشود. (مظهری) عدت کنیزان با سنت و اجماع از این آیه ی تخصیص داده شده است. (مظهری) و عدت زن حامله با آیه ی ۴ سوره ی طلاق منسوخ شده است. (مظهری) و عدت زن غیر مدخول بها یعنی زنیکه شوهرش با وی همخوابی و خلوت نکرده است با آیه ی 49 احزاب منسوخ شده است. (مظهری) در این آيه جمله خبریه است که در معنی امر است یعنی امر به عدت نشستن است. (مظهری)
در این آیه زنان تشویق به انتظار کشیدن و صبر کردن شده اند هرچند که این صبر کردن از ازدواج بر خلاف هوای آنان باشد. (مظهری)
ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ
کلمه ی قرء که جمع آن قروء است از کلمه های اضداد است که معنی حیض و معنی پاکی میدهد. (مظهری) از آنجا که طلاق شرعی در زمان طهر زن یعنی پاکی باید باشد پس قرء را به معنی حیض گرفته شود تا عدد سه کامل باشد چراکه اگر به طهر بگیریم و طهری که طلاق در آن واقع شده است را جزو عدت حساب کنیم عدت دو ماه و خورده ای خواهد شد و عدد سه یافت نخواهد شد و اگر طهر طلاق را حساب نکنیم و سه طهر جدا بخواهیم پس عدت سه طهر و بعض طهر خواهد شد که این بیشتر از سه میشود وباز معنی سه یافت نمیشود پس بر این اساس بر حیض گرفته میشود تا عدد سه بدون نقصان و زیادت حاصل گردد. (ما حصل تفسیر مظهری)
و منظور از قرء حيض بودن در این آیه قول حضرات عمر و علی و ابن عباس و ابن مسعود و ابوموسی میباشد. (جصاص)
در احادیث رسول الله ص نیز قرء به معنی حیض استعمال شده است از قبیل : الف: رسول الله ص: مستحاضه نمازش را کنار بگذارد در ایام اقراءش که منظور قطعا حیض است. ب: رسول الله ص به فاطمه بنت جحش فرمودند: زمانی که ایام قرءت شد پس نماز را کنار بگذار و وقتی قرءت تمام شد پس غسل کن و نماز بخوان بین این قرء و آن قرء. (جصاص)
باز از رسول الله ص: طلاق کنیز دو است و عدت وی نیز دو حیض است. در روایتی قرء وی دو حیض است. (جصاص)
وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ براي زنان حلال نیست که آنچه در شکم دارند را کتمان کنند یعنی حمل و حیض را. (بحر العلوم) یعنی برای وی حلال نیست که وقتی حامله نیست بگوید من حامله ام و یا بگوید من در حالت حیض هستم درحالیکه چنین نیست. (بحر العلوم) بعضي گفته اند که منظور فقط حمل است نه حیض چراکه در دوران جاهلیت زنان حاملگی خود را کتمان میکردند و فرزند را به غیر از پدر وی منسوب میکردند و این آیه تهدید از انجام اینکار است. (ماتریدی)
اگر به الله و روز آخر را باور دارند و قبول داشته باشند. (بحر العلوم) اگر به الله و قیامت ایمان دارند پس بر کتمان جرات نورزند، چرا که کتمان با ایمان به الله و قیامت که مکان جزای اعمال است، منافات دارد. (ابوسعود)
شوهران اين زنان اگر طلاق رجعی باشد،اولویت دارند به اینکه به این زنان رجوع کنند. (ابوسعود)
رجعی بودن از شوهران اینها نامیدن دانسته میشود. (ابوسعود) در زمان عدت. (ابوسعود) اولی هستند به نکاح در وقت عدت. (ماتریدی)
دلالتی در این آیه میباشد آن اینکه زنان حق منع از رجوع شوهران را ندارند و دیگر اینکه زنان را حق رجوع نیست. (ماتریدی) اگر هدف شوهران از این رجوع اصلاح آنچه بین زن و شوهر رخ داده باشد و نه به قصد ضرر رساندن به زن و هدف از این قول تشویق به اصلاح است و دور کردن از اضرار است. (ابوسعود)
و برای زنان از حق و حقوق ثابت است بر گردن شوهرانشان همانند آنچه از حقوق که بر گردن زنان است برای شوهران به نیکی که رعایت آن حق و حقوق واجب است. (ابوسعود) همچنانکه زنان خدمت میکنند پس بر مردان نیز کفاف نیاز آنان است. (ماتریدی) همچنانکه حقوقی بر زنان برای مردان واجب است پس بر مردان نیز برای زنان حقوق ثابت است هرچند که این حقوق مختلف باشند. (ماتریدی)
بِالْمَعْرُوفِ
يعني به وجه شرعي و عرفي پس یکی از زوجین دیگری را برای وی نیست را تحمیل و تکلیف نکند. (نسفی)
وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ
و برای مردان بر گردن زنان زیادتی در حق ثابت است چراکه حق مردان در نفس زنان است و حق زنان در مهر و نفقه و ترک ضرر از وی . (ابوسعود) یا منظور این است که مردان را مزیتی در فضیلت است چراکه آنان قوام و نگهبان زنان هستند. (ابوسعود) و دیگر اینکه زن و شوهر در آنچه که هدف ازدواج است شریک هستند و مرد در خرجی دادن و مراعات زن مستقلا عمل میکند. (ابوسعود)
منظور طلاق دست مرد بودن است نه زن. (ماتریدی)
گفته اند: آنچه که خداوند برتری داده است از جهاد و ارث و مانند آن. (ماتریدی)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ
الله متعال بر انتقام گرفتن از کسی که با حکم وی مخالفت میکنند، قادر است. (ابوسعود)
به كارهايش اعتراضي نيست. (نسفی) حَكِيمٌ قوانین وی تعالی مشتمل بر حکمت و مصالح است. (ابوسعود)
طلاق دادنی که در آن میتواند رجوع باشد، یک طلاق بعد دیگری است و بعد از این دو طلاق،برای شوهر دو راه میماند یکی اینکه قبل انقضای عدت رجوع کرده و بر طبق شرع به نیکی معاشرت کند و به نیکی رفتار کند و یا اینکه طلاق سوم را دهد و کار را تمام کند و یا با عدم رجوع، زن را رها کند و حقوقی اگر بر گردن وی برای زن مانده باشد را ادا کند. برای حکام حکم به پرداخت مبلغ و مال درمقابل طلاق،حلال نیست و شوهران نیز اگر قصد طلاق دارند گرفتن مال حلال نیست مگر اینکه زوجین از عدم رعایت حدود شرعی در قبال یکدیگر در هراس شوند که در اینصورت اگر ناسازگاری از طرف شوهر باشد، پس در گرفتن مال در قبال خلع حلال است البته مقدار مهریه را بگیرد نه بیشتر. و آنچه از احکام که بیان شد حدود و قوانین شرعی خداوند هستند پس با آن مخالفت نکنید و به آن عمل کنید و اگر کسی از حدود الهی تجاوز کند و طلاق سوم را بدهد و یا خلاف شرع انجام دهد پس وی به خود ظلم کرده و کار را برخود سخت نموده است.
مستندات
الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ طلاق دادن رجعی دو بار است. (ابوسعود)
از رسول الله ص در مورد طلاق سوم پرسیدند و ایشان جواب دادند: او تسریح باحسان،طلاق سوم است. (ابوسعود) طلاق رجعی بودن از آیه ی قبل که میگوید: بعولتهن احق بردهن، مفهوم است. (آلوسی) از عروه صحابی: قبلا اینگونه بود که مرد وقتی طلاق میداد، قبل تمام شدن عدت رجوع میکرد و فرقی نداشت که هزار بار طلاق داده باشد و روزی مردی زنش را طلاق داد و وقتی مدت عدت به پایانش نزدیک شد، مرد رجوع کرد و بعد طلاقش داد و گفت: والله که تو در خانه راه ندهم و تا ابد راهت را نیز باز نگذارم و این آیه نازل شد. (آلوسی)
در کلمه ی مرتان بیان این مطلب است که حق طلاق این است که یکی یکی واقع شوند. (ابوسعود)
گفته شده است که منظور از مرتین عدد دو نبوده بلکه منظور تکرار طلاق است که معنی آن چنین میشود: طلاق شرعی این است که یکی یکی صورت گیرد نه اینکه دو و یا سه را یکباره صورت گیرد که این بدعت است. با توجه به این مساله پس فامساک الخ، بیان این مطلب است که وقتی طریقه ی طلاق را دانستید پس کار شما این است که یکی از این دو کار را انجام دهید نگهداشتن به نیکی و یا رها کردن. (ابوسعود)
و حکم بعد دو طلاق، نگاه داشتن زنان همراه حسن معاشرت و نیکی است و یا رها کردن با طلاق سوم. (ابوسعود) اگر رجوع کرد پس باید که به نیکی نگهدارد و نفقه دهد و لباس بدهد و اذیت نکند و اگر رجوع نکرد پس باید که حق وی را ادا کرده و رهایش کند. (آلوسی)
یا با عدم رجعت در وقت عدت، رها کند. (ابوسعود)
خطاب به حکام نیز میتواند باشد چراکه آنان هستند که حکم به پرداخت مال میکنند. (آلوسی)
حلال نیست که در مقابل طلاق از زنان چیزی از مهری که به آنها داده اید، بگیرید. (ابوسعود) وقتی گرفتن از مهر حلال نباشد غیر آن و اضافه بر آن گرفتن به طریق اولی درست نخواهد بود. (ابوسعود) هرچند آنچه میخواهید بگیرید ناچیز باشد. (ابوسعود) اگر ناسازگاری از طرف زن باشد گرفتن حلال است و اگر از طرف مرد باشد حلال نیست چراکه در آیه ی ۲۰ سوره ی نساء اتیتم احداهن قنطارا، گفته است. (بحر العلوم)
مگر اینکه زوجین بترسند از اینکه واجبهای احکام زوجیه را رعایت نکنند. (ابوسعود)
فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ
پس ای حاکمان ترسیدید از اینکه بر زوجین احکام شرعی رعایت نشود، با دیدن نشانه های آن. (ابوسعود)
فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ
در اینصورت بر زوجه گناهی در پرداخت مبلغ و بر زوجین در این معامله، نیست. (ابوسعود) روایت شده است که زنی به نام جمیله دختر عبدالله بن سلول از شوهر خودش به نام ثابت بن قیس متنفر شده بود و پیش رسول الله ص آمد و عرض کرد: یا رسول الله ص، سر من و شوهرم را هیچ چیز نمیتواند در یکجا جمع کند و من نه به دین وی و نه به اخلاق وی ایرادی نمیبینم فقط من کافر شدن بعد اسلام را دوست ندارم من وی را نمیتوانم تحمل کنم و روزی بود که من چادر را بالا زدم و وی را دیدم و سیاهترین آدمها بود و کوتاه قدترین آنها و زشتترین آنها بود. حال من چکار کنم؟ این آیه نازل شد و وی باغی را که بعنوان مهریه گرفته بود را در مقابل خلع وی به شوهرش داد. (ابوسعود) در روایتی آمده است: رسول الله ص به این زن گفت: آیا باغی را که بعنوان مهر گرفته ای را پس خواهی داد؟ زن گفت: آن را به همراه زیادت خواهم داد و رسول الله ص فرمودند: اضافی را خیر. (آلوسی)
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا
این احکام مذکوره حدود شرعی هستند پس از آن با ترک آن و مخالفت با آن، تجاوز نکنید. (ابوسعود) گفته میشود: از دو طلاق تجاوز نکنید و به سه نرسانید. (بحر العلوم) آنچه از نکاح و قسم و خلع و ایلاء و طلاق بیان شد، حدود الهی هستند. (نسفی)
کسانیکه تعدی میکنند آنان همان افرادی هستند که به خود ظلم کرده اند، چراکه خود را در معرض عذاب الهی و خشم الله تعالی قرار داده اند. (ابوسعود)
با طلاق سوم دادن، تعدی کنند. (بحر العلوم) آنان کسانی هستند که به خود ضرر رسانده و کار را بر خود سخت کرده اند. (بحر العلوم) تکرار کلمه ی جلاله سه بار برای بیان این مطلب است که با ذکر الله از مخالفت با وی بترسند. (ابوسعود) وعید بعد نهی برای مبالغه در تهدید است. (ابوسعود)
اگر بعد دو طلاق، طلاق دیگری ایقاع کند، دیگر این زن برای وی حلال نیست تا وقتی که با کسی دیگر ازدواج کند و آمیزش داشته باشد. اگر شوهر دوم طلاق داد، برای زن و مرد قبلی در رجوع به هم گناهی نیست اگر گمان این داشته باشند که میتوانند حدود الهی را بین خود رعایت کنند. و این حدودی است که الله متعال برای قومی که میدانند، بیان کرده است. با توجه به احادیث از رسول الله ص و دیگر صحابه به قصد تحلیل نکاح کردن طبق اکثر اهل علم درست نبوده حتی ابن عمر گوید که در زمان رسول الله ص ما آن را زنا حساب میکردیم و قول امام اعظم در این مورد این است که با وجود ملعون بودن، تحلیل حاصل میشود و امام محمد گوید که نکاح دوم درست است ولی تحلیل حاصل نمیشود و با این نوع نکاح برای اولی حلال نمیگردد و امام ابویوسف گوید این همان صیغه خواهد بود که کلا این نکاح دوم درست نیست.
اگر طلاق سوم را واقع کرد دیگر این زن برای وی حلال نیست تا وقتی که به نکاح مردی دیگر در بیاید و با وی همخوابی و آمیزش داشته باشد. (بحر العلوم)
معنی نکاح، آمیزش است و معنی عقد را از کلم هی زوج برداشت میشود. (ابوسعود) شرط آمیزش در نکاح دوم به طریق سنت رسول الله ص ثابت است. (بحرا لعلوم)
از ابن عباس مردی به نام رفاعه قرظی زن خود را سه طلاقه کرد و آن زن به عقد عبدالرحمن بن زبیر در آمد و آن زن نزد رسول الله ص آمد و عرض کرد که رفاعه وی را طلاق قطعی (سه طلاق) کرده است و عبدالرحمن بن زبیر مرا عقد کرد و نزد وی نبودم مگر باندازه ی گرفتن یک طرف جامه. رسول الله ص فرمودند: آیا قصد برگشت به رفاعه را داری؟ زن گفت : بله همینطور است. رسول الله ص: این کار نمیشود مگر اینکه تو از عسل وی (شوهر دوم) بچشی و وی نیز از عسل تو بچشد. (بحر العلوم) حكمت تشریع چنین حکمی، بر حذر داشتن از عجله در طلاق دادن و برگشت بعد طلاق سوم است. (ابوسعود)
در این آیه عقد را به زن نسبت داده است که بدین معنی است که برای نکاح، ولی شرط نیست. (آلوسی)
از رسول الله ص: آیا شما را از نر عاریتی خبر دهم که چه کسی است؟ گفتند: بلی یا رسول الله ص. فرمودند: وی همان محلل است که الله متعال محلل و محلل له را لعنت کرده است. (آلوسی) بعضی گفته اند: این حدیث در مورد کسی است که تحلیل را کسب خود قرار داده است. (آلوسی) رسول الله ص، خالکوبی کننده و کسی که برایش خالکوبی انجام دهند و کسیکه موی دیگران را به موی خود اضافه میکند و کسیکه از دیگری چنین درخواست میکنند و تحلیل کننده و کسیکه برایش تحلیل زن انجام میشود و ربا خوار و موکل ربا خوار را همه ی اینها را مورد لعنت قرار داده است. (ابن کثیر) از رسول الله ص در مورد نکاح محلل پرسیدند. و ایشان جواب دادند: خیر مگر اینکه نکاحی از روی رغبت بوده و تاریکی در آن نباشد و در آن مسخره کردن کتاب الله نباشد و از عسل همدیگر بچشند. (ابن کثیر) مردی نزد ابن عمر آمد و در مورد کسیکه زنش را سه طلاقه کرده بود و بعد به عقد برادر وی درآمده بود بدون اینکه مشاوره ای در بین باشد تا برای برادرش حلال کند. آیا برای اولی حلال شده است؟ ابن عمر جواب داد: خیر مگر اینکه نکاح از روی رغبت برای زندگی کردن باشد و ما (صحابه) در زمان رسول الله ص، این نوع نکاح را زنا حساب میکردیم. (ابن کثیر) از حضرت عمر: اگر محلل و محلل له را پیش من بیاورند آنان را رجم خواهم کرد.(آلوسی) از حضرت عثمان دو کس را که تحلیل انجام داده بودند را پیش ایشان آوردند و حضرت عثمان بین آن دو را جدا کردند و گفتند برو عقدی انجام بدید که از روی رغبت بوده بدون تاریکی باشد. (آلوسی) در این آيه دلالتی است مبنی بر مکروه بودن طلاق سوم زیرا بعد این برای وی حلال نیست تا به نکاح کسی دیگر در بیاید و این از مواردی است که طبیعت سالم انسان از آن تنفر دارد.(ماتریدی)
اگر یک یا دو طلاق داده باشد بر زن و شوهر گناهی نیست در اینکه رجوع کنند. (بحر العلوم) گفته شده است: اگر شوهر دوم طلاق داد بر زن و شوهر قبلیش در برگشت کردن، گناهی نیست. (بحر العلوم) اگر زن و مرد بدانند که احکام شرع را رعایت خواهند کرد. (بحر العلوم) اگر بدانند که ازدواج دوباره با هم به صلاح آنان است. (بحر العلوم)
وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ اینها فرایض و امر و نهی الله متعال هستند که برای عالمان بیان میشود. (بحر العلوم)
علما مورد خطاب قرار گرفتند، چراکه جاهل هرچند که به وی گفته شود آن را حفظ نمیکند و رعایت نمیکند. (بحر العلوم)
و زمانيكه زنان خود را طلاق داديد؛ يك يا دو؛ پس به انقضاي عدت نزديك شد، در اين زمان به زنان رجوع كنيد البته رجوع براي اصلاح و همراه با رعايت حق وحقوق زن و يا از روي نيكي و جوانمردي واگذاريد تا عدت تمام شود و از عقد شما رها شود. و براي ضرر رساندن با طولاني كردن عدت زن، رجوع نكنيد و بگذاريد عدتش تمام شود و پي زندگي خود برود و آيات قرآن و احكام آن را از جمله ي آن طلاق است، با عمل نكردن به آن به سخره نگيريد و فكر نكنيد كه اين احكام براي بازي نازل شده اند، فكر نكنيد كه احكام الهي من جمله طلاق ، بازي پذير و شوخي پذير است. نعمتهاي الهي كه به شما ارزاني شد است از قبيل زن و شوهر بودن و زندگي مشترك داشتن و اسلام و احكام از روي حكمت و قرآن و سنت، را به ياد آوريد و با عمل به آن، سپاسگذار باشيد. همه ي اينها براي موعظه ي شماست. از نافرماني و به سخره گرفتن و عمل نكردن به احكام الهي بترسيد كه قطعا الله متعال بر اعمال شما و درون شما و همه چيز آگاه است و بر آن اساس حسابرسي خواهد نمود.
وقتي وقت عدت زنان تمام شد، با گذشت سه حيض، به جز غسل كردن و قبل اتمام عدت، پس شوهر، زن را با رجوع به زن ، به نيكي، زن را نگهدارد و يا اينكه رجوع نكرده و بگذارد عدت تمام شود. (بحر العلوم)
وقتي به آخرش رسيد. (ابوسعود) وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِّتَعْتَدُوا
ضرار به زن به اين صورت است كه وقتي بعد طلاق ميگذارد تا سه حيض تمام شود و قبل غسل، بدون قصد نگهداشتن زن، به وي رجوع ميكند و بعد طلاقش ميدهد تا عدت بر زن طولاني شود. (بحر العلوم)
قصد شما از رجوع ضرر زدن به زن نباشد. (ابوسعود)
براي ضرر زدن به زن، وظلم به وي نگه نداريد. (بحر العلوم)
مراجعه به قصد ضرر زدن و طولاني كردن عدت، در نتيجه مجبور كردن زن به فديه دادن، نكنيد. (المنير زحيلي) وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ
كسيكه چنين ظلمي ميكند به خودش ظلم كرده است. (بحر العلوم)
با ارتكاب اين ضرر به خودش ظلم كرده است. (بحر العلوم) يعني خودش را در معرض عذاب قرار داده است. (بحر العلوم)
انجام آنچه كه الله متعال ظلم كرده است، خود را در معرض عذاب قرار دادن است. (بحر العلوم)
اصل ظلم اين است كه شيي را در غير موضع خود قرار داده شود. (بحر العلوم)
در دنيا نيز به خود ظلم كرده است چراكه باب شر و دشمني را باز كرده است. (زحيلي المنير)
وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا
قرآن را بازيچه قرار ندهيد. (بحر العلوم) گفته ميشود كه طلاق ميدادند وبعد آن را طلاق حساب نكرده و آن را بازي حساب ميكردند. (بحر العلوم) در عمل به قرآن جدي باشيد و حقوق آن را رعايت كنيد والا بدين معنا خواهد بود كه شما قرآن را به سخره گرفته باشيد. (ابوسعود) گفته اند كه در گذشته مرد زنش را طلاق ميداد يا آزاد ميكرد و بعد ميگفت از روي بازي بود يعني شوخي بود پس اين آيه نازل گشت و از آن منع شد. (ابوسعود) رسول الله ص فرمودند: سه چيز است كه جدي آن جدي و شوخي آن نيز جدي است؛ نكاح و طلاق و عتاق. (ابوسعود)
رسول الله ص: كسيكه از روي بازي طلاق دهد، طلاق وي واقع است و كسيكه از روي بازي آزاد كند، آزادي وي معتبر است. (المنيز زحيلي) فكر نكنيد كه اين احكام شوخي هستند. (راغب) وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ
به ياد آريد نعمت الهي را كه شما را هدايت كرد به آنچه كه سعادت دنيوي و ديني شما در آن است. يعني با شكر گذاري اداي حق و حقوق آن، آن را برپا داريد. (ابوسعود)
با اسلام آوردن، نعمت الهي را حفظ كنيد. (بحر العلوم)
آنچه كه در قرآن از موعظه و حكمت بر شما نازل ميشود را حفظ كنيد. (بحر العلوم) آنچه كه نازل شده است از قرآن و سنت. (ابوسعود) آنچه نازل شده است از قرآن كه مشتمل بر موعظه و حكمت است. (ابوسعود)
منظور از كتاب امر و نهي و منظور از حكمه، حلال و حرام است. (ابن عباس) يَعِظُكُم بِهِ شما را از ضرر زدن، نهي ميكند. (بحر العلوم) وَاتَّقُوا اللَّهَ در ضرر زدن از الله متعال بترسيد. (بحر العلوم) وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [ به اعمال شما داناست و بر اين اساس جزا ميدهد. (بحر العلوم)
الله متعال بر تمام آنچه انجام ميدهيد وترك ميكنيد آگاه است پس به انواع عذاب ، مورد مواخده قرار خواهد داد. (ابوسعود)
وقتی که شما زنان را طلاق دادید و عدت آنها تمام شد و این طلاق یک یا دو بوده و به سه نرسیده بود، در اینصورت شما اولیای زنان از اینکه این زنان به شوهران قبلی خود برگردند منع نکنید اگر در این برگشت با رضایت طرفین بر اساس شرع و عرف باشد و مهر مثل و احکام دیگر رعایت شود، این احکام موعظه و یادآوری است برای کسانیکه به الله و قیامت باور دارند و این اجازه دادن و عدم منع ، پاکتر است از اینکه در شک بیافتید و بهتر است و الله متعال این را میداند و شما نمیدانید که در صورت منع چه عذابی برای شما خواهد بود.
مستندات
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ وقتي عدت زنان تمام شد. (نسفی)
در اینجا منظور بعد عدت است چراکه در ادامه، بحث نکاح آمده است و در اولی نزدیک تمام شدن بود چراکه در آنجا بحث رجعت مطرح شد. (نسفی)
پس زنان را از اینکه به نکاح شوهرشان در بیایند، منع نکنید. (نسفی)
آن شوهرانی که زنان به آن رغبت داشته و مردان صلاحیت داشته باشند. (نسفی)
اصل معني عضل، تنگی شدید و سختی است. (مظهری)
خطاب به شوهرانی است که از روی ظلم به زنان ، بعد انقضای عدت زنان سابق خود را از اینکه به ازدواج کسی دربیایند، منع کردند. (نسفی)
در اینجا ازواج گفتن به اعتبار آنچه در آینده خواهد شد میباشد. (نسفی) یا خطاب به اولیای زنان است که از اینکه زنان به شوهر اول خودشان برگردند منع میکردند پس ازواج گفتن در اینجا به اعتبار گذشته است. (نسفی) در مورد شخصی به نام معقل بن یسار نازل شد که وی خواهر خود را از بازگشت به شوهر اولش بعد طلاق منع کرده بود. (نسفی)
خطاب به کل مردم است یعنی بین شما وقتی زنان راضی باشند و مردان صلاحیت داشته باشند از عقد نکاح منع نکنید. (نسفی) إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُم بِالْمَعْرُوفِ
و این برای وقتی است که خواستگاران و زنان بر اساس آنچه شرع و مروت مورد پسند است، به رضایت رسیده باشند. (نسفی)
وقتی که بر اساس مهر مثل و کفو بودن باشد زیرا در صورت کمتر بودن مهر از مهر مثل و یا کفو نبودن، اولیاء زن حق اعتراض دارند. (نسفی) ذَٰلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَن كَانَ مِنكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ موعظه برای این اشخاص جواب میدهد. (نسفی) این امر است برای کسانیکه به الله و قیامت ایمان دارند. (بحر العلوم) ذَٰلِكُمْ أَزْكَىٰ لَكُمْ وَأَطْهَرُ
ترک منع و ترک ضرر زدن، پاکی است برای شما از پلیدی گناه. (نسفی)
این ترک برای شما بهتر و خوشتر است. (نسفی)
به خير شماست و پاکتر از شک است. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ
الله متعال میداند که چه پاکی دراین امر است. (نسفی)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ و شما آن را نمیدانید. (نسفی)
الله متعال میداند که این دو یکدیگر را دوست دارند و شما آن را نمیدانید. (بحر العلوم) الله متعال ميداند که خیر در وفا و عدالت است و شما نمیدانید که در صورت جدایی افکندن چه عذاب و عقوبتی برای شماست. (بحر العلوم)
بر مادران کودکان حق شیردهی به مدت دو سال کامل میباشد و همچنین بر مادران این شیردهی واجب خواهد شد اگر شیردادن بر وی تعیین گردد به اینکه از غیر وی شیر نخورد و این برای کسانی میباشد که قصد تکمیل مدت رضاعت را دارند و در این مدت بر پدر کودک یعنی کسیکه برایش فرزند آورده شد، واجب است که نفقه ی زوجیت را در وقت برقراری زوجیت بدهد و اگر زوجیت نبود، نفقه ی رضاع را بدهد و این نفقه دادن بر سبیل معروف و نیکی باشد طوریکه هیچ یک از والدین بر آنچه قادر نیستند مکلف نباشند. مادر بخاطر فرزند دچار ضرر نشود و پدر نیز بخاطر فرزند دچار ضرر نگردد و همچنین وارثانی دیگر و بلکه همان حقی که بر آنان است، بر آنان نهاده شود. اگر والدین با مشورت هم خواستند که کودک را از شیر بگیرند و ضرری متوجه کودک نباشد، و پدران نیز اجرت را با اعتدال شرعی و عقلی پرداختند، بر آنان سختگیری و گناهی نخواهد بود. و در رعایت حقوق کودک و آنچه بیان شد، از الله خود را نگهدارید و عمل کنید چراکه الله متعال به آنچه انجام میدهید، بینا است و بر وفق عمل شما مجازات و پاداش خواهد کرد.
خبر به معني اعلام وجوب شيردادن بر مادران است، ممکن است که اثبات حق شیردهی برای مادر است هرچند که پدر از آن، ابا داشته باشد یا فرض نفقه بر پدر باشد در مدت شیردهی. وقتی در آیات دیگر از امر به دادن اجر بر شیردهی آمد و در دیگری اگر از اینکه رضاع میتواند توسط مادر باشد یا دیگری ، این آیه بیان این مطلب است که وقتی مادر خواست شیردهی کند و پدر امتناع کرد، پدر را اجبار کرده میشود و اینکه بیشترین مدت استحقاق اجرت دو سال است و اگر پدر از انفاق بیشتر از دو سال امتناع کند بر وی اجباری نیست.(جصاص) خبر در معنی امر است و شیردهی بر مادر کودک واجب میشود وقتی که کودک شیر کسی دیگر را قبول نکند و یا پدر استطاعت اجرت دادن را نداشته باشد و کسی غیر از مادر برای شیردهی نباشد. (نسفی) منظور از مادران(والدات) ممکن است تمامی مادران باشند چه آنان که مطلقه باشند و چه در عقد شوهر باشند. (جصاص)
امکان دارد که آیه عطف بر قبلی بوده و هدف استحقاق نفقه در وقت رضاع برای مطلقه ها باشد. (جصاص)
اگر مطلقه نباشد و در عقد مرد باشد و شیردهی کند، پس بر وی نفقه ی زوجیت واجب میشود نه نفقه ای دیگر. (جصاص) اگر مطلقه باشد، مستحق نفقه ی رضاع میشود. (جصاص) در اینکه در وقت عدت باشد نفقه ی رضاع و نفقه ی عدت را مستحق میگردد یا خیر، در مذهب ما دو قول ذکر شده است. (جصاص) آیه دو معنی را میرساند: الف: مادر به شیردهی فرزندش در مدت دوسال، بر دیگران اولویت دارد و پدر نمیتواند مانع آن شود. ب: آنچه بر پدر بخاطر شیردهی واجب میشود به مدت دو سال است. (جصاص) نفقه ی مدت شیردهی بر پدر است و در این وظیفه کسی دیگر شریک نیست. (جصاص)
حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ تاکید بر دوسال کامل بودن، برای رساندن این مطلب است که دو سال حقیقی است و تقریبی نیست. (ابوسعود) لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ
برای کسی است که اراده ی تکمیل مدت رضاع کند پس میتواند کمتر از این مدت نیز باشد. (ابوسعود) گفته شده است که لام لمن به یرضعن برمیگردد زیرا بر پدر همچنانکه نفقه ی کودک واجب است، شیردادن نیز بر پدر است. (ابوسعود) یعنی مخارج و زحمت شیردادن به کودک بر پدر واجب است.
وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ
فرزندی آورده شده برای یعنی پدر زیرا فرزند به وی نسبت داده میشود و برای وی فرزند آورده میشود. (ابوسعود)
رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ
غذا و لباس شیرده بعنوان اجرت وی بر پدر است. (ابوسعود) مادر تا وقتی در نکاح پدر فرزندش باشد نمیتواند، بر شیردهی، اجرت بگیرد. (ابوسعود)
بِالْمَعْرُوفِ
بر طبق آنچه حاکم حکم میکند و وسع پدر کودک میرسد. (ابوسعود)
بر حسب متعارف معتدل شرعی و عقلی. (فواتح الالهیه)
نه به طریق اسراف و نه اینکه کوتاهی صورت پذیرد. (نسفی)
لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا تفسیر کلمه ی معروف است. (ابوسعود) لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ
تفصیل موضوع قبل است یعنی بر هیچ یک از طرفین آنچه در وسع وی نیست را تکلیف کرده نشود. (ابوسعود) به والدین بخاطر فرزند ضرری رسانده نشود که باعث کمکاری در نگهداری فرزند خواهد شد و آنچه شایسته ی وی است را بجای نخواهند آورد. (ابوسعود)
فرزند را به هردوی والدین نسبت داده است تا مهر فرزند بر آنها بنشیند. (ابوسعود) وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ عطف بر وعلی المولود له است یعنی بر وارث کودک نیز نفقه ی شیردهی واجب است البته این برای وقتی است که کودک، اموالی نداشته باشد. (ابوسعود) بر وارث ذی رحم محرم است. (نسفی) فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا
اگر والدین با رضایت یکدیگر تصمیم بگیرند که کودک راقبل از تکمیل شدن دو سال از شیر بگیرند، اگر بر اساس رضایت هردو باشد و بر اساس مشورت و تحقیق باشد، گناهی نیست. نه با تصمیم یکی از والدین زیرا ممکن است که مادر بخاطر خسته شدن از شیردهی تصمیم بگیرد و پدر بخاطر بخل به پرداخت اجرت تصمیم به از شیرگرفتن کند. فصال را نکره آوردن نشانه ی این مطلب است که قبل دو سال از شیر گرفتن، غیر متعارف است. (ابوسعود) از شیر گرفتن برای وقتی است که هیچگونه ضرری متوجه شیرخوار نباشد والا حاکم مانع انان شود. (فواتح الالهیه) این از شیر گرفتن همراه با مشورت در حق کودک بوده و به اجماع والدین باید باشد. (ابوسعود)
وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّا آتَيْتُم بِالْمَعْرُوفِ بیان حکم این مساله در وقت عدم اتفاق نظر والدین بر شیردادن است.(ابوسعود)
و مردان مورد خطاب قرار گرفته اند تا آنان را به امتثال امر وا دارد. (ابوسعود) اگر شما ای پدران کودک خواستید که شیردهی غیر از مادر وی برای کودک خود بگیرید و اجرتی را که در نظر گرفته بودید را تسلیم کردید بر شما گناهی نیست. (مظهری) و این شیردهی غیر از مادر گرفتن برای وقتی است که مادری که مطلقه است، اجری بیشتر از دیگران بخواهد و یا از شیردهی امتناع کند و شیری نداشته باشد. (مظهری) اگر خواستید که برای کودک خود شیردهی بگیرید، چه مادر وی و چه غیر مادر، بر شما تنگی و سختی نیست وقتی که آنچه را تعیین کردید را پرداختید . (فواتح الالهیه) پرداخت نقدی و پرداخت قبل شیردهی، واجب نیست بلکه امر استحبابی است چراکه اگر اجرت نقدا پرداخت شود باعث میشود که به امور کودک بهتر رسیدگی شود. (ابوسعود)
وَاتَّقُوا اللَّهَ مبالغه در تاکید رعایت حقوق کودک و شیردهان است. (مظهری)
الحاصل از الله بترسید که انتقام گیر غیرتمند بر ضایع شدن حق شیرخوار و کم کردن اجرت شیرده است. (فواتح الالهیه)
در مراعات احکام مذکوره از الله بترسید. (ابوسعود) وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ تهدید و تشویق است. (مظهری) شما را بر حساب بصیرت و بر مقتضای علمش، جزا دهد. (فواتح الالیه)
مردانی که میمیرند و زن و یا زنهایی داشته اند، باید که از ازدواج و زینت دست نگهدارند تا وقتی که چهار ماه و ده روز از وفات همسرشان بگذرد و بعد این مدت اگر این زنان زینت کردند و خواستگار قبول کردند و با کفو خود ازدواج کردند، بر شما اولیای این زنها و حاکمان را گناهی نیست و الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه و با خبر است.
