الله آن چیزی است که الهی نیست جز وی تعالی که تنها وی تعالی مستحق عبادت است و الهی غیر وی تعالی وجود ندارد، و الله متعال، زنده ای است که فنا بر وی راه ندارد و برپادارنده ی همه چیز است و کسی است که از وی چیزی مخفی نمیماند و تمام امور به دست وی است.
مستندات
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
مفسران گفته اند این آیه در مورد نمایندگانی که از نجران آمده بودند نازل شده است و این وفد شصت نفر بودند که بر رسول الله ص وارد شدند و در مسجد رسول الله ص نماز خود را خواندند و رسول الله ص به صحابه گفتند بگذارید نمازشان را بخوانند. رسول الله ص به آنها فرمودند که اسلام بیاورید. گفتند: ما قبل تو اسلام آورده ایم. رسول الله ص فرمودند: دروغ میگویید چراکه برای الله فرزند قائل شدید و صلیب را عبادت کردید و خوک خوردید. گفت (یکی از آنها): اگر عیسی فرزند الله نباشد پس پدر وی چه کسی است؟ و همه در مورد حضرت عیسی به مجادله پرداختند. رسول الله ص: مگر نمیدانید که فرزندی نیست مگر اینکه به پدرش شباهت دارد؟ گفتند: بلی. رسول الله ص: آیا نمیدانید که پرودگار ما چگونه عیسی را در رحم مادرش، شکل داد در حالیکه پرودگار ما نه میخورد و نه مینوشد؟ گفتند: آری. رسول الله ص: مگر نمیدانید که الله همه چیز را حفظ میکند و روزی میدهد؟ گفتند: بلی. رسول الله ص: حال آیا عیسی چیزی از این امور که گفتم را میتواند و مالکیت بر این امور دارد؟ گفتند: خیر. رسول الله ص: آیا نمیدانید که بر الله چیزی در زمین و آسمان مخفی نمیماند؟ گفتند: همینطور است. رسول الله ص: آیا عیسی چیزی را غیر آنچه به وی علمش داده شده است را میداند؟ گفتند: خیر. رسول الله ص: پس چگونه عیسی اله میشود؟ همه ساکت شدند. و الله متعال اول سوره ی آل عمران را نازل کرد که حدود هشتاد و خورده ای آیه است. آن مسیحیان گفتند: ای محمد مگر تو گمان نمیکنی که عیسی کلمه الله و روحی از وی است؟ رسول الله ص: بلی همینطور است. بعد این عده بغیر از انکار و جحود کار دیگری انجام ندادند و الله متعال در رد این افراد نازل کرد: الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ، یعنی اگر منازعه ی شما در مورد شناخت الله باشد پس الله الهی است که غیر وی الهی نیست پس شما چگونه برای وی تعالی، اثبات فرزند میکنید؟ (خازن) الهی در وجود نیست مگر الله متعال. (نسفی) تنها الله متعال مستحق بندگی است. (ابوسعود)
الْحَيُّ
حی که صفت الله است بدین معنا است که وی تعالی باقی و دائم است که مرگ بر وی صحیح نباشد. (خازن)
زنده ای که ابتدا ندارد. (بحر العلوم) از ابن عباس: زنده قبل هر زنده ای و زنده بعد هر زنده ای. (بحر العلوم)
زنده به ذات خود است و دیگر زندگان به زنده به غیر هستند. (تاویلات اهل سنت)
الْقَيُّومُ
قیوم یعنی با ذات خود برپا است و تدبیر خلائق را دارد و مصالح آنان را در آنچه که بدان نیاز دارند در زندگی و معادشان لازم دارند را تدبیر میکند. (خازن) قائم بر هر نفس بر طبق آنچه آن نفس کسب میکند. (بحر العلوم) گفته میشود: الحی القیوم، اسم اعظم است. (بحر العلوم) گفته میشود: وقتی حضرت عیسی میخواست که مرده ای را زنده کند: همین دو اسم را میآورد. آصف پسر برخیا وقتی عرش بلقیس را خواست بیاورد به این دو اسم دعا کرده است.(بحر العلوم) گفته شده است: این دعای اهل دریا وقتی از ترس غرق شدن داشتند این دو اسم را آورده و دعا میکرده اند. (بحر العلوم)
قیوم یعنی حافظ. (تاویلات اهل سنت)
در رد ادعای مسیحیان آمده است به این صورت که الله زنده و قیوم است ولی طبق ادعای مسیحیان حضرت عیسی کشته شده است پس چطور میشود که ی فرزند الله باشد و خود الله باشد. (نیسابوری)
الله حی و قیوم است که بر تو کتاب که قرآن باشد و مستحق کتاب نامیده شدن است را، نازل کرده است و همین قرآن مشتمل بر حق است و همراه حق است و این کتاب، تصدیق کننده ی کتب قبل خودش نیز هست و الله است که تورات و انجیل را نازل کرده است.
مستندات
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ یعنی قرآن را. (قرطبی) بِالْحَقِّ به راستی نازل کرده است. (قرطبی) به همراه حجت غالب نازل کرده است. (قرطبی) حق را آورده است. (قرطبی)
قرآن، بخش بخش نازل شده است وبرای همین در نزول قرآن از باب تنزیل استفاده میشود که به معنی یکی بعد دیگری معنی میدهد و تورات و انجیل به یکباره نازل شده اند برای همین در مورد این دو از باب انزال استفاده شده است. (قرطبی)
متلبس به حق است و متلبس به دینی که نزد الله حق است، نازل شده است. (مظهری) مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ یعنی از کتب نازل شده قبل خودش. (قرطبی)
یعنی تصدیق کننده ی کتب قبل خودش است در مورد توحید و پیشگویی ها و اخبار و بعضی از احکام شرعی. (خازن) وقتی تصدیق کننده ی تمام کتب قبل خودش است پس حقش این است که تمامی کسانیکه به کتب قبل وی ایمان دارند به این کتاب نیز ایمان داشته باشند. (مظهری)
وَأَنزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ تورات به معنی روشنی و نور است. (قرطبی) انجیل افعیل از نجل است که به معنی اصل میباشد. (قرطبی)
انجیل کتاب حضرت عیسی است و گاهی آمده است که قرآن را انجیل نامیده شده است آنجا که در قصه ی مناجات حضرت موسی امده است: پروردگارا اقوامی را میبینم که انجیلهای آنان در سینه هایشان است، آن ملت را امت من قرار ده. الله متعال میفرماید: آنان امت محمد هستند. (قرطبی)
تورات و انجیل اسامی غیر عربی هستند و اولی عبرانی و دومی سریانی هستند و به اشتقاق آوردن آن دو از ریشه ی عربی، بیهوده است. (ابوسعود)
و فرقان را نیز نازل کرده است و این کتب هدایت کننده ی مردم هستند که فصل کننده ی بین حق و باطل است و آن کتابی که چنین صفتی تا بحال در خود حفظ کرده است، قرآن است و بقیه تحریف شده اند والا آنان نیز اگر کتاب منزل باشند، چنین صفتی دارند. قطعا کسانیکه آیات الله را کفر میورزند، برای آنان عذابی بس سخت است.
مستندات
مِن قَبْلُ قبل نزول قرآن. (قرطبی) قبل قرآن نازل کرده شده اند تا مردم برای ایمان به قرآن اماده باشند. (مظهری) هُدًى لِّلنَّاسِ هدایت است برای مردم متقی. (قرطبی) یعنی این سه کتاب؛ قرآن و تورات و انجیل؛ برای مردم هدایت هستند. (خازن)
هدایت است برای تمامی انسانها و منسوخ شدن بعضی از احکام کتب گذشته همانند نسخ بعضی از ایات قرآن است پس این آیه نشان میدهد که شریعت قبل از اسلام برای ما نیز حجت است چراکه شریعت رسول ما نیز هست. (مظهری)
وَأَنزَلَ الْفُرْقَانَ یعنی قرآن. (قرطبی)
یعنی کتب آسمانی را نیز نازل کرده است یعنی بعد ذکر سه کتاب با آوردن فرقان نشان میدهد که کتب دیگری غیر از این سه نیز نازل شده اند. (مظهری)
یعنی جداکننده ی بین حق و باطل. (خازن) ذکر قران را بعد تورات و انجیل دوباره آورد تا بیان کند که قرآن فصل کننده ی اختلاف یهود و مسیحیان در شان حضرت عیسی است. (خازن)
گفته شده: منظور از قرقان هر سه کتاب است که همه ی انها هدایت کننده ی مردم هستند و بین حلال و حرام را و حق و باطل را جداکننده هستند. (خازن)
کلمه ی انزل نشان میدهد که قرآن انزال داشته است یعنی به آسمان دنیا یکباره نازل شده است و بعد آن در طول بیست و سه سال بر رسول الله ص بخش بخش نازل شده است. (مظهری) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ کسانیکه به کتب نازل شده کفر میورزند... (خازن)
گفته شده است: منظور نمایندگان نجران هستند که به محمد و قرآن کفر ورزیده اند. (خازن) خصوص سبب نزول یک آیه باعث نمیشود که آیه عمومیت نداشته باشد پس هرکس را که چیزی از آیات الهی را انکار کند، مشمول همین آیه است. (خازن) این آیه اعلام میدارد که مستحق چنین عذابی شدن، لازم نیست کفر کامل به همه چیز دین باشد بلکه به بعضی کفر ورزیدن، در مستحق عذاب شدن کفایت میکند. (ابوسعود)
منظور آیه، از کفار اهل کتاب هستند که بقیه ی کفار به طریق اولی داخل هستند. (ابوسعود)
کسیکه قرآن را انکار کند، بالتبع سائر کتب را نیز تکذیب کرده است چراکه قرآن تصدیق کننده ی کتب قبل خودش است. (ابوسعود)
لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ
عذابی که اندازه ی آن در مقیاس نمیگنجد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ غالب است و مغلوب نمیشود. (خازن) ذُو انتِقَامٍ صاحب انتقام است از کسانیکه به وی کفر ورزند. (خازن) انتقام یعنی مبالغه در عذاب دادن. (خازن)
قطعا الله تعالی، بر ایشان هیچ چیزی در زمین و آسمان، مخفی نمیماند.
مستندات
برای بیان فراخ بودن علم و احاطه ی الله متعال است بر همه چیز در عالم احاطه دارد من جمله آنچه که از افراد صادر میشود از کفر و فسق چه عیان باشد و چه نهان همه را آگاه است. (ابوسعود) از کل عالم به زمین و آسمان، عبارت آورد برای اینکه بشر علمش از این دو فراتر نمیرود و دیگر اینکه هدف بیان این است که الله بر اعمال بندگانش احاطه دارد. (مظهری)
قطعا الله متعال شما انسانها را در رحم مادرانتان به هرشکل و رنگی که خواست و به هر نوعی که خواست و چه کامل باشید یا ناقص همه را الله متعال شکل میدهد و غیر از الله متعال الهی نیست و الله متعال است که در برابر دشمن همیشه غالب است و در کارهایش با مدبر و حکیم است.
از آنجا که عالم بودن الله تعالی دلیل عقلی میطلبید الله متعال بیان میدارد که در تاریکی های رحم است که با این بنیه ی عجیب و ترکیب غریب از اعضای مختلفه در شکل و رنگ و طبیعت و صفت، بعض آن استخوان باشد، بعض دیگر رگ است و بعضی دیگر گوشت، و بعد این موارد را در یکجا جمع کرده است، دلیل بر عالم بودن الله متعال است. (نیسابوری) شما را به اشکال و رنگهای مختلف و اجناس مرد و زن، به تصویر میکشد بر طبق آنچه خودش خواسته است. (مظهری) عیسی از جمله کسانی بود که در رحم مادرش صورت پیدا کرده است و مسیحیان این را منکر نبودند در نتیجه کسی که چنین چگونه میشود که اله باشد؟ (الدر المنثور)
لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
از آنجا که کسی علم اینچنینی ندارد وکسی نمیتواند مثل الله متعال انجام دهد در نتیجه غیر از الله، الهی نیست. (بیضاوی)
الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
در انتقام گرفتن غالب است و در امور خود حکیم است. (الدر المنثور)
اوست که بر تو کتاب قرآن را نازل کرده است که از این قرآن مقداری محکم هستند که معنای آن برای بشر قابل درک است و این آیات، اصل کتاب هستند که بقیه ی آیات باید بر آن عرضه شوند و آن آیات آن را تایید کنند و دیگر آیات هستند که متشابه هستند، و کسانیکه قلب بیمار دارند و دنبال حقیقت نیستند و دنبال فریب مردم هستند، پس آیات متشابه را دنبال میکنند و برای توجیه گمراهی خود آن را تاویل میکنند در حالیکه تاویل حقیقی آن را غیر از الله کسی نمیداند. و راسخان در علم بخاطر یقینی که پیدا کرده اند، میگویند که همه ی آیات از نزد الله هستند و به آن باور داریم، و این را جز افراد دارای عقل، نمیدانند. نکته: در هر علمی کسی واقعا در آن علم به تبحر رسیده باشد و با دید یقینی خود به قرآن نظر بیاندازد، قطعا ایمان خواهد آورد و این در طول تاریخ کم نبوده است. نکته: حتی کسانیکه برای کشف حقیقت هستی رفته و دانش کسب کرده اند، در آخر به ایمان رسیده اند.
مستندات
هُوَ الَّذِي أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ
بعد بیان اختصاص ربوبیت به الله متعال و بیان اینکه همه در غلبه ی الله متعال هستند، در این ایه کشف شبهه ی مسیحیان نمایندگان نجران را کرده بیان میکند که آیات قرآن دو نوع هستند... (ابوسعود)
منظور از کتاب ، قرآن است. (نسفی) مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ الله است که کتابی بر تو فروفرستاده است که منقسم به محکم و متشابه است. (ابوسعود)
آیاتی که ناسخ هستند و هیچگاه منسوخ نمیشوند. (بحر العلوم)
هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ که این آیات اصل در قرآن هستند و عمده هستند که بقیه ی آیات بر آنها عرض کرده میشوند. (ابوسعود) منظور از کتاب، تمام کتاب است. (ابوسعود) با وجود اینکه آیات محکم بسیار هستند، ام را مفرد آورد برای رساندن این مطلب که هر یک از این آیات، اصل هستند. (ابوسعود)
عبارات آن به گونه ای است که بر هرکس که عالم به لغت عربی باشد، منظور از آن بر وی مخفی نمیماند ممکن است که طوری باشد که نیازی به تامل نداشته باشد از قبیل: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ وقوله تعالى وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وقوله تعالى لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، و یا بعد طلب و تامل معلوم میشود بدون اینکه به بیان شارع نیاز پیدا کند از قبیل: السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ، که بعد تامل معلوم میشود که جیب بر نیز از مشمول این آیه است. (مظهری)
وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ
محتمل معانی متشابهی هستند که بعضی از معانی آن از بعض دیگر قابل تمیز نیستند که کدام منظور است و امر آن مگر با نظر دقیق و تامل انیق مشخص نمیشود. (ابوسعود) از آنجا که شان امور متشابه این است که عقل نمیتواند آنها را از هم تشخیص دهد، به هر چیزی که عقل نمیتواند کشف کند، متشابه گفته میشود. (ابوسعود)
منظور از متشابهات آن مسائلی است که فقط الله معنای حقیقی آن را میداند از قبیل مدت بقای دنیا و وقت قیام قیامت و خواص اعداد است ویا اموری که دلایل قطعی اذعان دارند که ظاهر آن آیه مراد نیست و مقصود آیه نیز بیان نشده است. (ابوسعود)
آیاتی هستند که بر شنونده ی عالم به لغت معنی آن معلوم نمیشود مگر با ورود بیان از طرف شارع حال اگر این بیان بر آن وارد شد مثل صلاة و زکاة و ربا، آن را مجمل گویند اگر وارد نشد و بیانی نیامد، مثل حروف مطقعه در قرآن از قبیل الم حم طسم و يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ والرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى، آن متشابه هستند. (مظهری) از ابن عباس: محکمات این آیات هستند؛ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ، تا سه آیه بعد آن و دیگری وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إلا إياه، تا سه آیه بعد آن، (تفسیر ابن ابی حاتم)
از ابن عباس و ابن مسعود و قتاده و سدی : آیات ناسخ، محکم هستند و آیات منسوخ، متشابه هستند. (خازن)
گفته شده است: آنچه در آن حلال و حرام آمده است، محکم بوده و بقیه متشابهات هستند که یکدیگر را تصدیق میکنند و به همدیگر شبیه هستند. (خازن) گفته اند: محکم آن است که فقط به یک وجه تاویل پذیر است و متشابه آن است که احتمال تاویلهای بیشتر را دارد. (خازن) عده ای از یهود پیش رسول الله ص آمدند و از ایشان پرسیدند: به ما خبر رسیده است که بر تو الم نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی همینطور است. گفتند اگر این گفته حق باشد مدت امت تو هفتاد و یک سال خواهد بود. آیا غیر این نیز نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی، المص، گفتند: این بیشتر از آن است و میشود، صد شصت و یک، آیا غیر این نیز نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی؛ الر. گفتند: این بیشتر از آن است و دویست و سی ویک سال میشود. آیا غیر این نیز هست؟ رسول الله ص: بلی؛ المرا. این از آن نیز بیشتر است و دویست و هفتاد و یک میشود. امر این امت بر ما مختلط شد و نمیدانیم که آیا بیشترین را بگیریم و یا کمترین را و ما به این ایمان نداریم. این آیه در شان این افراد نازل شده است. (خازن) گفته شده است: محکم آیاتی هستند که الفاظ آن تکرار نشده اند و متشابه، آیاتی هستند، الفاظ آنها تکرار شده اند. (خازن)
آمده است: محکم، امر و نهی و وعده و وعید هستند و متشابه قصه ها و امثال هستند. (خازن) محکم آن است که با عقل میتوان آن را درک کرد و متشابه آن است که بدون سمع، نتوان درک کرد.(تاویلات اهل سنت) فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ کسانیکه میل از حق دارند به سوی اهوای باطل. (ابوسعود) زیغ یعنی میل از راه درست به یک سمت. (ابوسعود)
اینکه قلبهای آنها زیغ دارد بیان این مطلب است که اینان راه درست کجی دارند و بر شر و فساد، پافشاری دارند. (ابوسعود)
کسانیکه در قلبشان، انحراف از حق است. (خازن) زیغ یعنی شک. (خازن) فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ
از محکمات روی گردانی میکنند و خود را به ظاهر آیات متشابه، میچسبانند و یا به تاویل فاسد میپردازند نه برای یافتن حق بعد اینکه دانستند که از نزد الله متعال است. (ابوسعود)
ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ
هدف آنان این است که با تشکیک و تلبیس و خلط و مطرح کردن آیات متشابه مقابل آیات محکم مردم را دینشان دچار فتنه کنند. (ابوسعود)
در طلب شرک و کفر اینکار را میکنند. (خازن) طلب شبهات میکنند تا تابعین خود را فریب دهند. (خازن) برای میان به هم زنی آن را طلب میکنند. (خازن) وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ
و هدف دیگرشان این است که بر حسب هوای خود تاویل کنند درحالیکه اینان اهل تاویل نیستند. (ابوسعود) اصل تاویل: مرجع و مصیر، است. (خازن) یعنی جای برگشت. گفته شده است که این افراد کفار هستند که از رسول الله ص خواستند که چه زمانی زنده خواهند شد و چگونه خواهد بود. (خازن)
یعنی طلب تفسیر متشابه و دانستن معنی آن است. (خازن) کسیکه متشابه را بر مخالف محکم تاویل میکنند، در قلب آنها انحراف است. در نتیجه منظور از متشابه، آن است که باید به محکم رجوع داده شود. (احکام القرآن جصاص) وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ این در حالی است که تاویل آن مخصوص الله متعال است. (ابوسعود)
انقضای این امت را کسی غیر از الله نمیداند، چراکه انقضای آن به قیام قیامت است. (خازن) در ما یعلم تاویله الا الله، وقف کردن واجب است و این قول اکثر مفسرین است و همچنین قول ابن مسعود و در روایتی از ابن عباس و قول ابی بن کعب و عائشه و اکثر تابعین، است. (خازن) از ابن عباس: تفسیر قرآن به چهار وجه است: الف: تفسیری که کسی را جهل به آن، جایز نیست. ب: تفسیری که عرب زبانان آن را میدانند. ج: تفسیری که علما آن را میدانند. د: تفسیری که غیر از الله متعال آن را نمیداند. (خازن)
میگویند که این متشابهات از نزد الله متعال هستند و عدم ذکر ایمان آنان به محکمات برای است که ایمان آنان به آیات محکم آشکار است. (ابوسعود)
ویا منظور ایمان به کل کتاب است. (ابوسعود) کسانیکه در علم خود به اتقان رسیده اند و در آن شک ندارند. (خازن) ابن عباس: راسخ بودن علم آنان بخاطر ایمان آنان است. (خازن)
عمر بن عبدالعزیز: علم راسخین به این رسید که گفتند: دانستیم که همه از نزد الله متعال هستند. (خازن)
از ابن عباس: من از جمله ی کسانی هستم که تاویل آن را میدانند. (خازن)
از مجاهد نیز چنین روایت شده است. (خازن) وجه این روایت این است که در الا الله، وقف نمیکنند و راسخون را جز دانندگان تاویل قرآن میدانند. (خازن) در منظور از راسخان در علم چه کسانی هستند دو قول است: الف: مومنان اهل کتاب هستند مثل عبدالله ابن سلام و اصحاب وی و دلیلش این آیه است؛ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ. ب: علمای عامل به علمشان هستند. (خازن)
از انس بن مالک در این مورد سوال شد و ایشان جواب دادند: عالم عامل به علمشان و تبعیت کننده از علمشان هستند. (خازن)
گفته اند: راسخ کسی است که چهار صفت در وی باشد: الف: بین خود و الله متعال، تقوی داشته باشد و ب: تواضع بین مردم و ج: زهد در برابر دنیا و د: مجاهده ی با نفس داشته باشد. (خازن)
كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا
هر یک از این آیات، از نزد پروردگارمان است. (ابوسعود)
ویا هر یک از متشابه و محکم. (ابوسعود)
به حقیت آنچه که الله متعال مراد داشته است ایمان داریم. (ابوسعود) وظیفه ی ما در مقابل آیات متشابه ایمان آوردن به آن است و معرفت آن را به الله متعال بسپاریم و در مقابل محکم این است که بدان ایمان آورده و به آن عمل کنیم. (خازن)
وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
حق پند را نمیگیرند مگر کسانیکه عقلشان از میل به کجی ها، خالص باشد. (ابوسعود) از آنچه در قرآن است کسی پند نمیگیرد مگر صاحبان عقل. (خازن)
راسخان گویند و یا آنچه شایسته ی مومن است اینکه بگوید: پروردگارا، قلبهای ما را از راه حق نگردان، بعد اینکه به نور ایمان و اسلام، هدایت کردی، و از نزد خود به ما رحمت ده تا بر راه درست باشیم. قطعا تو بسیار بخشنده هستی به هر درخواستی که از تو شود.
مستندات
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا ادامه ی قول راسخان است. (ابوسعود)
ویا اینکه الله متعال توصیه میکند که این را بگویید. (نسفی) قلوب ما را از طریق حق به سوی طلب تاویل متشابه نگردان آن تاویلی که تو بدان رضایت نداری. (ابوسعود) قلبهای ما را از هدایت برنگردان. (بحر العلوم) گفته شده است: ما را به بلایایی دچار نکن که باعث شوند ما از راه راست برگردیم. (ابوسعود) قلبهای ما را از حق نگردان آنچنانکه قلب طالبان زیغ را دچار کرده ای. (مظهری)
آموزش این مساله است که وقتی به آیه ی متشابه برخوردید، دعایتان این باشد. (مظهری) بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا بعد اینکه ما را به راه حق آوردی. (ابوسعود) وقتی تاویل صحیح را به ما عطا کردی. (ابوسعود) بعد اینکه به ایمان به هردو قسم از قرآن، توفیق دادی. (ابوسعود) بعد اینکه ما را با اسلام محترم داشتی و احترام کردی. (بحر العلوم) بعد اینکه به عمل به محکم و تسلیم به متشابه، هدایت کردی. (نسفی) وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً
از پیش خود به ما رحمتی واسع عطا کن که با آن به تو نزدیک شده و در نزد تو به فوز برسیم. (ابوسعود)
بر ما بهشت عطا فرما. (تاویلات اهل سنت)
ابوبکر اصم: رحمت یعنی فراخی در دنیا و پاداش در آخرت است. (تاویلات اهل سنت)
ما را بر هدایت ثابت بدار. (بحر العلوم)
بر ما آنچه را عطا کن که باعث شود که مستحق رحمتت شویم. (تاویلات اهل سنت) آمرزش گناهان را عطا بفرما. (بیضاوی)
إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ علت درخواست ما این است که تو قطعا بخشنده ای. (ابوسعود) این دلالت دارد بر اینکه هدایت و ضلالت از الله است و هدایت، فضلی است که الله در حق ما روا میدارد. (ابوسعود) بسیار عطا کننده هستی. (نسفی) عطا کننده و تثبیت کننده ی مومنان هستی. (بحر العلوم)
دلیل بر این استکه هدایت و گمراهی دست الله متعال است و اگر هدایت کند، این از فضل الهی است و چیزی بر وی تعالی واجب نیست.(بیضاوی) رسول الله ص: قلب بنی ادم بین دو انگشت از انگشتان الله متعال است و منظور از دو انگشت دو خواننده و باعث شونده ی خیر وشر هستند، پس اچنانکه وقتی چیزی بین دو انگشت انسان باشد، آنچیزی به هر طرف که انسان آن را به واسطه ی انگشتانش میچرخاند، این نیز میچرخد. (کبیر رازی)
پروردگار، قطعا تو جمع میکنی مردم را برای روزی که در آمدن شکی. قطعا الله متعال در وعده ای که داده است، خلف وعده نمیکند.