مستندات
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا این آیه ناسخ آیه ی 240 سوره بقره میباشد که در آن عده ی زن شوهر مرده، یک سال است. (احکام القرآن جصاص)
همچنین در آیه ی 240 وصیت به سکنی و نفقه نیز مطرح شده بود که در این آیه از آن سخنی به میان نیامده است و منسوخ شمرده میشود. (جصاص) این آیه ی 234 بقره هرچند از نظر ترتیب قرآئت مقدم بر آیه ی 240 است ولی در نازل شدن متاخر میباشد وبرای همین ناسخ آیه ی 240 میباشد. (جصاص) مردانی از شما که فوت میکنند و همسرشان در قید حیات باشد، عده ی آنها چهار ماه و ده روز است. (ابوسعود)
منظور از تربص و انتظار این است که ازدواج نکنند و آرایش نکنند و از خانه ی عدت خود خارج نشوند. (بحر العلوم)
گویند که جنین پسر باشد، در سه ماه حرکت میکند و دختر باشد در چهار ماه، حرکت میکند، پس احتیاطا عدت زن را ده روز بیشتر گفته شد تا اشتباهی صورت نگیرد. (ابوسعود)
عده ی زن حامله از این مدت مستثنی میباشد و عده ی وی وضع حمل است هر مدتی که باشد.
زنی به نام سبیعه از طایفه ی اسلم، در زمان رسول الله ص، شوهرش فوت کرد و چند روز بعد فوت شوهرش وضع حمل کرد و آن زن پیش رسول الله ص آمد و اجازه ی نکاح به مردی را خواست و رسول الله ص به وی اجازه داد.(مظهری) از حضرت عمر: اگر زن وضع حمل کند درحالیکه جنازه ی شوهرش هنوز بر تخت غسالخانه باشد، عده ی وی تمام است و برای شوهر کردن حلال میشود. (مظهری)
برای زنیکه شوهرش فوت کرده است، ترک زینت کردن در مدت عدت واجب است. (مظهری) تا انقضای عدت به عقد کسی در نیایند. (روح البیان) عدت برای آشکار شدن این مطلب است که حامله هستند یا خیر. (فواتح الالهیه) از حضرت علی و ابن عباس: عده ی زن حامله که شوهرش فوت کرده باشد، دورترین از هرکدام است. (ابوسعود)
یعنی بین وضع حمل و چهار ماه و ده روز هرکدام دورتر باشد، همان عدت وی است.
وقتی عدت آنها به اتمام رسید، بر شما ای ولی این زنها و حاکمان گناهی نیست در اینکه این زنها برای خود خواستگار قبول کنند و کارهای دیگر که مخالف شرع نباشد، انجام دهند. (فتوحات الهیه) وقتی عده ی زن تمام میشد، ولی آنها ، آنان را از زینت گرفتن منع میکردند و الله متعال مباح بودن آن را اعلام کرد. (بحر العلوم) گفته شده: اگر بعد انقضای عدت با کفو خود ازدواج کرد، مانع این ازدواج نشوید. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ: الله به نهان ادمیان مطلع است. (فتوحات الهیه) عالم به زینت و ترک آن و منع نکاح، و غیر اینهاست. (بحر العلوم) این آیه عام در مورد زنهای مدخول بها (زنی که با وی همخوابی داشته است) و غیر مدخول بها و صغیر و کبیر را نیز شامل میشود. (بحرالعلوم)
وقتی زنی شوهرش فوت کرد و در عدت نشست برای مردان در تعریض به خواستگاری از قبیل گفتن اینکه من را میشناسی و جایگاهم را میدانی، گناهی نیست و میتوانید به تعریض بگویید و بر آنچه که در دل دارید و اظهار نکرده اید نیز مواخذه ای نیست. الله متعال میداند که شما وقتی به چیزی رغبت یافتید، صبر نخواهید کرد و خواهید گفت پس اگر خواستید بگید به تعریض باشد نه اینکه وعده کار پنهانی بدهید و فقط در حدی بگویید که شرع به شما اجازه داده است. و قصد عقد نکاح نکنید تا وقتی که آنچه بر زن واجب شده از عده منقضی شود. بدانید که الله آنچه را که در دل دارید من جمله رغبت و عزم شما میداند پس مواظب باشید و باز بدانید الله آمرزنده و درگذرنده است و بردبار و در عذاب شما عجله ای ندارد اگر دیدید که با عمل گناه مورد عذاب قرار نمیگیرید به معنی این نیست که مواخذه نخواهید شد بلکه الله عجله ای ندارد پس بر حذر باشید.
به خواستگار زنی که در عده ی وفات شوهرش است، اشاره و کنایه به خواستگاری کردن را مباح کرد و خواستگاری صریح را ممنوع کرد. (بحر العلوم) مثال تعریض و کنایه از خواستگاری: به همدیگر میآییم و یا بگوید و تعریض از خواستگاری است. (بحر العلوم) خطبه (خواستگاری) یعنی طلب نکاح و تعریض یعنی اینکه چیزی بگویی و آن دلالت بر چیزی غیر از آن داشته باشد. مثلا بگوید قصد ازدواج دارم و امثال این. (نسفی)
أَوْ أَكْنَنتُمْ فِي أَنفُسِكُمْ:
آنچه در سینه دارید نیز برای شما اشکالی ندارد. (بحر العلوم) به آنچه در دل مخفی داشته و به صراحت و تعریض نگفته اید نیز داناست. (نسفی)
الله میداند که شما از آنچه به آن رغبت دارید، سخن خواهید گفت پس در وقت عده به وی نگویید که بر آمیزش، قادر هستید. (نسفی) میداند شما نمیتوانید صبر کنید و از اظهار رغبت چشم پوشی کنید. در این کلام نوعی توبیخ بر عدم تثبت و صبر است. (ابوسعود) خوب باشد آن زنان را یاد کنید ولی وعده ی نکاح ندهید و به آنچه به شما اجازه داده شده است، اکتفا کنید و وعده ی نکاح ندهید. (ابوسعود) از آن زن طلب نکنید که از دیگران امتناع کند. (آلوسی)
از الله بترسید از اینکه در عده زنی را به عقد درآورید. (بحر العلوم)
به زن معتده (زن در حال عدت گذراندن) وعده ی نکاح ندهید. (بحر العلوم)
به وی وعده ی آمیزش و همخوابی ندهید. (بحر العلوم)
به آمیزش سر اطلاق میشود چراکه این عمل در سر و خفا انجام میپذیرد. (بحر العلوم)
إِلَّا أَن تَقُولُوا قَوْلًا مَّعْرُوفًا
میتوانید وعده ی نیک بدهید مثلا بگویید: تو زیبا هستی و من به تو راغب هستم. (بحر العلوم)
فقط به تعریض بیان کنید و عده ای جز وعده ی معروف (شرعی) ندهید. (نسفی) وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّىٰ يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ تا وقتی عده ی وی تمام نشده است، با وی عقد نکنید. (بحر العلوم) عزم بر عقد نکنید تا وقتی که عدت منقضی شود. (نسفی) تا وقتی که مدت نوشته شده بر وی به غایت و انتهایش برسد. (نسفی)
وقتی از عزم و جزم به عقد نهی میشود پس از نهی از عقد نکاح شدیدتر خواهد بود. (آلوسی) نهی از عزم صحیح میباشد چراکه عزم از افعال باطنی تحت اختیار مکلف است و برای همین است که به نیت کردن، مستحق ثواب میگردد. (آلوسی)
به عزم شما بر آنچه ناجایز است، داناست پس عزم به عقد نکنید. (نسفی) آنچه از وفا و غیر آن را که در دل دارید را الله متعال میداند. (بحر العلوم) از مخالفت با الله متعال در آنچه واجب میکند، بر حذر باشید. (بحر العلوم) به آنچه در دل دارید من جمله قصد و عزم نکاح داناست. (آلوسی) پس از عزم به عقد دور باشید و اگر اقدام کردید آن را ترک کنید. (آلوسی)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
میگذرد از کسیکه از ترس وی تعالی از عزم یا گناه دوری میکند و در عذاب شما عجله نمیکند پس فکر نکنید که بر عزم مورد مواخذه قرار نخواهید گرفت. (آلوسی) غفور است یعنی درگذرنده است، حلیم است برای اینکه در عذاب شما تعجیل نمیکند. (بحر العلوم)
بر شما گناهی و مهری و تبعاتی نیست در اینکه زن خود را قبل آمیزش و خلوت و قبل تعیین مهریه طلاق دهید. وقتی در چنین حالتی طلاق دادید، پس بر شما مردان واجب است که متعه دهید چیزی که زن از آن استفاده کند و این متعه به اندازه ی وسع مرد خواهد بود، دارا به اندازه ی وسعش و ندار نیز به اندازه ی وسعش متعه دهد. این متعه دادن حقی است بر کسانیکه به خود نیکی میکنند با عمل به واجبات خود را از عذاب نجات میدهند وبر کسانیکه قصد نیکی به دیگران را دارند. مقدار متعه بسته به عر ف هر جامعه از لباس و آنچه زن برای بیرون رفتن از خانه میپوشد متفاوت خواهد بود ولی نباید به نصف مهر مثل برسد و نباید از پنج درهم کم باشد. در ایجاب متعه دلیل واضحی بر این مساله میباشد که یک چیز بی ارزش نمیتواند بعنوان مهریه تعیین شود و این متعه کمترین آن سه جامه برای زن میباشد.(تاویلات اهل سنت)
مستندات
در مورد مردانی نازل شده است که زن خود را طلاق دهند و مهری بیان نشده و آمیزش نیز صورت نگرفته است. (نسفی) در مورد مردی از انصار نازل شد که زنی را از طایفه بنی حنیفه عقد کرده بود و قبل تعیین مهر و قبل آمیزش وی را طلاق داده بود و پیش رسول الله ص آمد و آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: به آن زن متعه بده ولو همین عرق چینت هم باشد. (خازن)
در این آیه دلیل است بر اینکه نکاح بدون تعیین مهر نیز جایز است. (تاویلات اهل سنت)
البته اگر نکاح بدون تعیین صورت گیرد، مهر مثل واجب میشود.
لَّا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ یعنی این عمل شما، تبعاتی از قبیل وجوب مهر ندارد. (نسفی)
یعنی در طلاق قبل اینکه آمیزشی صورت بگیرد. (نسفی) از آنجا که رسول الله ص زیاد از طلاق نهی میکردند و گمان میرفت که در طلاق گناهی باشد پس آیه برای بیان عدم گناه در چنین مواردی نازل شده است. (ابوسعود) گفته شده است که بر شما گناهی نیست در اینکه در چنین زنانی هرگاه خواستید طلاق دهید چه در وقت حیض باشد یا غیر آن. (خازن)
أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً تا وقتی که خود مهری را مشخص کنید. (نسفی) فرض الفریضه یعنی مشخص کردن مهریه. (نسفی) وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حکمت واجب شدن متعه برای جبران وحشتی است که طلاق در دل زن میاندازد. (ابوسعود)
به آنان چیزی بدهید که از آن استفاده ببرند. (مظهری) و به آن زنان متعه دهید بر شخص قادر به مقدار قدرتش و بر تنگ دست به مقدار وسعش، متعه ای که شرع و مروت میطلبد. (نسفی)
متعه دادن به مطلقه، برای زنانی واجب است که به این صورت طلاق داده میشوند یعنی قبل تسمیه ی مهر و قبل خلوت صحت و در طلاقهایی غیر از این مستحب است.(نسفی)
متعه یعنی مقداری از لباس که زن برای بیرون رفتن از خانه میپوشد و بسته به عرف هر منطقه تفاوت دارد و به اندازه ی طبقه ی وسع مالی آنها میباشد. (رد المحتار) ارزش این متعه از نصف مهر مثل بیشتر نباشد و از پنج درهم نیز کمتر نباشد. (مظهری)
متاعی که از نظر شرعی مستحسن است. (مظهری) بدون ظلم و بدون حیف و میل باشد. (خازن) حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ
متعه ای که بر گردن مسلمانان واجب است. (نسفی)
بر کسانی که بر مطلقه ها احسان و نیکی میکنند این متعه دادن واجب است. (نسفی) احسان در اینجا به معنی بخشش نبوده بلکه بر طلاق دهنده واجب است. (نسفی)
حقی است بر گردن کسانیکه به خود نیکی میکنند با تسریع در امتثال امر. (ابوسعود) محسنین گفت تا تشویق باشد برای عمل به اعطای متعه. (ابوسعود)
اگر زنان را قبل آمیزش طلاق دادید در حالیکه در وقت عقد مهریه تعیین کرده باشید پس نصف مهر مسمی برای زن بر شما واجب میشود مگر اینکه زن مطلقه حق خودش را ببخشد و آن نصف واجب را نگیرد در اینصورت واجب از گردن مرد ساقط است و یا اینکه مرد همراه نصف واجب ، نصف دیگر را نیز به زن مطلقه ببخشد و این بخشیدن از طرف هر یک از شما هم باشد، نشان دهنده ی تقوی وی است و تفضل و نیکی به یکدیگر را فراموش نکنید و نیکی در اینجا بخشیدن آنچه برا وی است میباشد، و الله تعالی به آنچه از نیکی و غیر آن انجام میدهید بینا ست و بر طبق عمل شما جزا خواهد پس چه بهتر که ببخشید.
اگر طلاق دادید قبل آمیزش درحالیکه در وقت نکاح، مهر تعیین کرده اید، پس آنچه بر شما برای آن زنان واجب میشود نصف آن چیزی است که در وقت عقد تعیین کرده اید. (ابوسعود) آنچه واجب است نصف مسمی است نه اینکه در کنار آن متعه نیز باشد. (مظهری) خلوت صحیحه حکم آمیزش را دارد و خلوت صحیحه یعنی اینکه زن و مرد در مکانی خلوت کنند طوری که مانع از آمیزش نباشد چه مانع طبیعی از قبیل حیض و چه مانه شرعی از قبیل روزه ی رمضان و چه مانع جسمی از قبیل بیماری و مانند آن. (خازن)
در هر صورت نصف مهر مسمی واجب است مگر اینکه زنانی مطلقه آن را ببخشند و یا کسی که عقد دست وی است یعنی شوهر ، نصف مهر دیگر را نیز ببخشد. (ابوسعود) یعنی مطلقه نصف مسمی را ببخشد و به شوهر برگرداند. (مظهری) و یا شوهر نصف دیگر را همراه نصف واجب ببخشد و کل مهر را به مطلقه بدهد. (مظهری)
منظور از کسیکه عقد دست وی است زوج میباشد و این قول سعيد بن المسيب وسعيد بن جبير والشعبي وشريح ومجاهد وقتادة نیز میباشد. و مروی از علی و ابن عباس است.(مظهری) تفسیر به زوج برای این است که کسی غیر از زوج حق طلاق ندارد. (نسفی) ۚ وَأَن تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ
از جبیر بن مطعم زنی را عقد کرد و قبل دخول وی را طلاق داد و کل مهر را به زن بخشید و گفت من اولی تر به بخشش هستم. (ابوسعود)
خطاب به زنان و مردان است نه اینکه خاص مردان باشد. (مظهری) کسیکه میبخشد از کسیکه به وی بخشیده میشود افضل است. (مظهری)
هر یک از زوجین از حق خود بگذرد فضل را نصیب خود کرده است. (بحر العلوم) گفته میشود که الله تعالی تشویق به انسانیت کرده است. (بحر العلوم)
وَلَا تَنسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ
نیکی کردن به یکدیگر را فراموش نکنید. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
الله آنچه از نیکی به دیگران انجام میدهید و احسان میکنید را ضایع نخواهد کرد. (ابوسعود) آنچه از بخشش به یکدیگر انجام میدهید، بر الله متعال مخفی نمیماند. (خازن)
بر انجام نماز در اوقاتش با تمام ارکانش مداومت بورزید و خصوصا بر نماز میانه مدامتتان بیشتر باشد و برای الله و برای اطاعت از الله در نماز ساکت باشید و تا متیوانید قیام آن بیشتر کنید در نتیجه ذکر الله تعالی در قیام زیاد خواهد شد. آنچه باید دانست و بر آن اعتقاد داشت اینکه تمامی نمازهای پنجگانه فرض هستند و در این حکم مشترک هستند. وقتی فرض بودن نمازهای پنجگانه مشخص شد وجه تخصیص نماز وسطی برای امری باید باشدکه در درون این نماز هست مثلا قیام آن طولانی شود و طولانی شدن قیام به طولانی شدن قرائت در آن خواهد بود و این گزینه در نمازهای صبح و ظهر وجود دارند.
مستندات
بر نمازهای پنجگانه ی فرض در اوقات آن مداومت بورزید با بجای آوردن وضو و رکوع و سجود آن و خصوصا بر نماز میانه. (بحر العلوم) به سوی صاحب خود توجه کنید و به طرف بروید با محافظت بر آنچه که ستون دینتان است و معراج و وسیله ی ترقی شماست. (آلوسی) نماز میانه را بعضی نماز صبح گفته اند وبعضی دیگر نماز ظهر و بعض دگر نماز نماز عصر. (بحر العلوم)
در مورد نماز عصر بودن از حضرت رسول الله ص و از امهات المومنین عایشه و حفصه روایت شده است. (بحر العلوم) در اینکه مساله ی نماز را بین احکام زوجین بیان میکند اعلام این مطلب است که نماز از اموری است که باید به آن توجه داشت و نباید غافل شد. (ابوسعود)
بعضی گفته اند که نماز وسطی نماز مغرب است چراکه رکعات آن میانه ی نمازهای فرض است و دیگر اینکه وتر نمازهای روز است و دیگر اینکه در حالت سفر و حضر از رکعاتش کم نمیشود.(ابوسعود) گفته شده است که نماز عشا است چراکه بین دو نماز جهریه ی شب واقع است. (ابوسعود)
و نیز نماز وتر و نماز ضحی و نماز عید و نماز به جماعت و نماز خوف نیز ذکر شده است. (آلوسی) اکثر علما نماز عصر بودن را صحیح دانسته اند. (آلوسی)
تاکید به نماز عصر از بین فرایض برای این است که عصر وقت مشغولیت است پس بیم فوت نماز عصر میرود. (بحر العلوم) فضل نماز عصر برای این است که فرشتگان مامور روز و شب در آن جمع هستند. (ابوسعود) از نظر عقلی نیز نماز عصر باید باشد چراکه عصر بین دو نماز روزانه یعنی صبح و ظهر و دو نماز شبانه یعنی مغرب و عشا قرار دارد. (بحر العلوم) با تحقیق در دلایل هر کدام آنچه درست به نظر میرسد نماز ظهر بودن است و این قول را به امام اعظم نسبت داده اند. (آلوسی)
در حدیث آمده است رسول الله ص: حافظوا علی الصلوات و الصلوة الوسطی و صلاةالعصر یعنی بر صلوة وسطی، صلاة عصر را عطف کرده است. (شرح مشکل الاثار)
نماز وسطی و میانه ای در کار نخواهد بود مگر اینکه تعداد نمازهای فرض پنج باشد. (المبسوط للسرخسی) چراکه صلوات جمع صلاة است و کمترین حالت جمع سه است و صلاة وسط نیز مضاف بر آن است پس کمترین حالت ممکن پنج وقت بودن است تا میانه ای یافت شود. (بدایع الصنایع) از آنجا که برای هر یک از نمازهای پنجگانه اسم صلاة وسطی اطلاق شده است درحالیکه تاکید بیشتری بر آن شده است، این میتواند تشویق به محافظت و کامل انجام دادن تمامی نمازها باشد و به همین سبب است که الله متعال شب قدر را در شبهای رمضان مبهم گذاشت و به همین سبب است که اسم اعظم خود را بین اسمای حسنی مبهم گذاشت تا بر همه ی آن مداومت ورزیده شود. (خازن)
وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ در نماز شوید در حالیکه مطیع هستید. (بحر العلوم) در نماز به ذکر الله در قیام مشغول باشید. (ابوسعود)
گفته شده است که قنوت ادای کامل ارکان نماز است. (ابوسعود)
به خشوع در نماز شوید. (ابوسعود)
نماز را در حالت ایستاده بخوانید، گویا که با این گفتار تشویق به طولانی کردن قیام دارد. (بحر العلوم) از رسول الله ص در مورد نماز افضل پرسیده شد و ایشان جواب دادند آن نمازی که قنوت آن طولانی باشد یعنی قیام آن طولانی باشد. (بحر العلوم) قانتین را گفته اند که یعنی در نماز ساکت باشید و از زید بن ارقم روایت است که ما در نماز صحبت میکردیم تا اینکه این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
قانت یعنی کسیکه به امر الله تعالی مشغول است. (بحر العلوم)
اگر در حالت ترس قرار گرفتید و در حالت جنگ بودید، پس نماز را اگر میتوانید ایستاده بجای آورید و الا بر حالت سواره به هر جهتی که قادر هستید رو کنید و نماز را بجای آورید و اگر از وضعیت خوف به امان رسیدید پس نماز را آنچنانکه به شما آموزش داده است بخوانید با تمام ارکان و سنتهای آن و آن را آنچنان انجام دهید که شکر آنچه را که تعلیم داده است از چیزهایی که نمیدانستید را بجای اورده باشید.
مستندات
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا
اگر از دشمن ترسیدید نماز را ایستاده بخوانید اگر نتوانستید، در حالت سوار بر مرکب بخوانید، به هر سوی که باشد، به ایماء بخوانید. (بحر العلوم)
از دشمن یا غیر آن ترسیدید. (ابوسعود)
بر حسب آنچه حال و وضعیت اقتضا میکند و امکان توقف از جنگ باشد. (ابوسعود) این مساله موافق آن چیزی است که از رسول الله ص روایت شده است که وقتی از نماز خوف از ایشان سوال شد، نماز خوف را ذکر کردند و در آخر آن فرمودند: وقتی ترس بیشتر از این شد بر روی پاهایتان و یا بر مرکبهای خود بخوانید چه به سوی قبله باشد چه غیر آن. (بحر العلوم)
نزد امام اعظم در حالت راه رفتن و شمشیر زدن نماز نمیشود و در آیه و حدیث نماز خوف، دلیلی بر جواز در حالت راه رفتن و شمشیر زنی نیست.(مظهری)
رجالا و راجل به ایستاده بر دو پا است و نه به معنی راه رفتن. (مظهری) در مورد اینکه در وقت خوف نماز را ایستاده یا سواره خواندن به هر جهتی که قادر باشد رو کند، به اجماع جواز دارد منتها امام اعظم در این حالتها نماز را فرادی خوانده شود نه به جماعت، و نزد امام محمد به جماعت نیز میشود و در هدایه گوید که از آنجا که اتحاد مکان یافت نمیشود همان فرادی خواندن صحیح است. (مظهری)
تعداد رکعات نماز خوف کم کرده نمیشود. (مظهری) فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ وقتی خوف برداشته شد. (ابوسعود)
وقتی از دشمن در امان شدید، و از ترس دشمن رها شدید، نماز را آنچنان که به شما آموزش داده شده است بخوانید، چهار رکعت یا دو رکعت، به شما نماز را آموزش داد آن را شما قبلا نمیدانستید. (بحر العلوم)
نماز حالت امنیت، را بخوانید. (ابوسعود)
نماز را ذکر نامید چراکه رکن بزرگ نماز ذکر است. (ابوسعود)
نماز را کامل با تمام شرایط و ارکانش بجای آورید. (مظهری)
منظور از ما لم تکونوا تعلمون، یادآوری این مساله است که نماز را آنچنان که الله به شما تعلیم داد بخوانید. (ابوسعود)
هدف از بیان این مطلب یادآوری نعمت است. (ابوسعود)
و یا شکری را بجای آورید که در موزات با آنچه به شما از شرایع تعلیم داده است باشد. (ابوسعود)
در خوف کلمه ی شرطیه ان آورد و در امن کلمه ی شرطیه ی اذا برای نشان دادن این مطلب است که حالت خوف کم و نادر بوده و حالت امن زیاد است. (ابوسعود)
کسانیکه از شما مردان فوت میکنند و همسرانی دارند پس بر آنها واجب است که وصیت کنند تا نفقه و سکنای همسرانشان را تا یک سال از ترکه بدهند و تا یک سال از خانه خارج نشوند. اگر زنان ا اختیار خود در این مدت خارج شدند و اعمالشان بر طبق شرع باشد بر اولیای میت و بر حاکمان، گناهی نیست از اینکه آنها را نهی نکنند. و الله متعالی غالب بر امر است و قوی بر انتقام پس امتثال امر باید نمود تا دچار انتقام الهی نشویم و الله متعال صاحب حکمت و تدبیر است و بر اساس مصلحتی که برای بندگانش هست، حکم صادر میکند.
این آیه در مورد مردی از اهل طائف نازل شده است که همراه والدین و همسرش و فرزندانش به مدینه هجرت کرده بودند و این مرد فوت کرد و این قضیه را به رسول الله ص عرض کردند و حکم خواستند و این آیه نازل شد و رسول الله ص به والدین متوفی و فرزندانش را از ارث داد و به زن وی چیزی از ارث ندادند و به وارثان امر کردند تا یک سال مخارج همسر متوفی را از ترکه بدهند.(خازن) در ابتدای اسلام حکم زنی که شوهرش فوت میشد اینچنین بود که زن یک سال عده بنشیند و وارثان متوفی حق نداشتند زن معتده را تا یک سال از خانه اخراج کنند و نفقه و سکنای وی از ترکه بود و ارث بری نداشت و این زن مخیر بود تا در خانه ی شوهرش بماند و نفقه و سکنی را از ترکه داشته باشد و یا اینکه از خانه برود و نفقه و سکنی را نداشته باشد و بر مرد واجب بود که این را وصیت کند. (خازن)
یعنی حکم کسانیکه از شما فوت میشوند و زوجاتی را ترک میکنند، وصیت کردن است برای آنان... (ابوسعود) و یا کسانیکه میمیرند اهل وصیت برای زنان خود هستند... (ابوسعود)
این آیه بر دو امر دلالت دارد یکی اینکه نفقه و سکنای زن تا یک سال است و دیگری اینکه عده ی زن شوهر مرده، یک سال است و هر دوی اینها را الله متعال منسوخ گردانید. (خازن) وصیت به سکنی و نفقه را با آیه ی میراث منسوخ گردانید و برای زن ارث یک چهارم یا یک هشتم تعیین کرد و عده را با آیه ی چهار ماه و ده روز منسوخ گردانید. (خازن)
رسول الله ص: برای وارث، وصیت نیست. (مظهری) از ابن عباس: این وصیت را با ارث بری ربع و ثمن ساقط شده است. (مظهری)
آیه ی چهار ماه و ده روز ناسخ این یک سال نیست بلکه حکمی جدید است. (مظهری) زیادت و اضافی از چهار ماه و ده روز منسوخ شده است. (کشاف) یعنی از شما مردان فوت کرد و زوجاتی را پشت سر خود گذاشتند پس برای زوجات خود متاعی را وصیت کنند یعنی این وصیت مکتوب و فرض است بر آنها. (خازن) گفته شده: الله متعال این متاع را برای آن قرار داده است. (خازن) متاع خرجی یک سال زن از غذا و لباس و آنچه به آن نیاز دارد. (خازن)
این زنان از خانه بیرون کرده نشوند. (خازن) فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعْرُوفٍ
اگر این زنان با اختیار خود از خانه خارج شدند بر شما ایمه ی امت، گناهی نیست در آنچه این زنان انجام میدهند از قبیل تزین و ترک ماتم و اعلام آمادگی برای خواستگاری شدن که منکر شرعی نباشد. (ابوسعود) اگر آن زنان از خانه خارج شدند بر اولیای میت گناهی نیست در اینکه آنها از زینت و امثال آن را برای نکاح انجام دهند. (خازن) دفع حرج و گناه از اولیای میت دو جنبه دارد یکی اینکه بر آنان در قطع نفقه و سکنی بر آنان گناهی نیست و دیگری اینکه در ترک منع زن از خارج شدن بر آنان گناهی نیست چراکه ماندن در خانه ی زوج بر زن واجب نبوده بلکه مخیر بودن بین ماندن و نفقه و سکنی داشتن و خارج شدن و از نفقه و سکنای گذشتن. (خازن)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
الله غالب و قوی است در انتقام گرفتن از کسانیکه از امر و نهی وی تعالی مخالفت کرده و تعدی میکنند و دارای حکمت است در آنچه به آن حکم میکند و از احکام بیان میکند. (خازن) مصلحت بندگانش را رعایت میکند. (ابوسعود)
برای مطلقات متاع بر طبق شرع و عرف واجب است بر کسانیکه از شرک پروا دارند. اگر متاع را نفقه ی عده بگیریم برای تمامی مطلقات نفقه و سکنی در وقت عده واجب است و اگر متاع را متعه بگیریم برای مطلقه قبل آمیزش و خلوت، واجب است و برای مطلقه های دیگر مستحب است.
مستندات
وقتی این آیه نازل گشت: ومتّعوهنّ على الموسع قدره وعلى المقتر قدره متاعا بالمعروف حقّا على المحسنين، مردی گفت: اگر خواستم احسان کنم انجام میدهم و اگر نخواستم احسان نمیکنم و متعه نمیدهم، این آیه نازل شد. (مظهری) یعنی واجب است برای مطلقه ها متاعی به معروف یعنی بر غنی به اندازه ی وسعش وبر ندار باندازه ی وسعش. این حقی است برای کسانیکه از شرک پرهیز میکنند. (مظهری)
منظور از متاع، نفقه و خرجی ایام عده است. (مظهری) علت وجوب نفقه دادن در عده این است که زن بخاطر حق زوج، به نوعی محبوس است. (مظهری)
اگر متاع را به معنی متعه گرفته شود پس فقط برای مطلقه قبل خلوت و آمیزش واجب خواهد شد. (بحر العلوم) و نفقه دادن در عده چه معتده ی رجعی باشد و چه باین، واجب است چراکه لفظ عام است در حق تمامی مطلقه ها. (مظهری)
رسول الله ص: برای مطلقه ی سه طلاقه سکنی و نفقه است. (مظهری)
فاطمه دختر قیس گفت: در زمان رسول الله ص شوهرم مرا سه طلاقه کرد و رسول الله ص فرمودند که سکنی و نفقه نیست و حضرت عمر که این را شنید گفت: ما آیه ی قرآن را و سننت نبی خود را بخاطر قول زنیکه معلوم نیست نمیدانی درست حفظ کرده یا خیر یا که فراموش کرده، ترک نمیکنیم و برای مطلقه سکنی قرار دادند.(مظهری)
همچنانکه مسایل را بیان میکنیم آیات قرآن و نشانه های خود را بیان میکنیم تا باشد که آنچه را به شما امر و نهی میکنیم را متوجه شوید و بر طبق آن عمل کنید.
مستندات
منظور از آیات، امر و نهی وی تعالی است. (بحر العلوم)
باشد که آنچه به شما امر شده است را متوجه شوید و بفهمید. (بحر العلوم) گفته شده : آیات دلالتهای وی تعالی و نشانه های وی است. (بحر العلوم) گفته شده منظور آیات قرآن است. (بحر العلوم)
مثل آن بیان واضح. (ابوسعود)
باشد که بفهمید انچه را که در آن آیات هست، و به موجب آن عمل کنید. (ابوسعود)
آیا خبر نداری از حال کسانیکه از ترس مرگ فرار کردند و الله متعال امر به مردن آنها نمود و آنان مردند و بعد الله متعال انان را زنده کرد و الله متعال بر انان و بر ما مردم منت میگذارد و اموری را نشان میدهد تا عبرت بگیریم و شکر گذار نعمتهای وی تعالی باشیم ولی اکثر مردم دارای نعمت شکر گزار نیستند و اگر شکر گزار باشند از حق شکر نعمت را کامل نمیکنند.
هدف این آیه این است که جوابی باشد، برای کسانیکه به مومنان گفته بودند: (لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا) و آنچه باعث شد اینها این سخن را بگویند جهل به اجل آنها بود مثل جهل بنی اسراییل به این مطلب که خروج آنان، آنها را از مرگ نجات نمیدهد. (تاویلات اهل سنت)
شروع با استفهام برای بیان عجیب بودن امر آنها و تشویق به شنیدن قصه ی آنان است. (حدائق الروح والريحان) با آیا ندیدی شروع میکند تا شان و قصه ی این افراد را در ذهن تقریر و تثبیت کند. (ابوسعود)
یا اینکه شهرت داستان آنها به حدی رسیده است که کسانیکه شنیده اند میتوانند آن را بمنزله ی رویت آن واقعه بگیرند زیرا قصه ی آنان به ضرب المثل تبدیل شده است. (ابوسعود) گفته شده است که اینان ده هزار نفر بوده اند و سی هزار و هفتاد هزار نیز گفته اند. (ابوسعود)
حَذَرَ الْمَوْتِ
روایت شده است که قومی از منطقه ای به نام داوردان روستایی سمت واسط در آنها طاعونی در گرفت و اینان از ترس آن فرار کردند و الله متعال آنان را میراند و بعد زنده کرد تا عبرت بگیرند که از راه فراری از تقدیر الهی نیست. (ابوسعود)
اکثر مفسرین بر این قول هستند یعنی وقوع طاعون در داوردان. (خازن)
گویند با دعای حزقیل زنده شدند. (فواتح الالهیه) گفته شده اینان قومی از بنی اسرائیل بودند که پادشاه اینان، انها را به جهاد فراخوانده بود و انها از ترس مرگ فرار کرده بودند و خداوند آنها را هشت روز میراند و بعد زنده کرد. (ابوسعود) وقتی زنده شدند بر آنان اثر مرگ تا وقت مردن بود و هر لباسی میپوشیدند، برای آنان همانند کفن میشد. (حدایق الروح و الریحان) از وهب: به مردمانی از بنی اسرائیل، بلاء و سختی رسید و از آن به تنگ آمده گفتند: ای کاش میمردیم و از این سختی راحت میشدیم! بعد الله متعال به حزقیل نبی وحی فرستاد که از شدت به تنگ آمده و فکر میکنند که مرگ باعث راحتی آنان خواهد شد، این در حالی است که در مرگ چه راحتی باشد؟ و برای همین مردند و زنده شدند. (الدر المنثور) قتاده: الله متعال فرار آنها از مرگ را بد دانست و برای همین به مرگ آنان را مجازات کرد و بعد زنده کرد تا بقیه ی اجل خود را بگذرانند. (خازن)
فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ یعنی اینکه آنها را بمانند مردن یک شخص میراند. (ابوسعود)
یا به معنی اراده ی الله بدان تعلق گرفت است. (ابوسعود) در این آیه تشجیع و تحریک مسلمانان بر جهاد است چراکه وقتی راه فراری از مرگ نیست چه بهتر که با جهاد فی سبیل الله ص حاصل شود. (ابوسعود) و همچنین تشویق آنان به توکل کردن و تسلیم تقدیر شدن است. (خازن) در این قصه تشجیع مردم برای اقدام به طاعت و عبادت است و از دل آنان ترس از مرگ را برمیدارد پس این قصه فضل و نیکی از طرف الله برای مردم است چراکه ذر این قصه سبب دوری بنده از گناه است و باعث نزدیک شدن به عبادت. (روح و ریحان) گفته شده است: فرشته ای آنان را فرا خواند و آنان مردند و نسبت میراندن به خود الله متعال برای ترساندن است. (خازن) تجربه ای از قومی است که از مرگ فرار کردند و فرار آنان از مرگ برای آنان نفعی نرساند و آنان برای زنده شدن کاری انجام نداده اند و هردوی آن از الله متعال بوده است. (فی ظلال القرآن)
در این مردن و زنده شدن دلیل قاطعی است بر اینکه معاد قیامت، معاد جسمانی است. (حدایق الروح و الریحان) إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ
فضل الله بر تمام انسانها بزرگ است، برای آنها که زنده کرد تا عبرت بگیرند و به سعادت ابدی نایل شوند، وبرای کسانیکه قصه ی آنها شینده اند چراکه بدینوسیله آنها را به عبرت گرفتن هدایت کرد و روشنگری کرد. (ابوسعود) الله متعال به آن قوم تفضل کرد چراکه مرگ اول انان بر معصیت بود و به انان منت گذاشت و زنده کرد تا توبه کنند. (ابوسعود)
وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ
لکن اکثر مردم از فضلش آنچنان که باید سپاسگزاری نمیکنند. (ابوسعود) شکر را در اینجا میتوان به معنی عبرت گرفتن و روشن شدن گرفت. (ابوسعود)
در اسم ظاهر آوردن ناس بجای ضمیر، نشان دادن شنیع بودن این امر است. (ابوسعود) لیکن مردم در ادای حق تفضل و انعام مداومت نمیروزند. (فواتح الالهیه)
اکثر کسانیکه به انها نعمت داده میشود، شکرگذاری نمیکنند کافران که کلا شکر نمیگویند و مومنان نیز حق شکر را ادا نمیکنند. (خازن) این آیه بر علیه معتزله میباشد که قائل به این هستند که اصلح را انجام دادن بر گردن الله واجب است و اگر چنین باشد افضلیت از کجا میآید؟ چراکه به کسی که نه از روی واجب بودن نیکی انجام دهد ذو فضل و ذو من گفته میشود و به کسی که واجب خود را انجام میدهد ذو فضل و منه گفته نمیشود مانند انکسی که بدهی خود را ادا کند مستوجب شکر و سپاسگزاری نیز نمیشود.(تاویلات اهل سنت)
با توجه به اینکه دانستید فرار از مرگ سودی ندارد و وقتش که برسد، تاخیر نخواهد کرد پس از اوامر الهی اطاعت کنید و جهاد در راهش انجام دهید و بدانید که الله شنوای آنچیزی است که میگویید چه برای تخلف باشد چه برای اطاعت و داناست به آنچه انجام میدهید.
مستندات
ابن عباس: وقتی آن قوم را زنده کرد به آنان دستور داد تا در راه الله جهاد کنند. (بحر العلوم)
آمده است: اینان هما کسانی هستند که گفتند: ابْعَثْ ملكا نُقَاتِل فِي سَبِيل الله) (بَقَرَة آيَة 246)(الدر المنثور) گفته شده: این امر به امت محمد ص برای جهاد است. (بحر العلوم) بعد اعلام اینکه فرار از مرگ فایده ای ندارد آنان را تشویق به جهاد نمود. (نسفی)
این آیه عطف به حافظوا است و ما بین آنها جملات اعتراضیه هستند. (الدر المصون)
معطوف آن محذوف است وعبارت چنین میشود: اطاعت کنید و جنگ کنید و از مرگ نترسید آنچنانکه آن قوم ترسیدند. (الدر المصون) معطوف آن مقدر است انگار که اینگونه بیان کرده است: از فضل وی تعالی با عبرت گرفتن شکرگزاری کنید و در راهش جهاد کنید و بدانید که فرار نفعی ندارد. (ابوسعود) سخن تخلف کنندگان و اقدام کنندگان به جهاد هر دو را میشنود و به آنچه در دل دارند را داناست. (نسفی)
الله شنوای سخن آنان است و داناست به مکانی که در آن وباء رخ داد. (بحر العلوم)
چه کسی حاضر است بخاطر الله قرضی از روی اخلاص و خوشی خاطر و از مال حلال، قرض بدهد و ببخشد، تا الله متعال برایش پاداش دنیوی و اخروی بی پایان دهد و الله است که زندگی را تنگ یا فرخ میگرداند پس وقتی نعمت و فراخی روزی عطا کرد، از بخشش به دیگران بخل نورزید و انفاق کنید که به سوی الله باز خواهید گشت و بر طبق عمل خیر و شرتان پاداش خواهد داد. منظور از به الله قرض دادن همان بخاطر رضای الله قرض دادن به بندگانش است.
مستندات
قرض نام هرآنچیزی است که انسان برای پاداش از الله به کسی دیگر میبخشد پس عمل مومنان را قرض نامید چراکه آنان به امید آنچه به آنان وعده داده شده است، عمل میکنند. (خازن) منظور از قرض حسن: با اخلاص (خالص برای رضای الله) و از روی خوشی دل و یا قرض از مال حلال و پاک. (ابوسعود) الله متعال از روی لطف و کرم خود با بندگانش همانند کسی رفتار میکند که انگار حقی بر آنها ندارد طوری که از آنان درخواست میکند که به یکدیگر قرض بدهند و بعد وعده ی پاداش به آنها میدهد. (تاویلات اهل سنت) وقتی یهود این درخواست الله متعال را شنیدند یکبار گفتند که خدای محمد فقیر است و دیگر بار گفتند که بخیل است چراکه مردم را در تنگدستی قرار میدهد پس ادامه ی آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت) بعضی این آیه را خاص انفاق و صدقه ندانسته بلکه گویند که در تمامی خیرات و اعمال نیک چنین است که الله متعال پاداش ان را در دنیا و اخرت به چندی برابر میدهد، در آخرت که آنچه وعده داده است و در دنیا ذکر نیک بین مردم و احترامی که بین آنان کسب میکند. (تاویلات اهل سنت) وقتی الله متعال به جهاد تشویق کرد و در آن بذل جان و مال است، این عمل را قرض نامید همچنانکه خرید و فروش نیز نامیده است. (راغب) اعرابی بادیه نشینی این آیه را شنید و گفت: به ما از روی فضل و بخشش عطا کرد و از ما به قرض خواست و اجر ما را چندین برابر کرد واقعا که الله کریم (گشاده دست و شریف است)
عوض صدقه از ده برابر تا هفتصد برابر عطا میکند. (المنیر زحیلی)
آنچنان زیاد که مقدار آن را فقط الله میداند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ
گویند در مورد شخصی به نام ابودحداح نازل شده است که گویند به رسول الله ص گفت: اگر باغ خودم را صدقه دهم آیا برای من باغی در بهشت مثل آن خواهد بود؟ رسول الله ص فرمودند: بلی همینطور است. ابودحداح گفت: ام دحداح هم با من در آن باشد؟ رسول الله ص فرمودند: بلی همینطور است. او دحداح گفت: کودک من هم همراه من باشد؟ رسول الله ص: بلی همینطور است. بعد ابودحداح برگشت و به باغ رفت و دید که همسرش و کودکش مشغول چیدن میوه از باغ خود هستند و ابودحداح از عمل گفتگوی خود را با رسول الله ص خبر داد و گفت که من این باغ را صدقه دادم به شرطی که مثل آن در بهشت برای من باشد، و به مانند ان برای ام دحداح و کودکش شرط کردم. پس همسرش گفت: ماشالله به معامله ای که انجام داده ای و ماشالله به آن سودی که برده ای و از باغ خارج شدند و حی میوه ای را که چیده بودند گذاشتند باغ را به رسول الله ص تسلیم کردند پس این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت) الله است که روزی را تنگ میکند و فراخ میکند. (تاویلات اهل سنت) گفته شده است: آنچه بخشیده را میگیرد و آنچه بخشیده را نمیستاند. (تاویلات اهل سنت) روزی را تنگ میکند و یا فراخ از برای ابتلاء و آزمودن. (المنیر زحیلی) گاهی میگیرد و گاهی عطا میکند. (راغب) از قومی میگیرد و به قومی عطا میکند. (راغب) گفته شده: قرض را میگیرد و بیشتر از آن برای صدقه دهنده جایگزین میکند. (راغب) در نتیجه به آنچه الله بر شما توسعه داده است بخل نورزید که باعث عوض شدن حالتان شود. (ابوسعود)
آیا ندیدی که جماعتی از اشراف بنی اسرائیل را بعد مرگ موسی، وقتی به پیامبر زمان خودشان گفتند: برای ما پادشاهی تعیین کن تا همراه وی با کفار بجنگیم. نبی آنها گفت: آیا انتظار تخلفی که از شما سراغ دارم، درست است که اگر بر شما جهاد فرض شود از آن روی گردان خواهید شد و جنگ نخواهید کرد؟ گفتند: ما دلیلی برای نجنگیدن نداریم چراکه آنان ما را و عده ای از ما را از دیارمان بیرون کرده و فرزندانمان را اسیر کردند پس راهی جز جهاد نداریم. وقتی جهاد بر آنان فرض شد، همه ی آن درخواست کنندگان جز عده ای که گفته میشود به تعداد مسلمانان جنگ بدر بوده، از قتال و جنگ روی گرداندند و الله به همه ی آنها اعمالشان داناست و بر طبق آن مجازات خواهد کرد.
مستندات
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ مِن بَعْدِ مُوسَىٰ إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُّقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ملأ یعنی رؤسا و رهبران آنها. (بحر العلوم) جماعتی که برای مشورت در یکجا جمع میشوند. (بیضاوی)
یا جماعتی که بادیه و صحرای آنها را پر میکرد. (بحر العلوم) منظور اشراف هستند که قلبها را از جلالت و چشمها را از هیبت پر میکنند. (نسفی) بعد موسی یعنی بعد مرگ موسی. (نسفی) بعضی گفته اند: وقتی کسی به آنها نگاه میکرد، چشمانش از هیبت آنان پر میشد. (بحر العلوم) سبب این درخواست بنی اسرائیل این بود که کفار بنی اسرائیل بر مومنین آنها چیره شده بودند و آنها را کشتند و اسیر گرفتند و آنان را از دیارشان بیرون کرده بودند وقتی مسلمانان در اضطرار قرار گرفتند پیش پیامبرشان که نامش اشموییل پسر هلقانا بود، آمدند و گفتند: برای ما رهبری تعیین کن تا امور آنها را روبراه کند و ترتیب دهد. (بحر العلوم) نام نبی آنها را بعضی گفته اند یوشع است و یا شمعون و شمویل نیز گفته اند. (بیضاوی) همراه ما امیری را بفرست تا امور جنگ را برای ما تدبیر کند. (نسفی)
هدف از ذکر این قصه بعد امر به قتال برای این است که ترغیب مکلفان بر جهاد است و اینکه مثل این افراد قصه نباشند. (نیسابوری)
گویند اشموییل عنوان نبی پیش بنی اسرائیل رفت و آنان گفتند که واقعا پیامبر هستی برای ما پادشاهی تعیین کن تا همراه وی جهاد کنیم و اینچنین شد. (مظهری)
اگر الله برای شما رهبری تعیین کرد و جهاد را بر شما فرض کرد شاید که شما جهاد نکرده و از جنگ بترسید؟ آیا آنچه من از شما توقع دارم رخ خواهد داد و آن اینکه شما اگر فرض شود جنگ نخواهید کرد. (نسفی) یعنی نبی از الله خواست پادشاهی برای آنان تعیین کند و امر آمد و قتال فرض شد. (نیسابوری)
ما چگونه جهاد نکنیم در حالیکه آنان سرزمینمان را از ما گرفتند و فرزندانمان را به اسارت گرفتند. (بحر العلوم) قوم جالوت بین مصر و فلسطین ساکن بودند و از بنی اسرائیل از فرزندان پادشاهان اینها چهار صد و چهل نفر را اسیر گرفته بودند پس وقتی امر به این حد رسید ما چاره ای جز جنگ نداریم.(نسفی)
جالوت به همراه عمالقه در ساحل دریای روم (مدیترانه) ساکن بودند. (بیضاوی)
یعنی کسانی را که از ما اسیر گرفتند از دیارمان بیرون بردند. (مظهری)
وقتی جنگ برای انان فرض شد، جنگ کردن را ترک کرده و بر سخن خود نماندند. (بحر العلوم) کسانیکه بر سخن خود ماندند گویند که سیصد و سیزده نفر بوده اند.(بحر العلوم)
به تعداد اهل بدر. (بیضاوی)
وقتی درخواست خودشا قبول شد، اینان روی گرداندند. (نسفی)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ
الله جزای کسانیکه رویگردانی کردند، را میداند. (بحر العلوم) تهدید آنها است بر اینکه ظلم کردند و جهاد را ترک گفتند. (نسفی)
نبی آنها به بنی اسرائیل گفت: الله متعال طالوت را بعنوان پادشاه تعیین کرد. گفتند: به چه مناسبتی طالوت لایق این مقام میشود، در حالیکه ما از وی اولی و لایقتر هستیم؟ و این شخص فقیر است و فراخ مال نیز نیست. نیشان گفت: الله متعال وی را برگزیده است و اینکه وی به پادشاهی و امر جنگ و دین علم برتر را دارد و دیگر اینکه الله متعال مالک الملک است و به هرکس که خواهد میبخشد و این الله است که به هرس غنا میدهد و داناست.
گویند که پدر داود نبی، داود را از بهر چیزی برای برادرانش فرستاده بود و وقتی داود به طالوت رسید گفت: اگر من جالوت را بکشم چه میکنی؟ طالوت گفت: یک سوم ملکم را به تو خواهم داد و دخترم را نکاحت درخواهم اورد و داود توبره ای را گرفت و سه سنگ سفید برداشت یکی را ابراهیم و دیگری را اسحاق و اخری را یعقوب نام گذاری کرد و یکی از انها انتخاب کرد و نام ابراهیم درآمد و آن با وسیله ی پرتاب سنگ به سوی جالوت پرتاب کرد و به جالوت اصابت کرده و آن را و افرادی را که پشت سر وی بودند را تا سی هزار نفر کشت. (ابن ابی حاتم) وقتی نبی آنها به آنان خبر داد که طالوت پادشاه آنان تعیین شده است، آنان گفتند: تو را دروغگو تر از امروز ندیده بودیم چراکه ما از سبط وقبیله ی پادشاهی هستیم ولی طالوت چنین نیست. (ابن ابی حاتم)
سوال آنها از این جهت بود که در بین بنی اسرائیل دو قبیله بودند که از یکی از اینها پیامبر مبعوث میشد و از قبیله ی دیگر پادشاه و طالوت از هیچ یک از این دو قبیله نبود. (ابن ابی حاتم) نبوت در سبط لاوی پسر یعقوب بود و پادشاهی در ملک سبط یهودا پسر یعقوب بود. (خازن)
الله وی را از شما اختیار کرد و برگزید. (ابن ابی حاتم)
بسطه یعنی فصیلت. (ابن ابی حاتم)
فی العلم: در علم جنگ. (ابن ابی حاتم)
از داناترین بنی اسرائیل بود. (خازن)
علم به امور پادشاهی و دیانت داشته است. (ابوسعود)
از زیباترین آنها نیز بوده است. (خازن)
و یک سر و گردن از بنی اسرائیل بلندتر بود. (ابن ابی حاتم) نبی آنها عصایی آورد و گفت که پادشاه شما کسی است که قدش همانند این عصا باشد و هرکس اندازه گرفت مثل آن نشد و طالوت سقاء بود و خری داشت و روزی خرش را گم کرد و در پی آن به آن مجلس وارد شد و دیدند که قدش اندازه است و نبی وی را پادشاه اعلام کرد. (ابن ابی حاتم) گفته اند که چوپان بوده و یا دباغ. (ابوسعود)
وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَن يَشَاءُ
از آنجا که الله متعال مالک تمامی اشیاء است پس پادشاهی را به هرکه خواست عنایت میکند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ وَاسِعٌ
بر فقیر گشایش عنایت میکند و غنیش میگرداند. (ابوسعود)
عَلِيمٌ
میداند چه کسی لایق پادشاهی است و چه کسی لایقش نیست. (ابوسعود) اسم الله را صراحتا میآورد تا ترس در بندگانش بیاندازد. (ابوسعود)
نبی آنها گفت: نشانه ی پادشاه تعیین شدن وی این است که برای شما تابوت را بیاورد در حالیکه فرشتگان آن را حمل میکنند و در آن تابوت، سکینه ای است و بقایایی از از حضرت موسی و حصرت هارون در آن تابوت میباشد و در این تابوت آوردن برای طالوت نشانه ای بزرگ برای شماست، اگر در ادعای با دیدن نشانه اطاعت خواهید کرد، راستگو باشید و یا در بیان این داستان از نشانه ای است بر پیامبری محمد ص است. نکته: تابوت صندوق است نه چیز دیگر و تاویل آن به چیزی شبیه تابوت و سعی در معنوی جلوه دادن آن با خود آیه و تفاسیر مربوط بدان مردود است. و این تابوت همراه محتویات آن باعث آرامش میشده است خصوصا در جنگ. سکینه باید یک چیز باشد نه معنا یعنی سکینه به معنی آرامش نمیتواند باشد بلکه باید چیزی باشد که آن باعث آرامش باشد خصوصا در جنگ باعث آرامش بشود چراکه درخواست نشانه برای تعیین پادشاهی برای جنگ است. در آیه ی کریمه سکینه را گفته در تابوت است و دیگر اینکه آن سکینه همراه بقیه ای از موسی و هارون در تابوت است. تابوت وسیله است و وسیله ای مخلوق که انسان نیز نیست و باعث آرامش میشده است. در تفاسیر در مورد جزییات آن گزارش شده است که فلان صورت دارد و فلان کار انجام میدهد وباعث پیروزی است پس گذشته از اینکه با روایت صحیح یا ناصحیح بودن آن، مساله ی واضح این است که محتویات آن هرچه باشد، آن را کسی از مفسرین شرک یا وسلیه ی نامشروع نمیدانسته اند و قبل ابن تیمیه و پیروان وی کسی از جهت شرک بودن بدان نگاه نکرده است پس این تیمیان هستند که در تفسیر بدعت گذاری کرده و یادشان آمده است که باید قصه های داخل آن را مردود اعلام شود و سکینه را به معنی آرامش گرفته شود در حالیکه ابن عباس گوید: هر سکینه ای که در قرآن باشد، به معنی آرامش است غیر از آنچه در این آیه یعنی در آیه ی سوره ی بقره آمده است.
انصار گفتند تلفظ آن تابوه است و مهاجرین گفتند: تابوت است و حضرت عثمان گفتند که به تلفظ مهاجرین نوشته شود. (التفسير من سنن سعيد بن منصور) گویا مردم برای پادشاهی وی نشانه ای خواسته بودند. (ابوسعود) روایت شده است که گفتند: نشانه ی پادشاهی وی چیست؟(ابوسعود)
تابوت: صندوق. (ابوسعود)
منظور صندوق تورات است که وقتی بنی اسرائیل بعد حضرت موسی، عصیان ورزیدند، بر آنان غضب کرده و صندوق را از آنها گرفت. (ابوسعود) و وقتی از طالوت نشانه ای خواستند آن صندوق را در حالیکه فرشتگان از آن محافظت میکردند، آورده به طالوت تحویل دادند. این قول ابن عباس میباشد. (ابوسعود) صاحبان اخبار گویند: تابوتی بوده است که الله متعال بر حضرت آدم نازل کرده و در آن صورت انبیاء بوده است و نزد ایشان تا وقت وفات بوده و بعد نسل در نسل نگهداری میشده تا ببه یعقوب نبی و بعد وی به موسی رسیده بود و حضرت موسی تورات را در آن گذاشته و وقتی قصد جنگ میکرد آن را در جلوی لشکر قرار داده و بنی اسرائیل بدان آرامش مییافتند و تا وفات ایشان نزد بود و بعد نسل به نسل نزد بنی اسرائیل بود و عمل تابوت بدینصورت بود که وقتی در مورد مساله ای اختلاف پیش میآمد پیش صندوق رفته و عرض میکردند و از صندوق صدا آمده و بین آنان حکم میکرد و وقتی به جنگ میرفتند آن تابوت را جلوی لشکر قرار داده از آن طلب پیروزی میکردند و فرشتگان آن را بر بالای لشکر حمل میکرده اند بعد با دشمن وارد جنگ میشدند و وقتی غرشی از صندوق میشنیدند به پیروزی یقین پیدا میکردند. وقتی که عصیان ورزیدند و به فساد مشغول شدند، عمالقه بر آنها چیره شدند و تابوت را از آنها گرفتند و آن صندوق را به مکان فضولات انداختند و وقتی الله متعال اراده کرد تا طالوت را پادشاه گرداند، بر عمالقه بلا فرستاد و هرکس از آن عمالقه در مکان تابوت بول میکرد، دچار بواسیر میشد و از شهرهای آنان پنج شهر هلاک شدند و کفار دانستند که این بلا بخاطر اهانت به تابوت است پس آن تابوت را سوار بر دو گاو نر کرده و از خود دور کردند و الله متعال چهار فرشته را موکل گرداند تا آن را به منزل طالوت آوردند. وقتی قوم از وی نشانه ای خواستند نبی آنها گفت که اگر به منزل طاولت بروید، تابوت را نزد وی خواهید یافت. (ابوسعود) طوری بود که اگر صندوق میرفت آنان نیز میرفتند و اگر میایستاد، میاستادند. (مظهری)
فِيهِ سَكِينَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ در آوردن تابوت برای شما آرامشی است. (ابوسعود)
در تابوت چیزی هست که باعث ارامش شماست یعنی تورات در آن است که در وقت جنگ آن را جلوی لشکر قرار میدادند. (ابوسعود)
از حضرت علی بن ابی طالب: تابوت را وجهی بود همانند وجه انسان که از آن باد (هفافه)خوشی از آن میآمد. (ابوسعود) از حضرت علی ابن ابی طالب: بادی (خجوج هفافه)سخت وزان و تند وزان بود. (مظهری) در آن خاصیتی است که سبب آرامش آنان میشد. (مظهری) از سدی: تشتی از طلا بود که در آن قلبهای انبیاء شسته میشد. (التفسير من سنن سعيد بن منصور) شکی نیست که در یاد الله و رویت آثار صالحین از انبیاء و تابعین آنها باعث آرامش است و از بین برنده ی وسوسه های شیطانی. (مظهری)
گفته شده که در چشمان آن اشعه ای بوده است.
ابن عباس: هر سکینه که در قرآن آمده به معنی آرامش است بغیر از سکینه ی سوره ی بقره. (خازن، ثعلبی، بغوی، اللباب،)
آنچه از سکینه میدانیم این است که قلبها بدان آرامش مییافت و اطمینان حاصل میکرد و غیر این چیزی نمیدانیم و در مورد کیفیت آن ما را حاجتی نیست. (تاویلات اهل السنه)
در آن خورده ها و تکه هایی از الواح و عصای موسی و جامه ی ایشان و بعد وفات حضرت موسی ، الله متعال از آنها گرفته بود. (ابوسعود)
منظور از آل خود حضرات موسی و هارون است و یا فرزندان آنها. (ابوسعود)
گفته شده که در آن قفیزی (نوعی ظرف معادل 12 صاع)از مَنّ است. (تاویلات اهل السنه) گفته شده که در آن سنت موسی و هارون و علمشان در آن بوده است. (تاویلات اهل السنه)
در آنچه که از شان تابوت گفته شد، نشانه ای بزرگ است که دال بر پادشاهی طالوت است. (ابوسعود) نشانه ای بزرگ دال بر نبوت پیامبر ماست طوری که بدون اینکه از کسی بشنود از جزییات آن تابوت خبر میدهد. (ابوسعود) اگر تصدیق کننده ی پادشاهی وی باشید. (ابوسعود) اگر نشانه ها را تصیدق کننده باشید. (ابوسعود)
وقتی طالوت به همراه لشکریان خود، از شهر خود خارج شدند، به لشکریان خود خبر داد که الله متعال شما را با رودی که بر آن وارد خواهید شد مورد آزمایش قرار خواهد داد، هرکس از آن مستقیما آب بخورد، از لشکریان من نخواهد بود و اگر کسی از آن نخورد و فقط یک کف دست برداشت و خورد وی از من است. وقتی طالوت و مومنان همراه وی از رود عبور کردند، و کثرت دشمن را دیدند، گفتند: ما را طاقتی در مقابل جالوت و لشکریان وی نیست چه برسد به چیرگی بر آنها. کسانیکه یقین داشتند که الله را بعد مرگ ملاقات خواهند کرد گفتند: بسیار اوقات است که جماعتی با عده ی کم بر جماعتی با عدد بسیار چیره شده اند و این امر همه به حکم و آسان گرداندن الله صورت میپذیرد و الله متعال به یاری و نصرتش با صابران همراه است.
مستندات
فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ وقتی از بیت المقدس جدا شدند. (ابوسعود) از شهر خود همراه لشکریان خودش، برای جهاد با دشمن خارج شد. (نسفی) طالوت به همراه لشکرش راه افتادند. (ابوسعود)
روایت شده است: طالوت به قوم خود گفت: همراه من نیایند: از جمله کسیکه بنایی در حال ساخت دارد ویا تاجری مشغول تجارت باشد و ازدواج کرده ای که هنوز زنش به خانه نیاورده باشد و من کسانی را میخواهم که جوان باشند و فارغ از کار باشند و با نشاط. وقتی این را گفت، آمده است که هشتاد هزار نفر برای وی اعلام آمادگی کرده و همراه وی آمدند و هوا خیلی گرم بود و راه بیابان را در پیش گرفتند و از الله خواستند که نهری برای آنان جاری سازد.
قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُم بِنَهَرٍ
طالوت از طریق نبی خود پی به مشیئت الهی برد و به مردم اعلام کرد و یا طبق قول کسانیکه میگویند نبی بوده است به طریق وحی دانسته و به مردم اعلام کرده است. (ابوسعود)
نهر فلسطین بوده است. (نسفی) این آزمایش برای نشان دادن صاحب حق در جهاد از غیر آن است. (نسفی) فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي
کسیکه ابتداءا با دهان از آن آب بنوشد، از من نیست یعنی از گروه من نیست. (ابوسعود)
کسیکه از نچشد، مگر اینکه با دستش مقداری آب بگیرد و از آن بخورد در این صورت مشکلی نیست و از من است. (ابوسعود)
روایت شده است که یک کف دست آب برای خود شخص و اسبش کفایت میکرد. (ابوسعود) فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ
پس مبتلا شدند و از آن خوردند مگر عده ای کم. (ابوسعود) و اما کسانیکه خورده بودند لبهای آنان سیاه شد و تشنگی بر آنان غلبه کرد. (ابوسعود) گفته اند که آنان که نخوردند، سیصد و سیزده نفر بودند. (نسفی)
وقتی طالوت و همراهان وی که ایمان داشتند از نهر عبور کردند که همان عده ی کم باشد، عده ای از مومنان به مومنان دیگر گفتند: ما را قوتی برای مقابله و جنگ با لشکریان جالوت نیست چه برسد به اینکه پیروزی از آن ما باشد، این سخن را وقتی گفتند که دیدند لشکریان جالوت خیلی زیاد هستند. گفته اند که آنان صد هزار سرباز تا بن دندان مسلح بوده اند. (ابوسعود) این سخن برای اظهار ضعف بوده است نه بهانه ای برای برگشت از جنگ. (آلوسی)
کسانیکه گمان غالب داشتند و یا از جهت نبی خود میدانستند و یا از جهت تابوت و سکینه میدانستند که نصرت الهی را ملاقات خواند کرد گفتند:. (ابوسعود) افراد خالص از مومنین که به لقای الله با زنده شدن پس از مرگ یقین داشتند و انتظار ثواب داشتند گفتند: (ابوسعود) ویا کسانیکه به شهادت یقین داشتند گفتند: (ابوسعود) گفته شده گویندگان کسانی بودند که به آنها نپیوسته بودند و به مومنان که بدون یاری مانده بودند گفته اند. (ابوسعود)
چه زیاد اتفاق افتاده است که جماعت کم بر جماعت بسیار چیره شده است. (ابوسعود)
و این به حکم و آسان سازی الله متعال بوده است. (ابوسعود)
چراکه دوران تمامی امور در مشیئت الهی است و کسی را که الله نصرت کند وی را خذلان و شکستی نیست هرچند عده ی آنها کم باشد و کسانی را که الله خوار کند را نیز پیروزی نیست هرچند که عده ی انها زیاد باشد و اسباب و آلات بسیار داشته باشند. (ابوسعود) در نتیجه ما بر جالوت و لشکرش چیره خواهیم شد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ نصرت الهی همراه آنهاست. (ابوسعود)
وقتی که به میدان جنگ رفتند و روبروی دشمن قرار گرفتند، گفتند: یا الله برای ما بردباری ده تا سختی جنگ را تحمل کنیم و قدمهایمان را استوار دار تا نلرزد و ما را بر این قوم کافر نصرت ده.
مستندات
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ
وقتی طالوت و همراهان وی در مکانی برای دشمن برای جنگ، ظاهر شدند. (آلوسی)
همگی بعد اینکه قلبهایشان تقویت شد در حالیکه به الله متعال زاری و تضرع میکردند گفتند: ما را توفیق صبر و بردباری بده، و برای ما کمال قوت و راسخ و استواری در وقت جنگ عنایت کن طوریکه قدمهایمان نلرزد و ما را در شکست دشمن، یاری کن. (آلوسی) بر قوم کافرین گفتن برای بیان علت یاری و نصرت الله است. (آلوسی) صبر بر تحمل سختیهای جنگ و ورود به اماکن سخت را عنایت کن. (ابوسعود)
لشکر طالوت، لشکر جالوت را به علم و یاری الله متعال شکست دادند و داود، جالوت را کشت و الله متعال به داود پادشاهی و نبوت و علم و عمل و امور خارق العاده از قبیل سخن گفتن با حیوانات و نرم شدن آهن در دست وی را آموزش داد. و اگر الله متعال به واسطه ی بعضی از مردم بعض دیگر را از فساد دور نمیکردند و اگر کسانی نمیبودند که بخاطر آنها عذاب را از بقیه دفع نمیکرد، بی شک زمین را فساد در بر میگرفت و کفر عمومی میشد و بعد عذاب بر انسانها واجب میشود و در نتیجه انسانها ریشه کن میشدند. و این دفع و امثال آن لطف و فضل الهی است که بر همگان ارزانی داشته است و آن را نه شما مستحق شده اید و نه این بر الله متعال واجب باشد.
مستندات
فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ با یاری الله آنان را شکست دادند. (بیضاوی) آنان را شکست دادند در حالیکه یاری و نصرت الله همراهشان بود بخاطر اجابت دعای آنها. (بیضاوی) وَقَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ
گویند پدر حضرت داود به همراه هفت پسر خود که داود کوچکترین آنها بود، در جنگ حاضر بود و به نبی آنها وحی شده بود که داود است که جالوت را خواهد کشت و در راه آمدن سه سنگ با داود سخن گفته بودند و گفته بودند که به وسیله ی آنها جالوت را میکشد، و داود آن سنگها را برداشته و با آنها به جالوت را هدف قرار داده و جالوت را کشت و با دختر طالوت ازدواج کرد. (بیضاوی) پدر داود همراه سیزده پسر خود بوده است. (بغوی)
وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ
پادشاهی بنی اسرائیل و نبوت داده شد و قبل داود به کسی پادشاهی و نبوت به یک شخص داده نشده بود. (بیضاوی) گفته اند: ملک و حکمت همان علم و عمل است. (بغوی)
وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ
مثل زره بافی و سخن با چهارپایان و پرندگان. (بیضاوی)
منظور زبور و کلام و صدای خوش است. (بغوی)
اموری را آموخت که الله میخواست وی بیاموزد نه آن اموری را که داود میخواست چراکه اکثر کارهایی که داود بر ان قدرت یافت بود چیزهایی بودند که به ذهن انسان خطور نمیکردند مثل نرم شدن آهن در دست وی و سخن گفتن با حیوانات. (ابوسعود) رسول الله ص: کسی طعامی بهتر از آنچه با دست خودش کسب کرده نخورده است و داود نبی از کسب خود میخورد. (مظهری)
وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الْأَرْضُ این آیه نشان میدهد که فرض شدن جهاد برای دفع فساد میباشد. (مظهری)
اگر الله متعال بعضی از مردم را که به شر و فساد مشغولند را به توسط بعض دیگر دفع نمیکرد. (ابوسعود) با رد آن از آنچه بدان مشغول هستند به واسطه ی قتل مثل همین قصه و مانند آن اگر نمیبود. (ابوسعود)
منفعت زمین باطل میشد و مصلحتهای آن از قبیل زراعت و دامداری و مانند آن، تعطیل میشد. (ابوسعود)
اگر الله متعال مسلمانان را بر علیه کفار نصرت نمیداد زمین به نابودی کشیده میشد از فساد آنان و کشتن آنان، مسلمانان را. (ابوسعود)
از ابن عمر از رسول الله ص: همانا الله متعال بخاطر یک مرد صالح از صد خانواده از همسایه های وی بلا را دفع میکند. (المعجم الاوسط، المعجم الکبیر، الضعفاء للعقیلی، التَّنويرُ شَرْحُ الجَامِع الصَّغِيرِ ، )
از حضرت علی وقتی از ایشان خواستند که اهل شام را لعن کند، گفت: خیر لعن نمیکنم چرا که از رسول الله ص شنیدم که میفرمودند: ابدال در شام هستند و بخاطر آنها، الله متعال به اهل زمین رحم میکند و آنان را بر دشمنانانشان نصرت میدهد، هر وقت یکی از آنها فوت شود الله کسی دیگر را جایگزین وی میکند. (فضائل الشام سمعانی و فضائل الشام و دمشق ابی الحسن) حضرت علی: و ابدال چهل نفر هستند. (التيسير بشرح الجامع الصغير، کنز العمال) در حدیث آمده است: اگر مردانی زیاد رکوع کننده (نمازخوان) نمیبودند و کودکانی شیرخواره نمیبودند و حیواناتی چرنده نمیبودند، بر شما عذاب فرو میریخت. (مظهری)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ
الله متعال دارای فضل و لطفی بزرگ و غیر قابل اندازه گیری است بر تمامی مخلوقات. (ابوسعود) این دفع الله بعض مردم به بعض دیگر فضل الهی است و بر الله واجب نیست. (ابوسعود)
و فضل الهی منحصر در دفع نیست. (ابوسعود)
اگر به واسطه مسلمانان کفار را دفع کرده نمیشد، کفر همه جا را فرامیگرفت و غضب الهی آنان را در برمیگرفت و از زمین ریشه کن میشدند. (ابوسعود)
این نشانه ها که برایت بیان کردیم از قصه ی کسانیکه دیار خود را از ترس مرگ ترک کرده بودند و قصه ی طالوت و پادشاهی وی و قضیه تابوت و آنچه در آن بوده و شکست ظالمان و کشته شدن جالوت توسط داود، ما این ها را برایت به حق و درستی خوانده ایم و کسی را شکی در آن نیست و این خود نشانه ی رسول بودن توست چراکه بدون اینکه از کسی یادبگیری و یا از کسی بشنوی، آن را طبق واقعیت و حقیقت بیان میکنی و قطعا تو از رسولان الله متعال هستی.