مستندات
رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ
یعنی این دعای ما که در آیه ی قبل گذشت، برای آنچه که به دنیا تعلق دارد نیست بلکه هدف ما چیزی است که به آخرت مربوط است. (نیسابوری) یاقرار به ایمان به زنده شدن پس از مرگ است. (تاویلات اهل سنت)
برای حساب روزی که و یا جزای روزیکه. (ابوسعود)
تو جمع میکنی مردم را برای روزی که شکی در آن نیست و آن روز همان قیامت است که بر اساس اعمالشان به آنها آنچنانکه وعده داده است، جزا خواهد داد. (جلالین)
لَّا رَيْبَ فِيهِ
در وقوع آن و هرآنچه که در آن رخ میدهد از حشر و نشر و حساب، شکی نیست. (ابوسعود)
هدف راسخان از این سخن بیان نیاز کامل انان به رحمت الهی است و اینکه هدف والای انها همین است و تاکید بر این مطلب است که آنان در این موارد یقین دارند و مطمئن هستند. (ابوسعود) إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
این مورد خاص، قیامت و زنده شدن پس از مرگ است. (تاویلات اهل سنت) خلف وعده نمیکند در همه چیز، که بر خلقش وارد میشود از خیر و شر و شادی و غم و تاسف. (تاویلات اهل سنت) خلف در وعده ی پستی و رذالتی است که با الوهیت الله متعال منافی است ولی خلف وعید (تهدید به مجازات)، نزد ما جزو ممکنات است در نتیجه جواز دارد که با اینکه توبه نکرده باشد، الله متعال وی را مورد آمرزش قرار دهد. (مظهری) میگویند: همه چیز بر آنها نوشته شده است و بر خلاف آنچه بر آنها نوشته شده است، نخواهد شد و این بدین خاطر است که بر آنچه از مصیبت بر انها وارد میشود ناراحت و و بی تابی نکنند و بر انچه از شادی به آنها میرسد، خوشحالی نکنند.(تاویلات اهل سنت) گفته شده است که این عبارت از الله متعال است در تایید سخن راسخان. (نیسابوری)
قطعا کسانیکه کفر ورزیده اند، نزد الله متعال، این اموالی که جمع کرده اند و آن اولادی که دارند، هیچ نفعی برای آنان ندارد و چیزی را از آنها در وقت نزول عذاب دنیوی و اخروی، دفع نمیکند و آنها سوخت جهنم و یا آتش زنه ی آن هستند.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عام در حق تمای کفار است. (بیضاوی) و یا منظور وفد نجران هستند. (بیضاوی)
و بعضی گفته اند یهود منظور است و یا مشرکان عرب. (بیضاوی)
لَن تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُم مِّنَ اللَّهِ شَيْئًا از رحمت الهی و یا از طاعتش و یا از عذابش. (بیضاوی)
کثرت اموالشان، چیزی را دفع نمیکند.(بحر العلوم) نه در دنیا که وقتی عذاب رسید از سختی و مرض و چه در آخرت وقتی عذاب فرومیریزد. (بحر العلوم) گفته میشود: هر مالی که در راه طاعت الله متعال خرج نشود در قیامت حسرت است. (بحر العلوم) ذکر اموال و اولاد از این جهت است که اکثر مردم بخاطر اموال و اولادشان وارد آتش میشوند پس الله متعال یادآوری میکند که اینها در آخرت نفعی ندارند پس عمر خود را بخاطر مال و فرزند، تلف نکنند و دیگر اینکه ذکر کفار این جهت است که مومنان از آن عبرت بگیرند. (بحر العلوم) نفعی نمیرسانند و چیزی را دفع نمیکنند. (نسفی) کلبی: من الله یعنی عندالله، یعنی نزد الله این چیزها چیزی دفع نمیکنند. (بغوی)
آن اموالی که برای جلب منفعت و برای دفع مضرت، خرجش میکردند. (ابوسعود)
و آن اولادی که از آنها در حوادث و مشکلات کمک میگرفتند. (ابوسعود)
وَأُولَٰئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ هیزمان آتش هستند. (بیضاوی)
آنان باعث برافروختگی جهنم هستند یعنی وقتی آتش در حال خاموش شدن باشد با این کفار، آتش را شعله ور میکنند (بحر العلوم)
مثل عادت و شان آل فرعون و کفار قبل آنها که آیات و نشانه های الهی را دروغ شمردند پس الله متعال آنان را بخاطر گناهشان، مواخذه کرد. و این مواخذه از این قرار است که الله متعال، عذابش سخت است.
مستندات
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ
دأب: عملی در حد خستگی و رنج است و بعد به معنی شأن و حال استعمال شده است. (ابوسعود)
یعنی به کفار نفعی نمیرساند همانند آل فرعون که برایشان نفعی و دفعی نداشت. (ابوسعود)
مثل عادت آل فرعون و قبل آنها به تکذیب انبیاء و گرفتن الله آنان را. (ابوسعود)
وَالَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ امتهای کافر قبل آل فرعون. (ابوسعود) مثل عاد و ثمود و لوط. (مظهری) که مفسد و مسرف و مفرط بوده اند. (الفواتح الالهیه) یعنی تباه کننده ی اسراف کار افراط کننده بودند. كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا دأب و عادت آن این بود که آیات الله را تکذیب میکردند. (ابوسعود) یعنی دأبا اینان مثل آل فرعون و امثال آنان است که نشانه های الله متعال را تکذیب میکنند. (ابوسعود)
آیاتی را که دال بر یگانگی الله متعال بود که بر رسولانی که ما انان را نایب قرار دادیم، نازل کرده بودیم را تکذیب کردند. (الفواتح الالهیه)
فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ
پس الله متعال آنان را گرفت و مورد عذاب قرار داد. (ابوسعود)
بِذُنُوبِهِمْ
باء سببه: به سبب گناه تکذیب که داشتند. (ابوسعود) باء ملابسه: بخاطر گناهان دیگری که غیر از تکذیب داشتند. (ابوسعود) ذنب: در اصل به معنی پی چیزی شدن و دنبال کردن، جریمه و گناه را دنب گفته میشود از این جهت که عذاب ان گناه بر فاعلش، میرسد و پی وی میآید. (ابوسعود) بخاطر گناهانشان در دنیا ریشه کنشان کرد و در اخرت نیز به آتش جهنم سوزاند. (الفواتح الالهیه)
وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ تکمله و تمام کننده ی کلام قبل است. (ابوسعود) عذابش سخت است. (مظهری)
بگو به کسانیکه از اهل مکه و یهود که کفر ورزیده اند: زود است که مغلوب خواهید شد و بعد این شکست، مرجع شما و مکان رفتن شما در آخرت، جهنم است و این جهنم چه بد فراش و مکان قراری است.
مستندات
قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُوا
از ابن عباس: یهود مکه وقتی که پیروزی رسول الله ص بر مشرکین را در روز بدر دیدند، گفتند: والله که این همان نبی است که در تورات و صفاتش امده است و قصد کردند که اسلام بیاورند، بعضی از آنها گفتند: عجله نکنید تا یک جنگ دیگر ببینیم و وقتی در احد مسلمانان شکست خوردند، شک کردند و بین یهود و رسول الله ص پیمان صلح تا مدتی بود و آن را نقض کردند و کعب پسر اشرف همراه شصت نفر به سوی مکه رفت و بر جنگ با رسول الله ص جمع شدند، پس این آیه نازل شد. (ابوسعود) از سعید بن جبیر و ابن عباس و عکرمه: وقتی در جنگ بدر، قریش را شکست دادند به مدینه برگشته و یهود را جمع کرده و انان را بر حذر داشت که مثل همان که بر سر قریش آمد، بر سر انها نیز خواهد آمد. یهود گفتند: اینکه بر یک قومی که علمی در جنگ ندارند پیروز شده ای تو را مغرور نکند چراکه اگر ما با تو جنگ کنیم خواهی دانست که ما هستیم. این آیه نازل شد. (ابوسعود) ضحاک: وقتی اهل مکه در روز احد پیروز شدند، اظهار خوشحالی کردند و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم) پس به اهل مکه بگو:... (بحر العلوم)
این در حق کفاری است که در علم الله متعال ابدا ایمان نخواهند آورد. (تاویلات اهل سنت) سَتُغْلَبُونَ
به آنها بگو عن قریب، در دنیا مغلوب خواهید شد، و الله متعال وعده اش را عملی کرد و طایفه ی قریظه کشته شدند و طایفه ی بنی نضیر تبعید شدند و خیبر فتح شد و بر بقیه جزیه زده شد. (ابوسعود)
بعد این یعنی احد، مغلوب خواهید شد. (بحر العلوم) وَتُحْشَرُونَ إِلَىٰ جَهَنَّمَ در آخرت. (ابوسعود) یعنی مغلوب شده و بعد کشته شدن به جهنم محشور خواهید شد. (بحر العلوم) وَبِئْسَ الْمِهَادُ
چه بد بستری است این جهنم. (ابوسعود) چه بد است آنچه که برای خود آماده کرده اند. (ابوسعود)
قطعا در برخورد دو گروه، نشانه ای بزرگ است بر حقانیت اسلام، گروهی در راه الله متعال جنگ میکند و دیگری کافری است که شما مومنان را دو برابر خود میبینند و این دیدن با چشم بوده است، و الله متعال هرکه را خواهد بدون سبب نیز یاری میکند، و در این یاری رساندن الله متعال برای کسانی که چشم دیدن دارند و دل روشن، عبرتی بزرگ است.
مستندات
قَدْ كَانَ لَكُمْ خطاب به مشرکان قریش است. (نسفی) خطاب به یهود است. (بیضاوی)
گفته اند: خطاب به مومنان است. (بیضاوی)
آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا
والله ای مغرور شدگان به کثرت عدد و وفور وسائل، نشانه ای بزرگ است در تایید گفته ی من در اینکه مغلوب خواهید شد. (ابوسعود) در دو گروهی که با هم روبرو شدند، در روز بدر. (نسفی) چراکه آن گروهی که مغلوب شد، قبل جنگ به زیادی عدد خودش میبالید و مغرور شده بود. (ابوسعود) با هم در روز بدر به جنگ ملاقات کردند. (ابوسعود)
فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ که مومنان هستند. (نسفی) وَأُخْرَىٰ كَافِرَةٌ
و گروهی دیگر کافر هستند. (نسفی)
يَرَوْنَهُم مِّثْلَيْهِمْ مشرکان، مسلمانان را دوبرابر خود میدیدند. (نسفی)
ویا مشرکان، مسلمانان را دوبرابر از آنچه بودند، میدیدند یعنی ششصد و بیست و خورده ای شخص. (نسفی) الله متعال انان را چنین نشان داد تا از ترس در دل مشرکان بیافتد و از جنگ با مسلمانان ابا کنند. (نسفی) ویا اینکه مومنان، مشرکان را دو برابر خود دیدند و این درحالی بود که مشرکان سه برابر آنان بودند و از این جهت اینگونه نشان داد تا مسلمانان بر پیروزی خودکه الله متعال وعده داده بود، یقین پیدا کنند. (بیضاوی) یعنی همه ی آنها چنین میدیدند. (ابوسعود) از سعد بن اوس: مردی از مسلمانان در آن جنگ اسیر شد و مشرکان پرسیدند: چند نفر بودید؟ مرد مسلمان جواب داد: ما سیصد و ده و خورده ای بودیم. گفتند: ما شما را دو برابر خود یا دوبرابر آنچه میگویی، میدیدیم. (ابوسعود) اصحاب بدر، سیصد و سیزده نفر بودند که هفتاد و هفت نفر از مهاجرین که رایه و پرچم رسول الله ص و مهاجران به دست حضرت علی بود و از انصار دویست و سی و شش نفر بودند و رایه ی آنها به دست سعد بن عباده بوده است. (ابوسعود) ابن مسعود: وقتی به مشرکان نگاه کردیم آنان را دوبرابر خود دیدیم و وقتی دوباره نگاه کردیم دیدیم که از ما یک نفر نیز اضافه تر نیستند بعد که نگاه کردیم آنان را تعدادی اندک دیدیم و ابن مسعود گوید: به نفر کنارم گفتم تعداد آنان هفتاد نفر است و وی جواب داد صد نفری هستند و یکی از مشرکان را که اسیر گرفتیم پرسیدیم چند نفر بودند، وی جواب داد: هزار نفر بودیم. (ابوسعود)
رَأْيَ الْعَيْنِ یعنی دیدنی آشکار که در آن لبسی و خلطی نبوده است. (نسفی) وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَن يَشَاءُ
الله متعال هرکه را خواهد یاری میدهد همانند یاری رساندن به اصحاب بدر با زیاد کردن تعداد آنان در چشم دشمن. (نسفی) الله متعال تقویت میکند هرکه را که تقویتش را خواهد بدون اینکه اسباب عادی را دخالت دهد، همانند تایید این گروه. (ابوسعود) از رسول الله ص روایت شده است: مشتی از خاک را گرفته و به طرف مشرکان پرتاب کردند و فرمودند: روی ها زشت گردیدند و چشمهای انان بسته شد و شکست خوردند و این خود یک آیه است. (تاویلات اهل سنت) گفته شده است: ابوجهل اینگونه گفت: هر یک از این دو گروه دینش بر حق بود و صله ی رحم را بهتر رعایت میکرد، غلبه و پیروزی را برای آن گروه قرار ده و گروه مقابل را شکست مغلوب بگردان. این نیز آیه و نشانه است. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ در این تکثیر عدد،. (نسفی)
در این تقلیل و تکثیر و یا در این پیروزی کم بر زیاد صاحب سلاح،... (بیضاوی)
لَعِبْرَةً موعظه ای است... (نسفی) لِّأُولِي الْأَبْصَارِ برای صاحبان بصیرت. (نسفی) برای کسانیکه آنها را دیده بودند. (بیضاوی)
زینت داده شد، دوست داشتن آنچه را که مورد میل نفس است از زنان و فرزندان و اموال بسیار از طلا و نقره را و همینطور اسبان زیبا و فربه را و حیوانات اهلی از شتر و گاو و گوسفند را و زراعت را، این انواع مورد میل نفس همگی، چیزهایی هستند برای لذت در دنیا و بعد تمام میشوند و آنچه نزد الله است، خوب و نیک مکان برگشت است و این چیزی است که بر آن باید رغبت کرد و تلاش کرد.
مستندات
زُيِّنَ لِلنَّاسِ
کلام جدیدی است که برای بیان حقیر بودن سهم و حظهای دنیوی با تمام انواعش و دعوت مردم به ترک آن و رغبت آنان را به انچه که نزد الله است، جلب کند، آمده است و این در پی بیان این مطلب است که کفار را این اموال، سودی نمیرساند، آن اموالی که باعث غرور آنان شده بود. (ابوسعود) زین ضد شین (زشتی و عیب) است، یعنی چیزی که دارای خوبی و زیبایی که مستحق مدح و تعریف و دوست داشته شدن است. (مظهری)
زینت دهنده الله متعال است که برای امتحان بنده زینت داده است. (جلالین) ویا شیطان زینت دهنده است. (جلالین)
نیک نشان داده شده و محبوب گردانده شده است. (بحر العلوم)
حُبُّ الشَّهَوَاتِ
شهوت: مشتاق شدن نفس به آنچه که میخواهد است. (ابوسعود) منظور چیزهایی است که مورد شهوت انسان هستند و شهوات نامیدنشان برای مبالغه است. (بیضاوی)
مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ تفسیر شهوات است. (ابوسعود)
گفته شده است من بیانیه است یعنی جنس شهوات از این امور است. (ابوسعود) زنان را قبل پسران آورد برای اینکه در بحث شهوت، زنان، اصل و آشکارتر هستند. (ابوسعود) اینکه دختران را نیاورد چراکه دوست داشتن دختران خود، برای همه صدق نمیکند. (ابوسعود) منظور از بنین، دختر و پسر است. (بحر العلوم)
وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ
قناطیر جمع قنطار یعنی مال بسیار را گویند، گفته شده است که به صد هزار دینار گفته میشود و بعضی گفته اند به پری پوست گاو نر است و گفته شده است به هفتاد هزار مثقال و یا به چهل هزار مثقال گفته میشود و به صد رطل و یا به هزار و دویست مثقال و دوهزار دینار و صد من و صد رطل نیز گفته اند و به صد مثاقل و صد درهم نیز گفته اند و گفته اند که خون بها است یعنی دیه است. (ابوسعود)
مقنطره به در اینجا برای تاکید است. (ابوسعود)
گفته شده مقنطره یعنی محکم و محفوظ شده و بعضی نیز گفته اند به معنی زیاد و روی هم انباشته شده و یا به معنی دفن شده است و یا مسکوک و منقوش معنی میدهد. (ابوسعود)
مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بیان جنس قنطار و یا حال است. (ابوسعود) وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ و اسبان نشان دار. (ابوسعود)
مسومه یعنی حیواناتی که برای چریدن رها شده اند. (ابوسعود)
و یا اسبان زیبا و کامل الخلقه. (ابوسعود) وَالْأَنْعَامِ
یعنی شتر و گاو و گوسفند. (ابوسعود)
امام ابوحنیفه بر حیوانات وحشی نیز اطلاق میشود. (مظهری) وَالْحَرْثِ و زراعت. (ابوسعود) ذَٰلِكَ آن اشیایی که شمردیم،... (ابوسعود) مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا
یعنی چیزهایی هستند که در دنیا به مدتی اندک از آن بهره برده میشود و بعد فانی میشوند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ حسن مرجع نزد الله متعال است. (ابوسعود)
جای بازگشت نیکی که گویا خود نیکی است. (مظهری) که همان بهشت باشد و به این باید که رغبت کرده شود نه به چیزی غیر از این. (جلالین)
بگو ای محمد، آیا به شما خبر دهم که چه چیزی از آنچه برای شما محبوب داشته شده است، بهتر است؟ برای کسانی که از الله متعال با عمل به اوامر و اجتناب از نواهی وی تعالی، تقوا پیشه کرده اند، باغهایی آماده شده است که از زیر درختان آن، نهرها جاری هستند و وقتی وارد آن شوند، جاودانه در ان خواهند بود و در ان برای انها زوجهای پاک از آنچه باعث نفرت انسان میشود، مهیا است و نعمت بزرگ آن اینکه رضایت الله متعال در ان است که ابدی بخاطر این نعمت، در نعمت و لذت خواهند بود. و الله متعال خود به اعمال و احوال بندگانش بیناس و بر ان اساس جزا خواهد داد. نکته: این ایه میگوید که اولا تقوی برای کسب رضایت الله متعال باید باشد و از لذتهای دنیوی دوری کرده شود و هرچه این صفت بیشتر شود، تقوی خالصتر خواهد بود ودیگر اینکه تقوی به ادعا نیست و لزومی ندارد که به بندگانش با تقوی بودن خود را ثابت کنیم چراکه الله متعال خودش میبیند که چه کسانی با تقوی هستند.
مستندات
قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْرٍ مِّن ذَٰلِكُمْ
هدف تثبیت و تقریر این مطلب است که آنچه نزد الله متعال است از لذات دنیوی، بهتر است. (بیضاوی) از آنچه که گذشت. (نسفی) آیا به شما خبر دهم ان چیزی را که از آنچه ذکر کردیم، بهتر است؟ (ابوسعود)
لِلَّذِينَ اتَّقَوْا
منظور از تقوی، بریدن از همه چیز و روی گردانی از همه چیز بغیر از الله متعال است. (ابوسعود)
مربوط کردن حصول جنت به این صفت به جهت تشویق و ترغیب به به آن یعنی تقوی است. (ابوسعود) عِندَ رَبِّهِمْ
نزد پروردگار بودن نشان از علو درجات بهشت دارد. (ابوسعود)
جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
اگر منظور از جنات را درختان بگیریم پس از زیر آن روان شدن نهرها، منظورش آشکار است. (ابوسعود) و اگر منظور زمین بهشت و درختان باشد منظور از زیر آن روان بودن، آن چیزی است که در ظاهر دیده میشود، است. (ابوسعود)
خَالِدِينَ فِيهَا جاودان در آن بودن، حالی است که برای متقین، مقدر شده است. (ابوسعود) وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ
یعنی زوجهایی که از آنچه از زنان بد دانسته میشود از قبیل موارد جسمی و طبیعی، مبرا هستند. (ابوسعود)
وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ رضایتی از الله متعال که در اندازه نیاید،... (ابوسعود) وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
الله متعال به اعمال انان بینا است و بر ان اساس پاداش میدهد و بر آنچه لایقش است عذاب میدهد. (ابوسعود)
ویا به احوال متقیان، بینا است و برای همین این امور را برای آنان آماده کرده است. (ابوسعود) اشاره به این دارد این متقیان هستند که مستحق بنده ی الله متعال، نامیده شدن هستند. (ابوسعود)
در این آیه به نعمتهای الله متعال در آخرت آگاهی داد و بیان داشت که کمترین آن لذتهای دنیوی و بهترین آن رضوان الله متعال است و بین این دو نعمتهای بهشتی هستند. (بیضاوی)
صفت کسانیکه مستحق این درجات والا هستند این است که میگویند: پروردگارا ما به آنچه در دین لازم است، ایمان اورده ایم پس گناهان ما را بیامرز و ما را از آتش، دور بدار. نکته: این آیه نشان میدهد که اصل ایمان، تصدیق به قلب و اقرار به زبان است.
مستندات
کسانی که با زبان خود، بر طبق آنچه در دلشان است در وقت مناجات خود با الله متعال و در وقت عرض نیاز به الله متعال میگویند: پروردگارا بعد اینکه ما به تو و به رسولانت و به کتابهایت ایمان آوردیم و این به توفیقت بوده است، با لطف خود گناهانمان را که ما بر ان بوده ایم را بیامرز، و به فضلت و جودت، از عذابی که برای افراد دور شده از جاده ی توحید، آماده شده است، ما را محفوظ بدار. (الفواتح الالهیه)
صفت متقین است. (بیضاوی) ویا صفت عباد. (بیضاوی) ترتیب طلب مغفرت بر مجرد ایمان نشان دهنده ی این مطلب است که برای استحقاق آمرزش و یا استعداد آمرزش داشتن، ایمان کافی است. (بیضاوی)
جواب سوال مقدر است انگار سوال شده است که چه کسانی این درجات والا را نائل میشوند؟ جواب میدهد: آنان کسانی هستند... (ابوسعود)
کسانیکه صبر کننده هستند بر انجام عبادات خصوصا فرائض و از گناه کردن صبر میکنند وبه طرف آن نمیروند و نفس را از گناه، منع میکنند، و کسانیکه راستگو هستند در قول وفعلشان و در اظهار ایمان و از صدق دل ایمان دارند، و کسانیکه بر عبادات مداومت میورزند و فروتن هستند، و به یگانگی الله متعال و آنچه لازمه ی دین است اعتراف و اقرار دارند، با انجام این همه عبادت در سحرگاهان نیز به طلب آمرزش مشغولند.
مستندات
الصَّابِرِينَ
صبر کنندگان بر عبادت و از گناهان و در زمان سختی و بلا. (نیسابوری) صبر بازداشت نفس از هرآنچه که بدان میل دارد. (تاویلات اهل سنت)
وَالصَّادِقِينَ
راستگو در قول و فعل به اینکه قبل تمام یک کار از آن منصرف نشوند و در نیت به اینکه عزم خود بر کارهای خیر را عملی کنند. (نیسابوری) راستگو در تمامی امور از اقوال و احوال و ادعا و شهادات. (مظهری)
راستترین راستها، همان کلمه ی شهادت است. (مظهری) وَالْقَانِتِينَ
برپادارندگان طاعات و مداومت ورزان به آن. (نیسابوری) قانت: مطیع، و یا خاضع، و یا خاشع، و بعضی گفته اند به معنی اقرار کننده است. (تاویلات اهل سنت)
وَالْمُنفِقِينَ
انفاق کنندگان انچه را که برایشان میسر است بر افرادی که برایشان انفاق میسر است با داشتن شروط و مصارف ان چه انفاق واجبی باشد و چه انفاق مستحبی. (نیسابوری) انفاق کنندگان در جهت نیل رضایت الله متعال. (مظهری) کسانیکه حق و حقوقی که بر یکدیگر دارند را ادا میکنند از حق صله ی رحم و خویشاوندی. (تاویلات اهل سنت)
وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ یعنی در سحر. (نیسابوری) سحر قبل طلوع فجر صادق است. (نیسابوری) تخصیص سحر برای دعا برای این است که این افراد قبلش شب زنده داری میکنند و بعد به این وقت که میرسد، شروع به استغفار و دعا میکنند. این رفتار شبانه ی آنان است و ان صفات برای روزشان است. (نیسابوری) مجاهد وقتادة والكلبي: یعنی نماز خوانان در وقت سحر. (ابوسعود) از زید بن اسلم: کسانیکه نماز صبح را به جماعت میخوانند. (ابوسعود) حسن: نماز را تا سحر ادامه دادند و در سحر طلب آمرزش کردند. (ابوسعود) یعنی این اشخاص با اینکه ظاهرا و باطنا، بر طاعت و عبادت هستند باز به تقصیر خود اعتراف دارند و طلب آمرزش دارند. (مظهری)
اصل استغفار و طلب آمرزش این است که از گناهی که انجام داده است طلب آمرزش کند و قلبش از انجام ان نادم باشد و عزیمت بر این دارد که دیگر آن را ابدا تکرار نکند و فقط گفتن استغفرالله بدون ندامت نیست. (تاویلات اهل سنت) استغفار در اصل حقیقت این است که به اسباب ان باشد و فقط گفتن مرا بیامرز نیست. (تاویلات اهل سنت)
الله گواهی میدهد و حکم میکند به اینکه الهی غیر وی تعالی نیست، و همینطور فرشتگان نیز به آن اقرار دارند و گواهی میدهند و همینطور صاحبان علم نیز گواهی میدهند که الله متعال یگانه است، و اینکه الله متعال به عدل رفتار میکند و احکامش نیز بر عدل استوار هستند، الهی غیر الله متعال نیست و این الله است که غالب بر همه چیز است و بر اساس حکمتش عمل میکند. نکته: با توجه به اینکه اولوا العلم یعنی صاحبان علم را انبیاء و علمای حقانی گفته شده است و همه ی معانی به این بر میگردند و در اینجا بر شهادت دادن نگرفته اند بلکه بر اقرار و ایمان آنها معنی کرده اند، حال اگر ما بگوییم که صاحبان علم بر یگانگی الله متعال گواهی میدهند، میتوانیم بگوییم که تمامی دانشمندان بر یگانگی الله متعال با علم خود گواهی میدهند، چه اینکه خودشان اقرار کنند و چه اینکه اقرار نکنند چراکه تمامی علوم و یافته های علمی گواه بر یگانگی الله متعال هستند، چه صاحبان آن اقرار کنند و چه اقرار نکنند. والله اعلم.
مستندات
در فضیلت این آیه امده است: رسول الله ص فرموده اند: دارنده ی این آیه را آورده میشود و الله متعال میفرماید: برای این بنده ی من نزد من عهدی است و من بر وفای به عهد خود اولی هستم، یان بنده ام را به بهشت وارد کنید. (بیضاوی) از سعید بن جبیر: در دور و بر کعبه، سیصد و شصت بت بودند وقتی این آیه نازل شد، همه ی آن بتان به رو به سجده افتادند. (ابوسعود)
گفته شده: در حق مسیحیان نجران آمده است. (ابوسعود) کلبی: دو حبر از احبار شام به مدینه آمدند وقتی مدینه را دیدند، یکی از آنها گفت: این شهر چه شباهتی به آنچه در مورد شهر نبی آخرزمان، دارد وقتی وارد شهر شدند و از روی صفات رسول الله ص، ایشان را شناختند و گفتند: تو محمد هستی؟رسول الله ص جواب دادند: آری. بعد گفتند: و تو احمد هستی؟ رسول الله ص جواب دادند: آری. گفتند ما از تو چیزی میپرسیم اگر آن را جواب دادی به تو ایمان اورده و تصدیقت میکنیم. پس گفتند: بزرگترین شهادت که در کتاب الله است چیست؟ و این آیه نازل شد و آن دو مسلمان شدند. (ابوسعود)
این آیه دلیل بر فضیلت اصول دین است و شرافت اهلش را میرساند. (بیضاوی) شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
الله متعال خودش گواهی میدهد که غیر از وی تعالی، الهی نیست. (تاویلات اهل سنت) الله متعال یگانگی خود با نصب دلائل بر توحید و با نازل کردن، آیاتی که ناطق به توحید هستند. (بیضاوی)
الله متعال فرمود و یا حکم کرد به اینکه الهی غیر خودش نیست. (نسفی) وَالْمَلَائِكَةُ
فرشتگان به اقرار به یگانگی. (بیضاوی) بر طبق آنچه از قدرت عظیم الله متعال دیده اند. (نسفی)
وَأُولُو الْعِلْمِ با ایمان آوردن به آن و با استدلال برای اثبات توحید. (بیضاوی) یعنی انبیاء و علماء. (نسفی)
گفته اند: منظور مهاجران و انصار هستند. (ابوسعود) گفته شده: منظور ایمان آورندگان از اهل کتاب هستند مثل عبدالله بن سلام و امثال ایشان. (ابوسعود) بعضی نیز گفته اند: جمیع علمای مومنان که وحدانیت الله متعال را با دلائل قاطع شناخته اند. (ابوسعود)
قَائِمًا بِالْقِسْطِ
در حالیکه الله متعال برپادارنده ی حم و قسمتش بر اساس عدل است. (بیضاوی) ویا تنها برپادارنده ی عدل است. (بیضاوی)
حافظ و متولی به قسط است. (تاویلات اهل سنت) لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ تکرار برای تاکید و اینکه این توحید است که باید به آن اعتنا شود و باید به این حکم کرده شود، بعد اینکه اقامه ی حجت شد. (بیضاوی) الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
غالبی که هیچ بر وی غالب نشود و حکیمی که هیچگاه از عدل عدول نکند. (نسفی)
قطعا دین مورد رضایت الله دین اسلام است و دینی غیر از دین اسلام، دین الله نیست، و کسانی را که قبل شما به آنها کتاب داده شده بود، در مورد الله و دین و محمد اختلاف نکردند مگر بعد اینکه علم برای آنان آمده بود، و این اختلاف آنان بخاطر حسادت و دشمنی بود که بینشان پدید آمده بود. و کسیکه آیات الهی را انکار کند و کفر بورزد، پس بداند که قطعا الله متعال، زود محاسبه کننده است. نکته: این آیه همچنانکه گمراهی اهل کتاب را بیان میدارد و میگوید که آنان معذر نیستند چراکه این اختلاف بعد بیان بوده است و اگر طالب حق بودند، هیچ جهلی نبود ولی از روی دشمنی و حسادت بود که کفر ورزیده اند، پس برای ما مسلمانان نیز هشدار است که به ما کتاب و احکام داده شده است پس جای اختلاف نیست و اگر اختلافی در حد دشمنی باشد، قطعا از روی حق نبوده بلکه از روی حسادت و کینه خواهد بود پس میطلبد که محقق دین در تحقیق خود جانب حق باشد و از کینه و دشمنی به دور تا به نتیجه ی درست برسد. نکته: بنابر قرائت، به فتح همزه ی ان، اسلام تفسیر ایمان خواهد بود که نشان میدهد که اسلام و ایمان یکی هستند.
مستندات
إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ کلبی: در حق یهود و نصاری نازل شده است که اسلام را ترک کردند. (خازن)
دینی مورد رضایت الله نیست مگر دین اسلام. (ابوسعود)
اسلام همان دین توحید و مسلح شدن به شریعت شریفه است. (ابوسعود)
از قتاده: آن شهادت لا اله الا الله و اقرار به آنچه که رسولان آورده اند، است. (مظهری) اسلام همان است که رسول الله ص بیان فرموده اند: ان تشهد ان لا اله الا الله وان محمدا رسول الله وتقيم الصلاة وتؤتى الزكوة وتصوم رمضان وتحج البيت ان استطعت اليه سبيلا. اسلام این استکه گواهی دهی که الهی غیر الله نیست و محمد فرستاده ی اوست و اینکه نماز را با ارکان و شرایطش برپاداری و زکات بدهی و رمضان را روزه بگیری و بیت الله را حج کنی اگر توانایی و استطاعت مالی داشته باشی. (مظهری) بعد منسوخ شدن ادیان دیگر، در این زمان شریعت محمدی، دین مورد رضایت الله متعال است. (مظهری) رسول الله ص: اگر حضرت موسی زنده بود، برای وی چیزی روا نبود جز اینکه از من تبعیت کند. (مظهری)
کسائی به فتح أن قرائت کرده است یعنی و شهادت میدهند به اینکه دین مورد رضایت، نزد الله متعال، دین اسلام است. (بحر العلوم) وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ در شان یهود و مسیحیان نازل شده است اسلامی را که محمد ص آورده بود را ترک کردند و نبوت ایشان را انکار کردند. (ابوسعود)
اینکه آنان را با موصول و صلهی آن که به معنی آنانکه به آنها کتاب داده شده بود، نام میبرد برای بیان این مطلب است که کار انان بسیار زشت است چراکه پیش آنها دلائلی بود که انکار را زائل میکرد. (ابوسعود) در حق پیامبری محمد ص و در حقیت اسلام اختلاف نکردند مگر... (مظهری) در این دین اختلاف نکردند مگر... (بحر العلوم)
إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ
در حالی از احوال و در وقتی از اوقات آنان اختلاف نکردند مگر بعد اینکه دانستند که آنچه محمد ص آورده است حق است و راه گریزی از آن نیست ویا مگر بعد روشن شدن امر و بعد اینکه قادر بودند بر کسب علم با دلائل روشن. (ابوسعود) مگر بعد اینکه دانستند دین مرضی نزد الله متعال همین اسلام است. (مظهری)
بعد اینکه بیان امر محمد، برای آنان آمده بود. (بحر العلوم)
و این ترک نبود مگر بعد اینکه در کتبشان صفات و چگونگی احوال رسول الله ص، برای آنها بیان شده بود. (خازن) نصاری (مسیحیان) با هم در حق حضرت عیسی اختلاف نکردند و ادعای الوهیت عیسی نکردند مگر بعد اینکه برای آنان علم آمده بود که الله یگانه است و عیسی بنده و رسولش است. (خازن)
بَغْيًا بَيْنَهُمْ این بخاطر حسادتی بود که بین آنها بود و برای طلب ریاست بوده است نه اینکه شبهه و خفائی در امر رسول الله ص داشته باشند. (ابوسعود)
در شان مسیحیان نجران نازل شد یعنی اهل انجیل در حق حضرت عیسی اختلاف نکردند و بعضی گفتند عیسی پسر الله است مگر بعد اینکه برایشان علم امد که میگفت: الله یگانه است و عیسی بنده و رسولش است و اینکار بخاطر مخالفت با یهود بود که نبوت حضرت عیسیر را انکار کردند و به مادر ایشان تهمت زدند و این بعد این بود که در تورات آمده بود که حضرت عیسی بنده و رسولش است. (مظهری) گفته میشود: اهل کتاب را مسلمین گفته میشد و وقتی حضرت عیسی آمد و اصحاب خود را مسلمین، خطاب کرد، یهودیان حسادت کرده و اسم خود را به یهودی، تغییر دادند و اما مسیحیان را از این اسم، بولس (پولس یکی از حواریون مسیح)، آنان را نصاری نامید. (بحر العلوم)
وَمَن يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ
کسیکه به این آیات ناطقه که میگوید: غیر از اسلام دینی نزد الله قبول نیست و به مقتضای آن عمل نکند. (ابوسعود)
فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ یعنی به زودی کسیکه ایمان نیاورد را عذاب خواهد داد. (ابوسعود) یعنی حساب الله متعال خیلی زود میآید. (ابوسعود) ویا حسابش را خیلی زود تمام میکند. (ابوسعود) سریع المجازات است. (بحر العلوم)
سریع شناساننده ی عمل عمل کنندگان به خودشان است، چراکه به تمامم اعمال عالم بوده و نیازی به ثبت و یادآوری ندارد. (بحر العلوم) گفته میشود: همه ی خلائق را در یک زمان انجام میدهد طوری که هرکس گمان میکند که فقط خودش مورد محاسبه است. (بحر العلوم)
اگر اهل کتاب با تو در مورد اینکه اسلام این دین توحید است مجادله کردند، به مجادله ادامه نده و بگو که من تمام وجود خودم را و روی خودم را که اشرف اعضای من است، خالص و ناب برای الله قرار دادم و کسانیکه از من تبعیت کردند نیز چنین کرده اند و به اهل کتاب یهود و مسیحیان و کسانیکه کتابی ندارند بگو: آیا همانند من اسلام آورده اید؟ یعنی اسلام بیاورید. در نتیجه اگر چنین اسلام آوردند، قطعا به راه راست هدایت شده اند و اگر از این اسلام روی بگردانند، بر تو ای محمد این روی گردانی آنان ضرری نمیرساند چراکه وظیفه ی تو، فقط رساندن پیغام به طور آشکار است، و الله متعال به هر دو طرف بینا است و بر آن اساس جزا خواهد داد.
مستندات
فَإِنْ حَاجُّوكَ
اگر با تو به حجت آوری و دلیل اوری کردند. (بیضاوی) اگر با تو دشمنی و مخاصمه کردند، بعد اینکه برای آنان حجت خود را بیان کردی. (بیضاوی) اگر در مورد اینکه اسلام دین الله است و بس با تو مجادله کردند. (نسفی) جمهور بر این نظر هستند که منظور هیات نمایندگان نجران هستند. (نسفی)
فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ
بگو که من خودم را و تمام خودم را برای الله خالص گردانده ام و در آن کسی را شریک وی تعالی قرار نمیدهم و این همان دین استواری است که حجت بر حقانیت آن برپا و آیات و پیامبران بر آن دعوت کننده هستند. (بیضاوی) یعنی دین من، همان دین توحید است و چیز نوپیدایی نیاورده ام تا در مورد آن با من بحث کنید. (نسفی)
وقتی الله تعالی دانست که ایمان نمیآورند و حجت را قبول نمیکنند، امر کرد تا اقامه ی حجت را ترک کند. (تاویلات اهل سنت)
امر دین خودم را و عملم را به الله سپردم. و همچنین کسانیکه از من تبعیت کردند نیز چنین کردند. (تاویلات اهل سنت)
وَمَنِ اتَّبَعَنِ یعنی من و تابعان من، اسلام آورده ایم. (نسفی) وَقُل لِّلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ منظور از اوتوا الکتاب، یهود و مسیحیان هستند. (ابوسعود) امیین کسانیکه که کتابی ندارند به مشرکان عرب. (بیضاوی) أَأَسْلَمْتُمْ
آیا اسلام آورده اید، همچنانکه من اسلام آورده ام و این وقتی بود که حجت را برای شما آشکار کردم و یا اینکه بر کفر خود هستید؟ (بیضاوی) با تبعیت از من همچنانکه مومنان انجام دادند. (ابوسعود)
یعنی ایمان بیاورید. (نسفی) فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوا
اگر مثل اسلام آوردن شما، اسلام آوردند و مسلمان شدند. (ابوسعود)
در اینجا مانند اسلام من را ذکر نکرد تا نشان دهد که به دینی از غیر این دین یعنی دین محمدی، اسم اسلام اطلاق نمیشود. (ابوسعود)
به خودشان نفع رسانده اند چراکه خود را از گمراهی خارج کرده اند. (بیضاوی)
راه درست را یافته اند. (نسفی) وَّإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ
اگر از اسلام و تبعیت از تو روی گرداندند. (ابوسعود) به تو ضرری نمیرسانند چراکه وظیفه ی تو، رساندن پیام بود که آن را انجام دادی. (بیضاوی) روایت شده است: وقتی این آیه را بر اهل کتاب قرائت کردند، گفتند: اسلام آورده ایم و وقتی رسول الله ص فرمودند: به یهود: آیا گواهی میدهید که عیسی کلمه ی الله و رسول و بنده اش است؟ یهود گفتند: معاذالله (پناه برخدا) و به مسیحیان فرمودند: آیا گواهی میدهید که عیسی کلمةالله و بنده و رسولش است؟ آنان نیز جواب دادند: معاذالله. و این فرموده ی الله متعال است که فرمود و ان تولوا... (ابوسعود)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
به تمام احوال بندگانش، دانا است. (ابوسعود)
وعد و وعید است. (بیضاوی)
پس به بندگانش بر اسلام آوردن و بر کفر ورزیدن، جزا دهد. (نسفی)
کسانیکه نشانه ها و آیات الهی را که در آن بر حقانیت اسلام و بعثت محمد، وجود دارد را انکار میکنند و انبیاء را کشته و یا قصد کشتن دارند و همچنین کسانی را که از مردم به عدالت امر میکنند را میکشند پس آنان را به عذاب دردناک بشارت ده.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ یعنی کسانیکه قرآن و محمد را انکار میکنند. (بحر العلوم)
هر نوع آیه را کفر میورزند پس کسانیکه هر یک از آیه های دال بر حقانیت اسلام را انکار میکنند، در این آیه داخل هستند. (ابوسعود)
کسانی را که آیات مربوط به بعثت محمد و صفات ایشان که در کتبشان آمده است را انکار میکنند. (تاویلات اهل سنت) وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ
پدرانشان را که انبیاء را کشته بودند، دوست دارند و به این کار پدرانشان، رضایت دارند. (بحر العلوم)
کسانیکه قصد کشتن آنان را دارند. (تاویلات اهل سنت)
اهل کتاب هستند که به کشتن انبیاء توسط پردانشان راضی هستند. (نسفی) بغیر حق تاکید ناحق بودن این قتل است چراکه قتل انبیاء چیزی جز غیر حق نیست. (نسفی)
بغیر حق قید این مطلب است که در نزد خود اهل کتاب نیز کشتن انبیاء، ناحق بوده است. (ابوسعود)
به صیغه ی مضارع آوردن نشان از این دارد که اینان اگر عصمت الله نبود، قصد کشتن رسول الله ص نیز داشته اند. (ابوسعود)
وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ یعنی کسانی را که به عدل امر میکردند را میکشتند و آن افرادی از بنی اسرائیل بودند که آنان را به معروف امر میکردند و اینان، آنها را میکشتند. (بحر العلوم)
ابی عبید روایت کند: از رسول الله ص در مورد اینکه چه کسی شدیدترین عذاب را در روز قیامت میبیند؟ رسول الله ص فرمودند: کسیکه پیامبری را بکشد و یا کسی را که امر به معروف و نهی از منکر میکند را کشته است بعد این آیه را تلاوت کردند. (ابوسعود) در قرائت حمزه، یقاتلون آمده است یعنی جنگ میکنند. (نسفی) روایت شده استکه در یک زمان در اول روز، بنی اسرائیل چهل و سه نبی را کشتند و عده ای از آنان، این قاتلان را امر به معروف و نهی از منکر کردند و آنان را در آخر آن روز نیز کشتند. (نسفی)
قسط یعنی عدل. (نسفی)
آمده است که روزی هزار نبی را کشتند و این ثابت نیست و اگر ثابت باشد بدین معنا است که نبی و یارانش را کشتند. (تاویلات اهل سنت)
فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ به عذابی دردآور. (بحر العلوم) کسانیکه کفر میورزند را به عذابی دردآور، بشارت ده. (نسفی)
آنان که بر صفت کفر به ایات هستند و انبیاء و امرکنندگان به عدل را میکشند و قصد کشتن دارند، اعمال خیرشان در دنیا باطل است و به حساب نمیآید و در آخرت نیز ثواب و پاداشی برای آن اعمال برایشان نیست.
مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ طبق نظر سیبویه ورود فاء بر خبر ممنوع است و برای همین آیه اولئک خبر برای ان الذین یکفرون است. (بیضاوی) بطلان عمل آنان در دنیا این است که کار خیری انجام نداده اند و بطلان آن در آخرت اینکه ثوابی برای اعمالشان نیست. (درج الدرر فی تفسیر الای و السور جرجانی) اعمالی که قبل بعثت رسول الله ص انجام داده بودند با کفر به رسول الله ص باطل شده است و یا اینکه کارهای خیری از قبیل صله ی رحم و صدقه ی آنان باطل شده است. (تاویلات اهل سنت)
بطلان عمل در دنیا وآخرت اینکه در دنیا قبول کرده نمیشود و در آخرت برای آن پاداشی نیست. (خازن) ثواب حسنات آنان باطل شده است پس پاداشی برای آنان در دنیا و آخرت نیست. (بحر العلوم) یعنی اعمال آنان ضایع گردید و برای آنان در دنیا خواری و لعنت است و در آخرت عذاب است. (نسفی)
وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ یاورانی که مانع عذاب آنان شود نیست. (خازن) مانعینی که آنان را از آتش مانع شود نیست. (بحر العلوم)
آیا نمیبینی کسانی را که به آنان سهمی از کتاب الهی داده شده است بعد اینان را به کتاب الله که تورات است یا قران خوانده میشود تا بین آنان حکم کند، ؟ آنان روی برمیگردانند و عادت این اشخاص این است که از حق رویگردانی کرده و از باطل تبعیت کنند. سمحذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ وَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ ٢٤ سجى این از آن است که میگویند آتش دوزخ جز چند روز اندکشمار به ما نمیرسد، و برساختههایشان آنان را در دینشان فریفته کرده است. ذٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ آن جزا برای آنان از این جهت بود که آنان گفتند.... (بحر العلوم) مقاتل گوید: به عذاب دردناک آنان را بشارت ده بخاطر اینکه گفتند: ما را آتش درنخواهد گرفت مگر ایامی معدود. (بحر العلوم) آنان میگفتند ما را به مقدار چهل روز فقط عذاب خواهد بود. (بحر العلوم) و یا میگفتند باندازه ی روزهای دنیا ما را عذاب خواهد بود. (بحر العلوم) اندازه ی همان چهل روز که پدرانشان گوساله را عبادت کردند. (العز بن عبدالسلام) یا هفت روز. (العز بن عبدالسلام) یا ایامی چند که عذاب تمام میشود. (العز بن عبدالسلام) یعنی آن روی گردانی و نپذیرفتن برای این است که آنان برای خود عذاب را آسان جلوه دادند و طمع در خارج شدن از عذاب داشته اند بعد چند روز شمرده شده در آن خواهند بود. (نسفی) ما را با انجام گناه، آتش در نخواهد گرفت مگر مقدار... (ابوسعود) سمحوَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ سجى غرور یعنی طمع داشتن از شیی که چیزی از آن حاصل نمیشود. (بغوی) افتراء یعنی دروغ از خود درست کردن. (بغوی) بخشش الله با تاخیر در عذاب، آنان را دچار غفلت کرد. (بحر العلوم) و همینطور آنان را دروغ بر بستن بر الله دچار فریب کرد و آن این بود که میگفتند که ما فرزندان الله و دوستان وی تعالی هستیم. (بحر العلوم) میگفتند که الله به یعقوب وعده داده است که فقط به اندازه ی گشادن قسم و قسم راست کردن آنان را عذاب خواهد داد. (بیضاوی) یعنی فقط به اندازه ای عذاب دهد که الله متعال، به فرموده اش که عذاب خواهد، عمل کرده باشد. و یا اینکه میگفتند که پدرانشان، انبیاء هستند و آنان شفاعت خواهند کرد. (بیضاوی) این روی گردانی انان از حکم کتاب الله برای این بود که آنان میگفتند و اعتقاد پیدا کرده بودند که با انجام گناه و عمل نکردن به کتاب الله اگر به آتش وارد شوند،گذرا خواهد و بعد ایامی چند از آتش بیرون آورده خواهند شد و آنچه را که بر الله به دروغ نسبت میداده اند، آنان را فریفته است و دچار توهم کرده است. نکته: اول به دروغ چیزهای به الله نسبت میداده اند از قبیل اینکه ما فرزندان و دوستان الله هستیم و یا ما فقط اندازه ی چهل روز عبادت گوساله مورد عذاب قرار خواهیم گرفت، بعد این دروغ را باورشان شد و دچار فریب شدند پس معلوم میشود اول از دروغ بستن و فقط در کلام بوده بعد باورشان شده است. نکته: آنچه انسان مسلمان باید به یاد داشته باشد، این است که شیطان ما را به اموری امیدوار میکند تا از این طریق ما خود را از عذاب در امان بینیم و به کارهای خلاف شرع مشغول شویم برای همین است که ایمان بین ترس و امید است نه ناامیدی ایمان است و نه خود را در امان دیدن از عذاب الهی.
أَلَمْ تَرَ إِلَى مگر نمیبینی به دو منظور آورده میشود یکی اینکه آنچه انجام شده است کار بزرگی است و دیگری اینکه برای آگاه کردن مخاطب است از کاری که انجام شده است در هر صورت در این آیه مومنان را از اینکه از انجام آنچه اهل کتاب انجام داده اند، بر حذر باشند و دوری کنند. (تاویلات اهل سنت) کسانیکه سهم ناچیزی از کتاب به آنان داده شده است چراکه نه از بطون کتاب به آنان داده شده است و نه ایمان به تمام کتاب. (مظهری)
منظور از کتاب تورات است چراکه وقتی رسول الله ص به یهود فرمود که به من ایمان بیاورید و کبر نورزید، آنان گفتند ما از تو بر هدایت تر هستیم و الله بعد موسی پیامبری نفرستاده است و رسول الله ص فرمود پس تورات بین من و شما قضاوت کند و آنان از ترس اینکه دروغشان آشکار شود، از اینکار ابا ورزیدند. (تاویلات اهل سنت) منظور از کتاب، قرآن است یعنی به قرآن خوانده شدند چراکه قران تصدیق کننده ی کتب قبل خودش است و یهود از آن نیز ابا ورزیدند. (تاویلات اهل سنت) گفته شده است که در مورد سنگسار کردن زانی اختلاف کردند و رسول الله ص آنان به حکم تورات فراخواند ولی ابا کردند. (ابوسعود با تصرف) منظور از اختلاف ایمان آوردن بعضی از آنان از قبیل عبدالله بن سلام و دیگران است و دشمنی بعضی دیگر از انان. (ابوسعود) رسول الله ص به مدرسه ای از یهودیان رفتند و یهود را به ایمان دعوت کرد و آنان گفتند که بر چه دینی هستی و رسول الله ص فرمودند بر دین ابراهیم و یهود گفتند که ابراهیم یهودی بوده است و رسول الله ص فرمودند: تورات بین من و شما حکم میکند و آنان امتناع کردند و این ایه نازل گشت. (بیضاوی) از یهود خیبر زن و مردی زنا کردند و در کتاب آنان، حکمش رجم بود و یهود رجم انان را بخاطر مقامی که بین آنان داشتند، بد دانستند و امر آنان را به رسول الله ص شکایت بردند به این امید که در دین محمد رخصتی باشد و رسول الله ص به رجم حکم کردند پس نعمان بن اوفی و بحری بن عمرو، به رسول الله ص گفتند: بر آنها رجم نیست ورسول الله ص فرمود: بین من و شما، تورات قضات کند و آنان گفتند سخن با انصاف گفتی. رسول الله فرمود: چه کسی عالمترین شما به تورات است؟ گفتند: مردی تک چشم است که در فدک زندگی میکند که اسمش ابن صوریا است. رسول الله ص فرمودند: بله و بعد به ابن صوریا گفت که تو عامترین یهود هستی؟ ابن صوریا گفت: چنین میپندارند. رسول الله ص آن موضعی را که در آن رجم نوشته شده بود را آورد و به ابن صوریا گفت بخوان و ابن صوریا وقتی به موضعی که حکم رجم بود، رسید کف دستش را روی آن گذاشت و بعد آن را خواند و حضرت ابن سلام گفت: یا رسول الله از آن موضع عبور کرد و پا شد و دست ابن صوریا را برداشت و بر رسول الله و یهود خواند و رسول الله حکم را بر آن دو اجرا کرد و یهود غضبناک شدند و منصرف شده و رفتند و این آیه نازل شد. (مظهری)
از مجلس روی بر میگردانند در حالیکه قلبهایشان نیز روی گردان است. (ابوسعود) یا اینکه اینان قومی هستند که عادتشان روی گردانی از حق و اصرار بر باطل است. (ابوسعود)
این روی گردانی انان از حکم کتاب الله برای این بود که آنان میگفتند و اعتقاد پیدا کرده بودند که با انجام گناه و عمل نکردن به کتاب الله اگر به آتش وارد شوند،گذرا خواهد و بعد ایامی چند از آتش بیرون آورده خواهند شد و آنچه را که بر الله به دروغ نسبت میداده اند، آنان را فریفته است و دچار توهم کرده است. نکته: اول به دروغ چیزهای به الله نسبت میداده اند از قبیل اینکه ما فرزندان و دوستان الله هستیم و یا ما فقط اندازه ی چهل روز عبادت گوساله مورد عذاب قرار خواهیم گرفت، بعد این دروغ را باورشان شد و دچار فریب شدند پس معلوم میشود اول از دروغ بستن و فقط در کلام بوده بعد باورشان شده است. نکته: آنچه انسان مسلمان باید به یاد داشته باشد، این است که شیطان ما را به اموری امیدوار میکند تا از این طریق ما خود را از عذاب در امان بینیم و به کارهای خلاف شرع مشغول شویم برای همین است که ایمان بین ترس و امید است نه ناامیدی ایمان است و نه خود را در امان دیدن از عذاب الهی.
آن جزا برای آنان از این جهت بود که آنان گفتند.... (بحر العلوم) مقاتل گوید: به عذاب دردناک آنان را بشارت ده بخاطر اینکه گفتند: ما را آتش درنخواهد گرفت مگر ایامی معدود. (بحر العلوم) آنان میگفتند ما را به مقدار چهل روز فقط عذاب خواهد بود. (بحر العلوم) و یا میگفتند باندازه ی روزهای دنیا ما را عذاب خواهد بود. (بحر العلوم) اندازه ی همان چهل روز که پدرانشان گوساله را عبادت کردند. (العز بن عبدالسلام)
یا هفت روز. (العز بن عبدالسلام)
یا ایامی چند که عذاب تمام میشود. (العز بن عبدالسلام) یعنی آن روی گردانی و نپذیرفتن برای این است که آنان برای خود عذاب را آسان جلوه دادند و طمع در خارج شدن از عذاب داشته اند بعد چند روز شمرده شده در آن خواهند بود. (نسفی) ما را با انجام گناه، آتش در نخواهد گرفت مگر مقدار... (ابوسعود)
غرور یعنی طمع داشتن از شیی که چیزی از آن حاصل نمیشود. (بغوی)
افتراء یعنی دروغ از خود درست کردن. (بغوی)
بخشش الله با تاخیر در عذاب، آنان را دچار غفلت کرد. (بحر العلوم) و همینطور آنان را دروغ بر بستن بر الله دچار فریب کرد و آن این بود که میگفتند که ما فرزندان الله و دوستان وی تعالی هستیم. (بحر العلوم) میگفتند که الله به یعقوب وعده داده است که فقط به اندازه ی گشادن قسم و قسم راست کردن آنان را عذاب خواهد داد. (بیضاوی) یعنی فقط به اندازه ای عذاب دهد که الله متعال، به فرموده اش که عذاب خواهد، عمل کرده باشد. و یا اینکه میگفتند که پدرانشان، انبیاء هستند و آنان شفاعت خواهند کرد. (بیضاوی)
پس چه خواهند کرد و چه حیله ای دارند برای روزی که در وقوع آن شکی نیست یعنی روز قیامت آن روزی که در آن هر نفسی را جزای عمل خیر و شرش تماما داده خواهد شد و هیچ یک از اینها با کم شدن ثواب یا زیاد شدن، عذاب مورد ظلم قرار نخواهند گرفت. نکته: قید اخیر که مورد ظلم قرار نخواهند گرفت نشان میدهد که الله به انصاف رفتار خواهد کرد آن هم در روزی که پادشاه و مالکی غیر وی تعالی نیست و همه چیز در دست وی تعالی است باز به ما یادآوری میکند فکر نکنید که عملی ضایع خواهد شد پس با اطمینان خاطر ایمان آورده و عمل کنید که مکافات تمام کرده خواهد شد.