این آیات از قبیل قصه ی هزاران نفری که از ترس مرگ فرار کرده بودند و پادشاهی طالوت و داستان تابوت و شکست ظالمان و کشتن داود جالوت را، به وجه مطابق حقیقت بر تو آورده ایم که در آن اهل کتاب و اهل تاریخ شکی در آن ندارند. (بیضاوی)
به واسطه ی جبرئیل بر تو میخوانیم. (ابوسعود) وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
و تو از جمله ی کسانی هستی که به سوی امتها فرستاده میشوند تا پیام ما را برسانند و اوامرمان را اجرا کنند و احکام ما را بر امتها جاری سازند و این نوع معامله بین من (الله) و غیر از انبیاء صورت نمیگیرد. (ابوسعود) و این گواهی است از طرف الله متعال بر رسالت رسول الله ص. (ابوسعود) چراکه از این امور خبر داده ای در حالیکه نه شناختی داشتی و نه از کسی شنیده بودی. (بیضاوی) اهل کتاب را در آن شکی نیست چراکه در کتبشان موجود است. (نسفی)
آن رسولان را که میدانی و تو نیز از جمله ی آنان هستی بعضی از آنها بر بعض دیگر برتری بخشیدیم در حیطه ی رسالتش و در مکانتش و در صفاتش. با بعضی از آنان مستقیم سخن گفتیم مثل حضرت موسی و حضرت رسول الله ص و بعضی دیگر را در آخرت درجاتی بلندتر از دیگر رسولان دادیم و به عیسی" که یهود، ایشان را تحقیر کرده قصد کشتن وی کردند و مسیحیان، وی را به مقام الوهیت رساندند" معجزاتی دادیم که دال بر رسول بودن وی بود و وی را با روح القدس تایید و تقویت کردیم به جبرئیل که از بدو تولد با وی بود و با نوع تولدش که منسوب به روح الله شد و با دعایی که توسط آن مردگان را زنده میکرد. اگر الله میخواست، قدرتش را دارد که امت رسولان را بعد وی از جنگ باز دارد و کاری کند که جنگ در نگیرد و این بعد این است که امت معجزات را از رسولان دیده اند، لیکن این امتها بعد پیامبرانشان دچار اختلاف شدند و اگر الله میخواست که بعد اختلافشان باز جنگ در نگیرد میتوانست ولی نخواست و مشیتش بر این نبود و لیکن آنچه هست اینکه الله متعال آنچه را خواهد انجام دهد و کسی را یارای منع وی نیست و کسی را حق اعتراض بر وی نیست و هرچه خواست آن را اراده کند و انجام دهد.
مستندات
تِلْكَ الرُّسُلُ جمله ای استینافی است که در آن اشاره است به اینکه رسول الله ص از جمله ی افضلان انبیاء است. (ابوسعود) اشاره با تلک برای بیان علو شان این رسولان است. (ابوسعود) فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ
برتری رسولان بر یکدیگر میتواند مطلق باشد یعنی کاملا یکی از دیگری برتر باشد و یا میتواند که در بعضی خصلتها و صفات یکی از دیگری افضل بوده و در صفتی دیگر، افضل نباشد. (ابن عرفه) در درجات کمال بر یکدیگر برتری دارند. (ابوسعود)
تفضیل به معنی تمکین روی زمین نیز میتواند باشد. (تاویلات اهل السنه)
تمکین روی زمین یعنی رسالتش اماکن بیشتری را در بر بگیرد. (تاویلات اهل السنه)
میتواند تفضیل در شفاعت در آخرت باشد و رفع درجات در آخرت باشد. (تاویلات اهل السنه)
احتمال دارد که منظور در رسالت باشد چراکه بعضی بر انسان و جن ها فرستاده شده بود و بعضی فقط بر انسان مبعوث شده است و از بین آنها به یک قوم و یا به چند نفر مبعوث شده اند. (تاویلات اهل السنه) رسولان در نبوت بر یکدیگر برتری ندارند بلکه افضلیت در بعضی از خصلتها و صفات آنان است. (ابن عرفه) از ابن عباس: آیا از تفضیل رسولان تعجب میکنید؟ حضرت ابراهیم را به خلیل خود گرفتن تفضیل داد و حضرت موسی را به سخن گفتن و حضرت رسول الله ص را به رویت خود تفضیل داد. (الدر المنثور) از ابن عباس: نزد رسول الله ص نشسته بودم و ابوبکر و عثمان و معاویه نیز بودند که علی آمد، رسول الله ص به معاویه گفت: آیا علی را دوست داری؟ معاویه: به الله قسم که بخاطر الله وی را دوست دارم دوستی خیلی شدید. رسول الله ص: بین شما وقفه ای خواهد بود. (در دوستی شما وقفه ای به مدت کم پیش خواهد آمد). معاویه: یا رسول الله ص بعد آن چه خواهد شد؟ رسول الله ص: بخشش الله متعال و رضوان وی خواهد بود و داخل شدن به بهشت. معاویه: به قضای الله راضی هستیم. و این آیه نازل شد. (فضائل أمير المؤمنين معاوية بن أبي سفيان، الدر المنثور) از ابن عباس: روزی اصحاب رسول الله ص با هم مشغل صحبت بودند و میگفتند که الله متعال حضرت ابراهیم را خلیل خود گرفت و حضرت موسی را با وی سخن گفت و حضرت عیسی را کلمه الله و روحش است و آدم را اختیار کرد، رسول الله ص بر آنان وارد شد و فرمودند: اینها که گفتید درست است و همانطور است که گفتید و دیگر اینکه من (محمد خاتم الانبیاء) حبیب الله هستم و این را از روی فخر فروشی نمیگویم و من حمل کننده ی پرچم حمد در روز قیامت هستم و آدم و بقیه در زیر آن پرچم خواهند بود و فخر نباشد مرا و من اولین شفاعت کننده و اولین کسیکه شفاعتش قبول میشود هستم و فخر نباشد مرا و من اولین کسی هستم که حلقه ی در بهشت را میزنم و الله مرا به داخل بهشت راه دهد و همراه من فقرای مومنان خواهند بود و این مرا فخر نباشد و من محترم ترین اشخاص اولین و آخرین خواهم بود و این مرا فخر نباشد. (مظهری)
مِّنْهُم مَّن كَلَّمَ اللَّهُ
یکی را به سخن مستقیم بدون واسطه برتری داد مثل حضرت موسی که در شب انتخاب بعنوان رسول و در کوه طور با وی مستقیم سخن گفت. (ابوسعود) آوردن لفظ جلاله برای بیان تفاوت درجه ی مستقیم سخن گفتن الله و تایید به روح القدس است. (ابوسعود) حضرت موسی را به طور سخن گفت و حضرت رسول الله ص را در شب معراج وقتی به حد قاب قوسین او ادنی رسید، سخن گفت و بین این دو سخن گفتن تفاوت بسیار است. (مظهری)
وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ
از بین رسولان، کسانی هستند که بر دیگر رسولان بلندی درجه عطا شده است. (ابوسعود) منظور از بعض در اینجا طبق ظاهر آیه، رسول الله ص میباشد چراکه مبعوث برای تمامی ملتها میباشد و داری معجزاتی نا متناهی است و در هر زمان معجزه ای از ایشان آشکار میشود. (ابوسعود) گفته شده که منظور حضرت ابراهیم است که ایشان مختص به خلیل الرحمن بودن است. (ابوسعود) گفته شده : ادریس است چراکه در قرآن آمده و رفعناه مکانا علیا (او را به مکانی بلند بالا بردیم) گفته اند: منظور پیامبران اولوا العزم هستند. (ابوسعود)
وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ
نشانه های تابان و معجزات آشکار از زنده گرداندن مردگان و شفا بخشیدن به نابینای مادرزاد و خبر دادن از غیب ها و یا انجیل. (ابوسعود)
وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ تایید به بدین معنی است که الله متعال حضرت عیسی را در حفظ خود معصوم داشت، حتی شیطانی نمیتوانست به وی نزدیک شود. (تاویلات اهل السنه) وی را با روح مقدس تقویت کردیم. (ابوسعود)
گفته شده که روح القدس، دعای مبارکی بوده است که با آن مردگان زنده میشدند و نابینای مادر زاد بینا میشد و پیسی شفا مییافت. (تاویلات اهل السنه)
روح جبرئیل است و قدس الله. (تاویلات اهل السنه)
روح القدس: روان پاک.
منظور روح الله است. (تاویلات اهل السنه)
منظور روح عیسی است و قدس گفتن برای احترام است. (ابوسعود)
از آنجا که در صلب و رحم و حیض و امثال آن وی را لمس نکرده است. (ابوسعود)
اضافه ی روح عیسی به الله از جهت تعظیم و تفضیل است همچنانکه به حضرت موسی کلیم الله و به حضرت ابراهیم خلیل الله اطلاق میشود. (تاویلات اهل السنه) گفته شده: به جبرئیل تقویت شد. (ابوسعود) گفته شده: به انجیل تقویت شده است. (ابوسعود) ذکر حضرت عیسی از بین انبیاء برای این است که در بین اهل کتاب در شان ایشان افراط و تفریط صورت گرفته است. (ابوسعود)
یهود در تحقیر حضرت افراط کردند و مسیحیان در تعظیم وی افراط کردند. (مظهری)
آیه نشان دهنده ی این مطلب است که انبیاء بعضشان را بر بعض دیگر میتوان برتری داد و برتر دانست منتها با دلیل قطعی باید صورت گیرد. (ابوسعود)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ
الله اگر میخواست که امتهای بعد انبیاء، با هم جنگ نکنند، طبق خواست الله جنگ نمیکردند. (ابوسعود) عدم جنگ آنها میتوانست از این جهت باشد که آنان را بر تبعیت از رسولان متفق گرداند آن رسولانی که همه بر حق متفق هستند. (ابوسعود)
مِن بَعْدِهِم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بعد اینکه معجزات آشکار آمد و نشانه های واضحی که بر حق بودن حق است و این آیات ایجاب میکند که از رسولان تبعیت شود و از انحراف از راه آنان دوری کرده شود. (ابوسعود) وَلَٰكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُم مَّنْ آمَنَ وَمِنْهُم مَّن كَفَرَ
لیکن الله متعال عدم جنگ آنان را نخواست چراکه آنان بین خود دچار اختلاف شدیدی شدند. (ابوسعود) از بین این مردم کسانی هستند که به آنچه انبیاء اورده اند ایمان آوردند و بر طبق آن عمل کردند و بعضی دیگر به آن کفر ورزیدند کفری که برگشتی از آن نیست لاجرم حکمت الهی بر این قرار گرفت که عدم جنگ آنان را نخواهد و به موجب اقتضای حال خودشان جنگ کردند. (ابوسعود)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا
بعد این اختلاف شدید نیز اگر الله میخواست آنان جنگ نمیکردند. (ابوسعود) و رگ گردنکشی و دست درازی را در آنان را نمیجنباند، چراکه همه تحت ملکوت وی هستند. (ابوسعود)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ
از امور وجودی و عدمی هرچه باشد اراده کند انجام میدهد، من جمله عدم مشیئت عدم جنگ آنان. (ابوسعود) یعنی آنچه میخواهد را انجام میدهد، بدون اینکه کسی بر وی تعالی واجب گرداند یا مانعی آن را منع کند. (ابوسعود) در این آیه دلیلی است بر اینکه حوادث همه در مشیئت الهی است چه خیر باشد و چه شر باشد و چه ایمان باشد و چه کفر باشد. (ابوسعود)
ای کسانیکه ایمان آورده اید زکات اموال خود را بدهید و در راه الله خرج کنید از آنچه الله به شما داده است"یادتان باشد که الله به شما میبخشد" و این کار را قبل آمدن روز قیامت انجام دهید آن روزی که در آن روز معامله ای نیست تا بتوانید آنچه بر گردنتان است را بخرید یا چیزی بفروشید و با کسی دوستانه رفتار نمیشود و کسی دیگری را دوست نمیگیرد و کسی را برای دیگری پادرمیانی نمیکند مگر آن افرادی که الله تعالی به وی اجازه دهد و تارکین زکات از روی انکار کافران هستند و آنان با منع زکات و با عدم صرف زکات به مستحقش، به خود ظلم میکنند چراکه خود را در معرض عذاب قرار میدهند. حضرت ابوبکر در آن برهه از زمان تصمیمی تاریخی گرفت چراکه اگر به نرمش رفتار میکرد، تا روز قیامت یک رکن از ارکان پنجگانه ی اسلام، منهدم میشد و کسی پیدا نمیشد که زکات اموال خود را بدهد.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا در راه خدا خرج کنید. (ابوسعود) امتحانی است برای معلوم شدن اخلاص شما در ایمان. (فتوحات الالهیه) مِمَّا رَزَقْنَاكُم
چیزی از آنچه به شما روزی داده ایم. (ابوسعود) نکته ی انفاق از آنچه الله به شما داده است، تشویق به انفاق است. (ابوسعود) وقتی انسان بداند آنچه دست وی هست از الله است تشویق به انفاق در راه وی خواهد شد.
منظور از انفاق در اینجا، انفاق واجب است. (ابوسعود) انفاق نفل و واجب را شامل میشود. (آلوسی) مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لَّا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ
انفاق کنید قبل آمدن روزی که از تلافی و جبران آنچه گذشته عاجز میشوید چراکه در آنجا معامله ای نیست تا آنچه فوت شده را بخرید و یا اینکه چیزی را بعنوان فدیه از عذاب بدهید و دوستی نیست تا با شما به تسامح برخورد شود یا دوستی نیست تا شما را یاری شود و شفاعتی بغیر اذن الله نیست تا شما را شفاعت کرده و پادرمیانی کرده و بوسیله ی آنها از آنچه بر گردن شماست، تخفیف داده شود. (ابوسعود) منظور این است که در آنجا کسی را قدرتی بر حاصل کردن آنچه نافع باشد، نیست چراکه کسیکه بر گردن وی حقی باشد به خرید و فروش آن را ادا کند ویا بخاطر دوستی بخشیده شود و یا اینکه کسی باشد تا به وسیله ی وی بخشیده شود و هیچ یک از اینها در آنجا نیست. (آلوسی) لَّا بَيْعٌ فِيهِ: گفته شده فدیه دادنی در آن روز نیست. (تاویلات اهل السنه) انسانها مادامی که در دنیا زنده هستند میتوانند خود را به الله بفروشند ولی وقتی مردند دیگر حق فروش ندارند. (تاویلات اهل السنه)
وَلَا خُلَّةٌ: دوستیِ دوستی، سودی ندارد. (تاویلات اهل السنه)
وَلَا شَفَاعَةٌ: کسی، دیگری را شفاعت نکند و پادرمیانی نکند. (تاویلات اهل السنه) اول آیه هرچند با خطاب به مومنان شروع شده است ولی صفات، صفات کفار هستند و این برای زجر مومنان از عمل مثل کارهای کفار است. (تاویلات اهل السنه) قتاده: الله متعال میداند که بین مردم در دنیا دوستی هست و به یکدیگر شفاعت میکنند ولی در آخرت دوستی بغیر از دوستی متقین نیست.(الدر المنثور) از عطاء بن دینار: الحمد لله که الله متعال کافرون را ظالمین گفت و نگفت ظالمین کافرین هستند. (الدر المنثور)
وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ تارکین زکات آنان کسانی هستند که به خود ظلم میکنند. (ابوسعود)
کافر گفتن بخاطر تغلیظ ترک زکات و اعلام این مطلب است که ندادن زکات از صفات کفار است. (ابوسعود)
اینان به خود ظلم کرده اند که با ترک زکات خود را در معرض عذاب قرار داده اند و مال را در غیر وجهی که باید قرار میدادند قرار دادند. (ابوسعود)
تارکین زکات مستحق موصوف شدن به کفر هستند چراکه ظلمشان به نهایت رسیده است. (آلوسی) و الکافرون معطوف بر محذوف است و معنی چنین میشود: مومنان متقی زکات خود را ادا میکنند، ولی کفار... (آلوسی) از حضرت عمر: وقتی رسول الله ص فوت کردند، عده ای از عرب مرتد شدند و گفتند که زکات نمیدهیم و حضرت ابوبکر گفت: اگر یک بند پای شتری را از زکات که در زمان رسول الله ص میدادند، ندهند، با آنان جهاد خواهم کرد. حضرت عمر گفت: ای خلیفه ی رسول الله ص، با مردم به نرمش رفتار کن. حضرت ابوبکر گفت: در جاهلیت که سخت گیر بودی حالا در اسلام میخواهی ضعیف باشی؟ همانا وحی منقطع شد و دین کامل شد، آیا از ارکان دین کم شود در حالیکه من زنده هستم؟ (مظهری)
مستحق عبادتی غیر الله نیست و اوست که زنده ی باقی بی زوال است که عدم بر وی سبقت نجسته بلکه ابتدایی برای وی تعالی نیست وزنده به ذاتش است و از غیر خود نگرفته است و از چیزی غافل نیست. قیوم: برپادارنده و تدبیر کننده ی مخلوقات است و قائم به ذات و حافظ بقیه است. وی را چرت و خواب نمیگیرد و غفلت بر وی راه ندارد آنچه در آسمانها و زمین است برای وی تعالی است. بدون اذن وی تعالی چه کسی را یارای پادرمیانی کردن و شفاعت کردن است و این نشان میدهد که افرادی را اذن شفاعت داده میشود ولی آنها این بتهاییکه مشرکان عبادت میکنند نیستند. آنچه را که قبل اینها بوده و آنچه بعد اینها خواهد بود را نیز میداند یعنی علم وی برای همه چیز در همه وقت و بدون وقت، ثابت است. به چیزی از دانسته های الله متعال یعنی معلومات وی عالی، کسی دسترسی ندارد مگر آنچه را که الله بخواهد. فرشتگان نیز چنین هستند و فقط آنچه را که الله به آنها علم داده دانا هستند ولاغیر. کرسی وی تعالی آسمانها و زمین را در خود جای داده است. آسمانها و زمین بر وی تعالی سنگینی ندارند و بلند مرتبه تر از آن است که در خیال کسی بگنجد و یا بر وی احاطه داشته باشند. نکته: وقتی نسبت کرسیه یعنی کرسی وی تعالی گفته میشود هیچگاه به معنی اینکه در کرسی بنشیند و کرسی به معنی صندلی یا مثل آن برای الله تعالی باشد نیست و الله تعالی منزه از مکان و زمان است. و این عقیده ی اهل سنت است بر خلاف مجسمه که الله را به مانند انسان پیر یا جوان موی نروییده میانگارند که باید از این عقیده تبری جسته شود.
مستندات
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ یعنی خالق و رازق و معبودی غیر از الله نیست. (بحر العلوم) فقط او مستحق عبادت است. (ابوسعود) اثبات بعد نفی، در اثبات یک شئی بلیغ تر و رساتر است. (بحر العلوم) مستحق عبادت اوست نه آن بتانی را که عبادت میکنید که نه عبادت آن شما را نفعی میرساند و نه ترک عبادت آنها شما را ضرری میرساند. (تاویلات اهل السنه)
امکان دارد برای مسلمانانی باشد که به وی تعالی ایمان آورده بودند ولی صفات وی تعالی را نمیدانستند پس برای آموزش صفات الله متعال، این آیه نازل شد. (تاویلات اهل السنه) زنده ای است که مرگی برای آن نیست. (بحر العلوم) باقی است که بر وی مرگ و فنا راه ندارد. (ابوسعود)
زنده ای است که ابتدای برای وی نیست. (بحر العلوم)
به ذاتش زنده است و زنده بودن را از غیر خود نمیگیرد مثل مخلوقات که زنده بودن چیزی دیگر برای آنان است وبرای همین میمیرند. (تاویلات اهل السنه) زنده است یعنی اینکه از هیچ چیزی غافل نمیشود و دچار سهو فراموشی نیز نمیشود. (تاویلات اهل السنه)
قیوم: قائم و رفتار کننده با هر کس بر طبق کسب آن. (بحر العلوم) دائما در حال تدبیر امور خلق و حفظ آنهاست. (ابوسعود) قائم یعنی دائم یعنی دائما در حال تدبیر امر خلق از نشأت آنها و از رزق و روزی آنها است. (بحر العلوم)
گفته شده: قائم به ذات خود است و دیگران را حافظ است. (ابوسعود)
خود به خود است و مخلوقات به وی وجود هستند. (ابوسعود) لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ
از حضرت علی سنه و نوم به یک معناست و فرق آنها اینکه وقتی خواب به سر رسید و شخص بین خواب و بیداری بود آن را سنه گویند و وقتی به قلب رسید نوم است. (بحرالعلوم) سنه آنچه از سستی که قبل خواب عارض میشود. (ابوسعود) سنه یعنی چرت. (تاویلات اهل السنه) گفته اند: آیه بر ظاهرش است یعنی الله متعال را نیازی به خواب نیست. (بحر العلوم) تاکید معنی قیوم بودن است چراکه اگر خواب و چرت میگرفت نمیتوانست، قیوم باشد. (نسفی)
منظور این است که هردوی اینها از الله متعال منتفی هستند نه اینکه این دو از رسیدن به الله قاصر باشند. (ابوسعود)
گفته شده است: یعنی از امور خلق غافل نیست و خواب کنایه از غفلت است. (بحرالعلوم) روایت شده است: وقتی موسی پسر عمران به آسمان برده شد به قلبش خطور کرد که آیا پرودگار ما را خواب هست؟ پس به موسی امر شد که دو شیشه را به دستانش بگیرد و نگهدارد و مقداری از زمان نگهداشت ولی خوابش برد و هر دو شیشه شکست و الله متعال فرمود اگر مرا خواب میگرفت آسمان و زمین از این دو شیشه نیز زودتر میشکست. (بحر العلوم)
لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ برای تقریر قیومیت الله متعال است. (ابوسعود)
همه ی مخلوقات، بندگان وی تعالی هستند و از شریک بی نیاز است. (بحر العلوم) گفته شده : هرآنچه در آسمان و زمین است بر یگانگی الله دلالت دارند. (بحر العلوم) منظور از هرآنچه در آنهاست بیان این مطلب است که به تمامی اجزای آسمانها و زمین و به داخل و خارج آنها احاطه دارد. (بحر العلوم)
چه کسی را جرأت پادرمیانی کردن (شفاعت) است تا وقتی وی تعالی اجازه ندهد. (بحر العلوم) برای بیان بزرگی شان وی تعالی است که احدی را یارای نزدیک شدن به وی تعالی نیست تا بدان وسیله بر تغییر آنچه اراده کرد قدرت یابد به شفاعت یا زاری و تضرع چه برسد به اینکه با الله به عناد و گردنکشی ودشمنی یارای مقابله داشته باشد. (ابوسعود)
در رد قول مشرکان آمده است که معبودان باطل خود را بعنوان شفیع میدانستند. (بحر العلوم) وقتی اذن را مطرح کرد نشان میدهد که شفاعت برای انبیاء و صالحین ثابت است. (بحر العلوم)
شفاعت برای گناهکاران امت محمدی ثابت است. (تاویلات اهل السنه)
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ
الله یگانه امر دنیا را میداند و میداند که بتهای آنها ادعای اله بودن ندارند. (بحر العلوم) آنچه را که احساس میکنند و آنچه را که به عقل فهم میکنند. (ابوسعود) آنچه را درک میکنند و آنچه را که درک نمیکنند. (ابوسعود)
و میداند که برای آنان شفاعتی نیست. (بحر العلوم)
از مقاتل: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ، آنچه قبل خلق فرشتگان را میداند و وَمَا خَلْفَهُمْ یعنی آنچه بعد خلق فرشتگان بوده و هست را میداند. (بحر العلوم)
از زجاج: غیب قبل آنان و غیب بعد آنان را نیز میداند. (بحر العلوم) کلبی: امور آخرت و امور دنیا را میداند. (بحر العلوم) وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ
یعنی به چیزی از دانسته های الله متعال دسترسی ندارند مگر آنچه الله بخواهد که آنان بدانند. (ابوسعود) منظور از علم، معلومات الله متعال است در روایت آمده است: اللهم اغفر علمک فینا: بار الها آنچه از ما میدانی را بیامرز. (نسفی) یعنی فرشتگان غیب را نمیدانند چراکه بعضی از مردم فرشتگان را عبادت میکردند و از آنان امید شفاعت داشتند پس به آنان خبر میدهد که آنان چیزی را مالک نیستند گذشته و بعد خودشان را نمیدانند مگر آنچه را که الله به آنان خبر داده باشد. (بحر العلوم) گفته شده: جمیع علم الله را نمیدانند. (بحر العلوم)
احاطه یعنی ادراک یک شیئ به وجه کمال. (بحر العلوم)
فقط است که الله تعالی دارای علم ذاتی تام است که دال بر یگانگی وی تعالی است. (ابوسعود)
الله تعالی در اینجا بیان داشته است که وی تعالی علم، ثابت است. (تاویلات اهل السنه)
منظور علم تمامی اشیاء است یعنی تا وقتی الله نخواهد چیزی را نمیدانند. (تاویلات اهل السنه)
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ کرسی وی آسمانها و زمین را در خود جای داده است. (بحر العلوم) از عطا بن ابی رباح: هفت آسمان و هفت زمین در کنار کرسی به مانند حلقه در کنار بیابان است. (بحر العلوم)
گفته اند: کرسی مکانی است که الله متعال آسمان ها و زمین را در آن خلق کرده است. (بحر العلوم) بعضی گفته اند: کرسی و عرش یکی است که گاهی به لفظ کرسی و در موضعی دیگر به لفظ عرش میآورد. (بحر العلوم) از ابن مسعود: بین هر آسمان مسیر پانصد سال راه است و بیین کرسی و عرش مسیر پانصد سال راه است و عرش بر بالای آب است و الله فوق عرش است یعنی به بزرگی و قدرتش بر آن است. (بحر العلوم) از ابن عباس: علم الله گنجایش آسمانها و زمین را دارد. (بحر العلوم)
منظور از کرسی، علم الله است. (نسفی)
بعضی گفته اند: کرسی وی قدرتش است که با آن آسمانها و زمین را حفظ میکند. و این به قول ابن عباس نزدیکتر است.(بحر العلوم)
کرسی ملکش است. (نسفی)
از جعفر صادق: توحید سه حرف است: 1 بدانی که الله از چیزی نیست. (یعنی از چیزی درست نشده است) 2 بدانیکه الله در چیزی نیست. 3 بدانیکه بر روی چیزی نیست. چراکه اگر کسی بگوید از چیزی است، الله متعال را مخلوق دانسته و کافر شود و اگر بگوید در چیزی است پس وی تعالی را موصوف به حدوث و نوپدید بودن کرده است و این نیز کفر است و اگر بگوید بر روی چیزی است پس وی را محتاج و نیازمند دانسته و وی را بر روی چیزی حمل شده و بارگزاری شده فرض کرده است و این نیز کفر است. (الجوهرة المنیفة شرح وصیة الامام الاعظم ابی حنیفة ص63 بحث عرش) از امام ابوحنیفه: اقرار داریم بر اینکه الله بر عرش استوی است (بدون ترجمه ی چگونگی آن و بدون ترجمه ی اینکه استوی به چه معناست) بدون اینکه نیازمند عرش باشد و بدون استقرار بر آن است و الله نگهدارنده ی عرش و غیر عرش است و نیازمند نیست. اگر محتاج میبود بر ایجاد و تدبیر عالَم قادر نمیبود و اگر محتاج نشستن و استقرار بود پس الله قبل خلق عرش در کجا بوده است؟ الله متعال از این صفات بزرگتر است. (الجوهرة المنیفة شرح وصیة الامام الاعظم ابی حنیفة ص63 بحث عرش) گفته شده: کرسی یعنی اصل ی شیئ و منظور این است که وی، معتمد و فریادرس مخلوقات است و این امر با صفتِ قدرت و عظمت خواهد بود. (تاویلات اهل السنه) آنچه باید دانست این است که وقتی چیزی به الله متعال اضافه میشود نباید از آن آنچه از اضافه به مخلوق برداشت میشود، برداشت شود پس بنا براین از کرسیه نباید آنچه از کرسی یک شخص برداشت میشود، برداشت شود چراکه وی تعالی لیس کمثله شیئ است. (تاویلات اهل السنه)
و بعد از قدرتش خبر داد و فرمود: وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا
یعنی حفظ آسمانها و زمین بر تعالی سنگینی نمیکند. (بحرالعلوم)
وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ بلند مرتبه است بر خلق خود. (بحر العلوم)
بلند مرتبه است از هرآنچه که در خیال تصور شود که به عرش وکرسی نیاز داشته باشد. (تاویلات اهل السنه) بزرگتر از آن است که در احاطه در آید. (تاویلات اهل السنه) بلند مرتبه است از احوالات مخلوقات و هرآنچه مانند آنها باشد و غالب و قاهر است. (تاویلات اهل السنه) بزرگتر و والا مقامتر از آن است که شریکی برای خود بگیرد. (بحر العلوم) از رسول الله ص: هرکس بعد نماز آیت الکرسی را بخواند، الله متعال به وی نماز شاکرین و نماز مطیعین و نماز صابرین عطا کند و از دخول جنت وی را چیزی جز مرگ مانع نباشد. (بحر العلوم، المعجم الطبرانی، )
بعد اینکه درستی و حقیقت اسلام آشکار شد و عرب مسلمان شدند و نادرستی کفر و شرک آشکار گشت، برای اسلام آوردن دیگران اکراهی نیست و شخص عاقل اگر بدون تعصب عقل خود را بکار گیرد خودش متوجه میشود که دین اسلام چه دین سودمندی است. درستی از کجی آشکار شد پس اگر کسی از کفر و هرچه که غیر از الله مورد پرستش قرار داده بود را از آن بیزاری جوید و به الله متعال اعتقاد راسخ پیدا کند و ایمان بیاورد همانا وی به ریسمانی محکم چنگ زده است که آن را پارگی یا شکستگی نیست. و الله به خواسته ی شما شنواست و به اهداف شما داناست. نکته: رسول الله ص در آخر عمرشان دستور دادند که شرک را از جزیره العرب بیرون کنند و این نشان میدهد که تا حصول این امر جنگ برقرار است و برای مناطق دیگر بر مصلحت حاکمان مسلمان خواهد بود و کسی غیر از عرب را بر ایمان اجبار نشده است ولی باید دانست که این بحث عدم اکراه برای ورود به اسلام است نه خروج آن یعنی حکم ارتداد حکم داخلی اسلام است و با آن به شدت برخورد میکند چراکه توده ی مردم توانایی آن را ندارند که واقعا همه چیز دین را درک کنند پس به مرتدی که اکثرا مدعی دانایی است اجازه فعالیت نمیدهد و حکم آن اول دعوت و کشف شبهه است و وقتی اصرار کرد معلوم میشود که قصد وی افساد بین مسلمانان است و برای همین اعدام جزای وی است تا عوام را فاسد نکند.
مستندات
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ:
از ابن عباس: وقتی زنی فرزندش سقط میشد و فرزندش زنده نمیماند نذر میکرد که اگر فرزندی برایش زنده بماند وی را یهودی بگرداند و بر این منوال بود که اسلام آمد و بین بنی نضیر (طایفه ای از یهود که رسول الله ص آنان را از آنجا تبیعد کرد) از این فرزندان انصار بودند و انصار خواستند که آنان را به نزد خود بگیرند و گفتند اینان فرزندان ما و برادران ما هستند و این آیه نازل شد و رسول الله ص به آنها فرمود: آنان را که در میان بنی نضیر هستند مخیر کنید بین اینکه شما یا آنها را انتخاب کنند اگر شما را انتخاب کردند پس با شما بمانند و اگر آنان را انتخاب کردند، آنها را نیز تبعید کنید. (بغوی) روایت شده است که از انصار کسی بود که دو پسرش قبل بعثت پیامبر ص مسیحی شده بودند و پدرشان آنان را دعوا میکرد تا مسلمان نشوید به حالتان نخواهم گذاشت و آنان به پیش رسول الله ص شکایت بردند و آن مرد گفت: یا رسول الله ص آیا اجازه دهم که پاره ی تنم وارد جهنم بشود؟ و این آیه نازل شد و آن مرد از پسرانش دست کشید. (ابوسعود) از مجاهد: از طایفه ی اوس کسانی بودند که از بنی نضیر شیرخوارگی کرده بودند و وقتی قرار بر تبعید بنی نضیر شد، عده ای گفتند که ما نیز همراه آنان خواهیم رفت و به دین آنان خواهیم پیوست و خانواده ی آنها از اینکار منع کردند و این آیه نازل شد. (بغوی)
ابن مسعود: این در ابتدای اسلام بود و بعدا منسوخ شده است. (نسفی) بعد فتح مکه و بعد اسلام عرب، احدی را بر اسلام اجبار نکنید. (بحر العلوم) شایسته ی فرد عاقل این نیست که برای وارد شدن به دین حق که با تامل دانسته میشود به اکراه و به اجبار وارد دین حق شوند. (ابوسعود) اجباری برای وارد شدن به دین حق که اسلام باشد، نیست. (نسفی)
گفته شده است: خبر در معنی نهی است یعنی به دین اکراه نکنید و به زور وادار به اسلام نکنید. (نسفی) گفته شده است که این در مورد اهل کتاب است که نباید به اسلام اجبار کرده شوند و آنها میتوانند با ادای جزیه بر دین خود باشند. (ابوسعود) زهری گوید از زید پسر اسلم در مورد این آیه سوال کردم و وی جواب داد: رسول الله ص ده سال در مکه بودند و کسی را بر دین خود اجبار نمیکردند و این مشرکین بودند که به چیزی جز کشت و کشتار راضی نشدند و در این زمان بود که رسول الله ص از الله متال اجازه ی جنگ خواستند و الله متعال نیز اجازه دادند و معنی آیه این است که در اسلام اجبار نبوده است. (خازن)
قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ: ایمان و کفر از هم به دلایل واضح از هم متمایز شده اند. (نسفی)
وقتی صفات الله متعال بیان شد و معلوم شد طوریکه توهم اشتراک با دیگری در آن صفات، ممتنع است و ایمانیکه انسان را به سعادت ابدی میرساند و کفری که به بدبختی جاودانه ختم میشود، از هم متمایز شده اند. (ابوسعود) اسلام از کفر متمایز شده است پس هرکس ایمان آورد که همان شود والا بر وی جزیه وضع خواهد شد. (بحر العلوم)
طاغوت در اینجا ساحر و کاهن منظور است. (خازن)
و یا هر چه که غیر از الله مورد پرستش قرار میگیرد. (خازن)
فَمَن يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ: کسیکه به شیطان کفر ورزند و یا به بتها کفر بورزند. (نسفی)
طاغوت را گفته اند منظور شیطان است و یا منظور بتها هستند و یا کعب پسر اشرف است. (بحر العلوم) هرآنچه از غیر الله که مورد عبادت قرار گرفت، آن طاغوت است. (بغوی) آمده است: هرکس که طغیان گری کند، وی طاغوت است. (بغوی)
در این آیه اشاره به این مطلب است که وقتی کسی بخواهد مسلمان شود اول باید از کفر خود تبری و بیزاری جوید و بعد ایمان را آشکار کند و در اینصورت است که ایمان وی صحیح میگردد. (خازن) به دستگیره ی محکمتر از طناب محکم و استوار مورد اعتماد، تمسک جسته است. (نسفی)
عروه الوثقی، دین اسلام است. (بحر العلوم)
گفته شده است: کلمه ی توحید یعنی لا اله الا الله است. (بحر العلوم) به دینی خود را وصل کرده است که ریسمانی محکم است که هیچ شبهه ای آن را نمیتواند باز کند. (نسفی)
لَا انفِصَامَ لَهَا: بریده شدنی برای آن نیست. (نسفی)
انفصام شکستن ناپیدا و وقتی این نفی شد بطریق اولی شکستن ظاهر نخواهد داشت. (ابوسعود) به دینی چنگ زده است که از بهشت جدایی ناپذیر است. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ: شنوای دعایت برای اسلام آنها است. (بغوی) به اقرار آنها، شنواست. (نسفی) سمیع اقوال است. (ابوسعود) عَلِيمٌ: بر حریص بودنت بر ایمان آنها نیز داناست. (بغوی) به اعتقاد وی داناست. (نسفی) علیم به عزیمتها و مقاصد است و علیم به اعتقادات است. (ابوسعود)
الله متعال متولی مومنان است در اینکه آنان را از تاریکیهایی که در طول زندگی بر وی عارض میشود، به نور یقین برساند و کسانیکه کفر ورزیده اند، ولی آنها طغیان گران هستند که آنان را از نور هدایت و آرامشی که دارند به تاریکی کفر و شبهه میافکنند و این اشخاص ملازمان جهنم هستند و در آن آتش باقی خواهند ماند. نکته: هیچگاه با استدلال بشری نمیتوان به یقین صد در صدی رسید بلکه آنچه ما میتوانیم برسیم این است که به حدی برسیم که به خود بقبولانیم که این درست است پس باقی آن باید با اعتقاد به الله پر شود همچنانکه دانشمندان باقی آن را با این گفته که امیدورام ادامه اش نیز چنین باشد، و یا منافع آن از عوارضش بیشتر است و یا کمتر است، انتخاب میکنند. و الله افرادی را که واقعا دنبال ایمان به الله باشند و دنبال راهی برای یافتن راه درست باشند، به نور فهم میرساند. و از طرف دیگر کسانیکه اسم ورسمی در کفر برای خود دست و پاکرده باشند، عوام و افراد مردد را به تاریکی میبرند و از ایمان خارج میکنند.
مستندات
اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا:
الله یاریگر مومنان است و کمک کننده ی آنان است. (خازن) الله سرپرست و صاحب امور مومنان است و آن را به دیگران نمیسپارد. (خازن)
الله دوستدار مومنان است. (خازن)
نگهبان و حافظ آنان است. (بحر العلوم) الله سرپرست هدایت مومنان است. (خازن)
يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ انان را از کفر به ایمان میآورد. (خازن) آنان را بر ایمان ثابت قدم داشت. (بحر العلوم) آنان را از تاریکی دنیا و قبر و تاریکی صراط خارج میکند. (بحر العلوم)
کفر تاریکی و ظلمت است چراکه راه آن پوشیده و نامعلوم است. (خازن) دیگر اینکه تاریکی باعث میشود که چشمها حقایق را درک نکنند و کفر نیز چنین است و قلبها را از درک حقیقت ایمان مانع میشود. (خازن)
نور بودن اسلام این است که راهش مشخص و آشکار است و دلایلش نیز واضح. (خازن) از تاریکی جهل و تاریکی تبعیت از هوای نفس و وسوسه ها و شبهه هاییکه باعث کفر میشوند خارج میکند و به نوری که باعث هدایت به ایمان میشود رهنمون میسازد. (بیضاوی) آنان را که هدفشان ایمان باشد را از تاریکی بیرون میآورد. (نسفی)
ظلمات را جمع و نور را مفرد آورده است چراکه تاریکی ها زیاد هستند و ایمان یکی است. (نسفی) الله ولی مومنان است و انان را از شبهه ای که برایشان در دین پیش میاید خارج کرده به حل ان مساله هدایت میکند و موفق میگرداند و به نور یقین میرساند. (نسفی) از تاریکیهایی که اعم از تاریکی کفر و گناه و شبهه است بلکه از هر ضعفی که در هر مساله ای از علوم استدلالی وجود دارد، خارج میکند. (ابوسعود)
و به نور ایمان و یقین میرساند یعنی با هدایت خود و توفیقش هریک از مومنان را از تاریکی که در آن است خارج کرده به نور میرساند. (ابوسعود) وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ
کسانیکه کفر ورزیده اند رییس آنها یعنی کعب پسر اشرف و حیی پسر اخطب و بقیه ی رؤسای گمراهی،... (خازن)
یعنی یهود که ولی آنها کعب بن اشرف و امثال وی باشد. (بحر العلوم)
ولی و سرپرست کفار، شیاطین هستند. (بحر العلوم)
يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ
از هدایت به گمراهی میبرند. (خازن)
سوالی در اینجا مطرح است و آن اینکه کفار وارد ایمان نشده اند تا طاغوت آنها را از ایمان بیرون آورد و به کفر داخل کند؟ جواب: در مورد یهود است که قبل بعثت رسول الله ص به ایشان ایمان داشتند و وقتی دیدند که از قوم خودشا نیست کفر ورزیدند. و یا اینکه وقتی رؤسای کفر از ایمان به دین حق که اسلام باشد منع میکنند به مثابه ی این است که آنان را از یمان خارج کرده باشند. (خازن) به کفر دعوت میکنند. (بحر العلوم) از نوری که فطرتا به آنها عطا شده بود خارج میکنند و به کفر و فساد و در شهوات و امیال نسفانی فرو میبرند. (بیضاوی) از نور دلایل به تاریکی شبهات و شکها وارد میکنند. (بیضاوی) آمده است که در شان کسانی نازل شده است که از دین اسلام مرتد شده بودند. (بیضاوی) آنان را از نور یقین به تاریکی شک و شبهه میاندزاند. (نسفی) أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ کفار و طاغوت ملازمان اتش جهنم هستند و اینان هستند که ابدی خواهند بود نه غیر آنان. (خازن) برای بر حذر داشتن مردم از کفر است که عاقبت آن بودن در آتش ابدی است. (بیضاوی)
خطاب به پیامبر ص است و میفرماید: آیا ندیدی؟ (علمت به آن نرسیده است) که جای تعجب دارد آن کسی که با حضرت ابراهیم به مجادله پرداخت یعنی وقتی که ابراهیم گفت: پروردگارم کسی است که زنده میکند و میمیراند و این زنده کردن و میراندن حقیقی است و تمثیل نیست. آن کافر جواب داد: من نیز زنده میکنم و میمیمرانم و این زنده کردن و میراندن مجازی است و تفره رفتن از مقابله است. ابراهیم گفت: الله کسی است که خورشید را از مشرق طلوع میدهد پس تو کاری کن تا از مغرب طلوع کند. و هدف حضرت ابراهیم این بود که به عوام بفهماند که این کافر دنبال گمراه کردن آنهاست و سخن را تحریف میکند و در اینجا بود که حضرت ابراهیم بر آن کافر چیره شد و آن کافر مات و مبهوت ماند و الله متعال کسانی را که از دلایل وجود وی استفاده نمیکنند و از طاغوت پیروی میکنند را به راه حق و به راه بهشت هدایت نمیکند.
مستندات
اظهار و بیان مساله ی ولایت الله متعال بر مومنان است که آنان را ثابت قدم داشته و غیر مومنان را خذلان میکند. (آلوسی)
گفته شده است که قصه در بیان ولایت طاغوت بر کفار است. (آلوسی)
جمهور بر این هستند که قصه در صدد بیان امر تعجب آور است قصه ی فرد کافری که الله ولی وی نبوده است و در تلاش است تا کسی را که من (الله) ولی وی هستم را شکست دهد. (آلوسی)
و تو ای حبیب الله (محمد رسول الله) خوش باش و تو را بشارت باد که پیروزی از آن توست و ببین چگونه خلیل (ابراهیم) را بر رئیس شیاطین (نمرود) پیروز گرداندم. (آلوسی) گویند: نمرود اول کسی بود که ادعای خدایی کرده است. (آلوسی) در وقت وقوع این مناظره بعضی گفته اند که در زمان شکستن بتها بوده است و بعضی دیگر گفته اند که در زمانی بود که نمرود قصد داشت حضرت ابراهیم را به آتش بیاندازد و گفته شده است بعد اینکه آتش به گلستان تبدیل شد بوده است. (آلوسی) عجیب بودن قضیه این است که در برابر الله متعال به معارضه پرداخته و دلیل تراشی میکند. (ابوسعود) همین قصه دلیل بر این است که ما باید به توحید دعوت کنیم و با مخالفان صحبت کنیم و همچنین است که تمامی انبیاء به دعوت به لا اله الا الله، امر شده اند و آماده شده اند. (تاویلات اهل السنه)
وقتی کفار را به توحید دعوت کنیم نیاز به دلیل و استدلال داریم. (تاویلات اهل السنه) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ
آیا علمت حاصل نشده است به این طاغوت گردنکش که به گمراه کردن مردم و به اخراج آنان از نور به تاریکیها مبادرت کرد. (ابوسعود) پس طاغوت این افراد هستند. (ابوسعود) مجادله ی وی با حضرت ابراهیم بدین سبب بود که الله متعال به وی پادشاهی داده بود و این باعث شد وی تکبر ورزد و در برابر الله بیاستد. (ابوسعود) به وی پادشاهی داده شد تا مورد امتحان قرار گیرد همچنانکه غنی و صحت داده میشود تا مورد آزمایش قرار گیریم. (تاویلات اهل السنه)
وقتی حضرت ابراهیم بتها را شکست به زندان انداخته شد و وقتی از زندان بیرون آمد، نمرود به او گفت: این پروردگار تو کیست؟ و حضرت ابراهیم جواب داد: پروردگار من کسی است که زنده میکند و میمیراند. یعنی مرگ و زندگی را در اجساد، خلق میکند. (ابوسعود)
قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ نمرود جواب داد: من نیز زنده میکنم و میمیرانم.
روایت شده است که نمرود دو مرد را فراخواند و یکی را کشت و دیگری را زنده گذاشت و گفت من نیز زنده میکنم و میمیرانم. (ابوسعود)
ابراهیم گفت: بر طبق مشیئت و خواست الهی خورشید از مشرق طلوع میکند پس تو ای نمرود کاری کن تا خورشید از مغرب طلوع کند. (ابوسعود) و آن کافر گیج ماند. (ابوسعود) حضرت ابراهیم آن کافر را مبهوت گذاشت و کافر خفه شد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
کسانی را که بر خود ظلم و ستم میکنند و با رویگردانی از قبول هدایت خود را در معرض آتش و عذاب ابدی قرار میدهند را ، الله متعال به استدلال صحیح و راه نجات و راه رفتن به بهشت را نشان نمیدهد و به آن هدایت نمیکند. (ابوسعود)
و یا بنگر به آن مردی (عزیر) که بر قریه ای گذر کرد در حالیکه آن قریه سقفش فروریخته و خراب شده بود، در وقت مشاهده ی این حالت آن مرد (عزیر) با خود گفت: الله متعال چگونه این را آباد و زنده خواهد کرد؟ پس الله برای نشان دادن چگونگی زنده گرداندن، وی را میراند و صد سال در حالت مرگ گذاشت بعد صد سال وی را برانگیخت و گفت: چه مدت در اینجا بودی؟ عزیر گفت: یک روز یا ساعاتی از روز. الله متعال فرمود: بلکه صد سال بوده است. به غذا و نوشیدنیت نگاه کن با وجود اینکه صد سال گذشته است ولی در تازگی مثل روز اولش است و بر آن گذر زمان اثر نداشته است. حال به خر خود نگاه کن که مرده واستخوانهایش از هم پاشیده و توخالی شده است و این کار ما برای نشان دادن قدرتمان به تو است و اینکه تو را بعنوان نشانه ای از قدرت خود بر زنده گردانیدن برای دیگر مردم قرار دهیم. نگاه کن استخوان خر را که چگونه بر هم جمع شده و به یکدیگر وصل میشوند و بعد اینکه اسکلت درست شد چگونه به آن گوشت میپوشانیم وقتی امر برای عزیر آشکار گشت، گفت: میدانم که الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: در زمانهای گذشته که علوم تجربی انسانها پایین بود بر این اساس از مواردی مثل قیامت و زنده شدن پس از مرگ تعجب میکردند و الله متعال از روی مهربانی برای آنها نشانه هایی عیان و مستقیم قرار میداد تا به کمک ان بتوانند راه درست را دانسته و به الله و آخرت و ارکان دیگر دین اسلام ایمان بیاورند و در عصر حاضر که به ادعای خود انسانها به علومی دست یافته اند که از گذشتگان بیشتر است مسایل مربوط به ایمان، باور به آنها راحت شده و اگر هر کسی با دید علم تجربی نیز نگاه کند، نشانه های درستی مطالب دین را به دست میآورد در گذشته دانشمندان زمین و آسمان را فنا ناپذیر میپنداشتند و وقتی پیامبران از نابودی زمین و آسمانها سخن میگفتند، انکار میکردند ولی علم عصر حاضر میداند که این آسمانها و زمین نابود شدنی است پس قیامت و برچیده شدن زمین برای ما انسانهای عصر حاضر، مسلم است پس باید به دین برگشت. و دیگر اینکه در مورد زنده شدن بعد مرگ نیز دانشمندان روی زنده کردن ماموت سیبری تلاش میکنند پس برای آنها مسلم شده است که امکان پذیر است پس باید به دین اسلام ایمان بیاورند و گفتن ممکن است کافی نیست. نتیجه اینکه معجزات انبیاء در هر زمان با توجه به فهم و درک زمان خودشان بوده است و نشانه های الهی در این زمان یافته های بشر است که همه در مواردی که به علم درست دست یافتند، کاری که کرده اند تایید دین اسلام بوده است.
مستندات
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْيِي هَٰذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا: مثالی است برای بیان ولایت الله متعال برای مومنان. (ابوسعود)
یعنی بنگر به کسی که در مورد زنده گرداندن اموات سوال کرده بود، الله چگونه وی را هدایت کرده است. (ابوسعود)
الله متعال وی را از تاریکی شبهه به نور مشاهده رساند. (ابوسعود)
مثالی است برای بیان این مطلب که زنده گرداندن الله متعال مثل تمثیل نمرود نبوده بلکه همانند زنده گرداندن عزیر است که بعد صد سال زنده اش میکند. (بحر العلوم) قتاده: آن سوال کننده عُزیر پسر شرخیا بوده است. (ابوسعود)
وهب وعبيدُ اللَّه بنُ عمير: ارمیا بوده است. (ابوسعود) آمده است که ارمیا همان خضر است. (ابوسعود)
وهْبٌ وعكرِمة والربيع: آن قریه که گذر کرد، بیت المقدس بوده است. ای قول مشهور است.(ابوسعود) بعضی نیز گفته اند که دیر هرقل بوده و بعضی نیز گفته اند که دیار سلما باد بوده است و سابر آباد نیز آمده است.(ابوسعود) سوال عزیر از روی انکار نبوده است بلکه دوست داشت که الله متعال کیفیت و چگونگی زنده گرداندن را به وی نشان دهد. (بحر العلوم) روایت است که وقتی بنی اسرائیل در فساد فرو رفتند و در ظلم و تعدی از حد گذراندند الله متعال بختنصر را بر آنها غالب گرداند و آنان را به اسارت گرفت و عزیر نیز جزو اسیران بوده وقتی از دست آنان رها میشود و بر بیت المقدس گذر میکند، از روی افسوس و اشتیاق به آبادی آن با میگوید: بعد خراب و نابودی و مرگ اهلش، الله متعال چگونه این را آباد و زنده خواهد کرد؟ (ابوسعود)
فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ: روایت شده است: وقتی وارد آبادی شد از میوه اش خورد و از افشره ای که داشت نوشید و به خواب رفت و الله متعال وی را میراند در حالیکه جوان بود و مرکبش نیز مرد و غذای وی کنارش بود.
بعد هفتاد سال از مرگ وی الله متعال پادشاه فارس را همراه لشکرش به بیت المقدس فرستاد و آن بیت المقدس را آباد کردند و بختنصر را هلاک کرد و افراد باقی مانده از بنی اسرائیل را به بیت المقدس برگرداند و آبادش کردند. بعد صد سال از مرگش، زنده اش گرداند. (ابوسعود) کلمه ی بعث را بجای احیا، آورده است برای بیان این مطلب است که این زنده گرداندن به سرعت صورت گرفته است و تدریجی نبوده است، انگار که از خواب بیدار شده باشد.(ابوسعود)
قَالَ كَمْ لَبِثْتَ:
سوال برای این است که بداند که مدت کمی نبوده است چراکه اگر مدت کمی میبود این توهم به وجود میآمد که در کل امکان پذیر است و دیگر اینکه بداند که بر چگونگی افعال الله متعال احاطه ندارد. (ابوسعود)
قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ:
به طریق تخمین و حدس گفت که یک روز یا پاسی از روز بوده است. (ابوسعود)
قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ: الله متعال فرمود: بلکه صد سال در اینجا بوده ای. (ابوسعود) فَانظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ:
برای اینکه چشمه ای دیگر از قدرت ما را ببینی به غذا و نوشیدنیت نگاه کن که در این مدت طولانی، هیچگونه تغییری بر آن راه نیافته است، این درحالی است که طعام و غذا خیلی زود فاسد میشوند. (ابوسعود)
وَانظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ:
به خرت نگاه کن که استخوانهایش چگونه پوک شده اند و از هم پاشیده است و خورد شده است. (ابوسعود)
این برای نشان دادن طولانی بودن مدت بودن وی در آنجا است. (ابوسعود) وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِّلنَّاسِ:
انجام این افعال برای این بود که چگونگی زنده گرداندن را به تو نشان دهیم و خودت را نیز نشانه ای برای افرادی که تو را مشاهده کرده اند قرار دهیم. به اینصورت که تو را به اهل حاضر در آن زمان نشان دهیم در حالیکه تو از قرن گذشته هستی و دیگر اینکه بنی اسرائیل آنچه از تورات بر آنان پوشیده مانده بود را از تو بگیرند. (ابوسعود)
و الان به استخوانهای خر نگاه کن که ما چگونه زنده اش میگردانیم و چگونه استخوانها را به هم پیوند میدهیم و هر استخوان را در مکان خودش قرار میدهیم و بعد به آن استخوانها گوشت میپوشانیم. (ابوسعود) گفته اند: ننشرها یعنی بعد اینکه به یکدیگر پیچیده و درهم بودند چگونه از هم باز میکنیم و در مکان خودش قرار میدهیم. (ابوسعود)
وقتی آنچه که از این امور دید و متوجه شد: دانا هستم به اینکه الله بر همه چیز من جمله آنچه الان مشاهده کرده است میباشد. (ابوسعود) هیچگونه امری بر الله متعال سنگینی نمیکند. (ابوسعود) اعلم به صیغه ی امر نیز روایت شده است یعنی وقتی آشکار شد خطاب آمد: بدانکه الله متعال بر همه چیز تواناست. (ابوسعود)
یاد کن ای محمد زمانی را که حضرت ابراهیم از الله متال درخواست کرد تا به وی چگونگی زنده کردن مردگان را به وی نشان و الله متعال فرمود: آیا یقین نداری؟ حضرت ابراهیم گفت: یقین دارم ولی میخواهم که قلبم آرام گیرد به این مساله که دعایم و خواسته ام، اجابت میشود و علم یقین من به عین یقین تبدیل شود. الله متعال فرمود: چهار پرنده بگیر و قطعه قطعه کن و آنها را در هم مخلوط کن و بر سر کوهها اجزای آنها را قرار ده و بعد آن پرندگان را به سوی خودت فرابخوان تا آنها دوان دوان یا پرواز کنان بسویت بیایند و بدان که الله متعال دانای با حکمت است. نکته: برای هرکسی چه مسلمان و چه غیر مسلمان این سوال پیش میآید که زنده کردن مردگان چگونه و به چه شکل است و برای همین دانشمندان علوم تجربی نیز این دغدغه را دارند و آزمایشات مختلف نیز انجام میدهند. حال از طرف دیگر کسی هست که الله متعال به وی اعلام دوستی کرده و همراز خود گرفته است که همان حضرت ابراهیم باشد، آیا کسی غیر از حضرت ابراهیم بود، این سوال را از الله متعال درخواست نمیکرد؟ قطعا سوال میکردیم پس حضرت ابراهیم فرصت را مغتنم شمرده و درخواست کرد و جواب نیز گرفت.
بعد مناظره حضرت ابراهیم و نمرود، قوم وی از حضرت ابراهیم در مورد چگونگی زنده گرداندن مردگان سوال کردند و حضرت ابراهیم برای اینکه میخواست اول خودش ببیند که چطور انجام میشود تا به مردم خبر دهد از الله متعال درخواست کرد تا به وی چگونگی زنده شدن مردگان را نشان دهد و این اتفاق که در این آیه وارد شده است، را به حضرت ابراهیم نشان داد. (بحر العلوم) مقاتل: حضرت ابراهیم بر ساحلی گذر میکرد و دید که مرداری افتاده است که از آن انواع حیوانات خشکی و دریایی، تغذیه میکنند و به فکر فرو رفت که چگونه زنده گردانده میشود و از الله متعال خواست تا برایش نشان دهد که این حادثه رخ داد. (بحر العلوم) سوال حضرت ابراهیم برای این بود که اگر از وی سوال میشد که آیا زنده شدن را خود دیده ای، بگوید: که بله خود دیده ام. (بغوی) سعید بن جبیر: وقتی الله متعال، حضرت ابراهیم را خلیل خود گرفت، عزراییل برای بشارت دادن این امر به پیش حضرت ابراهیم رفت و حضرت ابراهیم نشانه ای بر این مطلب خواست و عزارئیل گفت: نشانه این است که اگر دعا کنی قبول شود و اگر درخواست زنده کردن مردگان کنی، درخواستت قبول خواهد شد. (بغوی)
قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن
الله متعال فرمود: مگر زنده گرداندن مردگان را تصدیق نداری؟ (بحر العلوم) سوال الله متعال برای این بود تا بر افراد دیگر، اقرار و ایمان حضرت ابراهیم پوشیده نماند. (بحر العلوم)
قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي
حضرت ابراهیم گفت: بله ایمان دارد و تصدیق میکنم ولی میپرسم تا قلبم آرام گیرد. (بحر العلوم) سعید ابن مسیب: سوال من برای این است که قلبم بر اینکه مرا خلیل خود گرفته ای، آرام گیرد. (بحر العلوم)
قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّيْرِ
در روایات آمده است که طاوس و پرندگانی را که در اسم و رنگ و پر با هم تفاوت داشتند را گرفت. (بحر العلوم)
فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ آنها را بِبُر. (بحر العلوم) سدی: در هم بکوب. (بحر العلوم)
اخفش: پیش خودت جمع کن. (بحر العلوم) مقاتل از اعمش: یعنی چهار پرنده بگیر و قطعه قطعه کن و آنها را در هم مخلوط کن. (بحر العلوم)
حضرت ابراهیم اینکار را انجام داد و آنان را فراخواند و آنان با پای خودشان پیش ابراهیم آمدند. (بحر العلوم) گفته شده است که بادهای چهارگانه که در روز قیامت خواهد وزید از هر طرف وزیدن گرفته و اجزای پرندگان را به هوا برده و جمع کرد تا اینکه اعضای هر پرنده ای در جای خودش قرار گرفت و حضرت ابراهیم نظاره گر آن بود. (بحر العلوم)
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ الله متعال حکیم است و حکم به زنده شدن کرده است و سوال من نه از روی شک بوده بلکه برای آرامش قلبم به خلیل الله بودن، بوده است. (بحر العلوم)
مثال کسانیکه در راه خدا صدقه میدهند به مانند کشاورزی است که بذری را کاشته است و آن بذر هفت خوشه رویانده است یعنی سبب روییدن آن شده است که در هر خوشه ی آن هفتصد دانه به محصول داده است و الله متعال به فضل خود برای هرکس که صلاحیت دارد بیشتر و بیشتر ثواب عطا میکند و هرچه مال حلالتر و اخلاص خالصتر و امید به الله بیشتر باشد، الله متعال ثواب شخص را بیشتر میکند و در هفتصد نمیماند بلکه با توجه به صلاحیت تا بی نهایت ثواب بیشتر عطا میکند و فضل الله گنجایش این افزایش را دارد و میداند که چه کسی لایق آن است.
مستندات
در شان حضرت عثمان و عبدالرحمن بن عوف نازل شده است. (بحر العلوم)
قضیه از این قرار است: وقتی رسول الله ص به صدقه دادن برای غزوه (جنگ) تبوک، مردم را تشویق کرد، حضرت عبدالرحمن پسر عوف، چهار هزار درهم نقره برای رسول الله ص آورد و گفت: یا رسول الله ص، هشت هزار داشتم و نصف آن را برای خود و خانواده ام نگه داشته ام و چهار هزار آن را به الله متعال قرض داده ام. رسول الله ص فرمودند: الله متعال به آنچه صدقه داده ای و به آنچه نگه داشته ای برکت دهد. حضرت عثمان گفت: یا رسول الله تجهیز کسانیکه نیاز به تجهیز دارند بر گردن من. (بحر العلوم)
مَّثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ مثال صدقه ای که در راه خدا داده میشود به مانند بذری است که... (بحر العلوم) و یا مثال کسانیکه در راه خدا خرج میکنند به مانند کسی است که بذری را کاشته است... (بحر العلوم) که هفت خوشه داده است و در هر خوشه صد دانه است که جمعا هفتصد دانه میشود. (بحر العلوم) الله متعال صدقه دهنده را به کشاورز و به صدقه را به بذر تشبیه کرده است که الله متعال به هر صدقه هفتصد برابر آن را میدهد. (بحرالعلوم) وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاءُ و الله متعال برای هرکس که خواست از این نیز بیشتر خواهد داد. (بحر العلوم) تا آن اندازه که ذکر شد و بیشتر از آن را عطا میکند. (ابوسعود)
مثال صدقه دهنده به مانند کشاورزی است که هرچه مهارتش بیشتر باشد و بذرش خوب باشد و زمین خوب داشته باشد، محصولش بیشتر میشود، پس اگر صدقه دهنده صالح باشد و از مال حلال بدهد و به مکانی که صدقه میخورد بدهد، ثوابش بیشتر خواهد بود. (بحر العلوم)
بر حسب اخلاص و زحمتی که کشیده است، به فضل خودش، ثواب را برای صدقه دهنده بیشتر میکند. از این جهت است که ثواب اعمال، تفاوت است. (بیضاوی) وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
فضل الله فراخ است برای بیشتر عطا کردن و داناست به آنچه صدقه میدهند و به چه منظور میدهند. (بحر العلوم)
کسانیکه انفاق میکنند و مهمتر از آن بعد انفاق منت نگذاشته و آزاری به نفقه گیرنده نرسانند، اجر موعود آنها نزد الله متعال محفوظ است و ترس کم شدن ثواب نداشته باشند و غم ترک اموال در دنیا را نداشته باشند. نکته: صدقه دادن و انفاق کردن اگر واقعا برای رضای الله صورت گیرد، انسان را در دنیا در مواجهه با مشکلات، و غلبه بر آن یاری میرساند و در وقت مرگ نیز ترس عذاب نخواهد داشت و غم فراغ مال دنیوی نخواهد داشت.
مستندات
الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بیان کیفیت صدقه دادنی است که در آیه ی قبلی بیان داشت که ثواب بیشتر میشود. (ابوسعود)
در شأن حضرت عثمان نازل شده است که چاه رومه را خریده و برای مسلمانان وقف کرد. (بحر العلوم)
در پی انفاق یا در پی آنچه انفاق کرده اند و صدقه داده اند، منت و آزاری نمیرسانند. (ابوسعود) منّ: آنچه به کسی احسان کرده ای را به حساب بیاوری و به وی این مطلب را برسانی که من بخاطر این نیکی، حقی برگردنت دارم. (ابوسعود)
اذی: یعنی بخاطر نیکی کردن به نیکی شده، دست درازی کنی. (ابوسعود) تقدیم من بر اذی بخاطر کثرت وقوع آن بین مردم است. (ابوسعود)
از اذی این است که به کسی کمک کنی و این کمک را به کسی که کمک گیرنده دوست ندارد مطلع شود را مطلع کنی. (بغوی) من و اذی اینکه کسی را به جنگی میفرستد و یا به کسی خرجی میدهد بعد به وی میگوید: در راه خدا این مقدار نفقه دادم و هدفش الله نیست و یا به طرف یادآوری میکند و میگوید: مگر من به تو این مقدار صدقه نداده بودم؟ (الدر المنثور) براء پسر عازب کسی بود که بر خانواده اش انفاق زیاد میکرد و رسول الله ص فرمودند: ای براء نفقه و خرجی دادن به مادرت در چه کیفیتی است؟ براء جواب داد: به بهترین حالت است. رسول الله ص فرمود: خرجی دادن به همسرت و فرزندت و خادمت، صدقه است، منت و اذیت در پی نداشته باشد. (الدر المنثور)
ترک منت و اذیت از خد صدقه برتر است. (نسفی) لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
بر حسب آنچه به آنها در ضمن تمثیل وعده داده شده است، اجر ثابت است. (ابوسعود)
ثوابش در آخرت است. (بحر العلوم) تاکید اجر و بیان اینکه اجرش نزد الله است، شرافت انفاق را نشان میدهد. (ابوسعود) وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
ترس رسیدن ناگواری در دنیا و آخرت، بر آنها نیست. (ابوسعود)
غم حاصل نشدن مطلوب نیز بر آنها نیست. (ابوسعود)
ترسی بر انها از اینکه عذابی بر آنها، برسد نیست و از آنچه در دنیا میگذارند و میروند، غمی به آنها نمیرسد. (بحر العلوم) یعنی وقتی مردند ترس عذاب و غم فراغ مال دنیا ندارند.
ترس کم شدن اجر نیست و غمی از این بابت که اجر نداشته باشد، نیست. (نسفی)
در وقت سوال و درخواست گدا، سخنی نیک گفتن وبا سخن راضی گرداندن و از اصرار گدا چشم پوشی کردن و امر به معروف کردن، از صدقه ای که همراه منت و اذیت گدا و کسیکه که درخواستی دارد، بهتر و خوب است. و الله متعال از عطای همراه منت و اذیت بی نیاز است و فقرا را از راهی دیگر روزی خواهد داد و اگر عذابی بر منت گذاران فرو نمیفرستد نه برای اینکه آنان مستحق عذاب نباشند بلکه برای این است که الله متعال بردبار است و در عذاب دادن شتاب نمیکند.
مستندات
قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ :
سخن زیبایی که دل آن را میپذیرد و ابا نمیکند، در رد کردن گدا و سائل بدون عطای چیزی... (ابوسعود) نیاز فقیر را از دیگران پوشیده دارد و حرمت و آبروی وی را حفظ کند. (مفاتیح الغیب)
دعا کردن و از الله امید داشتن. (البحر المحیط)
گفته شده: دعا برای برادر در وقت حاضر نبودن وی. (البحر المحیط)
آمده است: امر به معروف از صدقه ی همراه منت، برتر است. (البحر المحیط)
قول معروف یعنی تشویق دیگران به انفاق است. (البحر المحیط)
ضحاک: در مورد اصلاح و آشتی بین مردم نازل شده است. (مظهری) وَمَغْفِرَةٌ
پوشیدن آنچه از سائل از اصرار در درخواست خود و مسائل دیگر که باعث میشود که طرف احساس بدی داشته باشد، و گذشت از آن..... (ابوسعود) و اگر مغفرت و آمرزش را از طرف الله بدانیم پس خیر نیز متوجه مسئول (از وی چیزی خواسته شده) خواهد بود یعنی مورد آمرزش الله قرار گرفتن بخاطر رد جمیل و با گذشت برای وی بهتر و خیر است. (ابوسعود)
برای سائل عذرش را در عدم عطا بیان کند و طلب بخشش کند. (بیضاوی) خَيْرٌ
برای گدا بهتر است .... (ابوسعود)
مِّن صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى:
از صدقه ای که اذیت در پی داشته باشد. (ابوسعود) چراکه این صدقه ضرر در پی دارد. (ابوسعود)
این جمله در تقریر آیه ی قبل است یعنی ترک من و اذی توصیه میشود. (ابوسعود) خیر بودن برای این است که در سخن نیک انتظار ثواب است و در صدقه همراه با منت و اذیت عذاب. (الفواتح الالهیه) وَاللَّهُ غَنِيٌّ
و فقرا را نیازمند تحمل من و اذیت نمیگرداند بلکه آنان را از راهی دیگر روزی خواهد رساند. (ابوسعود)
حَلِيمٌ
در عذاب منت گذاران و اذیت کنندگان شتاب نمیکند نه اینکه آنان بخاطر منت و اذیت، مستحق عذاب نباشند. (ابوسعود)
جمله ی برای وعد و وعید است و برای همین آیه ناظر به خیریت برای سائل است. (ابوسعود)
ای کسانیکه ایمان اورده اید، با منت گذاشتن و اذیت کردن، کمک گیرنده و بالتبع اذیت و منت بر الله ، اجر و ثواب صدقه ی خود را باطل نکنید، همانند منافقی که صدقه دادنش برای ریا است و به الله و آخرت ایمان ندارد تا انتظار اجر اخروی داشته باشد، و الله متعال کسانی را که ریا میکنند و کفران نعمت میکنند و کفر میورزند تا وقتی که بر کفر راضی هستند، هدایت نمیکند. نکته: اجر و ثواب به دو امر باطل میگردد یکی با کفر و عدم ایمان و دیگری با منت گذاشتن و اذیت کردن بعد صدقه دادن.
رسول الله ص: به بهشت نرود، منت گذار و عاق کنندگان. (مظهری) عاق کردن والدین یعنی آنان را از خود بزار گرداندن و ناراضی گرداندن.
اجر صدقه را با منت و اذیت باطل نکنید. (ابوسعود) كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ابطال صدقه ای همانند ابطال کسیکه انفاق میکند تا مردم انفاق وی را ببینند. (مظهری) صدقات خود را با منت و اذیت ابطال نکنید همانند ابطال منافقی که نفقه اش برای نشان دادن به مردم است و از انفاقش رضایت الله را نمیطلبد و انتظار ثواب در آخرت را نیز ندارد. (نسفی) منظور از ابطال صدقه، محروم شدن از ثواب آن و عدم قبول ان نزد الله متعال است. (قرطبی) وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ این عدم ایمان به الله و روز آخر، قید باطل شدن صدقه نیست بلکه صدقه ی از روی ریا، خود ثواب آن را باطل میکند. (مظهری)
ذکر عدم ایمان برای آگاهی دادن این مطلب است که ریا در شان مومن نبوده بلکه از اعمال منافق است. (مظهری)
مثال ریا کننده همانند سنگ صاف و سختی است که بر آن خاک نشسته است که بر آن باران درشت قطره رسیده است و ان سنگ را صاف و بدون خاک گردانده است. (مظهری)
مثال کسیکه صدقه اش نفعی برای وی ندارد... (نسفی) لَّا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِّمَّا كَسَبُوا
از آنچه در دنیا کسب کرده اند، در آخرت، نمیتوانند استفاده ای ببرند. (مظهری) ثواب صدقه ی چیزی از اعمال خود را در آخرت نمی یابند.