در رد قول و ابطال آنچه آنان را دچار فریب و غرور کرده بود است یعنی یعنی حالشان چگونه خواهد بود جزای آنان در روزی که در وقوع آن شکی نیست. (ابوسعود) آمده است: اولین پرچم کفر که در روز قیامت بالا آورده میشود، پرچم یهود است و الله متعال انان را در مقابل شهود، بی آبرو میکند و بعد امر میکند تا به جهنم انداخته شوند. (ابوسعود) به طریق سوال مطرح کردن نشان دهنده ی بزرگ بودن انچه در انتظار آنان است، میباشد. (بیضاوی) چه حیله و چه عملی خواهند داشت در روزی که در آمدن شکی نیست. (بحر العلوم) در آن روزی که شکی در آن نیست، چه خواهند کرد؟. (بغوی)
وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ جزای عمل هر نفسی را بدون نقص داده میشود. (ابوسعود)
در این آیه دلالت است بر اینکه مومن تا ابد در آتش نمیماند چراکه ادای جزای ایمان و کارهای وی در جهنم نخواهد بود و قبل دخول به جهنم نیز نیست پس در نتیجه بعد خلاصی از جهنم خواهد بود. (ابوسعود)
وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
و تمامی مردم هیچ مورد ظلم قرار نمیگیرند به اینکه عذابی بیشتر از جزایش داده شود و یا از ثواب عمل کسی کم کرده شود. (ابوسعود)
بگو یا الله برای ما خیر اراده فرما، هرکه را خواهی هر نوع پادشاهی و مالکیت عطا میکنی و هرکه را خواهی از وی پادشاهی را میگیری و هرکه را خواهی با توفیق و نصرت، عزت میدهی و هرکه را خواهی با عدم توفیق و با خذلان، ذلیل میگردانی خیر تماما در دستان توست و تو بر همه چیز خودت قادر هستی و کسی دیگر تا تو اراده نکنی برچیزی قادر نیست.
مستندات
قُلِ اللَّهُمَّ
ابن عباس در روایت ابی صالح از وی: این آیه زمانی نازل شد که رسول الله ص مکه را فتح کرد و رییس منافقان یعنی عبدالله ابن ابی گفت: محمد، در فکر پادشاهی بر فارس و روم است و چه بعید است آنچه محمد آرزو دارد، این آیه نازل شد. (بحر العلوم) در روایتی نیز آمده است: رسول الله ص از الله متعال پادشاهی فارس و روم را برای امتش درخواست داد و الله متعال برای چگونگی دعا این آیه را نازل کرد. (بحر العلوم) در جنگ خندق (احزاب) رسول الله ص امر به حفر خندق کردند و در وقت حفر به صخره ای رسیدند و صحابه از برداشتن آن عاجز گشتند و رسول الله ص کلنگ را گرفتند و بر صخره زدند و نوری از آن صخره برخواست و سلمان به رسول الله ص، گفت: امر عجیبی دیدم، رسول الله ص فرمود: آیا دیدی؟ سلمان گفت: بله. رسول الله ص فرمودند: با آن نور، قصر روم را دیدم و ضربه ای دیگر زدند و فرمودند: با نور این ضربه نیز قصر فارس را دیدم و ادامه دادند: زود باشد که برای امت من، پادشاهی روم و فارس، مسخر خواهد شد. منافقان گفتند: محمد بر نفس خود، اطمینان ندارد که در امنیت باشد و خندق حفر میکند، چگونه است که برای امتش پادشاهی روم و فارس را میخواهد. این آیه نازل شد. (بحر العلوم) بعضی گفته اند: مشرکین مکه گفتند: اهل فارس و روم روی حریر و دیبا میخوابند اگر محمد پیامبر میبود، چرا روی حصیر میخوابد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
اصل اللهم در لغت یا الله برای ما قصد رحمت فرما بوده وبعد استعمال آن زیاد شد و به یک کلمه تبدیلش کردند. (بحرالعلوم) مَالِكَ الْمُلْكِ
ای صاحب بندگان و هرچه آنان مالکش هستند. (بغوی)
ای مالک آسمانها و زمین. (بغوی) تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاءُ به محمد و تابعان وی عطا میکنی. (بحر العلوم) ضحاک: به هرکه خواهد اسلام عطا میکند. (بحر العلوم)
منظور از مُلک (پادشاهی) مال و بردگان داشتن است و معنی دیگر پادشاهی یعنی غلبه از نظر دینی است. (بحر العلوم) به عرب پادشاهی میدهی. (بغوی) مجاهد و سعید ابن جبیر: پادشاهی پیامبری. (بغوی) الله متعال پادشاهی را به انبیاء داد و بندگانش را مطیع آنان گرداند و از جباران گرفت. (بغوی)
وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ
از فارس و روم پادشاهی را بر میداری. (بحر العلوم) یعنی از ابوجهل و بزرگان قریش. (بغوی) منظور از ملک، قناعت است و یا ملک قیام و به عبادت شب را برپاداشتن است. (نسفی)
وَتُعِزُّ مَن تَشَاءُ عزت میدهی مسلمانان را. (بحر العلوم) ضحاک: هرکه را خواهد با اسلام عزت میدهد. (بحر العلوم)
عزت میدهد محمد و اصحابش را وقتی که ده هزار نفر شده و فاتحانه بر مکه وارد میشود و خوار میگرداند ابوجهل و یارانش را طوری که سرشان را بریده و به چاه قلیب انداخته شدند. (بغوی) هرکه را خواهد با ایمان و هدایت عزت میبخشد و هرکه را خواهد با کفر و گمراهی خوار میگرداند. (بغوی) هرکه را خواهد با قناعت و رضا به تقدیر، عزت میدهد وهرکه را خواهد با حرص و طمع خوار میگرداند. (بغوی)
وَتُذِلُّ مَن تَشَاءُ
خوار میگردانی اهل شرک و طغیان را. (بحر العلوم) هرکه را خواهد به شرک، خوار میگرداند. (بحر العلوم) هرکه را خواهد با توفیق عبادت و طاعت عزت بخشد و هرکه را خواهد با گناه و معصیت، ذلیل گرداند. (بغوی) عزت در دنیا و در آخرت هرکه را خواهی میدهی با نصرت و هرکه را خواهی خوار میگردانی در دنیا و آخرت به روی گردانی و خذلان. (بیضاوی)
بِيَدِكَ الْخَيْرُ یعنی نصرت و غنیمت و عزت. (بحر العلوم) خیر و شر هردو در دستان توست. (بغوی)
هرچند خیر و شر هر دو از الله است ولی برای رعایت ادب فقط خیر را ذکر میکند انچنانکه در دعا گفته نمیشود ای خالق سگها و مگسها مرا بیامرز، هرچند که این گفته حق است. (تفسیر القران العظیم سخاوی)
إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ من جمله بر خوار کردن و عزت دادن. (بحر العلوم)
کسی غیر تو بر چیزی قادر نیست مگر بر آنچه تو برایش مقدر کرده ای. (نسفی) از حضرت علی از رسول الله ص: فاتحه الکتاب و آیة الکرسی و دو آیه از آل عمران ؛ {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} و {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ}تا {وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} بر عرش معلق هستند و بین آنها و الله حجابی نیست و آنان گفتند: آیا ما را به زمین میفرستی؟ و به کسانی میفرستی که عصیان میورزند؟ الله متعال جواب داد: شما را کسی بعد هر نماز نخواند مگر اینکه جایگاهش را بهشت قرار دهم بر آنچه که لایقش بوده است والا در حظیرة القدس (نام مکانی در بهشت) ساکن گردانم والا به نظر مکنونه (پنهان شده) ام به وی نظر بیاندازم در هر روز هفتاد بار والا هفتاد حاجت از وی برآورده کنم که کمترین آنها آمرزش است و الا از دشمن در پناهش دارم و بر وی چیره اش گردانم. (کنز العمال) رسول الله ص به معاذ ابن جبل فرمودند: آیا به تو دعائی بیاموزم که اگر بدهی به اندازه ی کوه صبر هم داشته باشی ادا خواهد شد؟ پس این دعا را بخوان: اللهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ، وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ، وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ، وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكِ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ، وتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ، وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ، وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ، وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ رَحْمَنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَرَحِيمَهُمَا، تُعْطِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُمَا، وتَمْنَعُ مَنْ تَشَاءُ، ارْحَمْنِي رَحْمَةً تُغْنِيني بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ. (المعجم الکبیر للطبرانی)
شب را در روز داخل کرده و از شب کاسته به روز میافزایی و روز را داخل در شب کرده و از روز کاسته به شب میافزایی، و زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون میآوری و مومن را از کافر متولد میکنی و کافر را از مومن متولد میکنی و هرکه خواهی بدون اینکه کسی از تو حساب بخواهد عطا میکنی و هر که را خواهی میبخشی نه بخاطر زحمتش و آنکه را عطا میکنی، خلق را یارای شمارش آن نیست. نکته: اگر به زندگی انسان دقیق نگاه کنیم هرچند عده ای فکر کنند که بخاطر زحمت خود چیزی به دست میآورند ولی با دقت متوجه خواهد شد که افرادی مثل وی بلکه بیشتر از وی تلاش میکنند و بیشتر از وی میفهمند ولی در سختی هستند و چه بسا کسانیکه اگر پیش وی بروی و چیزی از زندگی و کسب درآمد متوجه نیستند ولی میبینی که فراخ روزی است و این نشان میدهد که دهنده ی روزی کسی دیگر است و ما فقط در ظاهر فکر میکنیم با تلاش به دست میآوریم.
کلبی: یعنی آنچه از شب کاسته میشود به روز اضافه کرده میشود تا اینکه روز به پانزده ساعت میرسد و این طولانیترین روزها است و شب به نه ساعت میرسد واین کوتاهترین شب هاست و بالعکس. (بحر العلوم)
در هر صورت روز را در شب داخل کرده و شب را در روز داخل میکند و شب و روز بسته به فصول و بسته به جغرافیای هر مکان، تفاوت دارد و زمان به دست الله متعال است. (المنیر زحیلی)
گفته شده است: شب را برداشته میشود و روز را آورده میشود تا روز قیامت چنین است. (بحر العلوم) ایلاج یعنی داخل کردن چیزی در چیز دیگر را گویند. (ابوسعود)
وَتُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَتُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّۖ نافع وحمزة والكسائي وعاصم در رواية حفص، میت را به تشدید یاء قرائت کرده اند و بقیه ی قراء بدون تشدید قرائت کرده اند و دو لغت هستند و معنای آنها یکی است.(بحر العلوم) با بوجود اوردن حیوانات از مواد آن و میراندن آنان. (بیضاوی)
کلبی: یعنی تخم پرنده را که مرده است از پرنده بیرون میآورد و پرنده را که زنده است از تخم که مرده است بیرون میآورد. (بحر العلوم)
نطفه ی مرده را از حیوان زنده بیرون میآورد و حیوان زنده را از نطفه بیرون میآورد. (بحر العلوم)
و دانه را از گیاه و گیاه را از دانه .... (بحر العلوم) حسن بصری: انسان مومن را از انسان کافر بیرون میآورد و همچنین بالعکس. (بحر العلوم) روایت شده است که رسول الله ص وقتی به منزل خود وارد شدند زنی با هیئی نیکو دیدند و فرمودند: این زن کیست؟ جواب دادند یکی از خاله های شما. پرسیدند: چه کسی است؟ جواب دادند: سُبْحَانَ الَّذِي يُخْرِجُ الحَيَّ مِنَ المَيِّتِ، چراکه زنی صالح بود و پدرش کافر بود. (بحر العلوم)
وَتَرۡزُقُ مَن تَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ
هرکه را خواهد بدون حساب دهد انگار که بیان میدارد که بر سر الله متعال کسی نیست که وی را در مورد عطایش مورد حساب قرار دهد. (بحر العلوم) بدون تنگی عطا میکند و به فراخی عطا میکند. (بحر العلوم)
بی حد عطا میکند. (بحر العلوم)
حساب و عدد و مقدار آن را خلق نمیدانند هرچند که نزد الله متعال معلوم است و نشان میدهد الله که بر آن کارهای خارق العاده قادر است، بر عطای بی حد نیز قادر است. (ابوسعود) وقتی عطا کرد دیگر پی آن را نمیگیرد و پس دادن را نمیخواهد. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر اعمالشان به آنان نمیبخشد بلکه از روی تفضل عطا میکند. (تاویلات اهل سنت)
هرکه را خواهی بدون خستگی وی ، به وی عطا میکنی. (المنیر زحیلی)
مومنان، کفار را برای خود ولی که یاور هم باشند و دوست حقیقی باشند، نمیگیرند و نباید هم بگیرند یعنی غیر از مومنان دوست حقیقی نمیگیرند، کسیکه آنچه نباید دوست بگیرند را انجام دهد، این گرفتن و دوستی در دین الله جایی ندارد و یا کسیکه چنین کند برای وی نزد الله شانی نیست مگر اینکه بین کفار بوده و از شر آنان در امان نباشید که در اینصورت اظهار دوستی اشکال ندارد ولی در حالتی که قلبا علیه آنان بوده و قلبا فقط مومنان را دوست بگیرند. و الله متعال شما را از خود بر حذر میدارد یعنی اگر از اوامر و نواهی وی سرپیچی کنید با الله طرف هستید. و بازگشت به سوی اوست. نکته: دوستی با کفار همچنانکه فخر رازی گفته است چند قسم است پس هرچه باشد دوست حقیقی و رضا به کفر کافر انسان را از دین خارج میکند. نکته: وقتی چاره ای جز بازگشت به الله نیست و الله از خودش بر حذر میدارد نشان میدهد که چاره ای جز فرمانبرداری از الله متعال در ام و نهی وی تعالی نیست.
مستندات
در روایت ابی صالح از ابن عباس: در شان منافقین نازل شده است که در ظاهر اظهار ایمان میکردند و در خفا با یهود به کمک و یاری دوستی و تولی میکردند و خبر مسلمانان را به آنها میرساندند و امید این داشتند که یهود بر رسول الله ص و یارانش، چیره شوند. (بحر العلوم)
مقاتل: در مورد حاطب بن أبي بلتعة و غیر آنها نازل شده است که اظهار دوستی با کفار مکه میکردند، و الله متعال آنان را از این عمل نهی فرمود. (بحر العلوم)
عده ای از یهود پیش مسلمانان امدند و هدفشان شبهه افکنی در دین بود و رِفَاعَةُ بْنُ الْمُنْذِرِ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُبَيْرٍ، وَسَعِيدُ بْنُ خَيْثَمَةَ به آن عده از مسلمانان که پیش یهود بودند گفتند: با آنان دوستی نکنید و بر حذر باشید که شما را دینتان به فتنه نیاندازد، این آیه نازل شد. (کبیر رازی) در شان عباده بن صامت نازل شده است که همپیمانانی از یهود داشت و در جنگ احزاب به رسول الله ص گفت: ای پیامبر خدا، همراه من پانصد نفر از یهود هستند، نظر من بر این است که انان با من در جنگ باشند. این آیه نازل شد.(کبیر رازی)
سمحلَّا يَتَّخِذِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ نهی به لفظ غائب است. (بحر العلوم)
یعنی انان را در کمک کردن و یاری، دوست نگیرید. (بحر العلوم)
از موالات با کفار بخاطر خویشاوندی و یا دوستی، نهی شدند. (ابوسعود)
تا دوستی و دشمنی مسلمانان با کسی نباشد مگر بخاطر الله متعال. (ابوسعود) از کفار برای شما دوست نخواهد شد هرچند که دوست بگیرید. (تاویلات اهل سنت) اگر گفته شود: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ، این صفت کفار است. جواب داده میشود: این آیه ایجاب کفر در تحریم موالات با کفار نمیکند. (کبیر رازی) دوستی مومن با کفار به سه دسته تقسیم میشود: الف: به کفر وی راضی باشد و بخاطر کفرش با وی دوستی میکند پس این شخص کافر خواهد بود. ب: معاشرت نیکو داشتن با آنان و این مورد غیر ممنوع است. ج: این قسم تقریبا حد وسط بین دو قسم اول خواهد بود بدین معنا که به سوی آنان میل دارد و به آنان کمک میکند و یاری میرساند بخاطر خویشاوندی یا دوستی که با هم دارند و این با اعتقاد به باطل بودن دین کفار باشد، این مورد موجب کفر نبوده بلکه ممنوع شرعی است چراکه موالات به این طریق ممکن است منجر دوست داشتن دین کفار شود و به دین وی راضی شود و این باعث خروج وی از اسلام خواهد شد. (کبیر رازی) اینکه آنان را به دوستی اختصاص داده و بر اسرار مومنان به آنان خبر داده و پیروزی کفار را دوست بدارد، از این امر نهی شده اند. (تفسر القران العظیم سخاوی)
مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ بغیر از مومنان حالا استقلالا باشد یعنی از مومنان موالات نکرده و با کفار موالات کنند ویا مشترکا با مومنان و با کفار موالات کنند. (ابوسعود) اشاره است به این مطلب که موالات با مومنان مورد عنایت است و موالات با مومنان فراخ است و نیازی به موالات با کفار نیست. (ابوسعود) یعنی غیر از مومنان، موالات کند. (کبیر رازی) وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَلَيۡسَ مِنَ ٱللَّهِ فِي شَيۡءٍ
اگر چنین کنند در ولایت الله چیزی نیستند. (بحر العلوم)
یعنی از ولایت الله منسلخ شده است. (کبیر رازی) شانی برای وی در نزد الله نیست. (تاج التفاسیر میرغی) إِلَّآ أَن تَتَّقُواْ مِنۡهُمۡ تُقَىٰةٗۗ
بعد الله متعال استثنایی قرار داد چه بسا که عده ای از مسلمانان در دست کفار گرفتار باشند. (بحر العلوم) یعنی با زبان کفار را با زبان راضی کرده و در دل مطمئن به ایمان باشند و در اینکار بر آنان گناهی نیست.(بحر العلوم) موالات با کفار چه ظاهری و چه باطنی درست نیست مگر در زمانی که از آنان بترسید. (ابوسعود)
با اظهار موالات و اطمینان به دشمن دانستن انان خواهد بود. (ابوسعود)
مگر اینکه بین شما و کفار خویشاوندی باشد که در اینصورت صله ی رحم بجای آورید بدون اینکه در دین آنان را ولی و دوست بگیرید. (تاویلات اهل سنت) از حسن: روزی دو نفر از اصحاب رسول الله توسط مسیلمه کذاب دستگیر شدند و مسیلمه به یکی از آنها گفت: آیا شهادت میدهی که محمد، رسول الله ص ؟ جواب داد: بله بله بله و مسیلمه ادامه داد: شهادت میدهی که من نیز رسول الله ص هستم؟ صحابی جواب داد: بلی. و مسیلمه وی را آزاد کرد و از صحابی دیگر نیز چنین پرسید و صحابی در جواب اینکه محمد رسول الله ص است، جواب بله داد و وقتی در مورد مسیلمه پرسیدند، جواب داد من گوشهایم سه بار این را گفت و مسیمله وی را کشت. این خبر به رسول الله ص رسید و رسول الله ص فرمودند: اما اولی بر یقین خود ثابت ماند و بر آن کشته شد پس شهادت گواریش باد و اما دومی رخصت الله را قبول کرد و بر وی تبعاتی نیست. (نیسابوری)
وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفۡسَهُۥۗ از عذابش شما را بر حذر میدارد تا از اقدام به دوستی بدون ضرورت نکنید. (بحر العلوم)
گفته میشود اگر وعید و تهدید، مبهم باشد، شدید خواهد بود. (بحر العلوم)
وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ
بازگشت شما در آخرت به سوی الله است پس بر طبق اعمالتان جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
بگو اگر شما دوستی با کفار را مخفی بدارید و یا آن را بین خودتان آشکار کنید و یا آشکارا با جنگ با رسولش به دوستی با کفار بپردازید، الله متعال هردو حالت شما را میداند و بر آن اساس مجازات خواهد کرد و الله متعال آنچه در آسمانها و زمین است را میداند و درون و برون شما را دانستن سهل است و بر همه چیز قادر است و عذاب دادن شما برای وی چیزی نیست.
مستندات
قُلْ إِن تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ
اگر مخفی کنید آنچه در ضمیر شماست من جمله موالات با کفار. (ابوسعود) صدر (سینه) را ذکر میکند منظور قلب است چراکه سینه ظرف قلب است. (خازن)
أَوْ تُبْدُوهُ یا اینکه بین خودتان آشکار کنیدش. (ابوسعود)
اگر دشمنی با رسول الله ص را چه در سینه نگهدارید و چه با جنگ با رسول الله ص آن را آشکار کنید، الله آن را برای شما ذخیره میکند ویادش میماند و بر ان اساس شما را جزا خواهد داد. (خازن)
يَعْلَمْهُ اللَّهُ الله متعال میداند و بر آن اساس جزایتان خواهد داد. (ابوسعود)
تمام آنچه مخفی یا آشکار میکنید را الله متعال میداند. (تاویلات اهل سنت) نشان میدهد که در قلبهای آنان چیزی بوده است. (تاویلات اهل سنت) پس شما را در دنیا به اسیر شدن و کشته شدنتان، مجازات میکند و در آخرت به عذاب شدید مجازات خواهد کرد. (بغوی)
وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ذکر عام بعد خاص برای تاکید جمله ی قبلش است و برای تقریر آن است. (ابوسعود)
وقتی الله متعال آنچه در آسمانها و زمین است را میداند، چگونه حال شما از موالات با کفار و میلتان به آنها، بر وی تعالی مخفی بماند؟. (خازن)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
پس بر عذاب شما به عذابی که بیشتر از آن ممکن نیست، قادر است اگر از آنچه نهی شدید دست نکشید. (ابوسعود)
اسم الله را بجای ضمیر ذکر کرده است تا نشان دهد که تهدید خیلی شدید است. (ابوسعود)
آیه بیان وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ، یعنی شما را از خودش بر حذر میدارد کسیکه به علم ذاتی بر همه چیز احاطه دارد و دارای قدرت ذاتی است که همه را بر میگیرد. (بیضاوی)
به یاد آورید و بترسید از روزی که هر شخص مکلف، آنچه که انجام داده بود از خیر وشر را حاضر کرده شده مییابد و در آن روز آرزو میکند که بین شخص و اعمالش مدت و یا مکان دوری میبود و آن را نمیدید، و الله متعال شما را از خود بر حذر میدارد و در کنار این، الله متعال به بندگانش بسیار مهربان است پس اعمال خیر انجام دهید تا الله متعال شما را مورد مرحمت قرار دهد. نکته: رافت الله باعث نشود که گناه کنید و انجام گناه باعث ناامیدی شما نیز نشود و توبه کنید.
مستندات
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ
به یاد آرید روزی را که هر نفسی پیدا میکند...(بغوی) بترسید از روزی که هر نفسی پیدا میکند... (بغوی)
هر نفس مکلفی خواهد یافت. (ابوسعود) مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ
و چیزی از آن کم کرده نشده است. (بغوی) هرآنچه که انجام داده اند از خیر و شر حاضر کرده شده مییابند. (بغوی)
با دیدن اعمال خیرش خوشحال میشود. (بغوی) یعنی در روز قیامت تمام اعمال خیر وشرش را حاضر مییابد. (نسفی) تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا دوست میداشت که بین نفس و آن بدی، امدی دور میبود. (بغوی) یعنی هرکس که صحیفه ی اعمال خیر و شرش را و یا جزای اعمالش دید، آرزو میکند که بین وی و آن روز، زمانی طولانی میبود. (بیضاوی) سدی: امدا بعیدا یعنی مکانی بعید. (بغوی) مقاتل دوری مثل مشرق و مغرب میبود. (بغوی)
حسن: دوست میداشت که هیچگاه اعمالش را ملاقات نمیکرد. (بغوی) گفته شده: ای کاش که ان عمل را انجام نمیداد. (بغوی)
ارزو میکند که بین وی و آن روز مسافتی دور میبود. (نسفی) تا که نمیدید اعمالش بدش را و یا جزای اعمال بدش را و یا اهوال و ترس آن روز را نمیدید. (انوار القران ملا علی قاری) وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ۗ تکرار برای تاکید و یادآوری است. (بیضاوی) وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ اشاره به این مطلب است که نهی و تحذیر الله متعال بخاطر مهربانی به آنها است و برای مراعات حال آنان است. (بیضاوی)
ویا منظور این استکه الله متعال صاحب عذاب دردناک و مغفرت و گذشت است پس از رحمتش امید باید داشت و از عذابش ترس باید داشت. (بیضاوی) وقتی یحذرکم الله نفسه را گفت ترس بر مومنان چیره شد پس برای آنان با ذکر اینکه برای بندگانش رؤوف است، به آنان امنیت داد و عادت الله متعال است که در کنار ترساندن، امید را نیز ذکر میکند. (انوار القران ملا علی قاری)
رافت یعنی اشد رحمت. (تفسیر سخاوی) و یا اینکه رافتش مانع عذاب آنان نخواهد بود یعنی این بر حذر داشت از خود با به یاد داشتن رافت خودش است. (ابوسعود)
بگو ای محمد به کسانی که ادعای دوستی با الله را دارند اگر الله را حقیقتا دوست دارید پس از من (محمد) پیروی کنید در اینصورت الله متعال از شما راضی شده و دوستتان خواهد داشت، و گناهان شما را میآمرزد و الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: هرکس ادعای محبت الله دارد، حقیقی بودن آن با میزان شرع معلوم میشود پس هر مدعی محب الله نیست مگر اینکه با پایبندی به شرع خودش را به الله ثابت کند که در اینصورت الله متعال نیز وی را دوست خواهد داشت. نکته: *قال رَسُولُ اللَّهِ : «إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلا يَقُولُ: مَنْ عَادَى لِي وَلِيّاً، فَقَدْ آذَانِي، وَمَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ، وَمَا يَزَالُ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ، فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ، كنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ، وَبَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ، وَيَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا، وَرِجْلَهُ الَّتِي يَمْشِي بِهَا. فَإِنْ سَأَلَنِي عَبْدِي، أعْطَيْتُهُ، وَإِنِ اسْتَعَاذَنِي، أَعَذْتُهُ، وَمَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ تَرَدُّدِي عَنْ نَفْسِ المُؤْمِنِ، يَكْرَهُ المَوْتَ وَأكْرَهُ مَسَاءَتَهُ». ( صحيح ابن حبان ج1ص202 - سنن الكبري للبيهقي ج5ص156) حديث قدسي: الله تعالي فرمود: هر كس ولي مرا دشمن بداند همانا مرا اذيت كرده است، بنده ی من به من نزديك نمي شود مانند آنچه كه نزديك شده است با اداي فرائض (تا فرايض را به جا نياورد به من نزديك نمي شود) و با اداي نوافل بنده به من نزديك و نزديكتر مي شود تا اينكه من او را دوست خود گيرم و وقتي دوست وي شدم پس من براي وي گوش و چشم، زبان و دست خواهم بود، پس اگر چيزي خواست به او عطاء كنم و اگر پناه خواست، پناه دهم. در انجام چيزي ترديد نكردم مانند ترديدي كه براي گرفتن جان مؤمن كردم. وي مرگ را ناخوش دارد و من هم ناخوشنودم از اذيت شدن وي.* اين حديث تكليف به شريعت را طوري مي نماياند كه اگر آن را انجام ندهيم به هيچ وجهي نمي توانيم به رضایت الله (جل جلاله) برسیم و با انجام دادن فرایض و اضافه کردن نوافل به آن و خواستن رضایت الله (جل جلاله) انسان را به دوستی با الله (جل جلاله) می رساند و نوافل همان عبادات و کارهایی است که پیامبر آنها را انجام می داده یا بر آنها دستور داده است. و این یعنی طریقت. یعنی کارهایی که پیامبر انجام داده. نکته: رضایت الله و مجذوب بودن سالک به الله نشانه اش این است که وقتی در فکرش گناهی خطور کند به یاد الله افتاده و از آن دوری میکند و وقتی قصد انجام کار خیر میکند، الله متعال یادش آمده و به آن اقدام میکند. نکته: در عبادت لذت بردن از عبادت برای بنده جزو مقامات نیست بلکه هدف سالک باید این باشد که رضایت الله در آن باشد نه اینکه بخاطر لذت از عبادت انجام دهد و خوشحالی از عبادت عرض عبادت است و رکن و جوهر عبادت مد نظر داشتن رضایت الله است و قطعا رضایت الله با عمل به شرع حاصل میگردد.