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ تا زمانی که کفر را اختیار میکنند، الله هدایتشان نمیکند. (نسفی) اشاره به این مطلب است که ریا و من و اذی از صفات کفار است و شایسته ی مومن نیست که این امور را مرتکب شود. (مظهری)
معنی آن این است که هرکس از این امور انجام دهد وی در حق نعمت دهنده ی حقیقی، کفران نعمت و نا سپاسی کرده است. (مظهری) رسول الله ص: الله متعال میفرماید: من بی نیازترین شرکاء از شریک شدن هستم، هرکس عملی انجام دهد و غیر من را با من در آن شریک گرداند، وی را با آن شریک رها میکنم و در روایتی من از وی بیزارم. (مظهری)
مثال کسانیکه برای کسب رضایت الله متعال صدقه میدهند و این کار برای چشم داشت اجر آن به نزد الله است و برای ذخیره ی آخرت صورت گرفته است و برای تثبیت ایمانشان باشد، بمانند باغی در مکان مرتفع است که اگر به آن باغ باران درشت برسد میوه اش چندبرابر میشود و اگر آن نیز نرسد بلکه باران ریز هم برسد، بار میدهد یعنی نفقه وقتی برای الله متعال بود چه کم و چه زیاد، نزد الله ثوابش چند برابر میشود و یا اینکه وقتی نفقه برای کسب رضایت الله متعال باشد اجر آن بسته به احوال نفقه دهنده، دوچندان میشود و الله متعال به همه چیز به نهان و آشکار بیناست.
و این عملش را برای تصدیق اسلام و برای تحقق ثواب برای خودش انجام میدهد. چراکه وقتی مسلمانی دست به انفاق میزند این نشان دهنده ی تصدیق وی به اسلام و نشان دهنده ی ایمانش به پاداش برای خودش است.(نسفی) تثبیتا یعنی بعض نفس خود را به ایمان تثبیت کرده است چراکه مال نیمه ی دیگر روح است وقتی مال را میبخشد یعنی بعض خود را بخشیده است و کسیکه جان و مال خود را به اسلام ببخشد کل خود را بخشیده است. (بیضاوی)
این جمله نشان دهنده ی این مطلب است که هدف از نفقه در راه الله، تزکیه ی نفس از بخل و حب مال است. (بیضاوی)
برای تثبیت مال انجام میدهند چراکه آنچه میماند، مالی است که در آخرت به تو نفع برساند و غیر آن هلاک شده است.(مظهری)
كَمَثَلِ جَنَّةٍ: مثل بستانی است... (نسفی) بِرَبْوَةٍ در مکانی مرتفع... (نسفی) تخصیص باغ در مکان مرتفع برای این است که درختان آن تمیزتر و میوه اش خوشتر است. (نسفی) أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ: منظور از اکل میوه است. (نسفی) وابل: باران درشت قطره. (بیضاوی)
ضعفین:
دوبرابر آنچه قبل رسیدن باران وابل میوه میدهد. (نسفی) گفته شده است: چهار برابر است. (ابوسعود)
فَإِن لَّمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ
پس آن باغ را باران ریز قطره نیز آن را بسنده است بخاطر اینکه زمینش خوب است. (نسفی)
یا اینکه مثال مومن نفقه کننده حال آنها نزد الله همانند باغی در مکان مرتفع است و نفقه ی زیاد و کم آنها همانند باران درشت قطره و ریز قطره است. (نسفی)
یعنی همچنانکه زمین خوب را رسیدن باران درشت و ریز هردو باعث زیاد شدن میوه ی ان میشود، نفقه ی کم و زیاد نیز چنین است وقتی که هدف از نفقه کسب رضای الله باشد، الله متعال اجرش را زیاد میکند. (نسفی) هدف مثل این است که نفقات آنان نزد الله زیاد میشود هرچند هریک به قدر حال خودش باشد. (بیضاوی)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
اعمال شما را میبیند که بر زیاد شدن است یا کم شدن و همچنین بر نیات شما نیز بیناست که از روی ریا انجام میشود و یا که از اخلاص است. (نسفی) چیزی بر الله متعال پوشیده نمیماند. (ابوسعود)
آیا کسی از شما دوست دارد که وی را باغی از نخل و انگور باشد و نهرها جاری باشند و در آن انواع میوه ها باشد، و به وی کهنسالی رسیده باشد و بچه هایش نیز عاجز از عمل باشند و بعد به آن باغ گردبادی برسد که در آن آتش است و باغ را به آتش بکشد؟ آیا دوست دارید در این وضعیت قرار بگیرید؟ جواب آن قطعا خیر است. پس این مثال کسانی است که از روی ریا انفاق میکنند و ایمان به آخرت ندارند. آنچنانکه این مثال صدقه ی مقبول و غیر مقبول را بیان داشت، برای شما مثالهای دیگر نیز خواهد زد باشد که فکر کنید و عبرت بگیرید و اعمال خودتان را برای رضای الله انجام دهید و مثل این پیرمرد نشوید و اینکه بدانید روز قیامت است که انسان در نیازمندترین حالت قرار میگیرد.
آیا احدی از شما دوست دارد که باغی از درختان نخل و انگور داشته باشد؟(خازن) ذکر نخل و انگور برای این است که اشرف و بهترین میوه ها هستند و دیگر اینکه این دو هم غذا هستند و هم جهت تفنن و لذت خورده میشوند. (خازن) مثال کافر همانند مرد پیری است که باغ دارد و بچه های خرد و عاجز است و تنها راه معیشت وی همین باغ است... (بحر العلوم)
تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ از تمام خوبی آن اینکه در زیر آن نهرها جاری هستند و سبب فزونی ثمرات ان هستند. (خازن) لَهُ فِيهَا مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ
منظور از ثمرات تمام منافع باغ است چه میوه باشد و چه غیر آن. (نسفی)
وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ
نیازهای وی فزونی یابد و برای وی چیزی غیر از این باغ نباشد در نتیجه در محتاجترین حالت به این باغ قرار گرفته است. (خازن) وی را پیری رسیده است. (نسفی)
وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ و برای وی کودکانی باشد که بخاطر خرد بودن و ضیعف بودن، عاجز از حرکت باشند. (خازن) فَأَصَابَهَا به آن باغ... (خازن) إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ
گردبادی برسد و آن باغ را آتش بزند درحالیکه در شدیدترین حالت نیاز به آن باغ قرار داشت. (خازن) این مثال منافق و ریاکار است که کارهایی انجام میدهد که در ظاهر همانند این باغ خوش و خرم است و وقتی پیر میشود و بچه های عاجز دارد و در نیاز شدید به این باغ است، بادی میآید همه را میسوزاند و کاری از دست وی بر نمیآید، همچنین است حال کسی که اعمال خیر انجام داده است ولی هدفش الله نبوده است ودر روز قیامت که نیاز شدید به آن دارد میبیند که همه سوخته اند و کاری از دست وی بر نمیآید. (خازن) حضرت عمر رض روزی به اصحاب رسول الله ص گفت: این آیه در مورد چه نوع فردی نازل شده است؟ اصحاب رسول الله ص جواب دادند: الله بهتر میداند. حضرت عمر گفت: بگید میدانید یا که نمیدانید در این حال حضرت ابن عباس گفت: در دل من چیزی هست یعنی نظری در این مورد دارم، حضرت عمر گفت: بگو ای پسر برادرم، و خودت را کوچک مشمار. حضرت ابن عباس گفت: الله متعال این را برای عمل و کاری مثال زده است. حضرت عمر: برای چه عملی؟ برای مردی غنی که در طاعت الله متعال است و بعد الله متعال شیطان به وی میفرستد و آن مرد مشغول گناه میشود تا اینکه تمام خیراتش را میسوزاند. (خازن) بادی همراه آتش میآید و آن باغ را میسوزاند و وی را نیز قدرت دوباره کاشتن نیست و کودکان وی نیز نمیتوانند به وی کمک کنند و متحیر مانده است، حال کافر نیز چنین است وقتی با پروردگارش ملاقات میکند و نیاز شدید دارد، چیزی نمییابد و خودش از دفاع عاجز است و کسی نیز نمیتوانند به وی کمک کنند و نمیتواند به دنیا برگردد همچنانکه نمیتواند جوان شود، در حالیکه در نیازمندترین حالت قرار دارد(بحر العلوم)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، صدقه دهید از آنچه که کسب کرده اید و از آنچه که ما برای شما از زمین خارج کرده ایم و قصد شما در وقت صدقه دادن این نباشد که از اموال پست بعنوان صدقه بدهید آن پستی که اگر به خود شما داده میشد، گرفتن آن را مسامحه میشمردید نه اینکه حق خود را گرفته باشید. و بدانید که الله نیازی به نفقه و صدقه ی شما ندارد و الله متعال مورد ستایش است. نکته: امر به صدقه دادن از کسب شد و این دلیل بر واجب بودن زکات از اموال تجاری است. نکته: الله فرمود از آنچه ما برای شما از زمین خارج کرده ایم پس فکر نکنند که از اموال خود دارند صدقه میدهند بلکه اول یادشان باشد که الله این اموال را به آنها داده است و حال میخواهد که مقداری از آن را به فقرا داده شود. نکته: اینکه الله این را برای شما بیان میکند بخاطر خودتان است تا از ثواب صدقه بیشتر بهره مند شوید. نکته: اگر از اموال پست بدهد، وظیفه ادا خواهد شد ولی باید ما به التفاوت آن را نیز بپردازد.
ابن مسعود: از حلال کسبتان.. (بغوی) این آیه دلیل بر حلال بودن کسب درآمد است. (بغوی)
و دیگر اینکه دلیل است بر اینکه کسب حلال و حرام داریم. (بغوی)
دلیل بر واجب بودن زکات از اموال تجاری است. (نسفی)
رسول الله ص: پاکترین چیزی که مرد میخورد آن چیزی است که کسب خودش باشد و فرزند انسان جزو کسب وی است. (بغوی) رسول الله ص: بنده ای کسب حرام انجام نمیدهد و بعد صدقه بدهد و از وی قبول کرده شود و خرج کند و برکتی از آن بیابد، ترکه نگذارد، همه ی اینکارها نمیشود مگر اینکه برای وی عذاب آتش را بیشتر میکند. قطعا الله بدی را با بدی پاک نمیکند بلکه بدی را با نیکی پاک میکند و خبیث، خیث را محو نمیکند. (بغوی)
وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الْأَرْضِ از دانه و میوه و معادن. (نسفی) این امر به عشر دادن از زراعت است. (بغوی)
رسول الله ص: انسانی درختی نکارد و زرعی را کشت نکند و از آن انسان و حیوان و پرنده نخورد مگر اینکه خوردن انها برای وی صدقه است. (بغوی)
وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ خبیث اموال خود را برای انفاق قصد نکنید. (بغوی)
مال پست را برای انفاق تخصیص ندهید. (نسفی) از براء بن عازب: انصار در وقت چیدن خرما، خوشه های خرما را با ریسمانی بین ستون های مسجد میبستند و فقرای مهاجرین از آن میخوردند و بعضی از آنها از خرمای پست آویزان میکردند و فکر میکردند که این از انجا که خوشه ها خیلی زیا بودند از این نوع نیز جایز باشد پس این آیه در مورد این افراد نازل شد. (بغوی) در این دلیل است بر اینکه از اموال خوب، پست را زکات داده نشود. (تاویلات اهل سنت)
وَلَسْتُم بِآخِذِيهِ إِلَّا أَن تُغْمِضُوا فِيهِ
یعنی اگر کسی از شما از دیگری حقی داشت و آن شخص بدهکار اینچنین جنسی بیاورد شما آن را به حساب این میگذارید که انگار از حق خود چشم بسته اید. (بغوی) حسن و قتاده: اگر این نوع از خرما را در بازار دیدید که فروخته میشود قطعا شما آن را به قیمت خوب نمیگرفتید. (بغوی) از براء: اگر به شما چنین چیزی هدیه میداد و شما آن را میگرفتید درحالیکه از روی حیای از طرف میگرفتید و در دل ناراحت هستید، پس شما چطور آنچه را که برای خود راضی نیستید، راضی میشوید که برای من بدهید. (بغوی)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ الله بی نیاز از صدقات شماست. (بغوی) از صدقات شما بی نیاز است و امر به از خوب اموال صدقه دادن برای این است که خودتان از ان نفع ببرید. (بیضاوی) و در افعالش، مورد ستایش است. (بغوی) مستحق ستایش است. (نسفی)
با قبول صدقات و پاداش دادن به آن، انفاق کننده را ستایش میکند. (بیضاوی)
شیطان به شما القا میکند که اگر انفاق کنید وصدقه دهید خود فقیر خواهید ماند و با صدقه از اموال شما کم خواهد شد و امر به بدی میکند از قبیل بخل و زکات ندادن و امثال آن و در مقابل الله متعال به شما وعده میدهد که در انفاق و صدقه دادن، آمرزش گناهان است و فزونی نعمت است. و الله متعال فراخ دست است و داناست. نکته: روش شیطان و استدلال شیطان اینگونه است که میگوید: اینقدر مال صدقه دهی یعنی از اموالت کم شده است پس صدقه زیان آور است. نکته: شیطان میگوید چراکه صدقه به دیگران درحالیکه میتوانی با آن خوش بگذرانی و به خودت خرج کنی. نکته: در مقابل الله متعال میفرماید با صدقه دادن اموال کم نمیشوند بلکه زیاد نیز خواهد شد چراکه روزی و فزونی آن دست الله است. حال ما باید توجه کنیم در کدام سمت قرار داریم و کدام استدلال را میپذیریم. الله توفیق فزونی نعمت و آمرزش گناهان عطا کند که وی تعالی صاحب آنهاست.
مستندات
الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ
شیطان میگوی: صدقه ندهید و انفاق نکنید چراکه خودتان به آن نیاز پیدا خواهید کرد. (بحر العلوم) از فقر میترساند و میگوید اموال خود را برای خودت نگهدار چراکه اگر صدقه دهی، فقیر خواهی شد.(بغوی)
وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ کلبی: شما را از زکات منع میکند. (بحر العلوم) به بخل امر میکند. (بغوی)
گفته میشود: به جمیع بدی ها زشتی ها از قبیل زنا و سخن دروغ، امر میکند. (بحر العلوم) کلبی: هرآنچه در قرآن که کلمه ی فحشاء آمده است به معنی زنا است الا در این آیه. (بغوی)
وَاللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ الله وعده میدهد که در انفاق مغفرت و فضل است. (ابوسعود)
و الله وعده ی آمرزش گناهان شما را میدهد. (بحر العلوم) مغفرت ستر است بر بندگانش در دنیا و آخرت. (قرطبی)
وَفَضْلًا
و در دنیا نیز صدقه ای که داده اید را جای آن را پرمیکند. (بحر العلوم) روزی و پرشدن مکان صدقه را وعده میدهد. (بغوی) گفته شده: فضل یعنی ثواب در آخرت است. (ابوسعود)
فضل توسعه در دنیا و صاحب نعمت بودن در آخرت است. (قرطبی)
فضیلت حاصله برای نفس از کسب سخاوت و جود چراکه مال فضیلت خارجی است و با انفاق آن را به فضیلت داخلی تبدیل کرده است و قدرت و ملکه ی جود فضیلت نفسانی است که در مقابل آن بخل نفسانی است که با انفاق بخل را برداشته است و جود را نهادینه کرده است. (نیسابوری)
وَاللَّهُ وَاسِعٌ فضلش فراخ است. (بحرالعلوم)
قدرت و فضلش وسیع است پس آنچه وعده داده است از مغفرت و فضل را عملی خواهد کرد. (ابوسعود)
عَلِيمٌ
به آنچه صدقه میدهید، داناست. (بحر العلوم)
به محل صدقات داناست. (بحر العلوم)
دانای در حد اعلی است و انفاق شما را میداند و اجر آن را ضایع نخواهد کرد و آنچه از فضل و جانشین کردن بجای صدقه را میداند پس خلف وعده ای نخواهد بود. (ابوسعود)
یعنی الله از فراخ دستی عطا میکند و میداند که فضل را کجا قرار دهد. (قرطبی)
الله متعال بر اساس علم و فضلش به هرکس که بخواهد، حکمت را عطا میکند و اعتراضی بر وی تعالی نیست و اگر به کسی حکمت داده شد، بداند که وی خیر زیادی نصیب وی شده است پس قدر آن را بداند. و از این سخن کسی پند نگیرد مگر انکه دارای عقل وفهم سلیم باشد و دنبال حقیقت باشد. نکته: با توجه با اقوال آمده در تعیین حکمت ماحصل آن این است که علوم دینی جزو حکمت است و علوم دیگر نیز به شرط نفع برای مسلمانان و بشریت و در راستای تحقق رضایت الله صورت بگیرد، آنها نیز جزو حکمت هستند. نکته: در کتب فقه میخوانیم که هرآنچه که برای مسلمانان و پیشرفت آنان لازم است و برای مقابله با کفار لازم است، ان علم جزو فرض کفایی است که اگر عده ای به آن مشغول شوند، گناه ترک آن از همه ی مسلمانان، برداشته میشود و اگر کسی از مسلمانان به آن علم مشغول نشود و نیاموزد همه ی مسلمانان گناهکار هستند.
مستندات
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ
از بندگانش به هرکه خواست عطا میکند. (قرطبی)
به موجب وسعت فضلش و احاطه ی علمش عطا میکند. (ابوسعود) سدی: حکمت در اینجا: به معنی نبوت است. (قرطبی)
ابن عباس: شناخت پیدا کردن به قرآن است از فقه آن و نسخ و محکم و متشابه و غریب آن و مقدم و موخر آن است. (قرطبی)
حکمت همان سنت رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی علم نافع و عمل بدان است که تو را به رضای الله برساند و آن به جز از طریق وحی حاصل نخواهد شد پس حکمت اصالتا برای انبیا است و ورثاتا برای بقیه ی مردم است.. (مظهری)
قتاده: به معنی درست بودن در قول و فعل است. (قرطبی) و این دلیل بر درستی اجتهاد در دین است. (تاویلات اهل سنت) قتاده و مجاهد: فهم قرآن است. (قرطبی) حکمت همان فقه است. (تاویلات اهل سنت) ابن زید: فهم در دین است. (قرطبی) امام مالک: فهم در دین و فقه در دین و تبعیت از آن است. (قرطبی) از امام مالک: طاعت الله است و فقه در دین و عمل به آن است. (قرطبی)
حسن: حکمت همان ورع و پرهیزگاری است. (قرطبی) اصل حکمت تحقیق این مساله است که هر چیزی را در مکان خودش قراردهی و حق به مستحقش برسانی. (تاویلات اهل سنت)
اصل حکمت خودداری از سفه و نادانی است و سفه یعنی هر فعل ناشایست است. (قرطبی) رسول الله ص: هرکس را که الله برای وی خیر بسیار اراده کند، وی را فقه در دین عطا میکند. و فقه یعنی فهم آن. (نجاح القاری) وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا و کسیکه به وی حکمت و فهم قرآن داده شود، همانا به وی برترین عطایی داده شده که از کسیکه کتب اولین را از صحف و غیره جمع کرده است بهتر است. (قرطبی) از حفظ نفس در دنیا و دفع عقوبات در آخرت را به وی داده شده است. (تاویلات اهل سنت) وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
از انچه که بیان شد کسی پند نمیگیرد مگر صاحبان فهم و عقل. (تاویلات اهل سنت)
صاحبان عقل خالص از شائبه ی وهم و تبعیت از شهوت. (ابوسعود)
هرآنچه که خرج کردید و هرآنچه نذر کرده اید، الله آنها را میداند و بدانید که کسیکه ظالم باشد و در غیر موضعش خرج کند را یاوری برای یاری رساندن برای وی نیست. نکته: انفاق یعنی خرج کردن چه در راه خیر باشد و چه در راه شر پس الله میداند چه کسی چه خرجی کرده و به چه جایی خرج کرده است و آنچه باید یادمان باشد اینکه افعال دنیوی و معاملات و رفتار ما با دیگران دو طرفه نیست که تو و آن راضی بود تمام باشد بلکه در همه ی امور سه ضلعی است که یک ضلع و اصل آن الله متعال است.
مستندات
وَمَا أَنفَقْتُم مِّن نَّفَقَةٍ از نفقه ی بسیار و یا کم و نفقه ی سری و یا علانی در راه حق و یا باطل را ... (مظهری)
آنچه که از زکات ادا کردید و یا صدقه دادید را... (جلالین)
أَوْ نَذَرْتُم مِّن نَّذْرٍ
آنچه برای الله بر خود لازم گردانده اید از عبادات چه با شرط چه بدون شرط را... (مظهری)
نذر کردید و به آن وفا کردید را... (جلالین) فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ میداند وبر آن اساس شما را جزا خواهد داد. (مظهری) وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ کسانی که در راه الله انفاق نمیکنند و به نذر خود وفا نمیکنند و یا از روی ریا و یا در راه معصیت خرج میکنند را ، یاورانی نیست که آنان را یاری کنند و از آنها عذاب الله را دفع کنند. (مظهری)
اگر صدقه ی خود را آشکارا بدهید، این چه پسندیده است و اگر آن را مخفی کرده و به فقرا که مصرف زکات هستند، بدهید این بهتر است و صدقه دادن باعث میشود که الله متعال گناهان شما را بیامرزد و الله به آنچه در سر و در آشکار انجام میدهید، آگاه است پس دغدغه ی این را نداشته باشید که آیا صدقه ایکه سری داده ام و بدون شاهد بوده، قبول میشود یا خیر. نکته: این آیه بعد آیاتی آمد که بعضی از روی ریا صدقه میدادند و بعض دیگر برای رضای الله حال وقتی بحث ریا پیش آمد آن صدقه دهندگان که برای رضای الله صدقه میدادند برای آنان این سوال پیش آمد که حال ما چه خواهد شد پس الله متعال در این آیه بیان داشت که وقتی برای رضای الله بود آشکارا صدقه دهید خوب است و پسندیده و اگر خفیه دهید از ریا دورتر خواهد بود و این سوال نیز پیش نخواهد آمد. نکته: اصل در فعل نیت و قصد ما است که تعیین میکند کدام بهتر است اگر آشکارا صدقه دادن باعث خجالت طرف شود پس خفیه داده شود و اگر هدف ما تشویق دیگران است و از خود مطمئن هستیم که باعث ریا نمیشود پس آشکارا بهتر خواهد بود. نکته : در جامعه به طور کلی هردو باید باشد و خصوصا فرائض آشکار باشد چراکه بنده خود یک مسیحی را دیدم که ادعا میکرد که نباید روزه بودن خود را به دیگران بفهمانی و همین باعث شده بود که دیگر کسی از مسیحیان روزه نگیرند و اگر هم باشد خیلی کم و از جامعه ی آنها برچیده شده بود.
مستندات
إِن تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ
اگر صدقات را آشکارا بدهید، چه پسندیده است این آشکار کردن. (نسفی)
وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ
اگر مخفیانه به مصرف و مستحق آن برسانید،.. (نسفی)
فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ
پس مفخی کردن آن بهتر است. (نسفی) گفته اند: خفیه در صدقات نافله افضل است وجهر در زکات و واجبات افضل است برای دفع تهمت عدم ادی زکات حتی اگر کسی غنی بودنش را نشناسند پس برای وی ادای زکات به طرق خفیه بهتر است و اگر کسی صدقه ی نفل دارد و هدفش این است که به وی در صدقه دادن اقتدا کرده شود پس جهری دادن، بهتر است. (نسفی) ابن عباس: صدقه ی نفل خفیه از صدقه ی نفل جهری، ثوابش هفتاد برابر است و صدقه ی فرض جهر آن از خفیه دادن آن بیست و پنج برابر است. (بیضاوی)
وَيُكَفِّرُ عَنكُم مِّن سَيِّئَاتِكُمْ
الله متعال آن را کفاره ی گناهانتان قرار میدهد. (نسفی)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
به آنچه از آشکار و خفیه انجام میدهید، داناست. (نسفی)
بر تو ای محمد، هدایت مشرکین نیست تا آنان را مجبور به اسلام کنی و بر تو فقط تبلیغ اسلام است و این الله است که به هرکس خواست توفیق هدایت میدهد و آنچه از اموال صدقه میدهید برای خودتان است و برای استفاده ی خودتان است و شما مومنان خالص نفقه نمیدهید بجز برای کسب رضای الله متعال و آنچه از اموال خود صدقه داده اید، پاداش آن را و هرآنچه درقبال آن وعده داده شده است برای شما کامل ادا خواهد شد و از اجرتان کم کرده نشود.
بر تو واجب نیست که آنان را بر هدایت یافته اشان کنی به اینکه آنچه بدان از امور نیک مامور شده اند را انجام دهند و از آنچه نهی شده اند از زشتی های بیان شده، دوری کنند، بلکه آنچه بر تو واجب است راهنمایی و ارشاد به خیر و تشویق بر آن است و نهی از شر و برگرداندن از ان است با آنچه بر تو وحی شده است، میباشد. (ابوسعود)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ الله با هدایت خاص خودکه قطعا به مطلوب میرسد، کسانی را که هدایتشان را میخواهد هدایت میکند. (ابوسعود)
از اشخاصی که با پند دادن، پند میگیرند. (ابوسعود) گفته شده: وقتی فقرای مسلمانان زیاد شدند رسول الله ص به مسلمانان امر کرد تا که صدقه را فقط به مسلمانان بدهند تا فقر مشرکین باعث شود که مجبور به اسلام شوند و این آیه نازل شد. (ابوسعود) آمده است: اسماء دختر حضرت ابوبکر، حج انجام داد و مادر فقیرش که مشرک بود از وی چیزی خواست و اسماء امتناع کرد و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
سعید بن جبیر: مسلمانان از انفاق به خویشان مشرک خود، دوری میکردند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
روایت شده است: انصار را قبل اینکه مسلمان شوند، از یهود خویشاوندی زن و دامادی بود و به آنها انفاق میکردند و وقتی مسلمان شدند اینکار را نپسندیدند و این آیه نازل شد. این مساله در مورد صدقات غیر واجب است. (ابوسعود)
وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنفُسِكُمْ
هرآنچه که از اموال خود صدقه میدهید، برای خودتان است و کسی دیگر از ان منتفع نمیشود پس به کسی که نفقه میدهید، منت نگذارید و اذیتش نکنید و از بد اموال خود صدقه ندهید. (ابوسعود) نفع دینی آن برای خود شماست نه برای دیگران تا بخواهید که آن را از فقرای مشرکین منع کنید. (ابوسعود)
وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ
نفقه ی شما برای چیزی جز کسب رضای الله نیست پس چطور میشود که بر صدقه گیرنده، منت مینهید و چگونه است که از پست اموال خود میدهید. (ابوسعود) گفته شده است: خبر به معنی نهی است. (ابوسعود) یعنی نفقه ی شما برای چیزی جز کسب رضای الله نباشد.
خبر از خواص امت است که از ریا و سمعه به دور هستند. (تفسیر ملا علی القاری) وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ
اجر و ثوابش را چندین برابر خواهیم داد بر طبق آنچه قبلا بیان کرده ایم پس عذری برای شما نمانده است که از انفاق به بهترین وجه امتناع کنید. (ابوسعود) نفعش به خودتان برمیگردد. (تفسیر ملاعلی القاری)
وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ
از آنچه به شما وعده داده شده است از بیشتر کردن و پرکردن مکان صدقه و ثواب در آخرت، چیزی کم کرده نمیشود. (ابوسعود)
این صدقات مستحقش فقرائی هستند که خود را برای الله محصور کرده اند و همیشه آماده به خدمت هستند و از این جهت نمیتوانند برای کسب و تجارت بروند، و کسیکه از حال انان خبر ندارد، فکر میکند که آنان غنی و بی نیاز هستند، و از مردم نیاز خود را درخواست نمیکنند و اینکار آنان برای این است که از سوال پرهیزگاری میکنند، و شما نیز اگر از اموال خود انفاق کنید، الله ان انفاق شما را میداند وبر آن اساس جزا خواهد داد.
بعد مصرف صدقه را بیان میکند و میگوید: برای فقرائی است که خود را در راه طاعت الله حبس کرده اند،و آنان اهل صفه بودند که حدود چهارصد نفر بودند که خود را وقف طاعت الله کرده بودند و از کسب و تجارت دست کشیده بودند. (بحر العلوم) این صدقات را به اینچنین فقرا قصد کنید. (نسفی)
کسانیکه جهاد مانع، کسب اینها شده است. (نسفی) لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ نمیتوانند به سفر برای تجارت بروند. (بحر العلوم) بخاطر مشغولیت به جهاد نمیتوانند، برای کسب سفر کنند. (نسفی) اهل صفه افرادی از قریش بودند که مسکن نداشتند و اقوامی نیز نداشتند و برای همین در ایوان مسجد ساکن شده بودند. (نسفی)
در شب قرآن میآموختند و در روز هسته ی خرما را میشکستند(و میخوردند) و اگر رسول الله ص کسانی برای جنگ میفرستاد، در ان سریه میرفتند.(نسفی)
کسیکه به حال آنان واقف نیست گمان میکند که آنان بی نیاز هستند، چراکه خود را با لباس و چیزهای دیگر بی نیاز نشان میدهند،گویا که غنی هستند، و این بخاطر پرهیز و پارسایی است. (بحر العلوم) بخاطر اینکه از سوال کردن، خود را پاک میداشتند. (نسفی)
تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ از زردی صورتهای آنها از فرط شب زنده داری و روزه داری، حالشان را میشود فهمید. (بحر العلوم) لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا
اصل الحاح از لحاف است گویا که سائل با درخواستهایش خود را به دیگری میچسباند. (بحر العلوم) اصلا سوال نداشتند چه از روی اصرار و چه بدون اصرار. (نسفی) بعضی گفته اند: یعنی آنها اگر چیزی میخواستند با نرمی درخواست میکردند و اصرار نمیکردند. (نسفی)
وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ الله دانای به انفاق شماست. (بحر العلوم)
این در معنی تشویق به انفاق است یعنی به چنین فقرا، انفاق کنید. (بحر العلوم) یعنی انفاق شما نزد الله شایع نمیگردد. (نسفی) بعضی گفته اند: این در معنی تعجب است یعنی جای شگفت است این حالت فقرایی که در راه الله محصور شده اند. (بحر العلوم)
کسانیکه اموال خود را در راه کسب رضای الله خرج میکنند چه شب باشد و چه روز و چه سری و چه جهری، اینکار را انجام میدهند و تعلل نمیکنند، پس برای چنین اشخاصی الله متعال نزد خود، پاداش آنها را آماده کرده است و مهیا است و ترسی از ضایع شدن اجرشان نیست و ترسی ندارند چراکه میدانند که الله متعال مکان مال خرج شده را پر خواهد کرد. و این نوع انفاق غم آور نیست چراکه با ایمان و اخلاص به الله صورت گرفته است.
کسانیکه در تمام اوقات و احوال صدقه میدهند، این دلیل بر حریص بودن آنان بر نفقه دادن است آنچنانکه اگر نیازی برای خودشان پیش آید در برآورده کردن آن تعجیل میکنند. (نیسابوری)
انفاق سری و علانیه ای دارند. (نیسابوری)
وقتی آیه ی للفقراء الذین احصروا ... نازل شد، عبدالرحمن بن عوف، دینارهایی برای اهل صفه فرستاد و علی بن ابی طالب شب هنگام، یک سبد (وسق) برای اهل صفه فرستاد این آیه نازل شد. (نیسابوری)
تقدیم سر بر علانیه نشان میدهد که صدقه ی حضرت علی افضل بوده است. (نیسابوری)
حضرت ابوبکر چهل هزار دینار (طلا) در راه الله انفاق کرد، ده هزار در شب و ده هزار در روز و ده هزار در سر و ده هزار در علانیه. و این آیه نازل شد. (نیسابوری) از ابن عباس: حضرت علی فقط چهار درهم (نقره) داشت و یکی را شب و دیگری را روز و یکی را سری و دیگری را جهری، صدقه داد و رسول الله ص از وی پرسیدند: چرا اینگونه کردی؟ حضرت علی جواب داد: تا وعده ی پروردگارم را را ایجاب کرده باشم. (نیسابوری) یعنی از هر قسم صدقه داده ام تا قطعا شامل وعده ی الله به صدقه دهندگان شامل حال من بشود. در مورد خوراک دادن به اسب و آماده نگهداشتن آن برای جهاد نازل شده است و ابی هریره هرگاه اسب فربهی را میدید این آیه را میخواند. (نیسابوری) در جمیع احوال خود انفاق میکنند تا رضایت الله را کسب کنند و از آنچه که از رویت جمال الله مانع میشود، خلاص شوند. (الفواتح الالهیه) هیچگاه در انفاق تعلل نمیکنند و آماده هستند که اگر نیاز نیازمندی به آنان عرض شود، آن را زود انجام میدهند. (نسفی)
فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ بر اعمالشان اجر ثابت است. (تفسیر ملا علی القاری) بر حسب استعداد و قابلیتشان. (الفواتح الالهیه) وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ برای آنان ترسی در مآل و عاقبتشان نیست. (ملا علی القاری تفسیر) بر آنها ترسی از تضییع و احباط اجر نیست. (الفواتح الالهیه) وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ در حالی از احوال غم بر آنان نیست. (تفسیر ملاعلی القاری) و غمی از سوء عاقبت و منقلب ندارند. (الفواتح الالهیه)
کسانیکه ربا میخورند، بلند نمیشوند مگر مثل کسیکه وی را شیطان زده باشد و دچار صرع شده باشد، و این جزا برای این است که گفتند: بیع نیز مثل ربا است ولی باید بدانند که الله متعال بیع را حلال گردانده است و ربا را حرام گردانده است. پس اگر برای کسی پندی در مورد حرام بودن ربا آمد، و وی دست از ربا کشید پس آنچه در گذشته از طریق ربا کسب کرده است، برای وی است و امر وی و حسابرسی به وی دست الله است، و کسیکه به حلال دانستن ربا برگردد، پس آنان ملازمان آتش هستند و همیشه در ان خواهند ماند. نکته: در ربا چند درصد بودن مطرح نشده است تا که ادعا کنند چهار درصد و یا دو درصد حلال است پس این ادعا مبنای اسلامی ندارد و آیه مطلقا اضافه بر آنچه گرفته است را حرا میداند و این قطعی است. نکته: در اسلام مهلت و زمان، عوض حساب نمیشود و در برابرش مبلغی قرار نمیگیرد. نکته: کافران تحریم ربا، مدعی بودند که سود سود است چه در اول بیع صحبت شود و چه اینکه در آخر به آن اضافه شود و الله متعال این ادعای آنها را باطل کرده و بیان داشت که الله بیع را حلال کرده و ربا را حرام کرده است.
مستندات
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا از جابر: رسول الله ص رباخوار و کاتب معامله ی ربا و شاهدان آنها را و موکل آنها را لعنت کرده است و فرموده اند: همه در لعنت برابر هستند. (خازن)
رسول الله ص: بر مردم زمانی خواهد آمد که کسی نمیماند که ربا نخورده باشد و اگر کسی هم نخورده باشد، غبار ربا به وی میرسد. (بحر العلوم)
رسول الله ص: ربا هفتاد و خورده ای نوع دارد کمترین آنها همانند آن است که کسی با مادر خودرش زنا کرده است. (بحر العلوم) رسول الله ص: کسیکه یک درهم ربا بخورد درحالیکه میداند که ربا است، آن بدتر و سختتر از سی و شش بار زنا است. (مظهری)
مجاهد: ربایی که الله متعال نهی کرد به این صورت بود که فردی از دیگری بدهی داشت، به طلبکار میگفت: این مقدار به من مهلت پرداخت بده و من به تو فلان مقدار میپردازم. (طبری) قتاده: ربای جاهلی این بود که کسی به دیگری چیزی میفروخت و وقتی سررسید پرداخت میرسید، و بدهکار چیزی برای پرداخت نداشت، بر بدهی چیزی اضافه میکرد و به وی مهلت میداد. (طبری) اینگونه بود که وقتی سررسید پرداخت بدهی میشد و طلبکار طلبش را میخواست مدیون میگفت: برای من در مهلت اضافه کن و من در مالت اضافه کنم و وقتی به وی گفته میشد که این ربا است، جواب میدادند که زیادت در اول بیع با زیادت در وقت سررسید فرقی ندارد و یکی هستند. (بحر العلوم)
کسانیکه ربا را حلال دانسته و میخورند، ... (بحر العلوم)
منظور از خوردن گرفتن ربا است. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند حقیقت اکل و خوردن است و کسانیکه از ربا خورده باشند در روز قیامت بیدار نشوند مگر اینکه همانند دیوانه ی خفه شده است. (تاویلات اهل سنت)
کسانیکه به ربا معامله میکنند و تخصیص خوردن برای این است بیشتر هدف از ربا، خوردن است. (خازن)
ربا در لغت به زیادت گفته میشود و از این جهت زمین رابیه گفته میشود بخاطر اینکه از مواضع دور و بر خود، بالاتر است. و از این جهت گفته میشود فلانی از فلانی در قول و فعل ربا کرد وقتیکه از قول و فعل طرف، زیادتی به وی برگردانده باشد. (احکام القرآن جصاص)
ربا در شرع به معنایی بکار میرود که در لغت بکار نمیرود. (احکام القرآن جصاص) حضرت عمر: از جمله ی ربا، ابوابی (موضوعاتی)هستند که در ربا بودنشان، خفایی نیست و یکی از انها سلم (سلف) در دندان (حیوان) است. (احکام القرآن جصاص)
حضرت عمر: آیه ی ربا از آخرین آیاتی است که نازل شده است و حضرت رسول الله ص فوت کردند قبل اینکه آن را بیان کنند، پس ربا و شبهه ی ربا را نیز ترک کنید. پس معلوم میشود که ربا اسم شرعی است چراکه اگر بر اساس معنای لغوی میآمد بر حضرت عمر مخفی نمیماند چراکه حضرت عمر از اهل لغت است به همین خاطر است که عرب نمیدانستند که فروش طلا به طلا و نقره به نقره، ربا باشد. (احکام القرآن جصاص) پس ربا مثل اسمهای مجمل نیازمند بیان هستند، میباشد. (احکام القرآن جصاص) استدلال به عموم آن در تحریم چیزی از عقود درست نیست مگر اینکه دلالت این آیه بر آن ثابت شود که این جزو مسمای شرعی این مساله است. (احکام القرآن جصاص) رسول الله ص بسیاری از مراد الله از آیه را بیان کرده اند به صراحت و به توفیق و آنچه که دلیل حساب میشود را نیز بیان کرده اند پس مراد الله از ربا به طریق توقیف و استدلال برای اهل علم معلوم است. (احکام القرآن جصاص) آنچه عرب از ربا انجام میدادند این بود که قرض درهم و دینار را به زیادتی در مقدار آن درهم و دینار تا مدتی معلوم بر طبق آنچه توافق میکردند، میدادند و الله متعال خبر داد به اینکه آن زیادت ربا در مال است چراکه عوض از طرف مقرض ندارد
(احکام القرآن جصاص) بیع نقد و تفاضل در یکی از آنها، را عرب نمیشناختند. (احکام القرآن جصاص)
الله متعال ربای در زمان جاهلی را باطل اعلام کرد و همچنین معاملات دیگری را تحت عنوان ربا بودن باطل اعلام کرد و وقتی میفرماید: و حرم الربا، شامل تمامی انواع آن میشود. (احکام القرآن جصاص) یکی از معانی ربا همان ربایی است که در زمان جاهلی انجام میشده است و نوع دیگر آن تفاضل در یک جنس از مکیل و موزون میباشد و این نزد ما احناف میباشد. (احکام القرآن جصاص)
نوع سوم ربا، ربای نسیه است که این نیز دارای انواع میباشد:
دو طرف عقد از یک جنس باشند فروش نسیه ی آنها جایز نیست چه اینکه مکیل و موزون باشد و یا غیر اینها باشد و علت آن وجود همجنس بودن است.( احکام القرآن جصاص) وجود علتی که به جنس اضافه میشود و آن کیلی بودن و وزنی بودن در غیر از ثمن ها (پولها) که منظور درهم و دیناراست.( احکام القرآن جصاص) دلیل تحریم ربا در اشیاء ذکر شده فرموده ی رسول الله ص است که میفرمایند: گندم به گندم مثل به مثل باشد و دست به دست و اضافه ی آن ربا است و جو به جو مثل به مثل باشد و دست به دست و اضافه ی آن ربا است و خرما و نمک و طلا و نقره را نیز در این حدیث بیان کردند که چنین است و فضل در یک جنس را از مکیل و موزون، ربا دانستند. (احکام القرآن جصاص) ابن عباس ربا در ربای نسیه میپنداشت و معقتد بود که در نقد آن ربا نیست و بر این قول بود تا اینکه روایات تحریم ربای نقد نزد به وی به تواتر رسید و قول به عدم ربا در نقد را پس گرفت و قائل به تحریم آن شد. (احکام القرآن جصاص) از جمله ی ربا خرید نقدی آنچه که به نسیه فروخته است به قیمت کمتر از فروش خود است. (احکام القرآن جصاص)
از ابن عمر: رسول الله از بیع کالی به کالی نهی کرده اند و در روایتی از بیع دین به دین و با وجود اختلاف در لفظ معنی حدیث یکی هستند. (احکام القرآن جصاص)
ربای دین به دین به این معنا که من بخواهم آنچه را دستم نیست و در مجلس حاضر نیست به آنچه نزد تو نیست و حاضر نیست، را بفروشم و یا بخرم. از جمله ی ربا: کسی از دیگری هزار طلب داشته باشد و مهلت پرداخت آن مثلا دو ماه دیگر است و طلبکار به مدیون میگوید که اگر الان به من پانصد بدهی، من راضی هستم. علت ربا بودن و حرام بودن این مساله از این جهت است که ربای جاهلی قرض مهلت دار بود که زیادتی در آن شرط شده بود و این زیادت بدل از مهلت بود و الله متعال آن را حرام کرده است و این مساله نیز مثل همان است.(احکام القرآن جصاص) در ان تبتم فلکم رؤوس اموالکم، گرفتن عوض از مهلت نهی کرده است و وقتی بر کسی هزار درهم مؤجله (مهلت دار) داشته باشد و از آن مقداری کم کند به شرطی که از مبلغ دین کم کرده شود، در اینجا کم کردن از مبلغ را مقابل زمان قرار داده است و این همان معنی ربایی است که الله متعال بر حرام بودن آن به صراحت آورده است (احکام القرآن جصاص) رسول الله ص فرمودند که ربا در نسیه است و در این سخنشان بین بیع و قرض فرق نگذاشتند پس چه بیع باشد وچه نسیه این حدیث آن را در بر میگیرد و قرض که تبرع است بدون قبض درست نیست و تعیین مهلت نیز در آن راه ندارد و نباید تعیین اجل شود. (احکام القرآن جصاص)
ربا: فضل و زیادتی که خالی از عوض است در معاوضه ی مال به مال. (نسفی) ربا: زیادت در مقدار است و یا زیادت در مهلت است. (ابوسعود) لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ
از قبور خود بلند نمیشوند در روز قیامت مگر مانند آنکه شیطان زده و شیطان کوبیده است آنان را. (خازن) همینکه کسی ربا بخورد، قلب وی سیاه شده و دیگر نمیتواند بین حق و باطل را تشخیص دهد و همچنین نمیتواند بین حلال و حرام را تشخیص بدهد همانند دیوانه که خیر و شر را از هم تشخیص نمیدهد. (مظهری) یعنی مانند آنکه شیطان وی را دچار صرع کرده است. (خازن) خبط شیطان یعنی اینکه وی را دچار خبل و جنون کرده است. (خازن) خبط عشواء به کسی گویند که بدون فکر و بدون تدبر کاری ر انجام میدهد. (خازن) شتر خبوط شتری که پاهایش را بر زمین میکوبد و مردم را زیر پایش میگیرد. (خازن) معنی آیه این است که رباخواران در روز قیامت زنده کرده میشوند در حالیکه همانند فرد دچار صرع نمیتوانند درست حرکت کنند چراکه ربا در شکم آنان سنگینی میکند در نتیجه نمیتوانند سریع حرکت کنند. (خازن) از ابی سعید خدری از رسول الله ص : در قصه ی اسراء فرمودند: جبرئیل مرا به مکان مردان زیادی برد که هر شکم هر یک از آنان همانند خانه ی بزرگ بود که در در محل گذر آل فرعون روی هم چیده شده بودند و بر این آل فرعون صبحگاه و شامگاه بر آتش آورده میشدند و این آل فرعون همانند شتری که همیشه گرسنه است و سیر نمیشود بر روی سنگ و درخت لگد میکردند و نه میشنیدند و نه فهم داشتند و وقتی آمدن آنان را آن شکم بادشدگان احساس میکردند، شکم آنان به کناری میل میکرد و اینان غش میکردند و بعد یکی از آنها بلند میشد و باز شکمش وی را به کج میکرد و باز غش میکردند و نمیتوانستند از آنجا بروند تا اینکه آل فرعون آنان را زیراپا میگذاشتند در رفتن و برگشتن و این عذاب آنان بود در برزخ بین دنیا و آخرت و آل فرعون میگفتند که بار الها قیامت را برپا نکن و فرمودند در روز قیامت آل فرعون را به سختترین عذاب داخل کرده شوند. من به جبرئیل گفتم اینان چه کسانی هستند؟ جبرئیل جواب داد: اینان رباخوران هستند. (خازن)
آن عذابی که بر اینان فرود آمده برای این استکه این قول را میگفتند و ربا را حلال میدانستند. (خازن)
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
الله متعال ادعای آنان را رد کرده و میفرماید: الله متعال سود تجاری که به طریق فروش و خرید به دست میآید را حلال گردانده است و رباییکه زیادت در مال است در برابر مهلت را حرام کرده است. بعضی از علما بیان کرده اند که فرق بین ربا و بیع این است که وقتی کسی مثلا لباسی را که ارزش آن ده درهم است را به بیست درهم معامله کند و راضی شوند هر دو طرف مورد معامله مقابل یکدیگر میشوند و کسی از آنها از دیگری مالی را بغیر عوض نگرفته است و اما اگر ده درهم را به بیست درهم بفروشد پس ده درهم زائد را بدون عوض گرفته است. (خازن) یعنی ما میتوانیم ارزش یک کالا بالا یا پایین بگوییم و این به توافق طرفین بستگی دارد ولی ادعای اینکه این ده تومان من به بیست تومان میارزد، سخن غلطی است و با توجه به آنچه بیان شده است مهلت و اجل نمیتواند بعنوان عوض باشد وشرع مقدس اسلام آن را باطل کرده است.
فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ تذکر و ترساندن از عاقبت ربا است. (خازن)
اگر کسی از خوردن ربا دست بکشد پس برای وی آنچه که قبل تحریم ربا آمده است، مورد بخشش است و بعد نهی امرش دست الله است اگر الله خواست وی به ترک ربا توفیق دهد و اگر خواست مورد خذلان قرار داده و آن شخص به ربا ادامه میدهد. (خازن) الله در حق آنان حکم خواهد کرد و امر آن به شما نیست پس آنان را مورد مطالبه قرار ندهید. (نسفی) امر دست خدا در آنچه که به آن امر میکند وآنچه که از آن نهی میکند و دست شخص نیست. (خازن)
کسیکه ربا را حرام بداند و اعتقاد کند و بعد مبادرت به ربا کند امر وی دست الله است که ببخشد و یا عذاب دهد. (خازن)
وکسیکه بعد تحریم ربا، ربا انجام داده باشد و از ربا توبه کند، باید که وی فضل را به صاحبش برگرداند چراکه حرام بودن ربا برای مسلمانان ظاهر و آشکار است. (بحر العلوم)
وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ
کسیکه به خوردن ربا بعد تحریم آن مبادرت کرد در حالیکه حلال میدانست آن را، پس آنان ملازمان آتش هستند و در آن جاودان خواهند بود. (خازن) چراکه آنان با حلال دانستن ربا کافر گشتند و کسیکه حرام خدا را حلال بداند مستحق آتش جاویدان است. (نسفی)
الله متعال از مالی که در آن ربا راه یافته است ذره ذره کم میکند و الله متعال صدقه را پرورش داده زیاد میکند و الله متعال کفر ورزنده ای را که بر استحلال حرام اصرار میکند و در گناه فرورفته است را دوست ندارد. نکته: محق ربا همان اصطلاحی است که در اقتصاد وجود دارد یعنی متورم میشود و از برکتش کم میشود یعنی مثل ماه که خودش به یک اندازه است ولی هلال آن کوچکتر و کوچکتر میشود، در نتیجه وام بانکی امروز، همان ربایی است که نه برکت میگذارد و نه صاحب آن روی خوش زندگی میبیند.
مستندات
يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا
برکت مال ربوی را میگیرد و هلاکش میکند. (مظهری) رسول الله ص: کسی در ربا زیاده روی نکند مگر اینکه اموال وی رو به کم شدن میرود. (مظهری)
باطل میکند. (تاویلات اهل سنت) محق یعنی برداشته شدن برکت، بدینصورت است که مردم هدفشان از جمع مال و حرص بر آن این است که اولادشان در رفاه باشند و برای همین از صدقه دادن امتناع میکنند و الله متعال اعلام میکند که اولاد آنها از آن استفاده نخواهند کرد و صدقه ایکه میدهند زیاد شده و به اولاد آنها نیز خواهد رسید. (تاویلات اهل سنت) ابن عباس: از رباخوار ، صدقه و حج و جهاد و صله ی رحم، قبول نمیشود. (قرطبی)
محق یعنی کم شدن و رفتن و از همین عبارت است که محاق قمر گفته میشود یعنی کم شدن آن. (قرطبی) محق یعنی نقصان لحظه به لحظه ی یک شیئ را گویند. (فخر رازی) الله متعال بیان میکند که ربا هرچند در حال زیادت است ولی در حقیقت نقصان است. (فخر رازی) هرچند ممکن است که مال کم نشود ولی عابقت آن مورد مذمت واقع شدن است و سقوط عدالت و نیل به اسم فسق و سختی قلب است و این امور سبب زوال برکت هستند. (فخر رازی)
وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ
ثوابش چندین برابر میشود و در آنچه درآمد کسب میکند، برکت مییابد. (مظهری) رسول الله ص: الله متعال صدقه را قبول میکند و آن را پرورش میدهد همانند آنچه شما کره اسب خود را پرورش میدهید. (مظهری) رسول الله ص: هیچ زکاتی از مال کسی کم نکرده است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ الله متعال دشمن میدارد، هر اصرار کننده ی بر حلال دانستن حرام را و کسی را که در حرام فرو رفته است. (مظهری)
قطعا کسانیکه ایمان آورده اند به آنچه که باید ایمان آورده شود که یکی از آنها حرام دانستن آنچه الله حرام کرده است میباشد و انواع اعمال صالحه را انجام داده اند و نماز را در اوقات خودش با رعایت ارکان و حدود آن برپا داشته اند و زکات مفروضه را درست ادا کرده اند برای چنین اشخاصی اجری که به آنها وعده داده شده است نزد الله محفوظ و مهیا است و برای اینها ترس از اینکه در آینده چه خواهد شد نیست و غمی از آنچه از آنها فوت شده، نیست.
مستندات
ِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا کسانی الله و رسولش را تصدیق کرده اند. (خازن) کسانیکه به تحریم ربا آورده اند. (نسفی)
به الله و رسولش و آنچه که رسولش آورده است. (بیضاوی)
وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
آنچه که به آن امر شده اند را انجام میدهند. (خازن)
وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ نمازهای مفروضه را با تمام ارکان آن و حدود آن و در اوقاتش انجام میدهند. (خازن) وَآتَوُا الزَّكَاةَ یعنی زکات فرض شده بر خودشان را ادا میکنند. (خازن) عطف نماز و زکات بر عمل صالح که این دو نیز از جمله ی عمل صالح هستند بخاطر این است که این دو بر سایر اعمال صالحه فزونی و والایی دارند. (بیضاوی) لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ برای آنان ثواب اعمالشان در آخرت مهیا است. (خازن) وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ در روز قیامت. (خازن)
ترسی نیست از آنچه خواهد آمد وغمی نیست از آنچه که فوت شده است. (بیضاوی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید از عذاب الهی بترسید و خود را از آن دور کنید با امتثال امر و اجتناب نواهی و ترک کنید آنچه از ربای جاهلی مانده است، اگر مومن هستید به فرمان الهی تن دهید و از منهیات دوری کنید. نکته: شان نزول آیه و طلب سود صاحبان ربا از بدهکاران از این جهت بود که آنان این عقود ربا را قبل آمدن حکم تحریم انجام داده بودند و موعد آن بعد نزول آیه بوده است و آنان فکر میکردند که آنچه قبلا انجام شده را میتوانند تمام کنند که این آیه نازل شد.
مستندات
روایت شده است که ثقیف از قریش طلب داشته اند و آنها در وقت سررسید هم مال اصلی و هم ربای آن را درخواست کردند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
سدی: در شان عباس بن عبدالمطلب و خالد پسر ولید نازل شده است که آنان در جاهلیت شریک بودند و اموال خود را به ربا میدادند و اسلام آمد در حالیکه آنها اموال بسیاری در ربا داشتند پس این آیه نازل شد و رسول الله ص در حجه الوداع در خطبه ی روز عرفه فرمودند: آگاه باشید هرانچه از امر جاهلی بود زیر پای من قرار داده شده است، خونهای در زمان جاهلی موضوع است یعنی نباید پیگیری شود و اولین خونی که از خونهایمان میگذرم خون ربیعه پسر حارث است و این ربیعه در بنی سعد برای رضاع داده شده بود و هزیل نامی وی را کشته بود و ربای جاهلی نیز موضوع است و اولین ربایی که من آن را مردود میکنم ربای عباس ابن عبدالمطلب است و همه ی ربای وی موضوع است. (مظهری) عطاء و عکرمه: عباس بن عبدالمطلب و عثمان بن عفان برای خرما سلف داده بودند و وقتی موعد پرداخت رسید، صاحب نخل گفت اگر من حق شما را بخواهم بدهم برای خانواده ام چیزی نمیماند و اگر قبول کنید من نصف آن را بدهم و نصف دیگر را در زمانی دیگر و بیشتر میدهم و آن دو قبول کردند و وقتی موعد پرداخت رسید این خبر به رسول الله ص رسید و رسول الله ص این دو را از آن نهی کردند و این آیه نازل شد و آن دو شنیدند و اطاعت کردند و فقط سرمایه را گرفتند. (مظهری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ خودتان را از عذاب الهی محفوظ بدارید. (ابوسعود) وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا
بقیه ی آنچه از ربا بر مردم شرط کرده اید را به کلی ترک کنید. (ابوسعود)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر حقیقتا مومن باشید لازمه ی آن این است که امتثال امر کنید. (ابوسعود) اگر مومن هستید از الله بترسید و ربا را ترک کنید. (ابوسعود) اگر با قلبهایتان ایمان آورده اید آنچه الله امر میکند را گردن نهید چراکه امتثال امر و اجتناب نواهی دلیل صدق ایمان شماست. (مظهری)
اگر آنچه که بدان امر شدید از تقوای الله و ترک بقایای ربا، را انجام ندهید، پس بدانید که جنگ با الله و رسولش است، و اگر توبه کردید پس میتوانید از آنچه به ربا داده اید سرمایه ی خود را بگیرید با گرفتن بیشتر از سرمایه به مدیون ظلم نکنید و با تاخیر در پرداخت و کمتر از سرمایه دادن شما نیز مورد ظلم قرار نگیرید. نکته: در بحث ربا فقط حق گرفتن سرمایه ای است که داده است پس نیم درصد و یا کمتر از آن یا بیشتر از آن باشد ظلم است و مشمول جنگ با الله و رسولش است.
روایت شده است: وقتی این آیه نازل شد ثقیف گفتند ما را یاری جنگ با الله و رسولش نیست. (بیضاوی) یعنی بدانید که جنگ با الله و رسولش است چراکه کسی اجازه و اذن میدهد که آن را بداند. (بیضاوی) در رویات ابن عیاش: آذنوا به حرف آ آمده است که در اینصورت به معنی دیگران را اعلام کنید که این جنگ با الله و رسولش است. (بیضاوی) حرب را نکره اورده است که نشان میدهد که این جنگ بزرگی است. (بیضاوی) این امر مقتضی این مساله است که اگر توبه نکردند با آنها باید جنگ کرده شود تا اینکه به فرمان الله تن دهند مثل باغی نه اینکه با اینکارشان کافر شده باشند. (بیضاوی) اگر آنچه را که به شما امر شده است از دوری خود از عذاب الهی و ترک بقایای ربا، حالا از روی انکار باشد و یا با اعتراف، اعلام جنگ با الله و رسولش کنید و این جنگ، جنگ با مرتدین خواهد بود اگر از روی انکار باشد و اگر از روی اعتراف باشد، جنگ با بغات خواهد بود. (ابوسعود)
وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ از ربا توبه کردید و از اعتقاد به حلال بودن توبه کردند. (بیضاوی) برای شما سرمایه ی خودتان خواهد بود. (ابوسعود) لَا تَظْلِمُونَ
با گرفتن سود ظلم نکنید. (بیضاوی)
وَلَا تُظْلَمُونَ
با تاخیر در پرداخت و کم پرداختن، به شما ظلم نشود. (بیضاوی)
و اگر بدهکار، تنگدست باشد و نمیتواند بدهی خود را پرداخت کند، پس به وی مهلت داده شود و اگر آن طلب را به وی با بخشیدن، به وی صدقه دهید، این برای شما بهتر است. اگر میدانید که چنین است مهلت دادن و بخشیدن برشما سخت نخواهد بود و مهلت میدهید.
اگر مدیونی از مدیون های شما تنگدست باشد، پس برشماست که مهلت دهید تا ه فراخ دستی برسد. (ابوسعود) با مهلت دادن، آسانگیری کنید. (ابوسعود) رسول الله ص: اگر کسی به صاحب مشکلی، آسانگیری کند، الله متعال در دنیا و آخرت، آسانگیری خواهد کرد. (مظهری) رسول الله ص: اولین کسیکه زیر سایه ی رحمت الله در روز قیامت قرار میگیرد، کسی است که به صاحب مشکلی، مهلت داده باشد و آسانگیری کند تا وقتی که دارا شود، و یا اینکه به وی صدقه دهد، و بگوید آنچه من از تو طلب دارم را بریا رضای الله بخشیدم و نامه ی اعمال وی آتش زده میشود. (مظهری) رسول الله ص: برای صاحب حق، دست و زبان ثابت است. صاحب دست بودن یعنی اینکه مدیون را لازم بگیرد و با وی باشد و پیگیر گرفتن حق خودش باشد و صاحب زبان بودن انیکه حق تقاضا و شکایت دارد و اگر مهلت داد تا سر رسید موعد این دو حق مسکوت میشوند.(تاویلات اهل سنت)
وَأَن تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَّكُمْ
اگر به این تنگدستان با تبرئه کردن و بخشیدن طلب خود، به آنها صدقه دهید، آن برای شما از مهلت دادن ثوابش بیشتر است. (ابوسعود) تشویق به گذشت از کل طلب و یا بعض آن از تنگدستان است. (ابوسعود) گفته شده است که همین مهلت دادن خودش صدقه است و رسول الله ص فرموده اند: طلب فرد مسلمانی موعد گرفتن آن نمیرسد و وی تاخیر نمیکنید مگر اینکه برای هر روز وی صدقه نوشته میشود. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
اگر میدانید که این برای شما خیر است به آن عمل میکنید. (ابوسعود) اگر فضل امهال و صدقه دادن را میدانید، این کار بر شما سخت نمیآمد. (مظهری)
کسیکه میداند و عمل نمیکند، با کسی که نمیداند یکی است. (نسفی)
و از روزی بترسید که به الله بازگشت داده میشوید و هر فردی بر طبق آنچه عمل کرده است جزای کامل داده خواهد شد و در آن روز به کسی ظلم کرده نشود. نکته: با توجه به وعید بعد آیه ی ربا و امر به ترک آن، معلوم میشود که ربا از گناهان بزرگی است که در یک آیه به جنگ تهدید میکند و در آیه ای دیگر آنان را از روز قیامت که در آن روز کسی غیر از الله حاکم نیست تهدید میکند.
مستندات
ابن عباس: این آخرین آیه ای است که بر رسول الله ص نازل شده است و جبرئیل گفت که این را بر سر آیه ی دویست و هشتاد بگذار و رسول الله ص بعد آن بیست و یک روز زندگی کردند. (خازن) بعضی گفته اند: نه روز و بعضی دیگر گفتند هفت روز و رسول الله ص در روز دوشنبه دوم ربیع الاول سال یازده هجری قمری وفات یافتند. (خازن)
شعبی از ابن عباس: آخرین آیه ی نازل شده، آیه ی ربا بوده است. (خازن)
این آیه در مورد افراد دارای مقام و ثروت بودند که بخاطر ثروتشان بر مردم غلبه کرده بودند پس نیاز بود که تهدید و زجر و نهی شدیدی در شان افراد میآمد و این آیه برای همین منظر آمد تا آنان از اینکار خود دست بکشند. (فخر رازی)
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ بترسید از روزی که به سوی الله متعال برده میشوید. (خازن)
از روزی که بازگردانیده میشوید. (خازن)
از عذاب روزی که به الله رجوع میکنید خود را دور کنید. (بحر العلوم) یعنی روز قیامت. (بحر العلوم)
ویا روز مرگتان. (بیضاوی) یوم عبارت از زمان معین است و از زمان کسی دوری نمیجوید بلکه منظور دوری از حوادث هولناکی است که در آن روز رخ خواهد و دوری از آن امکان ندارد مگر اینکه در دار دنیا از معاصی دوری کرده شود پس معنی آیه چنین میشود: از روزی که متضمن تمامی تکالیف است، بترسید. (فخر رازی) منظور از رجوع به الله، بازگشت مکانی نیست چراکه این در حق الله متعال محال است و منظور رجوع به علم و حفظ الله نیز نیست چراکه الله هر جا که اینها باشند آنجا به علم و حفظ، الله نیز هست بلکه رجوع به الله در قرآن به دو معنا استعمال میشود: الف: دوری زندگی انسان سه مرحله دارد یکی مرحله ی وقتی که در شکم مادرش است و در این مرحله نفع و ضرری برای خود ندارند بلکه تنها متصرف الله متعال است و مرحله ی دوم مرحله ی بعد به دنیا آمدن است تا آخر عمرش که در اول وهله والدین وی متکلف اصلاح امور وی هستند و بعد خودشان بین خودشان به فعل و انفعال مشغول هستند و مرحله ی سوم که بعد مرگ باشد در اینجا دیگر کسی غیر از الله حتی به صورت ظاهری نیز تصرفی ندارد و این معنی رجوع الی الله است. ب: رجوع به آنچه الله متعال برای هرکس مهیا کرده است از ثواب و عذاب است. (فخر رازی)
ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ
آنچه از خیر و شر کسب کرده است،... (خازن)
جزای کسب خود را خواهد دید. (نسفی) وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
و آنان در آن روز مورد ظلم قرار نمیگیرند. (خازن) در این وعید و تهدید شدید است نهی بزرگ است. (خازن) از ثواب اعمال آنان چیزی کم کرده نشود. (بحر العلوم)
به اینکه از حسنات آنان کم کرده شود و یا به سیئات آنان اضافه کرده شود. (نسفی) به نقص ثواب و یا اضافه کردن عذاب. (بیضاوی)
ای کسانیکه ایمان اورده اید وقتی که بین خودتان معامله ای انجام دادید که یک طرف آن نقد نبود، و این بدهی به وقت معلوم خواهد بود، پس آن را بنویسید، و این کتابت را بین طرفین معامله، کاتبی بنویسد و این نوشتن با رعایت عدالت باشد، کاتبی را که الله به وی نوشتن آموخته است از کتابت چنین معاملاتی امتناع نکند، و بنویسد و آنکس که بر گردن وی دین ثابت میشود، متن آن را بر کاتب املاء کند، و این املاء کننده از تحریف حق از الله بترسد و از حقی که بر گردن وی است در املاء کم نگوید، اگر آنکس که بر گردن وی حق است، سفیه باشد و یا که ضعیف باشد و یا که ناتوان از املائ حق بر گردن خود، پس ولی وی از قبیل وکیل و وصی و قیم و امثال آن، املاء کند، و این املاء باید بر اساس عدالت باشد، و بر معامله ی خود دو شاهد از مردان خود بخواهید، اگر دو مرد نشد، از یک مرد و دو زن، طلب شهادت کنید، و این شاهدان از کسانی باشند که در دین و عدالتش مورد رضایت شما باشد، برای این است که اگر یکی از انها فراموش کرد، دیگری به وی یادآوری کند و وقتی یادش امد شهادت دهد. و شاهدان از شهادت دادن در وقت درخواست شهادت از آنان از شهادت امتناع نکنند، از نوشتن متن معامله دچار خستگی نشوید چه این معامله و حق بزرگ باشد و چه کوچک. این نوشتن نزد الله به عدالت نزدیکتر است و بر اقامه ی شهادت، کمک کننده تر است. باعث میشود که کمتر دچار شک و تردید شوید، مگر در تجارتهاییکه نقدا و دست به دست معامله میکنید که در اینصورت بر شما باکی نیست که ننویسید، و در کل تجارات در وقت معامله شاهد بگیرید، به شاهد و کاتب ضرر وارد نکنید و همچنین شاهد و کاتب نیز حق ضرر رساندن ندارند، اگر چنین کنید، این فسق و عصیان ورزی است، و از الله بترسید و الله متعال به شما تعلیم میدهد و الله متعال به همه چیز داناست. نکته: در واتقوا الله و یعلمکم الله، علمای بزرگورا چنین میگویند: اگر از الله بترسید الله راه درست را نشان میدهد.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ در این آیه دلیل بر جواز سلف است چراکه در تداینتم و مداینه دین دو طرفی است که این خود سلف میباشد چراکه سلف دین از هر دو طرف میباشد. (تاویلات اهل سنت)
طولانیترین آیه ی قرآن است. (نسفی) از ابن عباس: شهادت داده اند که سلف مضمون از جمله معاملات مورد اجازه ی شرع است و بعد این آیه را تلاوت کردند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: وقتی الله متعال ربا را حرام گردانید، سلف را حلال گردانید. (ابوسعود) بعضی دیگر گفته اند که این فروش به دین به وقت مسمی است و این را تداین گویند. (تاویلات اهل سنت) بعد بیان ربا، به بیان معاملاتی که به نسیه انجام میشود و کثیر الوقوع است، پرداخته است. (ابوسعود) گر معامله ای انجام دادید که در آن یکی از شما بدهکار شد، آن را بنویسید، یک طرف بدهکار گفتن برای این است که هردو طرف بدهکار شوند، این نوع معامله بالاجماع حرام است. (مظهری) گفته میشود: وقتی کسی به کسی به نسیه بدهد و ننویسد و بعد دعا کند تا طلب وی را معلوم کند، الله متعال میگوید من فرموده بودم که بنویسی ولی خودت از آن نافرمانی کردی و وقتی دعا کند که از دست زنش نجات دهد، الله متعال میفرماید: من طلاق را دست خودت داده ام اگر خواستی طلاق میدهی و اگر نخواستی طلاق نمیدهی. (بحر العلوم)
إِلَىٰ أَجَلٍ مُّسَمًّى به مهلتی که با ذکر آن معلوم شود مثلا ماه و روز و سال نه به مهلتهای مجهول مثل وقت درو و امثال آن. (ابوسعود)
در عرف سلف بدون مهلت نمیشود پس بر اساس عرف مهلت دار بودن در سلف شرط است. (تاویلات اهل سنت) رسول الله ص: کسی که سلف میدهد پس بر کیل معلوم و وزن معلوم و مدت معلوم، سلف دهد. (تاویلات اهل سنت)
فَاكْتُبُوهُ
بدهی و مهلت آن را بنویسید چراکه مطمینتر است و مانع نزاع خواهد بود. (ابوسعود) امر به کتاب از این جهت است که یکی از طرفین معامله به انچه نیاز داشت رسیده و دیگری هنوز نرسیده است و چه بسا که همین امر باعث انکار طرف شود پس الله متعال امر به کتابت کرد تا جلوی این احتمال گرفته شود. (تاویلات اهل سنت) همچنین احتمال فراموشی کلی و یا بعض آن وجود دارد پس نوشته شود تا این نیز رخ ندهد. (تاویلات اهل سنت) امر به کتابت امر وجوب نیست چراکه در ادامه بجای کتابت بحث رهن را مطرح کرده است و بعد رهن از اعتماد کردن گفته است پس نشان میدهد که به سه طریق انجام شود یکی به نوشتن آن و دیگری به رهن گرفتن در برابر آن و سومی به اعتماد طرفین است. (تاویلات اهل سنت)
وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ
چراکه کاتب مورد اعتماد قرار گرفته است پس حق این اعتماد را باید ادا کند پس بر آنچه به وی املا کرده میشود، چیزی اضافه نکند. (تاویلات اهل سنت) همچنین است کسیکه بین دو شخص حکم قرار میگیرد باید که به عدالت و نصیحت و ادای امانت،حکم کند. (تاویلات اهل سنت)
کلمه ی بینکم اعلام این مساله است که کاتب در بین طرفین باشد و کلام هردو را بنویسد و به سخن یک طرف اکتفا نکند. (ابوسعود) وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَن يَكْتُبَ
بعضی گفته اند که این امر صدر اسلام بوده است که کسانیکه کتابت میکردند کم بوده اند برای همین از ترک کتابت نهی شدند چراکه در این عمل ، بطلان حقوق مردم است و اما در این زمان کسی اگر از کتابت امتناع کند، جواز دارد. (تاویلات اهل سنت) وجه دیگر این است: وقتی مینویسد از کتابت به عدل ابا نکند یعنی میتواند ترک کتابت کند ولی اگر نوشت به عدل بنویسد. (تاویلات اهل سنت) از افاده ی دیگران امتناع نکند، همچنانکه الله متعال به وی تعلیم داده است. (مظهری)
كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ
نشان میدهد که کتابت به تعلیم الله متعال است و به معنی مهیا کردن اسباب کتابت نیست چراکه الله متعال در حق رسول الله ص میفرماید (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ) به رسول الله ص شعر تعلیم نداده ایم یعنی حقیقتا تعلیم شعر است والا اسباب آن در رسول الله ص مهیا بوده است. (تاویلات اهل سنت) عدل اینکه بر حق چیزی نیافزایی و از آن چیزی کم نکنی و اصل عدل، گذاردن هر شیئ در مکان خودش است. (تاویلات اهل سنت) بنویسد برای بجای آوردن شکر نعمت نوشتن بلد بودن و اینکه دیگری را محتاج وی کرده است. (بحر العلوم)
وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ
آن کسی بر گردن وی حق است، آنچه بر وی است را املا کند. (تاویلات اهل سنت) اینکه مدیون متن را املاء کند برای این است که این اعتراف به حق بر گردن خودش باشد پس همین املاء کردن، اقرار به دین نیز میشود. (بحر العلوم)
وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ
کسیکه املاء میکند از الله که پرودگارش است، بترسد. (ابوسعود)
از املاء امتناع نکند که انکار کل حق معنی میدهد. (نسفی) وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا
از آنچه بر وی است چیزی کم نکند. (تاویلات اهل سنت) یعنی به کاتب کمتر از حقش املا نکند و از آن چیزی کم نکند. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: سفیه و ضعیف و کسی که لایستطیع ان یمل، همه به یک معنا هستند. (تاویلات اهل سنت) سفیه: ناقص العقل اسراف کار گزافه گو. (ابوسعود) ضعیف: کودک و یا پیر دارای اختلال حواس. (ابوسعود)
من لا یستطیع ان یمل: کسیکه نمیتواند املاء کند بخاطر لال بودن و یا جهل و مانند آن. (ابوسعود)
بعضی دیگر گفته اند که هر یک معنای جداگانه دارد: سفیه، کودک است پس ولی وی املا کند و ضعیف بیمار است که نمیتواند املا کند و من لایستطیع ان یمل، جاهلی است که نمیتواند املا کند. (تاویلات اهل سنت) ولی را بعضی گفته اند که همان صاحب حق است و املای به عدل اینکه در حضور کسیکه بر علیه وی حق است، املا کند تا بر آن چیزی اضافه نکند و بتواند اگر اضافه یا کم کرد، بر وی انکار کند. (تاویلات اهل سنت) بعضی گفته اند: ولی همان وصی کودک است و یا کسیکه با وی نسبت دارد. (تاویلات اهل سنت)
فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ از ولی امر وی از قبیل قیم و وکیل و مترجم. (ابوسعود) وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِن رِّجَالِكُمْ
از آنجا که گواه گرفتن بعد بحث مداینه و بیع ذکر شده است معلوم میشود که شاهد گرفتن در سلف، شرط نیست. (تاویلات اهل سنت)
بخواهید تا این دو بر معامله ی شما شاهد باشند. (ابوسعود)
این آیه نشان میدهد که حکم به یک شاهد و یمین، بر خلاف قرآن است و جایز نیست و بر خلاف سنت است استشهدوا شاهد گرفتن نیست بلکه احضار برای شهادت است، چراکه از شاهد گرفتن عجز صورت نمیگیرد بلکه در احضار آن عجز حاصل میشود، اگر با قسم از احضار بی نیازی حاصل میشد، به دو زن هتک ستر اجازه داده نمیشد. (تاویلات اهل سنت) دیگر اینکه آیه حق قضاوت در معاملات واقع شده را ذکر کرده است و همچنین احکام را بر طریق خودش ذکر کرده است و لزوم فیصله به قضا بین صاحبان معامله را ذکر کرده است پس اگر کسی فیصله ی قضا را به شاهد و قسم، بگرداند، چنین شخصی بر خلاف آنچه صاحب شریعت و حجتها، رفته است این در حالی است که الله متعال میفرماید: وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا(تاویلات اهل سنت) وجه مخالفت حکم به شاهد و یمین این است که رسول الله ص شاهد را دلیل مدعی و یمین را دلیل مدعی علیه قرار داده است وقتی یک شاهد بیاورد، مدعی علیه از مدعی علیه بودن خارج نشده است، پس این نوع حکم، بر خلاف سنت رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت) طبیعت انسان بر فراموش کردن و غفلت است برای همین دو شاهد را لازم گرداند تا که اگر یکی فراموش کرد دیگری یادآوری کند. (تاویلات اهل سنت) در مورد دو مرد از مردان شما، علمای ما احناف گفته اند که منظور مردان آزاد و مسلمان هستند نه بردگان و کفار چراکه اول آیه مومنان را مورد خطاب قرار داده است. (تاویلات اهل سنت) اگر معامله بین کفار بود و یا کسیکه حق بر گردن وی است، کافر بود، شهادت کافر نیز جایز است. (ابوسعود)
شهادت زنان در تمامی امور جواز دارد چه مالی و چه غیر مالی به جز در اثبات حدود. (تاویلات اهل سنت)
این شهادت دو زن و یک مرد برای اموری غیر از حدود و قصاص است. (ابوسعود) مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ
این نشان میدهد که بین مسلمانان افرادی هستند که مردم به شهادت آنان راضی هستند و همچنین بعضی دیگر را مردم رضایت ندارد و همچنین بین مسلمانان، عدل و غیر عدل وجود دارند. (تاویلات اهل سنت)
از کسانیکه عدالتشان را میدانید. (نسفی) دلیل است بر اینکه غیر مرضی (از وی راضی نیستند) نیز شاهد است. (نسفی) أَن تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ
این کلام دال بر این است که اگر شاهدی فراموش کرد دیگری به وی یادآوری کرد در اینصورت اگر یادش آمد، میتواند شهادت بدهد ولی اگر یادش نیامد، حق شهادت دادن ندارد. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا
اگر برای شاهد شدن خواسته شدند، امتناع نکنند. (تاویلات اهل سنت)
وقتی برای ادای شهادت خواسته شدند، امتناع نکنند. (تاویلات اهل سنت) وَلَا تَسْأَمُوا أَن تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰ أَجَلِهِ
از نوشتن دین و حق و کتابت بخاطر زیادی از پا نایستید و تنبلی نکنید چه این دین کوچک وباشد ویا که بزرگ باشد. (ابوسعود) نشان میدهد که در پارچه نیز میتوان عقد سلم انجام داد چراکه در اشیاء کیلی و وزنی کلمه ی کبیر و صغیر (بزرگ و کوچک) بکار نمیرود بلکه در اشیاء ذرعی (اشیاء ایکه به ذراع سنجیده میشوند) بکار میرود. (نسفی)
ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ در نزد الله بر عدالت تر است. (تاویلات اهل سنت) وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ کمک کننده تر است بر اقامه ی شهادت و ثابت کننده تر است. (ابوسعود) وَأَدْنَىٰ أَلَّا تَرْتَابُوا
به دفع گمان و شک نزدیکتر است همان شک و گمانی که باعث نفرت از هم میشود و باعث منازعه شده و باعث فسخ میشود. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً از کتابت و رهن و غیر آن، تجارت حاضره را مستثنی داشت. (تاویلات اهل سنت) تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا دست به دست معامله میکنید. (تاویلات اهل سنت) وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ
امر به شاهد گرفتن در معاملات نقدی از برای بیان آداب معامله است و همه ی این امور برای دفع وقوع تنازع است. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ
با اینکه میتوانید کسی دیگر را پیدا کنید با گفتن این را برای من بنویس و به فلان چیز شاهد باش، کاتب وشاهد را مشغول خود نکنید. (تاویلات اهل سنت) وجه دیگر: کاتب با اضافه و یا کم کردن در نوشتن به صاحب حق ضرر نزند. (تاویلات اهل سنت) همچنین شاهد با اضافه و کم کردن از حق به صاحب حق ضرر وارد نکند. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ
اگر ضرر زدید، پس خروج امر داشته اید. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
با پرهیز از نقصان و زیادت در حق و از ضرر زدن، از الله بترسید. (تاویلات اهل سنت)
وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ
به شما حکم و ادب و آنچه حلال است و آنچه حرام است را تعلیم میدهد. (تاویلات اهل سنت)
تعلیم میدهد شما را احکامی را که مصالح شما را تامین میکند. (ابوسعود) شریعت دین خودش را برای شما تعلیم میدهد. (نسفی) وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ برای وعید آمده است. (تاویلات اهل سنت)
چیزی از افعال شما بر وی مخفی نمیماند و بر آن اساس شما را جزا میدهد. (ابوسعود)
و اگر در سفر بودید و اسباب نوشتن متن مبایعه نامه را نیافتید، پس میتوانید در برابر دین، رهن قبض شده داشته باشید، اگر بعض شما بر بعض دیگر اعتماد دارد و بدون کتابت و رهن، از وی طلبکار شدید، پس آنکس که در این معامله امانتدار شده بود، امانتش را به درستی ادا کند، و در ادای امانت از الله پروا کند و درست انجام دهد، و شما شاهدان ویا شما بدهکاران، انچه شاهد بودید را و آنچه بر علیه خود اقرار کردید را کتمان نکنید، چه هرکس کتمان کند، قلب وی که اشرف اعضای وی است و عبارت از کل شخص است، گناهکار شده است و الله متعال به انچه انجام میدهید دانا است و بر ان اساس جزا خواهد داد پس فکر کتمان را از سر خود بیرون کنید.