وقتی رسول الله ص ، کعب بن اشرف و یارانش را به اسلام فراخواند، کعب گفت: ما فرزندان و دوستان الله هستیم، یعنی به مانند فرزندان الله هستیم و دوست داشتن ما بیشتر است پس الله متعال به پیامبر فرمود: قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي، اگر الله را دوست دارید از من تبعیت کنید که من رسول الله ص هستم و پیام الله را میرسانم. (بحر العلوم) ابن عباس: رسول الله ص بر سر قریش وارد شد و قریش داشتند بر بتها سجده میکردند. رسول الله ص به آنها گفت که شما با دین ابراهیم و اسماعیل مخالفت کرده اید. قریش گفتند: عبادت ما این بتان را بخاطر محبتی است که به الله داریم و اینان را عبادت میکنیم تا ما را به الله نزدیک کنند. این آیه نازل شد. (خازن) گفته شده است: وفد نجران (فرستادگان مسیحیان نجران) گفتند ما آنچه در حق عیسی میگوییم بخاطر محبتی است که به الله داریم. این آیه نازل شد. (خازن) زجاج: اگر مقصود شما اطاعت از الله متعال است پس آنچه الله متعال فرموده را عمل کنید چراکه محبت داشتن الله و رسولش اطاعت از الله متعال است و رضایت الله متعال در اجرای اوامر وی تعالی است. (بحر العلوم) از شریعت من و از سنت و طریقت من پیروی کنید. (بغوی) پس دوست داشتن بنده، الله را این است که از اوامر الله متعال پیروی کند و اطاعت از الله را بر دیگر اشیاء، ترجیح دهد و حب از طرف الله این است که آنان را به نیکی یاد کرده و ثواب دهد و ببخشد. (بغوی) محبت یعنی میل نفس به چیزی بخاطر کمالی که در آن چیز دیده است که باعث میشود به آنچه به آن چیز نزدیک میکند را انجام دهد پس بنده وقتی میبیند که کمال حق از آن الله متعال است و هرآنچه از کمال در خود و در دیگری میبیند از الله و برای الله و به سوی الله است، پس در اینصورت محبتش جز برای الله و در الله نخواهد بود و این امر میطلبد که بنده اراده ی اطاعت الله رغبت یافتن به آنچه به الله نزدیک میکند، کند. برای همین است که آیه، محبت را به اطاعت تفسیر میکند و محبت الله را مستلزم تبعیت از رسول در عبادت قرار داد و در حریص بودن بر اطاعت از رسول الله ص قرار داد. (بیضاوی)
يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ محبت از طرف الله یعنی مورد عفو قراردادن وی تعالی و به رحمت نعمت دادن به آنها است. (بحر العلوم)
گفته میشود: محبت الله، عصمت و توفیق الله متعال است و محبت بنده، اطاعت از الله متعال است. (بحر العلوم) از شما راضی میگردد. (ابوسعود)
وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ یعنی هرکس را که الله آمرزید از عذاب رها شد. (خازن) وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ الله میآمرزد کسی را که الله را دوست بدارد و آنان را به فضل و کرم خودش مورد مرحمت قرار میدهد. (خازن) الله متعال آمرزنده ی کسی است که با اطاعت از الله و تبعیت از رسولش، اظهار محبت کرد. (بیضاوی) غفور و رحیم است برای کسی که دوستی خود را به الله با طاعت الله متعال و تبعیت از رسول الله ص ثابت میکند. (ابوسعود)
بگو که از الله و رسولش اطاعت کنید و اگر این را قبول نکنید الله متعال کافران را دوست ندارد یعنی شما با این حرکت کافر شده اید و الله متعال شما را نمیآمرزد و عذاب خواهد داد.
مستندات
وقتی آیه ی قبل نازل شد رئیس منافقین عبدالله بن ابی بن سلول به یارانش گفت: محمد میخواهد که طاعت خودش را مثل طاعت الله قرار دهد و به ما امر میکند که وی را دوست داشته باشیم آنچنانکه مسیحیان، عیسی را دوست دارند. این آیه نازل شد. (خازن)
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ یعنی از الله و رسولش در تمامی اوامر و نواهی اطاعت کنید.(ابوسعود)
یعنی طاعت الله بسته با اطاعت از رسولش است و اطاعت از الله کامل نمیشود مگر اینکه همراه اطاعت از رسولش باشد. (خازن) اطاعت از رسول گفت نه محمد اشاره به علت واجب الاطاعه بودن رسول الله ص بخاطر فرستاده ی الله بودن است نه بخاطر ذات ایشان. (ابوسعود) گفته شده است: نشانه ی محبت الله، اطاعت از الله و رسولش است. (نسفی)
اگر از قبول طاعت الله و رسولش روی بگردانند. (نسفی) یعنی اگر از اطاعت از الله و رسولش روی گردان شوید، الله از افعال آنان راضی نیست و آنان را نمیآمرزد. (خازن)
یعنی از آنان راضی نشده و بر آنان بغض میورزد. (ابوسعود) یعنی محبت الله مخصوص مومنان است. (ابوسعود)
از ابی هریره: رسول الله ص فرمود: همه بهشتی هستند مگر کسیکه از رفتن به بهشت، امتناع کند. گفتند: چه کسی از بهشت رفتن امتناع میکند؟ رسول الله ص: هرکس از من اطاعت کرد به بهشت داخل شود و هرکس نافرمانی کرد، از بهشت رفتن امتناع کرده است. (خازن) این مطلب را میرساند که تولی و روی گردانی از اطاعت الله و رسولش کفر است. (بیضاوی)
الله متعال آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را از بین مردم برگزید.
مستندات
برای بیان اینکه رسول الله ص از اهل بیت نبوت قدیمه است، این آیه را آورده است. (ابوسعود) برای تشویق به اطاعت از رسول، مناقب انان را ذکر کرده است. (بیضاوی)
با این آیه بر افضل بودن انبیاء بر فرشتگان استدلال شده است. (بیضاوی) ابن عباس: یهود گفتند که ما از فرزندان ابراهیم و اسحق و یعقوب هستیم و ما بر دین آنان هستیم، پس این آیه نازل شد. (بغوی) یعنی الله آنان را با اسلام برگزید و شما بر غیر اسلام هستید (بغوی) اصطفی اختیار کرد یعنی از صفوة به معنی خالص از هر چیز است. (بغوی)
الله متعال آدم ، اختیار کرد. (بحر العلوم) آدم ابوالبشر و نوح شیخ المرسلین. (نسفی)
آدم یعنی پدر بشر. (بغوی) و گفته اند: منظور از آل ابراهیم و آل عمران، خودشان هستند، مثل همان که در آیه ی 248 بقره آمده است: وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ [الْبَقَرَةِ: 248] که منظور خود مُوسَى وَهَارُونَ هستند. (بغوی) دیگران گفته اند: آل ابراهیم: اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط (پسران و نوادگان یعقوب) و رسول الله ص نیز از آل ابراهیم هستند. (بغوی) تخصیص به ذکر این پیامبران برای این است که گفته اند: تمامی انبیاء از نسل اینان هستند. (بغوی) به اولاد و پدران ذریه اطلاق کرده میشود. (بغوی) بعضی گفته اند: منظور دینش است یعنی دین اسلام را برگزید. (بحر العلوم) گفته میشود حضرت آدم را به پنج چیز انتخاب کرد و برگزید: 1 به بهترین صورت خلقش کرد. 2 اسماء همه چیز را به وی آموخت. 3 فرشتگان را امر به سجده بر آدم کرد. 4 در جنت خود وی را اسکان داد. 5 پدر بشر قرار داد. و نوح را به پنج چیز اختیار کرد: 1پدر بشر قرار داد چراکه کل بشر غرق شدند و ذریه ی وی باقی ماندند. 2 عمرش را طولانی گرداند. گفته میشود: خوشبخت کسی که عمرش طولانی و عملش نیک است. 3 دعایش بر مومنان و کفار مستجاب شد. 4 بر کشتی حملش کرد. 5 اولین کسی بود که شرائع دیگر را منسوخ گرداند قبل وی ازدواج با خاله و خواهر و عمه ها حرام نشده بود. و ابراهیم را به پنج چیز برگزید: 1 ابراهیم را پدر انبیاء قرار داد. روایت شده است که از نسل وی تا حضرت محمد ص، هزار نبی مبعوث شده اند. 2 الله وی را خلیل خود گرفت. 3 از آتش وی را نجات داد. 4 وی را امام مردم قرار داد. 5 الله متعال را به پنج کلمه وی را مورد امتحان قرار داد و هر پنج مورد را کامل انجام داد. آل عمران: مقاتل: منظور پدر موسی و هارون است. کلبی: منظور عمران پدر مریم است و وی از نسل سلیمان بوده است. منظور آل موسی و هارون است که الله متعال انان را برگزید بر اینکه: 1- به قومش، من و سلوی داد. و این امر برای کسی از انبیاء نبوده است. اگر منظور پدر مریم باشد: پس آل وی را به ولادت حضرت عیسی برگزید که بدون پدر زاده شد و این برای کسی دیگر رخ نداده است. (بحر العلوم)
عَلَى الْعَالَمِينَ کلبی: منظور بر عالمیان زمان خودشان است. (بحر العلوم)
و اینان بعضی از بعض دیگر هستند در نسل و در دین و رسول الله ص نیز جزو انان است و الله متعال شنوای داناست. نکته: یعنی اینان فرقی با هم ندارند در نسل و در دین خود و دین همه ی آنان اسلام است که در آخر رسول الله ص آن را اظهار کرده است پس اگر کسی محبت به الله دارد راهی جز تبعیت از محمد رسول الله ص برای وی نیست و الله مدعی و راستگو را میداند و اقوال آنان را میشنود.
مستندات
ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ
نسلی بعد نسل دیگر. (بحر العلوم) بعض انها بر دیدن بعض دیگر بودند. (بحر العلوم) بعضی از آنان را بر بعض دیگر برگزید. (بغوی) بعضی فرزند بعض دیگر بوده اند. (بغوی) یعنی اینان از یک نسل هستند و منشعب از یکدیگر هستند. (بیضاوی) بعض آنها بعض دیگر هستند در کمک و همیاری . (بغوی)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ شنوای سخنان آنان است عَلِيمٌ به آنان و به دین آنان داناست. (بحر العلوم)
سمیع و دانا به مردم است و از بین آنان کسانی را در گفتار و کردار صادق هستند را برمیگزیند. (بیضاوی) گفته میشود: والله سمیع علیم مربوط به آیه ی بعد است یعنی الله شنوا و دانای سخن زن عمران است. (بحر العلوم)
به یاد آر ای محمد، وقتی را که زن عمران گفت یعنی دعا کرد: پروردگارا، قطعا من آنچه در شکم دارم را برای تو نذر کرده ام که محررش کنم، پس نذر من را بپذیر همانا که تو شنوای آنچه میگویم هستی و دانای به درون من و قصد من هستی.
زجاج: الله برگزید آل عمران را وقتی که زن عمران گفت... و وقتی که فرشتگان به مریم گفتند:... (بحر العلوم)
منظور حنة مادر مریم است. (بحر العلوم)
وقتی حامله شد نذر کرد که اگر سالم بماند و بچه به دنیا بیاید آن را محرر خواهد کرد. (بحر العلوم)
مقاتل: محرر کسی که برای دنیا کاری انجام نمیدهد و ازدواج نمیکند و برای اعمال اخرت خود را فارغ میکند و همیشه در محراب بوده و عبادت الله میکند.(بحر العلوم)
کلبی: محرر یعنی خادم بیت المقدس بگرداند. (بحر العلوم) و فقط پسران محرر میشدند و همسرش یعنی عمران گفت: اگر آنچه در شکمت است، دختر باشد چه خواهی کرد و حنة غمگین شد و گفت: يا رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ وأنت تعلم مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. (بحر العلوم) به دعای من شنوا هستی و به نیت من و آنچه در شکمم هست، دانا هستی. (بحر العلوم) گویند که عمران و زکریا با جناق بودند و زن عمران که حنه باشد نازا بود و به یائسگی رسید و از اهل بیت صالح بودند که دارای ارج و منزلت نزد الله بودند. روزی حنه زیر سایه ی درختی بود و پرنده ای را دید که به جوجه اش غذا میدهد و حنه هوس بچه کرد و از الله خواست که برایش بچه ای عطا کند و دعا کرد که اگر بچه ای به وی بدهد وی را خادم بیت المقدس خواهد کرد. (خازن)
فَتَقَبَّلْ مِنِّي یعنی نذرم را از من قبول کن. (خازن) تقبل یعنی قبول از روی رضا است. (خازن)
وقتی که زن عمران، بچه اش را به دنیا آورد و دید که دختر است، از روی تحسر گفت: من بچه ی دختر به دنیا اوردم. الله بهتر میداند که چه بچه ای به دنیا آورده ای یا آورده است. دیگر اینکه آن بچه ی پسری که میخواست، به سان، این دختری که الله عطا کرده است نیست. زن عمران ادامه میدهد: من نامش را مریم نهادم، و این دختر و فرزندان وی را در پناه تو قرار میدهم تا از شر شیطان مطرود، در حفظ خودت بداری.
مستندات
فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنثَىٰ وقتی به دنیا آورد، دید که دختر است. (بحر العلوم)
تانیث ضمیر وضعتها که راجع بر آنچه در شکمش است، بخاطر این استکه بچه اش دختر به دنیا امد و یا به جهت تاویل به نفس است. (بیضاوی) گفت: پرودگارا، دختر به دنیا آوردم. (بحر العلوم) از آنجا که امید داشت که بچه اش پسر باشد، و برای همین از روی تحسر این جمله را گفته است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ
در روایتی به ضم تاء یعنی الله بهتر میداند که من چه به دنیا آورده ام. (بحر العلوم) و درروایتی به سکون تاء، در اینصورت فرموده ی الله متعال میشود: یعنی الله خودش میداند که زن عمران چه به دنیا آورده است. (بحر العلوم) الله میداند و تو میدانی که الله برای این دختر چه علو شان و والامقامی برای وی در نظر گرفته است. (ابوسعود)
وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنثَىٰ مرد مورد خدمت همانند زن نیست. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: این را الله متعال به رسول الله ص فرموده است. (بحر العلوم) بعضی نیز گفته اند که این قول مادر حضرت مریم است: یعنی مرد مثل زن در خدمت نیست. (بحر العلوم) منظور: آن بچه ی نرینه ای که خواسته ای بمانند دختری که الله به تو بخشیده، نیست. (بیضاوی)
وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ
بعد مادرش گفت: من اسمش را مریم یعنی خادم پرودگار، نام گذاری کردم. (بحر العلوم) معنی مریم را عابده نیز گفته اند. (ابوسعود)
وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ و من او را عصمت و حفظ تو قرارش میدهم. (بحر العلوم) وَذُرِّيَّتَهَا
اگر فرزند و نسلی از وی بشود، آنان را نیز در عصمت و حفظ تو میگذارم. (بحر العلوم)
مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ از شیطان ملعون. (بحر العلوم) از شیطان طرد شده. (بحر العلوم)
سنگسار شده. (بحر العلوم) از رسول الله ص: نوزادی زاده نمیشود مگر اینکه شیطان در وقت تولدش، نوزاد را سیخونک میزند و نوزاد از آن خاطر جیغ میکشد بغیر از مریم و پسرش. ابوهریره گوید: اگر خواستید این آیه را بخوانید. (بحر العلوم)
الله متعال مریم را از مادرش، به نیکی قبول کرد و پرورش وی را به عهده گرفت و به بهترین وجه، پرورش داد. کفالت مریم به زکریا رسید، هربار که زکریا برای خبر گرفتن از حال مریم، به اتاق وی میرفت، میدید که غذا است در حالیکه کسی غیر از زکریا حق ورود به مریم را نداشت. زکریا گفت: این غذا از کجا برای تو آمده است؟ مریم جواب داد: این از نزد الله متعال میآید. قطعا الله متعال به هرکس که خواهد، بی حد و حساب و بدون اینکه مستحقش باشد، روزی میدهد.
پروردگار مریم، مریم را بجای پسر قبول کرد و از نذر مادرش پذیرفت. (ابوسعود) در اینکه پروردگار و مالک مریم، قبول کرد، گفت در این بیان تشریف حضرت مریم است که بر کسی پوشیده نیست. (ابوسعود) قبول حسن گفتن از این جهت است که قبل حضرت مریم، هیچ دختر و زنی به خدمت بیت المقدس در نمیآمد و دیگر اینکه از بدو تولد به بیت المقدس بخشیده نمیشد. (ابوسعود) و الله متعال، مریم را آنطور که شایسته است، رویاند یعنی تربیت کرد و مریم نیز چنین تربیت یافت. (ابوسعود) یعنی مریم را و فرزندانش را از شیطان رجیم در پناه خود گرفت و دعای مادر را قبول کرد. (تاویلات اهل سنت) یعنی با وجود اینکه دختر است طوری پرورشش داد که صلاحیت خدمت بیت المقدس را دارا شد. (تاویلات اهل سنت) انبتها...: یعنی برای شیطان بر مریم راهی نگذاشت. (تاویلات اهل سنت) منظور این است که تربیت مریم را الله متعال خودش قبول کرد طوری که از کسی از مخلوقات چیزی نخورد بلکه با غذایی که الله متعال برایش میفرستاد، تربیت یافت. (تاویلات اهل سنت)
وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا
در آخر، زکریا کفیل و ضامن مهیا کردن مصالح مریم شد و بر تدبیر امور وی ضامن شد و این نه از طریق وحی بلکه بر طریقی که در آینده ذکر خواهد شد، ضامن و کفیل گردید. (ابوسعود)
یعنی با قرعه کشی و انداختن قلم به آب، انتخاب شد.
الله متعال، زکریا را کفیل وی گرداند. (تاویلات اهل سنت)
هربار که زکریا برای خبرگیری از حال وی به پیش مریم میرفت، پیش مریم غذایی مییافت که بر طبق عادت نباید میبود. (ابوسعود) میگویند: غذای زمستان را در تابستان و غذای تابستان را در زمستان، در پیش مریم مییافت. (ابوسعود) دیگر اینکه از هیچ پستانی شیر نخورده بود. (ابوسعود)
وقتی بر اتاق مخصوص برای مریم وارد میشد ویا بر مسجد و یا بر بلندترین مکان از مسجد. (بیضاوی) قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا
وقتی زکریا چنین حالتی را دید،گفت: ای مریم، این غذا برای تو میآید؟ چراکه این غذا شبیه طعام دنیایی نیست، دیگر اینکه درها قفل هستند. (ابوسعود)
و این دلیل بر وجود کرامت است. (ابوسعود)
گفته اند: انبیاء مامور به اظهار معجزه هستند و اولیاء مامور به اخفای کرامت هستند. (نیسابوری) هرچند مریم هنوز به سنی نرسیده بود که چنین مورد خطاب قرار گیرد ولی زکریا وقتی دید که مریم تایید شده از طرف الله متعال است، این سوال را مطرح کرد. (ابوسعود)
قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ
مریم جواب داد: از نزد الله است پس تعجب نکن و بعید ندان. (ابوسعود) گفته شده است: حضرت مریم نیز در زمان نوزادی سخن گفته است. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ یعنی الله بی حد، میبخشد از بس که رزق زیاد میدهد. (ابوسعود) یعنی بدون اینکه مستحقش باشی، رزوی میدهد. (ابوسعود)
روایت شده است که حضرت فاطمه دختر رسول الله، دو قرص نان و مقداری گوشت در طبقی به رسول الله ص هدیه داد و بعد رسول الله ص آن طبق را به حضرت فاطمه پس داده و فرمودند: بگیر. وقتی آن را باز کردند، دیدند که پر از نان و گوشت است و رسول الله فرمودند: انی لک هذا؟ حضرت فاطمه جواب داد: قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ، رسول الله ص فرمودند: الحمد لله که الله تو را شبیه سیده ی بینی اسرائیل، گرداند بعد حضرات علی و حسن و حسین را جمع کرده و خوردند و سیر شدند و از آن باقی ماند و آن را به همسایگان دادند. (ابوسعود)
از موضعی روزی میرساند که حسابش را نمیکنی. (تاویلات اهل سنت)
در این زمان بود که زکریا پرودگارش را دعا کرد، دعایش این بود: پروردگار من، از نزد خود و به عطای خود به من، فرزندی صالح و سالم عطا کن. قطعا تو شنوای دعایی، و هر دعایی شنیده شد، قبول شود.
مستندات
هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ
وقتی زکریا این واقعه را دید، امیدوار شد که بچه دار شود، و از موعد بچه نیز پیر شده بود و کلیددار قربانی بیت المقدس بود و از اینکه بعدش کسی نباشد که از وی از نسل وی بگیرد ناراحت بود و گفت: وقتی الله متعال چنین کاری انجام میدهد، برای من نیز بچه خواهد داد. (بحر العلوم)
قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِن لَّدُنكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً از نزد خودت فرزندی که با تقوی و مهذب به من عطا کن. (بحر العلوم)
گفته میشود: یعنی با خلقت کامل، عطا کن. (بحر العلوم)
مسلمان مطیع عطا کن. (بحر العلوم) ۖ إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ یعنی اجابت کننده ی دعا هستی. (بحر العلوم) شنونده و اجابت کننده ی دعا هستی. (خازن)
فرشتگان که جبرئیل نماینده ی آنها بود، زکریا را صدا صدا زدند در حالیکه زکریا، ایستاده بود و نماز میگذارد، گفتند: الله متعال تو را به فرزندی به نام یحیی بشارت میدهد که از تو خواهد، و یحیی تصدیق کننده ی نبوت و رسالت حضرت عیسی خواهد بود و بر قومش ریاست خواهد کرد و بزرگوار خواهد بود و پیامبر خواهد بود و کسی خواهد بود که دنبال زنان نبوده و میلی به آنان ندارد و از جمله ی صالحان خواهد بود. نکته: بین نبی و من الصالحین عطف نیامده است تا آن را نیز یک صفتی دیگر بدانیم بلکه آنچه به نظر میرسد قرآن کریم در اینجا دنبال جواب اهل کتاب را دادن است: 1 حصور میگوید بر هر اساس که معنا شود، از انجا که کل اهل کتاب، تمامی انبیاء را یا زانی میدانند یا زنا زاده، در اینجا با دو قید جواب انها را میدهد الف: اینکه یحیی نه زانی است چراکه حصور است، و دیگر اینکه زنا زاده نیست چراکه از قومی با آبرو و صالح است. من الصالحین گفتن مانند این است که بگوییم من القریش یا من آل فلان، یعنی یحیی از قومی بوده است که صالح بوده اند. والله اعلم.
مستندات
فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ ندا دهنده جبرئیل بوده است. (ابوسعود)
زجاج گوید: ندا از این جنس یعنی از جنس فرشتگان آمد. (ابوسعود) گفته شده: از آنجا که جبرئیل رئیس این فرشتگان بود، به صیغه ی جمع آورده است. (ابوسعود) و گفته اند: هر رئیسی، برای خودش اتباعی دارد پس از این جهت به جمع آورده است. (ابوسعود)
آمدن فاء در فناداه، نشان از این دارد که محض دعا کردن، دعایش اجابت شده است. (ابوسعود) وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ در حالیکه ایستاده به نماز بود. (ابوسعود) در مسجد بود ویا در اتاق مریم بود. (ابوسعود) أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَىٰ ندا دادند بر اینکه الله متعال تو را بشارت به یحیی میدهد. (ابوسعود) یحیی اسم غیر عربی است. (ابوسعود) از ابن عباس روایت شده است: یحیی نامیده شدن بخاطر این است که با تولدش، مادرش از نازایی احیا شد. (ابوسعود) قتاده: قلبش به ایمان زنده شد. (ابوسعود) یحیی نامیده شد بخاطر اینکه دین را و اخلاق فاضله را و مروت را زنده کرد. (تاویلات اهل سنت) اصل در این موارد که اسم شخص است راه سالمتر این است که در معنی آن توغل نشود. یحیی نامیده شد بخاطر اینکه دین را و اخلاق فاضله را و مروت را زنده کرد. (تاویلات اهل سنت) در اینجا مضافی قبل یحیی باید مقدر باشد مثلا بشارت دادند به ولادت یحیی. (ابوسعود) مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ در حالیکه تصدیق کننده خواهد بود. (ابوسعود) منظور از کلمه الله، که یحیی وی را تصدیق میکند، حضرت عیسی بن مریم است. (ابوسعود)
کلمه الله نامیده شدن ایشان برای این است که به فرمان کُن، به وجود آمده و بدون پدر متولد شده است. پس وجود حضرت عیسی به بدیعیات عالم امر، شبیه است. (ابوسعود) گفته شده: یحیی اولین کسی بود که به کلمه الله بودن و روحی از الله بودن حضرت عیسی را تصدیق کرده است. (ابوسعود)
وَسَيِّدًا رئیس قومش خواهد بود. (ابوسعود)
در شرف بر دیگران غلبه خواهد کرد. (ابوسعود) و اینچنین نیز شد چراکه هیچگاه گناهی انجام نداده بود و قصد گناه نیز نکرده بود. (ابوسعود)
در علم و عبادت سید قومش است. (تاویلات اهل سنت) منظور از سید در اینجا، حکیم یعنی با حکمت دانسته اند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده اس: سیدی که از پروردگارش اطاعت کند و بر وی عصیان نورزد. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گقته اند: یعنی با اخلاق. (تاویلات اهل سنت)
سید در اینجا یعنی با تقوی. (تاویلات اهل سنت) وَحَصُورًا
مبالغه کننده با وجود قدر بر انجام گناه، در نگاه داشت نفس از شهوات بود. (ابوسعود)
روایت شده است: در زمان کودکی ، وی را به به بازی دعوت کردند و یحیی جواب داد: برای بازی خلق نشده ام. (ابوسعود) حصور کسیکه آب منی ندارد و شهوت ندارد. (تاویلات اهل سنت)
از زنان نگاه داشته شده و منع شده است. (تاویلات اهل سنت)
کسیکه به زنان میل ندارد. (تاویلات اهل سنت)
اگر آب نداشت و مردانگی نداشت این صفت مدح نمیبود چراکه کسی که عاجز از زنا است را به دوری از زنا مدح نمیشود بلکه کسی مورد مدح قرار میگیرد که با وجود قدرت از ان دوری کند. (تفسیر سخاوی)
وَنَبِيًّا
و پیامبر خواهد بود. (ابوسعود)
مِّنَ الصَّالِحِينَ نشأت یافته ی دامان صالحان است. (ابوسعود) و یا از مشهورین به صالح بودن است. (ابوسعود)
منظور از صالحین در اینجا ما فوق صلاحیت نبوت است و براین اساس است که حضرت سلیمان با وجود پیامبر بودن دعا میکند که از زمره ی صالحین قرارش دهند. (ابوسعود) هرچند انبیاء، همه صالح هستند ولی از آنجا که انبیاء از جهتهای بسیار لایق این صفت میشوند، بعد ذکر نبی بودن، از صالحین بودن را نیز ذکر کرده میشود. (تاویلات اهل سنت)
و میتواند که دعای این مساله باشد که در آخرت از صالحان باشد. (تاویلات اهل سنت)
زکریا گفت: یا رب، این مساله چگونه به وقوع میپیوندد در حالیکه مرا پیری گرفته و ضعیف کرده است و همسرم نازا است، حال با چنین وضعیتی چگونه صاحب فرزند خواهم شد؟ جواب آمد: از این قبیل کارهای شگفت را الله متعال هرچه خواهد را انجام میدهد.