مستندات
وَإِن كُنتُمْ عَلَىٰ سَفَرٍ
اگر مسافر بودید. (بحر العلوم)
وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ
کسی را پیدا نکردید که برایتان بنویسد. (بحر العلوم) منظور این نیست که رهن فقط در سفر جواز داشته باشد چراکه رسول الله ص زره خود را در نزد یهودی به امانت گذاشته بودند در حالیکه سفری در کار نبود. (ابوسعود) از ابن عباس که کتابا قرائت میکرد چنین معنی میدهد: کاتب و ورق پیدا نکردید. (بحر العلوم)
فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ
در اینصورت، گرو قبض کنید. (بحر العلوم) رهنی لازم است که قبض شده باشد پس رهن بدون قبض نمیشود. (بحر العلوم) رهن و گرو چیزی که حبس کرده میشود در برابر حق و میشود از طریق آن حق خود را گرفت. (مظهری) رهن حق لازمی است که اگر یک درهم از حق طلبکار باقی باشد، رهن دهنده حق پس گرفتن رهن را ندارد. (مظهری)
فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا
اگر کسی حق بر گردن وی است، امانتدار است در وقت طلب، و برای همین کتابت نکردید و رهن نگرفتید، و طلبکار بدون رهن رضایت داد،.. (بحر العلوم) در قرائتی به مجهول خوانده شده است یعنی اگر مردم وی را امانت دار بدانند. (ابوسعود)
فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ
پس آن مورد اعتماد بدهکار، از آنجا که مورد به وی اعتماد شد و از وی رهن خواسته نشد، پس امانتی که دستش است را به صاحبش برگرداند و ادا کند. (بحر العلوم)
وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ از الله بترسد و حق طلبکار را منع نکند. (بحر العلوم) در رعایت حقوق امانت داری، از الله بترسد. (ابوسعود) وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ
کسیکه شاهد چیزی باشد پس بر وجه درستش آن را ادا کند، و کتمان نکند. (بحر العلوم)
و شما ای بدهکاران شهادتی که بر علیه خود در وقت معامله داشتید را کتمان نکنید. (ابوسعود) وَمَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ کسیکه شهادت را کتمان کند، قلب وی فاجر است. (بحر العلوم)
اسناد گناهکار بودن به قلب برای این است که کتمان شهادت، فعل قلب است. (ابوسعود) گویا که گفته است: گناه در وی تمکین یافته است. (ابوسعود) از ابن عباس بزرگترین گناهان کبیره، شرک به الله است که از بهشت محروم میکند و شهادت دروغین و کتمان شهادت است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ کتمان شهادت و ادای شهادت شما را میداند. (بحر العلوم) این وعید برای شاهدان است که شهادت را کتمان نکنند. (بحر العلوم) بر اساس عملتان جزا میدهد خیر باشد خیر و شر باشد شر است. (ابوسعود)
هرآنچه در آسمانها و زمین است، برای الله مملوک هستند و مخلوق وی تعالی هستند. و اگر شما آنچه در دل دارید را آشکار کنید و کاری یا سخنی بگویید و مردم را از آن با خبر کنید، و یا اینکه آن را از مردم خفی نگهدارید، پس الله متعال هر دوی آنها را مورد محاسبه قرار خواهد داد، پس الله متعال هرکس را که خواست، آمرزش کند و هرکس را که خواست عذاب دهد، و کسی را حق سوال نیست چراکه همه ملک الله متعال هستند. و الله متعال بر همه چیز من جمله محاسبه و جزای اعمال و غفران و عذاب، قادر است.
آنچه در آسمان و زمین از مخلوقات است همه بنده ی وی تعالی هستند و الله متعال خالق و رازق آنهاست و حکمش بر آنها نافذ است. (بحر العلوم) معنی آیه این است که غیر وی تعالی را عبادت نکنید چراکه وی تعالی است که مسیح و فرشتگان و بتها را همه را خلق کرده است. (بحر العلوم) گفته میشود در هر چیزی که در آسمانها و زمین است، دلیلی بر پروردگار بودن وی تعالی و یگانه بودن وی تعالی است. (بحر العلوم)
وَإِن تُبْدُوا مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ
اگر آنچه در قلبهایتان هست را آشکار کنید و یا که مخفی بدارید، بر اساس آن به شما جزا خواهد داد. (بحر العلوم) اگر با قول و یا فعل آن را به مردم آشکار کنید و یا اینکه به مردم به فعل و قول آشکار نکنید. (ابوسعود) بعضی گفته اند: اگر شما شهادت را کتمان کنید و یا که شهادت دهید، الله متعال بر آن اساس شما را جزا خواهد داد. (بحر العلوم) کلبی: اگر آنچه در قلبهایتان از گناه دارید را چه آشکار کنید و چه مخفی الله متعال بر آن اساس شما را جزا خواهد داد و کلبی ادامه داد: وقتی این آیه نازل شد، این امر بر مسلمانان سخت آمد و پیش رسول الله ص رفتند و عرض کردند که بر دلمان، فکر گناه میگذرد ولی عمل نمیکنیم و بعضی را عملی میکنیم، حال وضعیت ما چگونه خواهد بود؟ پس الله متعال ( لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها ) را نازل کرد که از اولی سبکتر است.(بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: رحمتم بر غضبم سبقت دارد. (بحر العلوم)
سفیان: به من چنین رسیده است که انبیاء بر قوم خود این آیه را قرائت میکردند و امت آنها جواب میدادند که ما نمیتوانیم و طاقتش را نداریم و الله متعال آنان را به مواخذه، عذاب میداد و وقتی رسول الله ص این را بر امتش خواندند، امتش قبول کردند و الله متعال آنان را به ترک این حکم معاقبه کرد و لایکلف الله نفسا الا وسعها را نازل کرد. (بحر العلوم) حسن: این برای وقتی است که در قلبش عزم انجام گناه را دارد . همچنین کسیکه قصد آن را میکند نه آنچه بر قلب عارض میشود و گذر میکند. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد: اگر آنچه در دل دارید را آشکار کنید ویا که مخفی کرده اید ولی عزم خود را جزم کرده اید که انجام دهید نه بر آنچه که حدیث نفس است و تصمیم به انجام نگرفته اید. (تاویلات اهل سنت) در روایت آمده است: کسیکه آهنگ انجام کار خیری کند بر وی فلان اجر است و کسیکه آهنگ کار بدی را کند بر وی نیز فلان است. (تاویلات اهل سنت) از حضرت عائشه: بنده ای بر عمل به گناه همت کند ولی به عمل نرسد، مورد معاقبه قرار میگیرد و آن رسیدن غم و غصه در دنیا است. (نسفی)
يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ در روز قیامت، شما را بخاطر آن، مورد محاسبه قرار خواهد داد. (ابوسعود) فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ
پس به فضل خود میآمرزد هرکس را که آمرزش وی را خواست. (ابوسعود)
وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ و هرکس را که خواست به عدالت خود، عذاب میدهد. (ابوسعود) واجب بودن عذاب را به صراحت نفی کرده است. (بیضاوی)
بر حسب آنچه مشیئت وی تعالی تقاضا میکند، آن مشیئتی که بر حکمت و مصلحت بنا شده است. (ابوسعود)
تقدیم مغفرت بر تعذیب برای نشان دادن سبقت رحمت بر غضب وی تعالی است. (ابوسعود) وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
الله متعال که بر همه ی اشیاء قدرت دارد، پس بر محسابه و مغفرت و تعذیب نیز قادر است. (ابوسعود)
در نتیجه بر زنده کردن شما و محاسبه شما نیز قادر است. (بیضاوی)
نکته : فکر گناه چه حکمی دارد؟ ذهن انسان ذهنی فعال است که امور مختلفی بر آن عارض میشود و از ذهن وی میگذرد و مسلمان از آنجا که خود را در برابر مسائل مسؤول میداند، در مورد افکار خود نیز بی ملاحظه و بی دغدغه نمیگذرد و مسلمانان در مورد اعمالی که در شرع اسلام گناه محسوب میشوند، از خطور فکر گناه نیز حساس میشود برای همین برای یک فرد مسلمان این سوال پیش میآید که فکر به گناه چه حکمی دارد و آیا با فکر به گناه نیز مورد مواخذه قرار خواهد گرفت؟ و برای یافتن جواب این سوال به متون اسلامی مراجعه میشود و با توجه به روایات مختلف سعی بر این است که جواب کاملی بگیریم که مطلب پیش رو به این بحث خوداهد پرداخت:
63 - عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: ((إن الله [تعالى] تجاوز عن أمتي ما وسوست به صدورها، ما لم تعلم به أو تتكلم)). متفق عليه. شرح المشكاة للطيبي الكاشف عن حقائق السنن (2/ 516)
رسول الله ص: همانا الله تعالی از امت من آنچه درون خود وی را به وسوسه میاندازد، مادامیکه عمل نکند و یا سخن نگوید، عفو کرده است.
و طیبی در شرح این روایت چنین میآورد:
دو نوع وسوسه داریم یکی ضروری و دیگری اختیاری. وسوسه ی ضروری که انسان نمیتواند آن را دفع کند و خود بخود به فکر خطور میکند از تمامی امتهای ادیان الهی، عفو و بخشش است زیرا الله تعالی آنچه را که در وسع بنده نباشد تکلیف نمیکند. وسوسه ی اختیاری یعنی آن وسوسه ای که شخص قصد انجام دارد و با فکر به آن لذت میبرد همانند اینکه دوست داشتن زنی بر ذهن وی خطور میکند و همیشه در ذهن میپروراند و هدفش رسیدن به آن است و دیگر گناهان. و این نوع وسوسه را الله تعالی به فضل خود و برای تکریم و تشریف رسول الله ص از امت محمدی عفو کرده است و آخرین آیه ی سوره مبارکه بقره ناظر بر این است که میفرماید: پروردگارا بار مکن ما را گرانی چنانکه بار کردی آن را بر آنان که پیش از ما بودند.
و اما عقائد فاسدی که در ذهن هستند از زمره ی وسوسه نیستند بلکه بر آن مواخده خواهند شد.
نووی از مازنی روایت کند که اگر کسی گناهی را در ذهن خود پرورش دهد و عزم انجام آن را داشته باشد، بر وی گناه نوشته خواهد شد و شیخ مازنی بین همّ و عزم تفاوت قائل شده است وروایات عفو امور ذهنی را تاویل به هم کرده و عزم را گناه میشمارد و اکثر فقهاء و محدثین خلاف قول شیخ مازنی داشته و آن روایات را تاویل نکرده بر ظاهر آن حکم میکنند. قاضی عیاض گوید: عامه ی سلف صالح و اهل علم از فقها و محدثان، قائل هستند بر آنچه قاضی ابوبکر میگوید و به احادیثی که دال بر مواخده هستند، استناد میکنند و البته چنین گویند که آنچه به ذهن میرسد گناهی غیر از آنچه که عزم و قصد میکند است و خود عزم و اصرار است که گناه خواهد بود و وقتی به عمل برسد گناهی دیگر خواهد بود پس اگر قبل عمل ترک کند برای وی ثواب ترک نوشته خواهد شد. و آنچه عفو است خواطری است که در ذهن جای نمیگیرد و با قصد و عزم همراه نمیشود.
شرح الطيبي على مشكاة المصابيح المسمى بـ (الكاشف عن حقائق السنن) مؤلف: شرف الدين الحسين بن عبد الله الطيبي ،743هـ ،محقق: دکتر عبد الحميد هنداوي ناشر: مكتبة نزار مصطفى الباز (مكة مكرمة - رياض)
رسول الله ص به آنچه بر وی نازل شده است باور و تصدیق دارد و همینطور مومنان نیز ایمان دارد و هر یک از اینها، ایمان دارند که الله متعال هست و فرشتگان وی تعالی هستند و کتب فرستاده است و رسولان فرستاده است و به تمامی رسولان ایمان دارند و اینطور نیست که به برخی ایمان داریم و برخی دیگر را کفر ورزیم بلکه سخن ما این است، حکمت را شنیدیم و اطاعت کردیم و تسلیم تو هستیم، مسالت ما این است که ما را مورد آمرزش ویژه ی خود قرار دهی، چراکه بازگشت همه چیز و امر همه چیز به تو است.
از ابن عباس: وقتی آیه ی : وإن تبدوا ما في أنفسكم أو تخفوه يحاسبكم به الله، بر قلب صحابه چیزی (نگرانی )وارد کرد طوری که چیز دیگر چنین نبود، و پیش رسول الله ص آمدند و این مطلب را گفتند، و این آیه نازل شد و وقتی گفتند: رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا، الله متعال فرمودند: انجام دادم، گفتند: ربنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا، الله متعال فرمود: انجام دادم، ربنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ، الله متعال فرمود: انجام دادم. (خازن و سنن ترمذی) از مجاهد و حسن: این آیه در شب معراج نازل شده است و همچنین از ابن عباس نیز چنین روایت شده است. (بحر العلوم) بعضی گفته اند: تمام قرآن بر رسول الله ص نازل شده بود الا این آیه که در شب معراج ایشان آن را شنیدند. (بحر العلوم) در شب معراج وقتی رسول الله ص از آسمانها عبور کردندو به مکانی رسیدند که جبرئیل گفت: من تا بحال از اینجا به بالا نرفته ام و وقتی وار شدند به جایی که الله میخواست که حضرت رسول الله ص باشد، رسول الله ص فرمودند: التَّحِيَّاتُ لله وَالصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ؛ الله متعال جواب دادند: السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ الله وَبَرَكَاتُهُ ؛ رسول الله ص خواستند که امتشان نیز از این تحیت سهمی داشته باشند وبرای همین فرمودند: السَّلامُ عَلَيْنَا، وَعَلَى عِبَادِ الله الصَّالِحِينَ؛ و جبرئیل و کل اهل آسمانها گفتند: أَشْهَدُ أَنْ لا إله إلا الله، وَأَشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ؛ و رسول الله ص برای اینکه امت ایشان در این فضیلت شریک شوند، فرمودند: وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ؛ یعنی میگویند: به تمامی انبیاء ایمان داریم و به هیچ کفر نمیورزیم و فرق نمیگذاریم آنچنانکه یهود و نصاری کرده اند. بعد الله متعال سوال کرد: امت تو در مورد آیه ی من چه کرده اند؟ یعنی آیه ی : وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ؛ رسول الله ص جواب دادند که آنان، وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ، یعنی اطاعت کردیم و مفغرتت را خواهانیم و بازگشت به سوی توست. الله متعال در آن هنگام فرمودند: لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها، یعنی به قدر طاقت وی تکلیف میکنیم. (بحر العلوم) لا یکلف الله نفسا الا وسعها را گفته میشود که بدان معنی است که الله متعال کسی را که بر ایستاده خواندن نما قادر نباشد تکلیف نمیکند که ایستاده بخواند. (بحر العلوم)
وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا یعنی قولت را شنیدیم از امرت اطاعت کردیم. (خازن)
یعنی قول پرودگارمان را شنیدیم و از وی تعالی اطاعت کردیم در آنچه بر ما لازم گردانده است از فرائض و از این طریق برای الله بندگی کردیم و در آنچه امر میکند و در آنچه نهی میکند، تسلیم امر وی تعالی هستیم. (خازن) لَها مَا كَسَبَتْ: بر وی است آنچه از خیر کسب کرده است. (بحر العلوم) وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ و بر وی است آنچه از شر کسب کرده است. (بحر العلوم) در این وقت جبرئیل گفت: درخواست کن که عطا خواهد شد و رسول الله ص فرمودند: ربنا لا تؤاخذنآ إن نَّسِينَا، یعنی آنچه را که ندانسته انجام داده ایم . أَخْطَأْنا یعنی به عمد انجام داده ایم. و گفته میشود که به معنی اگر از روی فراموشی ویا خطا انجام داده ایم.جبرئیل گفت این خواسته ات عطا شد و خطا و نسیان را از امتت بخشیده شد حال درخواستی دیگر بگو: رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً یعنی ثقل و سنگینی، كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا و آن اینکه بر آنان بخاطر ظلمشان، طیبات بر آنان حرام شد و وقتی شب گناهی انجام میدادند صبح میدیدند که بر در خانه ی آنها نوشته شده است و نمازشان پنجاه وقت بوده است و برای این امت تخفیف داده شد و به پنج وقت تقلیل یافت. رسول الله ص فرمودند: رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ یعنی عملی را بر ما تکلیف نکن که ما نتوانیم انجام دهیم و باعث بشود مورد عذاب باشیم. و یا آنچه که بر ما سخت میآید را تکلیف نکن چراکه اگر به پنجاه وقت مکلف میشدند توانایی آن را داشتند ولی سخت میآمد و مشقت میشد و مدوامت بر ان را نمیتوانستند. وَاعْفُ عَنَّا همه ی آنچه بوده است را از ما عفو کن. وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا و در گذر از ما، ما را از دچار مسخ شدن عفو بفرما. و از خسف شدن ما را مورد غفران خود قرار ده و از مورد سنگ باران قرار گرفتن رحم کن، چراکه امتهای گذشته بعضی از آنها مورد مسخ و بعض دیگر مورد خسف و بعض دیگر سنگ باران شده بودند. بعد فرمودند: أَنْتَ مَوْلانا یعنی تو سرپرست ما و حافظ ما هستی. فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ. و دعای رسول الله ص مستجاب شد. (بحر العلوم) بعضی گفته اند: چنین نیست چراکه کل این سوره مدنی است و معراج مکی است. (بحر العلوم)
وقتی برای رسول الله ص از سرگذشت پیامبران بیان شد و عظمت الله متعال در آیه ی قبلی بیان شد، آورده است که رسول الله ص به تمامی آنچه در مورد انبیاء بیان شده است ایمان دارد و تصدیق میکند و همچنین مومنین نیز چنین هستند الله و رسولان و فرشتگان و کتب آسمانی را تصدیق میکنند. (بحر العلوم) معنی ایمان به الله این است که یکی و یگانه است و شریک ندارد همانند ندارد به تمامی اسماء و صفات وی تعالی ایمان داشته باشی و اینکه زنده است و عالم به تمام امور است. ایمان به فرشتگان یعنی اینکه به وجود آنها ایمان داشته باشی و آنان را معصوم بدانی و آن واسطه ی بین الله و انبیاء هستند. ایمان به کتب یعنی اینکه ایمان داشته باشی که همه ی کتب آمده از نزد الله، وحی وی تعالی بوده که به رسولانش فرستاده است و حق هستند و بدون شک از نزد الله آمده اند و قرآن تحریف نشده است و تبدیل نشده است و اینکه قرآن مشتمل بر محکم و متشابه است و محکم از متشابه قابل تشخییص است. ایمان به رسل اینکه ایمان داشته باشیم به اینکه آنان پیام رسانان الهی بر مردم هستند و امین بر وحی هستند و معصوم هستند و آنان افضل خلائق هستند و بعضی از رسولان بر بعض دیگرشان، برتری و فضیلت دارند. (خازن) در این سوره داستان انبیاء و کلام حکماء و احکام نماز و خمس و زکات و روزه،حج و طلاق بیان شد، آخر سوره را اینگونه خاتمه میدهد که رسول و مومنان به همه ی اینها ایمان دارند. (خازن) معنی آمن الرسول: یعنی اینکه محمد تصدیق دارد بر اینکه این قرآن و هرآنچه در آن است از نزد الله متعال، نازل شده است. (خازن) و همچنین هر یک از مومنان نیز تصدیق دارند. (خازن)
لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ
از مومنان خبر داده است که آنان میگویند: بین هیچ یک از رسولان به ایمان آوردن تفاوت قائل نیستیم. (بحر العلوم) یعنی به تمام رسولان و انبیاء ایمان داریم نه مثل یهود و مسیحیان که به بعضی از آنها ایمان میآورند و بعض دیگر را کفر میورزند. (خازن)
وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا
یعنی قبول کردیم آنچه را که شنیدیم چراکه به کسیکه میشنود و قبول نمیکند اصم (کر)گفته میشود چراکه از شنیدن نفعی نبرده است. (بحر العلوم)
غُفْرَانَكَ رَبَّنَا بیامرز ما را آمرزیدنی. (بحر العلوم) وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ
یعنی ما به زنده شدن پس از مرگ اقرار داریم. (بحر العلوم) پروردگارا ما را بیامرز آن آمرزیدنت را در حق ما روا کن. (خازن) مرجع و معاد ما تو هستی ای پروردگار ما پس ما را بیامرز. (خازن) جبرئیل به رسول الله ص گفت: الله تو را و امتت را ستوده است پس الان از الله متعال درخواست کن تا اجابت شود و رسول الله ص به تلقین الله متعال فرمودند: غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. (خازن)
الله متعال به نفس چیزی که تکلیف نمیکند مگر آنچه که طاقتش را دارد، منتها همین تکلیف در طاقت نیز آسان و سخت دارد، و نفع و ضرر عمل نفس بر خودش برمیگردد. ای پروردگار ما، به آنچه از روی فراموشی انجام داده ایم و به آنچه از روی خطا انجام داده ایم ما را مواخذه نکن. ای پروردگار ما، بر ما چیزی تحمیل نکن مثل انچه را که بر کسان قبل از ما، تحمیل کرده ای. ای پروردگار ما، آنچه را ما تحملش را نداریم بر ما بار نکن. از ما ببخش و بیامرز و بپوشان رحم کن. تو صاحب امر ما هستی، پس ما را بر غلبه بر کسانیکه تو را انکار میکنند و یا غیر تو را عبادت میکنند، یاری کن.
مستندات
لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا
تکلیف نمیکند مگر آسان آن را و بیشتر از طاقتش تکلیف نمیکند. (خازن)
لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ
آنچه از خیر انجام داده است خیر و ثوابش برای خود نفس است و آنچه از شر انجام داده است عذابش بر خود نفس است. (خازن) گفته شده است: یعنی الله متعال بخاطر گناه کسی دیگری را مجازات نمیکند. (خازن)
آموزش دعا برای بندگانش است که چگونه دعا کنند. (خازن)
یعنی ما را عذاب نده بخاطر... (خازن)
گفته شده است: بنی اسرائیل اگر چیزی از آنچه بدان مامور بوده اند را فراموش میکردند، برای آنان عقوبتشان را تعجیل کرده و آنچه بر انان حلال بود از خوردنی و اشامیدنی را حرام بر حسب گناه انجام شده، حرام گردانده میشد پس الله متعال از مومنان میخواهد که درخواست بخشش کنند تا مورد مواخذه قرار نگیرند. (خازن)
عهد و میثاق سنگینی بر نگذار که ما از انجام آن عاجز شویم و بخاطرش عذاب ببینیم، آنچنانکه بر یهود نهادی و انان انجام ندادند و مورد عذاب قرار گرفتند. (خازن) آنچنانکه بر یهود سخت گرفتی، بر ما سخت نگیر. (خازن) آمده است: اصر، گناهی است که برای آن توبه نیست پس مومنان خواستند که آنان را از چنین گناهانی معصوم بدارد. (خازن)
بر ما چیزی تکلیف نکن که ما نتوانیم از سنگینی آن را انجام دهیم. (خازن) تکلیف مالا یطاق دو نوع است: الف: به آنچه در قدرت بنده نیست مامور گردد مثل تکلیف به دیدن نابینا و به ناتوان از راه رفتن که بدود و این از نوعی است که الله متعال هیچگاه تکلیف نمیکند. ب: تکلیف آنچه در قدرت بنده است ولی انجام آن همراه با مشقت بسیار است همچنانکه در اول اسلام نماز شب فرض بود. این همان تکلیفی است که مومنان از الله درخواست دارند که مورد تکلیف قرار نگیرند. (خازن) از این آیه کسانیکه تکلیف مالایطاق را جایز میدانند استدلال کرده اند و گفته اند اگر این نوع تکلیف ممکن نبود، درخواست عفو از ان بی معنی بود. (خازن) گفته اند: در مورد حدیث نفس و وسوسه ما را مکلف ندار. (خازن)
ویا از تکلیف هیجان شهوت و تیز شهوت شدن، باز دار. (خازن)
گفته اند: از به میمون و خوک تبدیل شدن محفوظ بدار. (خازن) گفته اند: از شادی دشمن بر آنچه بر ما میرسد، محفوظ بدار.(خازن) گفته اند: از جدایی و قطع صله ی رحم محفوظ بدار. (خازن)
وَاعْفُ عَنَّا
از گناهانمان در گذر و آن را محو کن. (خازن)
وَاغْفِرْ لَنَا
گناهانمان را بپوش و رسوایمان نکن. (خازن)
وَارْحَمْنَا
با رحمت خود ما را بپوشان تا ما از عذابت نجات یابیم چراکه کسی جز آنکس که رحم کنی نجات نخواهد یافت. (خازن) گفته اند: ما با طاعت تو نه به عمل میرسیم و نه ترک معصیت میکنیم بلکه همه به رحمت توست. (خازن) گفته اند: عفو یعنی بخشش از عذاب گناه و غفران پوشیده داشتن و بی آبرو نکردن است. (خازن)
أَنتَ مَوْلَانَا تو حافظ و یاور و ولی و صاحب امر ما هستی. (خازن) فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
بر منکرین تو و منکرین یگانگی تو ما را یاری ده. (خازن) رسول الله ص: دو آیه اخر بقره را کسی در شب بخواند برای وی کفایت میکند.یعنی از شر چیزهاییکه میترسد محفوظ میشود و بعضی گفته اند، بجای شب زنده داری کفایت میکند. (خازن) از ابن عباس: روزی جبرییل نزد رسول الله ص نشسته بود که از آسمان صدایی شنید و به بالا نگاه کرد و دید که دری باز شده است و جبرییل گفت این دری است که تا بحال باز نشده است و فرشته ای از آن نزول کرد و سلام داد و گفت: بشارت باد که تو را دو نور داده شد که به نبی قبل تو داده نشده است یعنی فاتحه و آخر سوره ی بقره، حرفی از آن نخوانی مگر اینکه به تو داده خواهد شد. (خازن)
یعنی آن فرشته برای بیان ثواب این دو نازل شده است و نزول وحی آنها توسط جبرئیل بوده است. (قرطبی)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.