بنا بر اینکه از عادت بدور است، گفت: چگونه مرا پسری خواهد بود؟ (تفسیر ملاعلی قاری) ویا آن را خیلی بزرگ یافت، گفت:... (ملاعلی قاری) و یا از روی تعجب از این امر گفت:... (ملاعلی قاری) در حالیکه مرا بزرگی سن گرفتار کرده است وضعف بر من غلبه کرده است.(ملاعلی قاری)
زکریا در آن وقت، نودونه یا صد و بیست سال داشت. (ملاعلی قاری) زن وی نیز هشتاد و نه سال داشت. (ملاعلی قاری)
عاقر: شنزاری که گیاهی نمیرویاند و به زن نازا اطلاق میشود. (تفسیر سخاوی) آیا سواال زکریا بعد وعده ی الهی از روی شک بوده است؟ خیر. الف: بلکه در روایتی آمده است که شیطان به زکریا گفته است که آن وعده از شیطان بوده است. ب: سوال زکریا از کیفیت آن بوده است نه اینکه به اصل ماجرا، شک داشته باشد. (بغوی) سوال زکریا از چگونگی آن بود یعنی آیا در همین حالت پیری خواهم بود و پسر به من داده خواهد شد یا اینکه جوان میشوم وپسر داده میشود؟ (تاویلات اهل سنت)
قَالَ كَذَٰلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ
الله گفت و یا فرشته گفت: الله متعال هرآنچه از عجائب را خواست انجام میدهد. (ملاعلی قاری) همچنانکه بر پیر فرزند عطا میکند، بر هرچیز دیگر نیز قادر است. (ملاعلی قاری)
وقتی زکریا این بشارت را شنید، دعا کرد تا برایش نشانه ای در حصول این امر برایش قرار دهد و الله متعال فرمود: نشانه اش اینکه سه روز زبانت به جز برای ذکر الله و نماز،نچرخد مگر اینکه به طریق آهسته با کسی سخن بگویی و یا به اشاره، و در این مدت پرودگارت را زیاد یاد کن و در اول روز و بعد از ظهر نیز به تسبیح الله متعال مشغول باش.
مستندات
قَالَ رَبِّ اجْعَل لِّي آيَةً شاید که متوجه نشده باشد که این بشارت از فرشته بوده و یا وسوسه ی شیطانی است، از همین جهت نشانه ای خواست تا بداند که این رحمانی است نه شیطانی. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: سوال از اینکه چه وقتی علوق صورت میگیرد است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند بخاطر همین سوالش سه روز زبانش گرفت و نتوانست صحبت کند و این قول اشتباه است چراکه از صحبت کردن با مردم منع شد نه از صحبت کردن. (تاویلات اهل سنت) سه روز زبان از سخن بند آمده و به جز برای ذکر و تسبیح نچرخید تا خالص برای الله باشد گویا که میگوید نشانه اینکه تا سه روز جز شکر چیزی نگویی. (ابوسعود) یا اینکه جواب از جنس سوال است و ان اینکه وقتی در مورد بچه اوردن در این سن سوال کرد زبانش بند آمد تا نشانه ای باشد برای درست بودن بشارت. (تاویلات اهل سنت) بهترین جواب آن است که بر طبق سوال باشد و در اینجا زکریا برای شکرگزاری پرسید که چه وقت یا چگونه خواهد بود؟ جوابش این شد که به جز شکر زبانش به چیز دیگر نچرخید. (بیضاوی) مگر به رمز یعنی به اشاره با لبان است. (تاویلات اهل سنت) منظور این است که سه روز روزه بگیر و آنان در وقت روزه صحبت نمیکردند. (مظهری)
و یا اشاره با سر ویا با حرکت دادن لبان بوده است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز منظور اشاره به دست گفته ان. (تاویلات اهل سنت) مگر به طریق ایحاء یعنی خفی و با صدای پایین. (درج الدرر جرجانی)
وَاذْكُر رَّبَّكَ كَثِيرًا
وقتی نشانه ی بچه آوردن ظاهر شد از برای شکر گزاری، الله را زیاد یاد کن. (مظهری)
در این ایام سه روز، زیاد یاد کن. (بیضاوی) اینکه امر به ذکر را به قید کثرت مقید کرد نشان میدهد که امر مقتضی تکرار نیست. (بیضاوی) وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ
یعنی از بعد زوال نماز بخوان تا پاسی از شب، منظور ظهر و مغرب و عشاء است. (مظهری) و از نماز صبح تا وقت ضحی (چاشت). (مظهری)
عشی یعنی از وقت زوال تا غروب. (نسفی) عشی از عصر تا عشا، ویا از ظهر تا عشا. (درج الدرر جرجانی) ابکار یعنی زمان را بکرة قرار دادن یعنی روز را و آن اول روز است. (درج الدرر جرجانی) در روز و شب به تسبیح مشغول باش. (بحر العلوم)
به یادآور زمانی را که فرشتگان به مریم گفتند: ای مریم همانا لله متعال تو را برگزید و توفیق عبادت داد و تو را از ناشایستی ها پاک داشت و تو را بر زنان عالم، برگزید.
مستندات
وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ
گوینده جبرئیل است. (بحر العلوم) اگر روایتی در این مورد باشد که جبرئیل بوده است درست است والا کسی نمیتواند بر جبرئیل بودن و تعیین ان فرشته حکم کند. (تاویلات اهل سنت) مریم پیامبر نبوده است پس این گفتار فرشتگان به چه طریق بوده است؟ الف: کرامت برای مریم بوده است. ب: به طریق الهام و القای به قلب مریم بوده است آنچنانکه برای مادر موسی رخ داده است. (کبیر رازی) آنچه قبل این برای مریم ذکر شده بود از بابت تربیت جسمی بوده است و الان خطاب برای یادآوری احکامی دیگر است و این از باب تربیت روحانی است. (ابوسعود)
يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ ای مریم الله تو را به اسلام اختیار کرد. (بحر العلوم)
این اصطفای اول دلالت دارد بر برگزیده بودن مریم در اول عمر خودش که برای خدمت به بیت المقدس قبول شد درحالیکه برای زنی قبل وی نبوده است و آمدن روزیش از بهشت. و مساله ی دیگر اینکه سخن فرشتگان را شفاها شنید و این برای کسی غیر وی از زنان رخ نداده است.(کبیر رازی) هردو برگزیدگی را یکی بدانیم نیز از مناسبت به دور نیست چراکه یاداوری این مطلب است که قبل بشارت نیز حضرت مریم از خلق بریده وبه الله مشغول بوده و بر عبادت بوده و مستعد افاضه ی روح بر خود بوده است. (ابوسعود)
وَطَهَّرَكِ
از گناهان و فاحشه تو را پاک داشت. (بحر العلوم) گفته میشود از خون حیض ونفاس پاک داشت. (بحر العلوم) تطهیر از کفر و شرک و معصیت است همچنانکه در حق زنان پیامبر ص آمده است. (کبیر رازی) از دست زدن مردان، وی را پاک داشته است. (کبیر رازی) از عادات زشت و اخلاق مذموم وی را پاک داشته است. (کبیر رازی) از تهمت یهود و افترای آنان تو را پاک داشته است. (کبیر رازی)
وَاصْطَفَاكِ عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ
و تو از زنان عالم برگزید تا عیسی را بدون پدر به دنیا بیاوری. (بحر العلوم) بعضی گفته اند: بر زنان عالم زمان خودت، تو را فضیلت و برتری داد. (بحر العلوم) برگزیدن دوم اینکه حضرت عیسی را بدون پدر به وی داد و عیسی در نوزادی سخن گفته و مریم را تبرئه کرد و وی و عیسی را نشانه و آیتی برای عالمیان قرار داد. (کبیر رازی) از ابن عباس: رسول الله ص چهار خط کشیدند و فرمودند: میدانید این چهار خط چیست؟ صحابه گفتند: الله و رسولش میدانند. فرمودند: برترین زنان بهشت چهار هستند: مریم بنت عمران و آسیه زن فرعون و خدیجه و فاطمه بنت محمد. (تاویلات اهل سنت)
ای مریم به عبادت الله با خضوع و خشوع ادامه بده و سجده کن و رکوع کن همراه رکوع کنندگان و از زمره ی نمازگزاران باش.
مستندات
يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ
ای مریم به طاعت پرودگارت، مشغول شو. (ملاعلی قاری) به آنچه رضایت الله است، بپاخیز. (ملاعلی قاری)
ویا اینکه در نماز قیامت را طولانی کن. (ابوسعود) وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ امر به نماز به جماعت شد باضافه اینکه ارکان آن را نیز یاداوری کرد، تا نشان بدهد که رعایت آنها واجب است و اینکه هر یک از این سجده و رکوع اصالت دارند. (ابوسعود)
اگر چگونه است که مریم را امر کرده میشود که همراه رکوع کنندگان رکوع کند؟ گفته شده است: اهل مسجد خویشاوندان نزدیک مریم بوده اند و محرم وی بوده اند. مگر نمیبینی که آنان بر سر کفالت مریم، با هم مخاصمه کرده اند و هریک خود را اولی به نگه داری وی نزد خود میدانست. (تاویلات اهل سنت) منظور از همراه رکوع کنندگان رکوع کن این است که از جمله ی نمازگزاران باش نه از غیر نمازگزاران. (نسفی) تقدیم سجده بر رکوع در ذکر: الف: چراکه در شریعت آنها چنین بوده است. ب: برای نشان دادن افضلیت سجده بر رکوع است. ج: نشان دهد که بدون رکوع نماز نمیشود. (ابوسعود)
این امور مذکور از امور غیبی بوده است که تو ای محمد، این امور را به طریق وحی، دانسته ای و تو که از این امور خبر میدهی، وقتی آنان قلمهای خود را انداختند تا مشخص شود که کفالت و حضانت مریم به چه کسی میرسد، و تو در وقتی که آنان در این مورد مناقشه میکردند و هریک ادعای حضانت میکرد، در بین آنان نبوده ای.
مستندات
ذَٰلِكَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ
این قصه ی حنه زن عمران و زکریا و یحیی و مریم، از جمله ی امور غیبی است که تو بر آن اطلاع نداشته ای مگر به وحی بوده است. (نسفی) به وحی بودن این امور را گوش زد میکند تا منکران را مورد شماتت قرار دهد. (بیضاوی)
وقتی تیرهای خود را انداختند و یا وقتی چوب آتش گیره ی خود را انداختند. (نسفی)
ویا قلمهاییکه با آن تورات را مینوشتند را انداختند و این از جهت تبرک بوده است. (نسفی) انداختن آنها برای قرعه کشی بوده است. (نسفی) أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ
آنها را انداختند تا ببینند که چه کسی کفالت مریم را میگیرد. (نسفی)
وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ
و تو ای محمد نزد آنان نبودی در زمانی که با هم رقابت میکردند در اینکه چه کسی کفالت مریم را داشته باشد. (نسفی)
به یاد آر ای محمد، وقتی که فرشتگان به مریم گفتند: الله متعال تو را بشارت میدهد به فرزندی که با کلمه ای از نزد الله، در تو خلق میشود، و اسمش مسیح یعنی عیسی پسر مریم، است، وی در دنیا دارای مقام و منزلت و آبرو خواهد بود و در آخرت نیز چنین خواهد بود و از مقربان درگاه الهی است.
همانا الله تو را بشارت داده است به فرزندی که از تو متولد خواهد شد، بدون اینکه تو را شوهری باشد و نه آمیزشی و اسم آن پسر، عیسی است. (خازن) بشارت میدهد یعنی چیزی که تو را خوشحال میکند. (بحر العلوم) قتاده: بکلمه منه یعنی به کلمه ای از الله متعال یعنی به فعل کن، خلق میشود. انچنانکه که آنچه از قضا و قدر الهی چیزی صادر شده باشد، به آن قدر الله قضا الله اطلاق میشود. (خازن) از آنجا که همه چیز با امر الله و به کلمه ی کن خلق میشوند، ولی وجه نسبت به حضرت عیسی این است که هرمخلوق دیگری غیر از حضرت عیسی، سبب ظاهری مثل ازدواج و آمیزش حاصل میشوند ولی حضرت عیسی، بدون پدر و مستقیم به امر الله متولد شده است. (خازن) از این جهت که در نوزادی با مردم سخن گفت، کلمه منه گفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
عیسی در معرب ایشوع است. (ابوسعود)
ابن مریم (پسر مریم) به اشاره به این است که بدون پدر متولد خواهد شد. (ابوسعود) مسیح کلمه ای مشتق است یا اینکه مجرد نامگذاری است؟ بعضی گفته اند: اسم عیسی در عبرانی مشیخا بوده و عرب آن را به مسیح، تبدیل کرده اند. (خازن) اکثرا بر این هستند که مشتق است و وجه مسیح گفته شد چراکه به هر بیماری دست میزد، شفا مییافت. (خازن) بعضی نیز گفته اند از این جهت که به برکت مسح یعنی مورد لمس قرار گرفته است. (خازن) بعضی نیز گفته اند وقتی متولد شد، روغن مالی شده بود. (خازن) بعضی نیز گفته اند: از آنجا که جبرئیل وی را با بال خود مسح کرد تا شیطان بر وی راهی نداشته باشد. (خازن) بعضی نیز گفته اند: از آنجا که در یک مکان مقیم نمیشد و همیشه در حال رفتن بود، مسیح گفته شده است. (خازن) بعضی نیز گفته اند: کف پای ایشان صاف بوده و گودی کف پا نداشته است و به دجال نیز مسیح گفته میشود چراکه چشمان وی ممسوح است یعنی برداشته شده است.(خازن) بعضی نیز گفته اند: مسیح یعنی صدیق راستگو از این جهت به حضرت عیسی گفته شد و از طرفی به کذاب دروغگو نیز اطلاق میشود وبرای همین به دجال مسیح گفته شده است. (خازن)
وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
بلند مرتبه و صاحب جاه و مقام در دنیا و آخرت، است؛ بلند مرتبه بودنش در دنیا از جهت نبوت و قدرت شفای کور مادرزاد داشتن و شفا دهنده ی برص و جذام بودن است و در آخرت اینکه نزد الله متعال، دارای جایگاه بلند و علو مرتبه است. (خازن)
وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ
یعنی نزد الله در روز قیامت، از مقربان است چراکه اهل جنت دارای منازل و درجات است و منازل و مراتبشان، از دیگر بهشتیان بالاتر است. (خازن) گفته شده است: من المقربین گوش زد کردن علو مرتبه و به آسمان برده شدن وی است. (خازن)
مقرب یعنی نزدیک آورده شده، به الله از نظر درجه. (تاویلات اهل سنت) یعنی رتبه اش بالا است و از نزدیکان به الله متعال شده است.
و مسیح در دروان در گهواره بودنش با مردم همانند بزرگسالان که عقل و هوششان کامل است سخن میگوید و همچنین در دوران کهولت نیز مثل همان سخن خواهد گفت و از زمره ی نیکان است. نکته: حضرت مسیح مثل انسانهای دیگر، متولد شده و دروان کودکی و کهولت دارد تنها فرق ایشان با انسانهای دیگر این است که بدون اینکه پدری داشته باشد، متولد شده است. نکته: از نیکان است یعنی زنا زاده نیست و بلکه از نسل نیکان است.
مستندات
وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا
و با مردم سخن خواهد گفت، در دوران کودکی و بزرگسالی به کلام انبیاء بدون اینکه کلامش در دوره ای تفاوتی داشته باشد. (ابوسعود)
آمده است که حضرت عیسی در دوران جوانی به آسمان برده شده است و کهلا منظور بعد نزول به زمین است. (بیضاوی) کهلا اشاره به این مطلب است که از دسترس دشمنانش دور است و تا سن کهولت خواهد رسید. (ملاعلی قاری)
وقتی دوران مختلفی از کودکی و کهل شدن، سخن گفته میشود، نشان میدهد که از الوهیت به دور است. (ابوسعود) برای تبرئه ی مادرش سخن گفت و در وقتی که در گهواره بود نیز نبی بود و یا کلامش آمادگی برای نبوت بوده است. (العز بن عبدالسلام)
کهلا یعنی بردبار و حلیم است. (العز بن عبدالسلام)
کهل از نظر سن است، کهوله به سی چهار سال گفته میشود. و یا به سنی بالاتر از جوانی و پایینتر از پیری اطلاق میشود. (العز بن عبدالسلام) یا در کودکی به کلام کهلان سخن میگوید. (العز بن عبدالسلام)
وَمِنَ الصَّالِحِينَ درحالیکه از صالحان است. (ابوسعود)
سخن میگوید درحالیکه از نیکان است. (ابوسعود)
همراه اجدادش در بهشت خواهد بود. (بحر العلوم) از زمره ی کسانیکه کامل در صلاح هستند که حق الله و حق مردم را ادا میکنند، خواهد بود. (ملاعلی قاری)
مریم گفت: این فرزند که به من بشارت داده شده است، چگونه و از کجا خواهد آمد؟ در حالیکه مرا بشری، لمس نکرده بماند که آمیزشی صورت گرفته باشد، جبرئیل جواب داد: درست میگویی که لمسی صورت نگرفته است، ولی الله متعال وقتی چیزی را اراده کند، در لحطه ای خواهد شد، در زمانی مثل اینکه بگوید: شو، پس میشود.
مریم گفت: از کجا مرا بچه میآید در حالیکه من با هیچ بشری آمیزش نداشته ام؟ (بحر العلوم) مریم میدانست که تولد فرزند از امیزش با مرد حاصل میشود و میدانست که ازدواج نخواهد کرد و میدانست که با کسی آمیزش نخواهد داشت، این سوال را پرسید. (تاویلات اهل سنت) سوال مریم این بود که وقتی هبه شدن فرزند به وی الهام شد، از چگونگی آن پرسید. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ كَذَٰلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ
جبرئیل گوید: همانطور است که میگویی و تو را بشری لمس نکرده است ولی الله متعال هرچه را خواهد، خلق میکند. (بحر العلوم)
وقتی اراده ی خلق چیزی را کند، به آن (شو) میگوید و آن میشود. (بحر العلوم) یعنی آنچنان میشود که الله میخواهد. (خازن) وقتی اراده کرد این است که با صفت تکوین، آن هست کند و بر وی تعالی خلق و تکوین مخلوقات، سنگینی نمیکند و سخت نیست. (تاویلات اهل سنت) اینکه میگوید: کن (شو) و میشود، منظور این نیستکه الله تعالی حروف کاف و نون را تلفظ کند بلکه خبر از سرعت شدن اراده ی الله است، یعنی در سریعترین حالت اراده ی الله تحقق مییابد و این نیست که وقت و زمانی داشته باشد. (تاویلات اهل سنت)
و بشارت باد که به وی الله متعال، نوشتن را آموزش میدهد و حکمت را و خصوصا کتاب های تورات و انجیل را آموزش میدهد.
مستندات
وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ و به وی کتابت آموزش میدهد. (ابوسعود) و یا کتب آسمانی را آموزش میدهد. (ابوسعود) از خوش خطترین زمان خودش بوده است. (نسفی) کتاب نبیین. (تاویلات اهل سنت) وَالْحِكْمَةَ یعنی علوم و تهذیب نفس آموزش میدهد. (ابوسعود) بیان حلال و حرام به وی آموزش میدهد. (نسفی) کتاب نوشتن است و حکمت به زبان بیان کردن. (نسفی) فقه است ویا حکم بین مردم و یا سنت است و اصل حکمت به حقیقت و درستی رسیدن است. (تاویلات اهل سنت) وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ
جدا ذکر کردن و نام بردن از این دو کتاب چراکه این دو دارای فضیلت و زیبایی و اناقتی بر غیر دارند. (ابوسعود) این سخنان برای خوش کردن قلب مریم و دور کردن ترسی که بر وی وارد شده از اینکه از طرف قومش مورد ملامت قرار خواهد گرفت چراکه بدون پدر فرزندی خواهد آورد. (ابوسعود)
حضرت عیسی به بنی اسرائیل فرستاده شده است و فرستاده شدن من این استکه برای شما شکل میدهم از گل، صورت پرنده ای را و بر آن میدمم و به امر الهی، پر میکشد و پرنده میشود و کور مادر زاد و کسیکه چشم ندارد را بینا میگردانم و پیس دار را درست میکنم و مردگان را زنده میگردانم و همه به امر و اذن الهی است و دیگر اینکه به آنچه میخورید و ذخیره میکنید نیز خبر دهم. و در کارهاییکه انجام میدهم، نشانه ای بر درسی ادعای نبوت من است و رسول بودن من ثابت است. اگر شما ایمان آورنده هستید، دیگر راهی برای انکار نمانده است.
مستندات
وَرَسُولًا إِلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ و وی را به بنی اسرائیل مبعوث خواهم کرد. (تاویلات اهل سنت) در حالیکه برای بنی اسرائیل معلم است، فرستاده میشود. (ملاعلی قاری)
رسول به بنی اسرائیل گفتن از دو جهت است یکی اینکه وی مبعوث به بنی اسرائیل بوده است و دیگر اینکه بنی اسرائیل ادعا میکردند که برای آنها نیست پس در رد ادعای بنی اسرائیل امده است. (بیضاوی) حضرت عیسی سراسر نشانه و آیتی از آیات الهی بود که بدون پدر زاده شد و در نوزادی سخن گفت و به بندگی اقرار کرد و شفا بخش بود و از مسائل پوشیده خبر میداد و در آخر نیز به آسمان برده شد. و تمام معجزات حضرت عیسی، حسی بود و هرکس آن را متوجه میشد ولی معجزات محمد رسول الله ص، حسی و عقلی بوده است. حسی مانند شق قمر و سخن گوسفند مسموم و طی مسافت زیاد در یک لحظه و معجزات بیشمار دیگر و معجزه ی عقلی ایشان همین قرآن است. (تاویلات اهل سنت)
أَنِّي قَدْ جِئْتُكُم بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ من نشانه ای را برای اثبات صدق رسول بودنم آورده ام. (تاویلات اهل سنت) با معجزه ای آشکار آمده ام علامتی درخشان آمده ام. (ملاعلی قاری) أَنِّي أَخْلُقُ لَكُم مِّنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ
تفسیر نشانه ای که گفت است. (تاویلات اهل سنت) برای شما صورت و هیئت پرنده ای درست میکنم. (ملاعلی قاری)
و در آن هیئت میدمم و فوت میکنم. (ملاعلی قاری) به امر الله و به آسان کردن الله متعال. (ملاعلی قاری)
تخلیق حقیقی خاص الله متعال است و در اینجا مجاز است، مثل همان که در آخر میگوید که حرام را حلال میگردانم درحالیکه کسی غیر از الله متعال نمیتواند چیزی را حلال یا حرام بگرداند. (تاویلات اهل سنت) خلق یعنی از عدم چیزی را به وجود آوردن و این برای غیر از الله مقدور نیست. (تاویلات اهل سنت) من با دستان خودم، برای شما ظاهر میکنم که الله متعال چگونه از گِل، پرنده ای خلق میکند. (تاویلات اهل سنت) آیات انبیاء: آن چیزی است که بر خلاف عادت به دست رسول پدیدار میشود تا نشانه ای باشد برای راستگویی در رسالت آنها. (تاویلات اهل سنت) گویند: بنی اسرائیل از روی عیب جویی و قصد خوار کردن حضرت عیسی گفتند: اگر راست میگویی برای ما پرنده ای خلق کن که روح داشته باشد و حضرت عیسی خفاشی درست کرد و در آن دمید و آن پرنده پرواز کرد رفت. دمیدن از حضرت عیسی است و خلق از الله متعال. (بحر العلوم) وقتی این را دیدند، گفتند که تو ساحر هستی. (بحر العلوم)
و مانند این دو بیماری که پزشکان از آن عاجز هستند. (ملاعلی قاری) و مردگان حقیقی و حکمی را زنده میکنم. (ملاعلی قاری)
و این همه به امر و اذن الهی است و تکرار باذن الله از برای دفع توهم الوهیت حضرت عیسی است. (ملاعلی قاری) وقتی حضرت عیسی این نشانه ها را آورد، و با وجود اینکه در بین آنان حکیمان و طبیبان و صاحب بصیرتان بودند ولی کسی ادعای هماوردی نکرد، نشان میدهد که نشانه ی صدق حضرت عیسی بوده است و انکار آنان از روی عناد و تکبر بوده است. (تاویلات اهل سنت) باذن الله یعنی به امر الهی. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: به مشیت الهی است. (تاویلات اهل سنت)
معنی اکمه: کسی که روز میبیند ولی شب نمیبیند. (تاویلات اهل سنت) شب کور.
از ابن عباس: کوری که چشم ندارد. (تاویلات اهل سنت) بعضی گفته اند: اکمه: کور مادر زاد. (تاویلات اهل سنت) ابرص. [ اَ رَ ] (عربی صفت، اسم) آنکه به برص مبتلا باشد. برص دار. پیس. ↑۵۵ پیسه. پیس اندام. پیست. اَبقع. اَسلع. مؤنث: بَرْصاء. ج، بُرْص. (دهخدا) گفته شده است: چهار نفر را زنده کرده است یکی چند روز از مرگش گذشته بود و دیگری دختر عاشر (کسیکه مالیات جمع میکند)و دیگری فرزند پیرزنی بود و آخری پسر نوح که بر وی چهارهزار سال گذشته بود. (بحر العلوم)
خبر دادن از آنچه میخورند و آنچه ذخیره میکنند ممکن است که به طریق منجمی نیز دانسته شود، پس چطور این را نشانه ی نبوت قرار داده شده است؟ جواب: الف: این نشانه در کنار نشانه های دیگر است و تکمله است. ب: قومش میدانستند که حضرت عیسی پیش کسی برای تعلیم نجوم نرفته است پس وقتی خبر میدهد همه میدانند که از منجمی نیست. (تاویلات اهل سنت) از انچه در حال خوردید خبر میدهم و از آنچه برای آینه ذخیره میکنید خبرمیدهم. (ملاعلی قاری) سدی: حضرت عیسی با کودکان بازی میکرد و حضرت به کودکان خبر میداد که والدین آنها چه چیزی پنهان کرده اند و وقتی به خانه رفته و گریه کردند، والدین انها گفتند که با این جادوگر بازی نکنید و وقتی حضرت عیسی به خانه ی آنها رفت و سراغ بچه ها را گرفت، گفتند کسی در خانه نیست و حضرت گفت: پس چه کسی در خانه است؟ گفتند: خوک ها هستند، حضرت گفت پس حتما خوک هستند. بعد دیدند که خوک شده اند. (نیسابوری) گفته اند: خبر از غیب دادن بعد نزول مائده بوده است که از ذخیره کردن آن نهی شده بودند و قومش خیانت کرده و ذخیره میکردند و حضرت عیسی نیز خبر میداد. (نیسابوری) خبر از آنچه خوردند و ذخیره کردند بخاطر درخواست قومش بوده است. (بحر العلوم)
در این مذکورات، نشانه است، اگر تصدیق کردید که من رسول الله به سوی شما هستم. (تاویلات اهل سنت) در این نشانه ای است در رسول بودن من اگر شما به ارسال کننده ایمان داشته باشید. (تاویلات اهل سنت) یعنی اگر شما به آیات ایمان دارید که آیات برای شناساندن چیزی هستند که از جهت آن آورده شده اند. (تاویلات اهل سنت) در این نشانه ای بزرگ است بر راستی ادعای رسالت، اگر که قصد ایمان دارید. (ملاعلی قاری) برای پیامبر هر قومی معجزه ای عطا میشود که از نوع آنچه میشناسند مثلا در زمان حضرت موسی سحر باب شده بود پس معجزه ی ایشان نیز با شکست دادن جادوگران همراه شد و در زمان حضرت عیسی پزشکی پیشرفت کرده بود و معجزه ایشان از نوعی بود که در این رشته، پزشکان عاجز بودند و در زمان رسول الله ص نیز فصاحت و سخنوری پیشرفت کرده بود و این بود که معجزه ی بزرگ رسول الله ص، قرآن شد. (بحر العلوم)
و آمده ام در حالیکه موافق به آنچه در دستم از تورات هستم و دیگر اینکه آمده ام تا بعضی از آنچه بر شما حرام شده بود را بر شما حلال بگردانم و این به امر الله است، و من با حجت از نزد الله متعال آمده ام پس از الله پروا داشته باشید و پروای از الله یعنی اینکه از من اطاعت کنید. نکته: هرکس ادعای تقوی کند، وقتی درست است که بر آنچه رسول میفرماید، موافق باشد و خلاف شرع نباشد.
مستندات
وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ بر شما آمده ام در حالیکه تصدیق کننده هستم یعنی انجیل که بر من نازل شده است تصدیق کننده ی تورات است یعنی موافق تورات است. (بحر العلوم)
وجه این قول این است که هر یک از انبیاء، انبیای قبل خود را تصدیق و بر راستی آنها گواهی میدهند. (خازن) قتاده: آنچه عیسی آورده است از شریعت موسی آسانتر بوده است. (خازن) وهب بن منبه: آنچه بر بنی اسرائیل بخاطر خیانتهای آنان حرام گردیده بود، را حلال گرداند.(خازن) بعضی دیگر گفته اند: حضرت عیسی خیلی از احکام تورات را برداشت و منسوخ اعلام کرد و این به امر الله بوده است و ناسخ و منسوخ حق است. (خازن)
چیزهایی مانند پیه و چربی حیوانات و گوشت شتر را بر شما حلال میگردانم و اما مردار و خوک تا ابد حرام است. (بحر العلوم) این مساله دلالت بر این دارد که شریعت عیسی، ناسخ شریعت موسی بوده است و این به تصدیق تورات خللی وارد نمیکند همچنانکه نسخ بعضی از آیات قرآن با بعض دیگر، خللی به آن وارد نمیکند چراکه نسخ در حقیقت تخصیص وبیان در وقت مقررش است. (بیضاوی)
وَجِئْتُكُم بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ
یعنی من چیزی را بر شما بدون برهان و دلیل حلال نگردانیده ام پس بر شما حق است که از من تبعیت کنید چراکه با برهان آمده ام وطیبات (پاکیزه ها) را بر شما حلال گردانیده ام. (بحر العلوم)
من حجت واضحی بر مدعای خود آورده ام. (خازن) فَاتَّقُوا اللَّهَ
در آنچه که نهی میکند و امر میکند، از الله پروا داشته باشید. (بحر العلوم) در مخالفت با من و تکذیب من از الله متعال پروا کنید. (نسفی)
وَأَطِيعُونِ
از من اطاعت کنید در آنچه که من نهی و امر میکنم. (بحر العلوم)
قطعا الله است که پرودگار و خالق و رازق من و شماست پس وی را یگانه بدانید و بر طبق آن عمل کنید و بدانید که این راهی است که کژی در آن نیست و راست شما را به بهشت میبرد.
مستندات
إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ
این حق صریحی است که تمام انبیا بر ان اجماع دارند، است پس این خود نشانه ای بر صدق من است که از جمله انبیا هستم. (ابوسعود) و من بر شما نشانه ای آورده ام که پروردگار من و شما الله متعال است. (بیضاوی)
و تکمیل قوت نظری در اعتقاد رسیدن به توحید الهی است. (بیضاوی)
وقتی این را دانستید وی تعالی را عبادت کنید چراکه تکمیل قوت علمی عمل به آن است و آن اطاعت از فرامین الله متعال است. (بیضاوی) اقرار به بندگی خودش است و نفی ربوبیت از خودش است بر خلاف پندار مسیحیان، پس الله را عبادت کنید نه مرا. (نسفی) الله خالق و رازق من و شماست پس وی را عبادت کنید یعنی یگانه بدانیدش و شرک نورزید. (بحر العلوم)
هَٰذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ
و تقریر میکند که جمع بین امرین یعنی اعتقاد توحید و عمل به مقتضای آن، راهی است که به مستقیم بودن آن گواهی داده شده است. همچنانکه رسول الله ص میفرمایند: بگو ایمان آورده ام بعد بر آن استقامت بورز. (بیضاوی)
این راهی است که صاحبش را به نعمت دائمی میرساند. (نسفی)
وقتی حضرت عیسی به یقین رسید که کفر میورزند، گفت: چه کسی مرا یاری رسان است به سوی الله وچه کسی دین الله را و نبی الله را یاری رسان است، در حالیکه الله نیز یاری رسان است، حواریون که از خواص حضرت عیسی بودند، گفتند: ما یاری رسان نبی الله و دین الله هستیم ما الله ایمان آورده ایم و تو نیز شاهد ما باش که اسلام آورده ایم.
مستندات
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَىٰ مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنصَارِي إِلَى اللَّهِ وقتی کفر آنان به الله را دانست. (بحر العلوم) وقتی از آنان کلمه ی کفر شنید. (بحر العلوم) مقاتل: وقتی از بنی اسرائیل کفر را مشاهده کرد. (بحر العلوم)
وقتی حضرت عیسی قصد آنان مبنی بر قتلش را متوجه شد گفت: چه کسی است که مرا همراه الله مرا یاری کند؟ (بحر العلوم)
قتبی: الی در اینجا به معنی مع (همراه) است. (بحر العلوم)
گفت: چه کسی مرا یاری کننده است درحالیکه التجا و پناه برنده بر الله است؟ (بیضاوی)
و یا درحالیکه به سوی الله میرود. (بیضاوی)
چه کسانی هستند که خود را در راه کمک به من به الله اضافه میکنند. (بیضاوی)
قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنصَارُ اللَّهِ
کلبی: حواریون عیسی، دوستان پاک عیسی بوده اند و تعداد آنها دوازده نفر بوده است. (بحر العلوم) حواری نامیده شدنشان بخاطر خلوص نیت و پاک بودنشان بوده است. (بیضاوی) گفته شده است: پادشاهانی بوده اند که لباس سفید میپویشیدند و عیسی از آنان کمک خواست. (بیضاوی) مقاتل: حواریون، قصار بوده اند، که عسیی بر انان گذر کرد و گفت: من انصاری الی الله، و آنان گفتند: ما انصار الله هستیم. (بحر العلوم) گفته میشود: بر آنان گذر کرد درحالیکه مشغول شستن لباس بودند. حضرت عیسی گفت: چه کار میکنید؟ گفتند: لباسها را پاک میکنیم. عیسی گفت: آیا شما را بر آنچه از این نیز سودمنتر است، راهنمایی کنم؟ گفتند: آری. گفت: پس بیایید تا خود را از شر شیطان نجات دهیم و با وی بیعت کردند. (بحر العلوم) از ابن عباس: حواریون نامیده شدن آنان بخاطر لباس سفید پوشیدنشان بوده است و صیاد بوده اند. (بحر العلوم)
درخواست حضرت عیسی برای تمیز مومن و کافر بوده است. (العز بن عبدالسلام) و یا برای اقامه ی حجت است. (العز بن عبدالسلام) یا درخواست کمک تا مانع قتلش شوند. (العز بن عبدالسلام)
رسول الله ص فرمودند: ابن زبیر پسر عمه ی من و حواری من است یعنی دوست خالص من است. (بحر العلوم)
انصار الله یعنی انصار دین الله هستیم. (بحر العلوم) آمَنَّا بِاللَّهِ توحید الله را تصدیق کرده ایم و راست دانسته ایم. (بحر العلوم) وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
تو نیز گواه باش که ما مسلمان هستیم. (بحر العلوم) در روز قیامت که انبیاء بر امت خود شهادت و گواهی میدهند تو نیز بر ما شاهد باش. (بیضاوی)
در این آیه دلیل است بر اینکه ایمان و اسلام یکی هستند. (نسفی)
پروردگارا! ایمان آوردیم به آنچه نازل کرده ای و از رسولت پیروی کردیم پس ما را از جمله گواهان در ایمان و در قیامت قرار ده.
مستندات
رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنزَلْتَ بعد اینکه حال خود را برای رسول الله عیسی بیان کردند و حال تضرع به الله کرده و این برای مبالغه در بیان حالشان است. (ابوسعود) وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ
در هرآنچه که میاورد وترک میکند از امر دین مطیع وی شده ایم پس نشان میدهد که حتما یاریش خواهند کرد. (ابوسعود)
فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
پس ما را از زمره ی کسانیکه به یگانگیت شهادت داده اند قرار ده. (ابوسعود)
و یا همراه انبیاء که بر امتشان شهادت میدهند قرار ده. (ابوسعود) و یا ما را از زمره ی امت محمد که بر همه ی امتها شاهد هستند، قرار ده. (ابوسعود)
ما را به شهود جلالت مشغول بگردان تا آنچه را که پذیرفته ایم را اجرا کنیم و مشقت را تحمل کنیم. (نیسابوری)
و آنانکه حضرت عیسی دانسته بود که کفر ورزیده اند، برای قتل حضرت عیسی، حیله کردند و الله نیز طبق رفتار آنان رفتار کرده و بر انان مشتبه شد که حضرت عیسی را کشته اند یا یار خودشان را و الله بر به عذاب گرفتن منکرانش، از طریقی که آنان غافل هستند، قادر است واگر کار این است که هرکس به غفلت دیگری کاری انجام دهد الله متعال به بهترین آنان است. نکته: استدراج اینکه کفار را در کفرشان با نعمت دادن فرو میبرد و بعد آنان را به عذاب میکشد که انتظارش را نداشتند.
مستندات
مکر کردند طوری که وی را تکذیب کرده و قصد کشتن وی را کردند. (تاویلات اهل سنت) الله نیز جزای مکر آنان را میدهد. (تاویلات اهل سنت) کسانیکه عیسی کفر آنان را فهمیده بود، حیله کرده و قصد کشتن وی را کردند. (ابوسعود) و الله نیز با به آسمان بردن عیسی و القای همشکلی عیسی بر کسیکه قصد کشتنش را داشت، جواب مکرشان را داد. (ابوسعود)
در پنهان کردن امر عیسی و ابطال دینش مکر و حیله کردند و الله نیز با ظاهر کردن شریعت وی و بالابردن دینش، بر آنان مکر کرد و دشمنان وی را که یهود هستند، خوار کرد. (نیسابوری) از ابن عباس: پادشاه بنی اسرائیل که قصد کشتن حضرت را داشت و جبرئیل به حضرت عیسی دستور داد که وارد خانه ای شود که روزنه ای داشت و از هما ن روزنه حضرت عیسی را برد و پادشاه کسی را به داخل فرستاد تا وی را بکشد و وقتی آن شخص بیرون آمد و خواست خبر دهد که عیس در خانه نیست، بر آنان چنین نمایان شد که عیسی است پس وی را کشتند و به دار آویختند. (ابوسعود)
الله متعال مکرش قویتر است و کسی را که خواهد که عذاب دهد را طوری عذاب میدهد که انتظارش را ندارد. (نیسابوری)
گفته اند: مکر به معنی گفت است یعنی گفتند و گفتارشان شرک بود و الله نیز گفت و گفتارش توحید بود. (تاویلات اهل سنت) مکر به غفلت گرفتن است و الله به غفلت منکران را به حق میگیرد و آنان به باطل میگیرند. (تاویلات اهل سنت) اگر منظور از مکر ، حیله کردن برای شر رسیدن به کسی باشد در حق الله متعال محال است پس کلمه از متشابهات است و باید چنین تاویل شود که جزای مکر را دادن، مکر نامیده میشود. (نیسابوری) و یا اینکه الله متعال با آنان به مثابه ی مکر کننده عمل کرد طوری که در گمراهی فرو رفتند و آنان را به استدراج، میگیرد. (نیسابوری) اگر معنی مکر تدبیر محکم و کامل باشد، متشابه نبوده و در حق الله متعال ممتنع نخواهد بود. (نیسابوری)
به یاد آر وقتی را که الله متعال به عیسی گفت که تورا کامل روح و جسدت را میگیرم و به آسمان که مقر فرشتگان است میبرم و از شر کفار و از علائق دنیوی و از گناه و شرک پاکت میکنم و کسانیکه به نبوتت ایمان آورده و غلو و افراط تفریط نکرده اند، را بر کفار برتری و غلبه میدهم چه به قدرت باشد و چه به قدرت استدلال و بعد مرجع و بازگشت همه ی شما مسلمانان و کفار به الله متعال است و بین شما در امور اختلافی دینی حکم خواهم کرد و بیان خواهم کرد که چه کسی برحق و چه کسی بر باطل است.
من کامل وفا کننده به اجلت هستم یعنی آنها نمیتوانند تورا بکشند تا وقتی که وقت مرگت برسد. (ابوسعود)
ویا معنی متوفیک از زمین تو را بر میدارم. (ابوسعود) ویا معنی آن، تو را در وقت خواب به آسمان میبریم. (ابوسعود) ویا منظور بعد اینکه از آسمان نازل شدی، تو را میمیرانم. (ابوسعود) یا تو را از شهواتی که مانع عروج است میمیرانم. (ابوسعود) اصل و صحیح این است که حضرت عیسی نمرده و به آسمان برده شد و به زمین نزول خواهد کرد. (ابوسعود) تو وفات خواهی یافت نه اینکه کشته شوی. (نسفی) در حدیث ثابت است که امده است: به زمین فرود خواهد آمد و دجال را خواهد کشت. (کبیر رازی)
معنی توفی یعنی تمام و کمال گرفتن و متوفیک در حق حضرت عیسی این است که جسد و روح وی را کامل به آسمان برده است در رد گمان اینکه ممکن بود فکر کنند که منظور روح عیسی را به آسمان برده باشد. (کبیر رازی) تقدیم و تاخیر در لفظ حکمی را افاده نمیکند چه کلماتی که در ذکر مقدم هستند ولی در حکم موخر هستند. (تاویلات اهل سنت)
وَرَافِعُكَ إِلَيَّ
توفی و کامل بردن میتواند که به میراندن باشد و یا با به آسمان بردن باشد پس متوفیک و رافعک که گفت یعنی با به آسمان بردن تو را کامل گرفته ایم. (کبیر رازی) منظور از به سوی خود بلند میکنم، از برای تشریف مضاف یعنی از برای شرافت دادن به حضرت عیسی است نه اثبات مکان برای الله متعال چراکه اگر چنین باشد واجب است که اهل شام به الله نزدیکتر باشند چراکه حضرت ابراهیم میگوید: إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ و همچنین کفار نیز باید به الله نزدیک باشند چراکه الله متعال میفرماید: ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ پس آنچه مشبهه فکر میکنند که در مکان است، خیال و اوهام است واصل این است که وقتی خاصی را بر الله در لفظ اضافه کرده میشود منظور تعظیم آن خاص است مثلا بیت الله و ناقة الله. اگر الله متعال مضاف واقع شود و مضاف الیه جمع باشد، مقصود تعظیم الله متعال است مثل رب العالمین و له ملک السموات و الارض. (تاویلات اهل سنت) توضیح: در قول حضرت ابراهیم امده است: به سوی پرودگارم میروم، در حالیکه به شام میرفت پس اگر دارای مکان میبود این آیه نشان میدهد که اهل شام به الله نزدیکتر هستند. همینطور در آیه ثم الی مرجعکم، خطاب به کفار است یعنی برگشت شما به سوی من است پس کفار باید به الله نزدیک باشند. تو را به آسمانم و مقر فرشتگان میبرم. (نسفی)
وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا
تو را وقتی که در بین کفار هستی، از اذیت کفار پاک میگردانم. (تاویلات اهل سنت) گفته شده: از کفر و گناه پاکت میکنم. (تاویلات اهل سنت) گفته شده : از آنچه در حق تو گفته شده است، پاک میکنم. (تاویلات اهل سنت)
وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ منظور فوق کفار بودن تابعان عیسی به غلبه و قهر و قتل است. (تاویلات اهل سنت) ویا منظور به حجت. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد در آخرت در منزلت و درجه باشد. (تاویلات اهل سنت)
و احتمال دارد منظور با کشتار کفار زمین را توسط تو پاک خواهیم کرد چراکه در روایات آمده است که نزول کرده و کفار را همه را میکشد و کافری باقی نمیماند. این است تطهیر وی و اینکه تابعانش فایق خواهند بود. (تاویلات اهل سنت)
منظو ر تابعان وی در توحید و تصدیق نبوت وی است. (خازن)
تابعان حضرت عیسی کسانی هستند که به نبوت وی ایمان آورده اند از مسلمانان و از مسیحیان که چنین ایمان داشته باشند. (بیضاوی) بعضی نیز گفته اند منظور همین مسیحیان هستند که ادعای محبت دارند را بر همین یهود، برتری و غلبه میدهد. (خازن) تا به الان شنیده نشده است که یهود بر مسیحیان غلبه کرده باشند و شنیده نشده است که یهود پادشاهی و دولتی نبوده است. (بیضاوی)
ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ تخصیص رجوع در اینجا در حالیکه همه وقت مرجع به سوی الله است، اینکه در روز قیامت کسی منکر این قضیه نیست. (تاویلات اهل سنت) فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ بین شما حکم میکنم که کدام یک بر حق بوده و کدام یک بر باطل بوده اید. (تاویلات اهل سنت) ویا جزای اعمالتان را به قدر عملتان میدهم. (تاویلات اهل سنت) ویا هر یک از شما را بر طبق عملتان جزا میدهم. (تاویلات اهل سنت)
در آنچه که از امر دین اختلاف داشتید حکم خواهد کرد. (بیضاوی)
تفصیل حکم من بین مومنان و کفار این است: اما کسانی را که کفر ورزیده و حقیقت را پنهان کرده پس آنان را من (الله متعال) در دنیا و آخرت عذاب خواهم داد و در وقت عذاب من، برای انان یاوری که مانع عذاب شود نیست.
مستندات
تفسیر حکم در آیه ی قبل و تفصیل آن است. (بیضاوی)
از حال هردو گروه مومن و کافر خبر میدهد. (بحر العلوم)
و اما کسانیکه نبوت عیسی را انکار کردند و با دین وی مخالفت کرده و در حق وی باطل گویی کردند از یهود و مسیحیان در دنیا به قتل و جزیه و ذلت جزا دهم و در آخرت نیز به آتش عذابشان دهم. (خازن)
کفار را در دنیا به قتل و جزیه و در آخرت با آتش، جزا خواهد داد. (بحر العلوم) وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ و کفار را منع کننده ای که مانع عذاب آنها شود نیست. (بحر العلوم) آنان را خلاص کننده ای از عذاب الهی در دنیا و اخرت نیست. (ابوسعود)
و اما کسانیکه به نبوت عیسی ایمان اورده و به الله کفر نورزیده اند و عمل صالح و عمل بر طبق شرع انجام داده اند را خودم پاداششان را کامل ادا خواهم کرد. و الله ظالمان را دوست نمیدارد. نکته: عذاب دنیوی در قتل و جزیه خلاصه نمیشود چراکه برای تمامی کفار وعده ی عذاب داده است پس انواع عذاب از عذاب قبر وقبل آن و مشکلات روانی و روحی و جسمی را شامل میشود و در مقابل به مومنان وعده ی توفیه ی جزا میدهد یعنی این نیست که شما در دنیا بدی و ناگواری نبینید بلکه مهم و اول و آخر این است که بر طبق عملتان جزای وافی خواهید برد.
مستندات
وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مقاتل: منظور امت محمدی هستند. (بحر العلوم) فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ یعنی ثواب اعمالشان را خواهد داد. (بحر العلوم)
پاداش آنان را تمام و کمال خواهم داد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ به دین کفار راضی نیست. (بحر العلوم) یعنی آنان را دشمن میدارد. (ابوسعود)
ظالمین گفتن نشان از این دارد که کفر ظلم است. (ابوسعود)
آنچه که بر تو از امر زکریا و عیسی و مریم ، بود، برای تو از آیات و نشانه های نبوت و از لوح محفوظ بر تو خوانده ایم.
مستندات
آنچه تا الان برای تو از شان عیسی بود، از نشانه ها و محکماتی که خللی بر آن وارد نمیشود است، (ابوسعود) در حالیکه نشانه های واضح بر نبوتت هستند. چراکه از امور غیبی هستند که جز به وحی امکان دانستن آن نیست. (ملاعلی قاری)
ذکر حکیم یعنی مشتمل بر حکمت است. (ابوسعود) منظور از آیات و ذکر حکیم، قرآن است. (ابوسعود) بعضی نیز لوح محفوظ دانسته اند. (ابوسعود)
ذکر حکیم یعنی هرکس به آن نظر بیافکند و تفکر کند، حکیم گردد. (تاویلات اهل سنت)
همانا مثال عیسی که بدون پدر خلق شده است مثل خلق ادم است که هر دو از شگفتی ها هستند، خلق آدم این بود که از خاک خلق شده است و این خلق با گفتن کن (شو) بوده و آدم هست شده است. نکته: اگر خلق عیسی جای تعجب دارد، خلق آدم از آن عجیبتر است، و این پیامی به طبیعیون است که اگر از شنیدن این خبر تعجب میکنید و علمتان به ان نمیرسد، باید که خلقت آدم را به یاد آورید چراکه ما آن را بدون پدر و مادر خلق کرده ایم و از خاک هم خلق کرده ایم و اینکه علمتان نمیرسد مشکل شماست. و شما در همان گفتن مرغ اول به وجود امده است یا تخم مرغ، بمانید و این سوال برای شما طبیعیون است که علم کمی دارید ونظریه ها پر از اشکال و سوالات بی جواب است.
مستندات
إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ
در شان وفد نجران نازل شد که ادعا کردند که رسول الله ص حضرت عیسی را بدگویی میکند. رسول الله ص فرمودند: چطور؟ گفتند: تو وی را بنده ی الله میخوانی. رسول الله فرمود: بله وی بنده ی الله و رسولش است. انها در غضب شده گفتند: آیا دیده ای که کسی بدون پدر متولد شده باشد؟ و این آیه در جواب آنان نازل شد. (بغوی) شان عیسی در غریب و شگفت بودن مثل شان آدم است. (نسفی)
خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ
جسد آدم را از گل قرار داد و این در حالی بود که نه پدری بود و نه مادری، پس حال ادم شگفتتر از حال عیسی است. (نسفی)
ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ
بعد وی را بشر قرار داد و آدم نیز بشر گشت. (نسفی) منظور خلق کرد بعد کن گفت، این استکه اول خلق کرد بعد به شما خبر داد که من با کن گفتن خلقش کرده ام. (بغوی) یعنی کسیکه خلق آدم را که بدون پدر و مادر است قبول کند ولی خلق عیسی را بدون پدر قبول نکند از صحت به دور است و جایی ندارد. (ابوسعود) بعضی از علما گفته اند: توسط رومیان اسیر شده است و وی به آنان گفته است: چرا عیسی را غبادت میکنید؟ گفتند زیرا بدون پدر خلق شده است. عالم جواب داد: پس آدم اولیتر به عبادت است چراکه نه پدر دارد و نه مادر. گفتند: مردگان را زنده میکرده است. گفت: پس حزقیل اولی به الوهیت است چراکه عیسی چهار نفر را زنده کرده است و حزقیل هشت هزار نفر را زنده کرده است. گفتند: کور مادر زاد را شفا میداد. گفت: جرجیس اولیتر است چراکه پخته شد و سوزانده شد و سالم بیرون آمد. (نسفی)
حق در مورد شأن عیسی همان است که پروردگارت گفته است پس تو ای مخاطب، در این مورد از جمله ی شک کنندگان نباش.
مستندات
حق همان است از قصه ی عیسی برایت گفته ایم، پس در این مورد از کسانیکه در شک هستند نباش. (ابوسعود)
خطاب به هرکسی که صلاحیت خطاب دارد است و خاص رسول الله ص نیست. (ابوسعود)
هرکس که در مورد حضرت عیسی چیزی میگوید بداند که حق ان است که پروردگار محمد گفته است. (تاویلات اهل سنت) عادت بزرگان این است که بزرگ و افضل قوم را مورد خطاب قرار دهند پس در اینجا نیز رسول الله ص مورد خطاب است و منظور همه ی مخاطبان هستند. (تاویلات اهل سنت) دیگر اینکه معصوم بودن مانع مورد امر و نهی بودن نیست بلکه ان را تقریر میکنند. (تاویلات اهل سنت)
اگر مسیحیان بعد اینکه حق برای تو آشکار شد و به یقین رسیدی و دانستی ، قصد مجادله با تو را در این مورد و یا در مورد اینکه حق با چه کسی است، داشته باشند، بگو بیایید و عزم خودتان را جزم کنید و فرزندان و زنان خانوده اتان را و منسوبان به خودتان را فرا بخوانید و جمع کنید بعد بیاییم و مباهله کنیم پس لعنت را بر کسی که دروغگو است، قرار دهیم و بخواهیم که دروغگو را لعنت کند.
مستندات
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ
اگر کسی از مسیحیان با تو در مورد عیسی، مجادله کرد. (مظهری) اگر در مورد حق، مجادله کرد. (مظهری)
مِن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ بعد اینکه علم به اینکه عیسی بنده و رسول خدا است. (مظهری) فَقُلْ تَعَالَوْا
پس تو ای محمد، بگو: نزدیک بیاید. (مظهری) بگو: تامل کنید و به من توجه کنید. (مظهری) پس بگو ای کسانیکه در حق عیسی افراط کرده وی را پسر الله میپندارید، بیایید. (فواتح الالهیه)
یعنی با رای و نظر خود بیایید. (مظهری) نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ
هر یک از ما و شما خودش را و عزیزترین خانواده اش را فرا بخواند و پیش خود بیاورد تا هرچه بر سر دروغگو میآید بر سر عزیزانش نیز بیاید. (مظهری) تقدیم ابناء و نساء بر انفس از این جهت است که شخص از خانواده ی خود و عزیزان خود، دفاع میکند و از جان خود مایه میگذارد پس اولویت در ابناء و نساء است. (مظهری) دیگر اینکه اصل در دعا این است که فراخوان دهنده با فراخوانده شده، مغایرت داشته باشد و نفس خود، مغایرت معنوی دارد و ابناء و نساء مغایرت حقیقی دارند برای همین آنها را تقدیم کرده است. (مظهری)
مسلم روایت کند: رسول الله ص حضرات علی و فاطمه و حسن و حسین را جمع کرده و فرمودند: الله هؤلاء اهل بیتی: بار الها اینان اهل بیت من هستند. (مظهری) ثُمَّ نَبْتَهِلْ
از باب افتعال بجای باب تفاعل استفاده کرده است چراکه مقصود این است که لعنت را بر خودش بگرداند اگر دروغگو باشد و اگر طرف مقابل دروغگو باشد، به طرف مقابل لعنت بگرداند پس جلب شر به خود زودتر از رساندن آن به دیگران، میرسد، نتیجه اینکه هدف کسب لعنت است. (مظهری) بهلة: به فتح و ضم باء: معنای اصلی آن ترک است. و در لعنت بدین معنا است که رحمت را ترک گفته و مورد لعنت در دنیا و آخرت قرار بگیرد واین یعنی وقوع عذاب چراکه رحمت است که مانع عذاب است.(مظهری)
آوردن ثم، برای بیان این مطلب است که عاقل در لعنت عجله نکرده و بر تراخی و مهلت، فرامیخواند. (مظهری) فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ
پس لعنت را بر کاذب قرار میدهیم، با کلمه ی فاء آوردن از این جهت است که لعنت از مباهله، بدون فاصله میآید. (مظهری) وقتی این آیه را رسول الله ص بر وفد نجران، قرائت کردند، وفد نجران گفتند: اجازه بده فکر کنیم و فردا خواهیم آمد، بعد آنها تنها خودشان ماندند و به عاقب شخصی که صاحب نظرشان بود گفتند: ای عبدالمسیح چه نظری داری؟ عاقب گفت: والله که دانستید که محمد نبی و مرسل است و قومی با نبی و مرسلی ملاعنه نکرده است که بزرگشان زندگی کرده و کوچکشان بزرگ شده باشد. اگر چنین کاری بکنید، قطعا هلاک خواهید شد. اگر تصمیم گرفتید که اینکار را انجام دهید پس با یک وداع کرده و بقیه به بلاد خود برگردند. بعد پیش رسول الله ص آمدند و رسول الله ص نیز حسین و حسن و فاطمه و علی را گرفته آمده بودند و رسول الله ص فرمودند: وقتی من دعا کردم شما آمین بگویید. اسقف نجران گفت: من صورتهایی را میبینم که اگر از الله بخواهند، کوهی را جابجا کنند، جابجا خواهد شد، پس مباهله نکنید که هلاک خواهید شد و بر روی زمین هیچ مسیحیی نخواهد ماند. گفتند: ای ابو القاسم، به این نتیجه رسیدیم که مباهله نکنیم و تو بر دین خودت باشی و ما هم بر دین خومان باشیم. رسول الله ص فرمودند: اگر مباهله نمیکنید، مسلمان شوید تا برای شما آن باشد که برای مسلمانان است بر شما باشد آنچه بر مسلمان است. آنان از این ابا کردند. رسول الله ص فرمود: من از شما دفاع خواهم کرد پس من با شما جنگ خواهم کرد. گفتند: ما را یارای جنگ با عرب نیست و ما با تو مصالحه میکنیم که با ما وارد جنگ نشوی و ما را نترسانی و از دینمان برنگردانی و ما نیز به تو هر سال دو هزار حله که هزار آن در ماه صفر و هزار دیگر در ماه رجب به تو میپردازیم. رسول الله ص نیز قبول کردند و فرمودند: قسم به آنکه جانم در دستان اوست، عذاب بر اهل نجران آمده ی فرود شده بود و اگر ملاعنه میکردند، همه ی اینها به خوک و میمون تبدیل میشدند و دره ی آنان پر از آتش میشد و اهل نجران بالکل مستاصل و ریشه کن میشدند حتی پرندگان آن نیز همینطور میشد. (مظهری) حله: بردهای یمانی باشد یا غیر آن و لایکون حلة الامن ثوبین او ثوب له بطانة و سلاخ. ج، حُلَل، حِلال. جامه نو. پوشاکی که همه بدن را بپوشاند. لباس و پوشاک خواه از کمر بپائین را بپوشاند ویا همهٔ تن را و جامه و رخت و قبا. (دهخدا) جواب ادعای اینکه حضرت علی همانند خود رسول الله ص است پس وی به جانشینی ایشان مستحق و تعیین شده است: یعنی ادعا میکنند که انفسنا نفس ما منظورش حضرت علی است پس حضرت علی خود رسول الله ص است. نعوذ بالله. الف: کلمه ی انفس جمع است پس بر فرض نفس بودن حضرت علی در این آیه، نفس رسول الله یک نفس و نفس حضرت علی نفسی دیگر است. البته این ادعا باطل بودنش آشکار است. ب: چرا حضرت علی در اینجا به عموم مجاز، جزو ابناءنا نباشد؟ چراکه به داماد در عرف ابن اطلاق میشود. ج: مراد از انفسنا کسانیکه از نظر نسبی به ما مربوط میشوند باشد مثل آیه ی هشتاد و چهار سوره ی بقره: وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنفُسَكُم مِّن دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ، شاهد مساله لا تخرجون انفسکم که طبق ادعا معنی آن چنین میشود: شما خودتان را از دیارتان اخراج نکنید پس معنایی باطل است ولی منظور در اینجا افرادی که از نسب خودتان هستند را اخراج نکنید است. و همچنین در آیه 85 در ادامه ی آیه ی قبل نیز آمده است تقتلون انفسکم یعنی خودتان را میکشید؟ خیر بلکه هم نسبان خود را میکشید است. و در آیه ی 12 سوره ی نور نیز آمده است: ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَيْرًا معنی آیه این است چراکه به نفس خود (ام المومنین) گمان خیر نکردید؟ است. و در آیه ای دیگر نیز آمده است: آیه ی 11 حجرات: وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ یعنی از خودتان عیب جویی نکنید ، پس انفسنا گفتن هیچگاه طلب مساوات نمیکند. د: به اتفاق فریقین حضرت علی با رسول الله ص در تمام صفات مساوی نیستند و این قطعی است پس این نیز مساوات را ثابت نمیکند. ه: اگر بر فرض چنین بود در زمان رسول الله ص نیز باید چنین میبود، که مخالف ما چنین ادعایی ندارد. آنچه این آیه میرساند این است که این بزرگوران یعنی حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین عزیزترین برای رسول الله ص بوده اند. (مظهری)
آنچه ما برای تو ای محمد از امر عیسی گفته ایم، حق همین است و حق این است که هیج الهی غیر الله متعال وجود ندارد، و گفته ی مسیحیان، دروغی بیش نیست و الله متعال است که بر هر چیزی قادر و غالب است و بر هر حکمی تدبیری دارد و در این امور یگانه است پس در الوهیت به قطع یقین، یگانه است و شراکتی با کسی ندارد.
مستندات
إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ
آنچه از قصه ی عیسی گفته ایم، حق این است و غیر ان از دروغهای مسیحیان بر حق نیستند. (ابوسعود)
این خبر حق است. (تاویلات اهل سنت) وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ إِلَّا اللَّهُ
تصریح در رد ادعای مسیحیان است. که ادعای تثلیث یعنی سه گانگی الله را دارند. (ابوسعود)
وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
الله بر همه ی مقدورات قادر است و به تمامی معلومات احاطه دارد و کسی با وی در قدرت و حکمت، شریک نیست چه برسد به اینکه در الوهیت با وی تعالی شراکت کند. (ابوسعود) عزیز در انتقام گرفتن است و حکیم در تدبیر احکام. (نسفی)
اگر آنان از این دلائل واضح رویگردان شدند و حقائق را نپذیرفتند، از انان روی بگردان چراکه الله متعال به تبهکاران، دانا است و آنان را جزا بر طبق عملشان خواهد داد.
مستندات
فَإِن تَوَلَّوْا
اگر از آنچه برای تو توصیف کرده ایم به اینکه الله یگانه است و واجب است که اله، عزیز و غالب و قادر مقدورات باشد و عالم به عاقبتها باشد و عیسی چنین نیست پس بدان که اعراض و رویگردانی آنها جز به عناد و گردنکشی نیست پس سخنت را با انان قطع کن و امر آنها را به الله بسپار چراکه ... (کبیر رازی)
فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ بر قلبهای آنها اطلاع دارد و میداند که غرض فاسدی دارند و الله بر مجازات آنان قادر است. (کبیر رازی)
بجای الله بر آنان علیم است، فرمود: بر مفسدین عالم است برای نشان دادن این است که هرکس از توحید رویگردان شود و دلائل واضحه را گردن ننهد، فساد کننده است که باعث فساد دین میشود و بعد آن باعث فساد نفس شده و باعث فساد کل عالَم میشود. (بیضاوی)
ای محمد به اهل کتاب بگو: بیایید به چیزی که در آن همه ی ما برابر هستیم و در آن چیزی به طرفی میلی نیست و عدالت محض است و آن اینکه بجای اینکه یکی عزیر را عبادت کند و دیگری عیسی را، بیاییم و غیر الله را عبادت نکنیم و به وی تعالی شریکی قائل نشویم و بعضی از خودمان را بعنوان ارباب نگیریم که حلال و حرام را دستش گرفته و هرآنچه میخواهد، حکم میکند، را ارباب نگیریم اگر از این مساله ای که گفته ام رویگردان شوید، اعتراف کنید و بدانید که ما مومنان اسلام، مسلمان واقعی و مخلص واقعی الله هستیم. نکته: در این موارد ذکر شده کمال بی طرفی است و در آن هیچ امتیازی به کسی داده نشده است و الله را یگانه گرفتن این نفع را دارد که همه ی یهودیان و مسیحیان و مسلمانان به آن اعتراف دارند و این الله فقط برای یک قوم خاص نیست تا بگوییم که با اینکار طرف کسی را خواهد گرفت و از طرف دیگر میگوید که یکدیگر را بین خومان ارباب نگیریم پس در اینجا نیز رسول الله ص از انان نمیخواهد که خودش را ارباب گرفته شود و در آخر اینکه اگر به این مساله گردن نمینهید پس خود مجبور به اعتراف هستید که ما مسلمانان، مخلص خدا هستیم.
وقتی وفد نجران به مدینه آمدند با یهود جمع شدند و هر یک از آنها ادعا میکرد که ابراهیم از آنان بوده است و وقتی رسول الله ص فرمود که ابراهیم نه یهودی بوده و نه مسیحی بلکه حنیف مسلم بوده است، آنان گفتند: تو میخواهی که ما تو را مثل عزیر و عیسی بعنوان رب بگیریم و این آیه در رد آنان آمده است. (خازن)
مخاطب این قول اهل کتاب یعنی مسیحیان و یهودیان هستند. (ابوسعود) مخاطب وفد نجران است. (ابوسعود) مخاطب یهود مدینه هستند. (ابوسعود)
کلمه ای که در آن رسولان و کتب اسمانی، در آن هیچ اختلافی ندارند. (ابوسعود)
به کلمه ی عدلی بین ما و شما بیایید. (بحر العلوم)
به چیزی که در آن هیچ میلی به هیچ گروهی نیست، بیایید. (خازن)
منظور از کلمه، لا اله الا الله است. (بحر العلوم) و این کلمه ی کلمه ی اخلاص است. (بحر العلوم) به کلمه ای بیایید که باعث میشود که ما و شما با هم برابر باشیم و خون شما همانند خون ما شود و اموالتان مثل اموال ما شود. (بحر العلوم) أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ
آن کلمه که در آن بین انبیا و کتب اختلافی نیست، این است: در عبادت یگانه داشتن و اخلاص عمل برای وی است. (ابوسعود) غیر الله را یگانه ندانیم. (بحر العلوم)
وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا
چیزی از مخلوقاتش را به وی شریک نگیریم. (بحر العلوم) غیر وی تعالی را در چیزی با وی شریک ندانیم. (ابوسعود)
چراکه اینان عیسی را بعنوان رب و پرودگار گرفته بودند. (بحر العلوم) گفته میشود: از یکدیگر در معصیت اطاعت نکنیم. همانطور که در سوره ی توبه آمده است که آنان احبار و رهبان را ارباب گرفتند. یعنی در معصیت از آنان اطاعت کردند. همچنانکه مسیحیان عیسی را سوم خدایان گفتند. (بحر العلوم) با گفتن اینکه عزیر پسر الله است و عیسی پسر الله است، و با از احبار (علمای دین و فقهای یهود)، در آنچه که بدعت آوری کرده اند در امر حلال و حرام، یکدیگر را ارباب نگیریم چراکه آنان نیز مثل ما بشر هستند.(ابوسعود)
فَإِن تَوَلَّوْا
اگر از توحید رویگردانی کردند. (بحر العلوم)
فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
پس ای مسلمانان به آنان بگویید که گواه باشید که ما در عبادت الله و یگانه دانستند الله متعال، مخلص هستیم. (بحر العلوم) پس حجت بر علیه شما قائم شده است پس اعتراف کنید که ما مسلمان بوده و شما نیستید. (ابوسعود) اعتراف کنید که کافر هستید. چراکه اینان چیزهایی هستند که رسولان بر آن اتفاق نظر داشته و تمامی کتب این را میگویند(بحر العلوم) اگر از اطاعت الله و توحید و صرف عبادت به الله رویگردانیدید. (تاویلات اهل سنت) اگر از مباهله و ملاعنه روی گردانیدید. (تاویلات اهل سنت) اگر از قبول جمع شدن ما و شما بر آنچه بین ما مشترک است رویگردانیدید. (تاویلات اهل سنت) به چگونگی احتجاج و استدلال توجه کنید: اول احوال حضرت عیسی را بیان میدارد و بیان میکند که عیسی چگونه خلق شده و احوالش چگونه بوده است که نشان میدهد که عیسی خدا نبوده بلکه مخلوق است و بعد مردم را به توحید میخواند وقتی عناد آنان اشکار میشود به مباهله میخواند وقتی از مباهله سر باز میزنند، و کمی گردن مینهند، بر آنچه اسلام میگوید، در اینجاست که به آنچه بین انبیا و کتب متفق و یکی است دعوت میکند و وقتی میبیند که به این نیز گردن نمینهند، از آنان میخواهد که اعتراف کنند، که مومنان به محمد، مسلمان هستند و اهل کتاب مسلمان نیستند. (ابوسعود)
ای اهل کتاب یعنی مسیحیان و یهودیان، چگونه شما در حق ابراهیم با هم مجادله کرده و هر یک ادعا دارید که ابراهیم بر دین شما بوده و یهودی و مسیحی بوده است؟ در حالیکه تورات و انجیل بعد ابراهیم نازل شده اند و مسیحیت و یهودیت بعد اینها پیدا شده اند، آیا بر گفتار خود، تفکر نمیکنید؟ نکته: وجه رد ادعای اینان این است که در خود تورات و انجیل از قصه ی ابراهیم و سرگذشت وی آمده است حال وقتی ابراهیم قبلا گذشته است و بعد تورات و انجیل نازل شده اند و مسیحیت و یهودیت بعد تورات و انجیل پیدا شده اند، چگونه میتوان ادعا کرد که ابراهیم یهودی یا مسیحی بوده باشد.
مستندات
عده ای از یهود گمان میکردند که ابراهیم از آنان است و عده ای از مسیحیان نیز گمان میکردند که ابراهیم از آنان است و با رسول الله ص در این مورد مجادله میکردند پس به آنان گفته شد که یهودیت بعد نزول تورات آمده است و نصرانیت بعد انجیل به وجود آمده است و بین ابراهیم و موسی هزار سال فاصله بوده است یعنی ابراهیم قبل موسی به هزار سال بوده است و بین وی و عیسی دو هزار سال بوده است پس چگونه میشود که ابراهیم از دینی میشود که بعد وی به وجود آمده است؟ (نسفی) چرا دین و شریعت ابراهیم مجادله میکنید. (ابوسعود)
وقتی مهاجرین مسلمان مثل جعفر طیار به حبشه رفته بودند این بحث بین مسیحیان مطرح بوده است و در جواب آنان این آیه نازل شده است. (بحر العلوم)
چرا در مورد دین ابراهیم با هم مجادله میکنید در حالیکه تورات و انجیل بعد ابراهیم نازل شده اند.(بحر العلوم) زجاج: این آیه آشکارترین دلیل بر علیه یهود و مسیحیان است چراکه در آن اسم یهود و نصرانی و هیچ یک از ادیان نیست ولی اسلام در تمامی کتب اسمانی موجود است. (بحر العلوم)
أَفَلَا تَعْقِلُونَ ایا فکر نمیکنید، تا در مواردی محالی مثل این مسائل با هم مجادله نکنید؟ (نسفی)
آیا شما را ذهن انسانی نیست تا بوسیله ی آن در آنچه میگویید تاملی داشته باشی؟. (بحر العلوم) به باطل بودن گفتارتان تفکر نمیکنید؟ (ابوسعود)
ای شما اهل کتاب، در مورد آنچه بدان علم دارید، مجادله میکنید و عناد میورزید حال چگونه است که در مورد چیزی که بدان علم ندارید باز مجادله میکنید، و این الله است که حقیقت امر را میداند و شما نمیدانید.
هان ای شما! یعنی ای جماعت یهود و مسیحی، شما با یکدیگر در مورد اموری مثل عیسی و موسی که کتابتان آمده است مجادله میکنید و ادعا دارید که این دو بر دین شما بوده اند و این درحالی است که تورات و انجیل بر شما نازل شده است حال چرا در مورد چیزی که کتاب شما نیست مجادله میکنید یعنی در کتب شما که نیامده است ابراهیم بر دین شما بوده است. (خازن) شما در مورد آنچه که علم آن نزد شما است و در کتب شما موجود است، از صفت محمد، مجادله میکنید حال در مورد آنچه در کتب شما نیست چرا مجادله میکنید؟ (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
الله میداند که ابراهیم بر چه دینی بوده است و شما آن را نمیدانید. (خازن)
یعنی شما به آن جهل دارید. (خازن) الله میداند که ابراهیم بر دین اسلام بوده است و شما نمیدانید. (بحر العلوم)
الله آنچه را که در مورد آن بحث میکنید را میداند و شما محل نزاع را نمیدانید. (ابوسعود)
تصریح به آنچه در برهان آورده است کرده و میگوید: که نه یهودی بود نه مسیحی. (بیضاوی)
وَلَٰكِن كَانَ حَنِيفًا از عقاید کج مبرا بود. (بیضاوی) یعنی حاجّ بود یعنی حج کننده بود. (ابن ابی حاتم)
متبع بود یعنی پیشوا و مقتدی بود. (ابن ابی حاتم)
حنیف یعنی مستقیم. (ابن ابی حاتم) حنیف: کسیکه به تمامی انبیاء و رسولان از اولشان تا آخرشان ایمان دارد. (ابن ابی حاتم)
حنیف کسیکه حج بجای میآورد و الله را یگانه میداند و ختنه میکند و قربانی میکند و رو به کعبه میخواند. (بغوی)
مُّسْلِمًا فرمانبردار الله بود. (بیضاوی) یعنی مخلص بود. (بحر العلوم) وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
تعریض در حق مسیحیان و یهودیان است که آنان مشرک هستند، چراکه یکی عزیر را شریک قرار میدهد و دیگر عیسی را و همچنین رد ادعای مشرکان است که آنان بر دین ابراهیم هستند. (بیضاوی)
قطعا کسانی احق و اولی به از امت ابراهیم و بر دین ابراهیم بودن، هستند که از وی تبعیت کرده و این پیامبر که از وی در اکثر احکام شرعی اصلی از وی تبعیت میکند و کسانیکه به این پیامبر ایمان آورده اند، هستند و اینان از نزدیکان ابراهیم هستند و الله ناصر و یاور و حافظ مومنان است که بر آنان در مقابل استدلال دشمنان حمایت کرده و دلیل به آنها میآموزد.
به حقترین مردم بر اینکه در دین ابراهیم باشند، کسانی هستند که از وی تبعیت کردند و به وی اقتدا کرده و ایمان آوردند، هستند و این نبی یعنی محمد بر طریقه و دین وی است، و همچنین کسانیکه به محمد ایمان آورده اند یعنی اصحاب محمد ص ، هستند. (بحر العلوم) نزدیکترین و خاصترین مردم به ابراهیم کسانی هستند که امت وی بودند و این پیامبر چراکه در اکثر شرائع با وی موافق است. (بیضاوی) النبی را به نصب عطف بر ضمیر اتبعوه قرائت کرده اند که معنی آن چنین میشود و کسانی از این پیامبر تبعیت کرده اند. (بیضاوی) به کسر نیز قرائت شده است و در اینجا عطف بر ابراهیم خواهد بود و معنی ان چنین میشود: اولی ترین مردم به ابراهیم و این پیامبر، کسانی هستند که از وی تبعیت کرده اند و به وی ایمان اورده اند. (بیضاوی) از نظر عقلی نیز کسی به دیگری اولی خواهد بود که از وی تبعیت میکند. (تاویلات اهل سنت)
وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ الله ولی مومنان است با کمک و نصرت دادن. (بحر العلوم)
مومنان را یاری میرساند و بخاطر ایمانشان پاداش نیک میدهد. (بیضاوی) وقتی مومنان را نصرت میدهد، قطعا دلالت دارد بر اینکه پیامبر ص را نیز نصرت میدهد. (ابوسعود) ولی یعنی حافظ یعنی ناصر و گفته اند یعنی الله اولی به مومنان است. (تاویلات اهل سنت) الله ولی مومنان است چراکه سفه دشمنان انها را در مورد ابراهیم از آنان دفع کرد و حق را آشکار کرد. (تاویلات اهل سنت)
عده ای از اهل کتاب که در اینجا یهود هستند، تمنا و اراده دارند تا که شما را از اسلام منصرف کنند و بر کفر داخل کنند و این درحالی است که این عمل آنها چیزی جز گمراهی بیشتر برای خودشان ندارد چراکه با بحث با دیگران در کفر خود بیشتر فرو میروند و از اینکه وبالش بر خودشان برمیگردد غافل هستند و متوجه نیستند. نکته: هرچه انسان در مورد چیزی با دیگران بحث و جدل کند هرچند نظرش باطل باشد باز بخاطر رسوخ جدل در همان نظر خود مستحکمتر میشود پس اگر نظرش بر باطل بود قصد خودش که دیگران را گمراه کند، خودش بیشتر فرو میرود.
در شان معاذ بن جبل، وحذيفة بن اليمان، وعمار بن ياسر، نازل شده است که یهود خواستند آنها را بر یهود بخوانند، پس این آیه نازل شد. (خازن) خواستند که شما را از دینتان گمراه کرده و به کفر ببرند. (خازن)
از اهل کتاب عده ای اراده و تمنی کردند تا که شما را از دین اسلام منصرف کنند. (بحر العلوم) وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ
و وبال این قصد به خودشان بر میگردد. (بحر العلوم) و گفته شده: آنان کسی را گمراه نکنند مگر آنان که مثل خودشان باشد را گمراه میکنند. (بحر العلوم) آنان خودشان را گمراه میکنند چراکه مومنان سخن انان را قبول نمیکنند. (خازن)
وَمَا يَشْعُرُونَ
مقاتل: و نمیدانند که خودشان را دارند گمراه میکنند. (بحر العلوم) کلبی: نمیدانند که الله متعال پیامبرش را بر گمراه بودن آنان، آگاه میگرداند و مطلع میسازد. (بحر العلوم)
و آنان نمیدانند که وبال این اقدام بر خودشان است و باعث زیاد شدن عذابشان میشود. (خازن)
ای اهل کتاب چرا به نشانه های الله که دال بر نبوت محمد است و این نشانه در کتبتان و در صفات رسول الله ص برای شما قابل مشاهده و خودتان دارید میبینید که این رسول بر حق است پس حال چرا کفر میورزید؟
ای اهل کتاب چرا به آنچه که تورات و انجیل بدان سخن گفته است و بر نبوت محمد دلالت دارد، انکار میورزید. (ابوسعود) چراکه به قرآن کفر میورزید. (ابوسعود) کفر آنان به کتبشان اینکه بر طبق آنچه که کتب آنها گفته است به محمد ایمان نمیآورند. (نسفی) گفته شده: چرا به آیه رجم کفر میورزید. (بحر العلوم) چرا به قرآن کفر میورزید در حالیکه قبل آمدنش از امر آن خبر میدادید؟ (بحر العلوم)
وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ
در حالیکه خود گواه هستید که این آیات، آیات الهی هستند. (ابوسعود)
درحالیکه در تورات و انجیل صفات آن را مشاهده میکنید. (ابوسعود) و یا با معجزه ها میدانید که این حق است. (ابوسعود) وقتی با مسلمانان و عوام خود هستید انکار میکنید و کفر میورزید و وقتی در خلوت با دوستان خالص خود هستید به آن اعتراف میکنید. (مفاتیح الغیب کبیر رازی) در حالیکه شما آن ایات را مشاهده میکنید و میدانید که اینان نشانه ها هستند و بعد کبر ورزیده و عناد میکنید و ایمان نمیآورید. (تاویلات اهل سنت) در حالیکه میدانید در تورات و انجیل از بعثت محمد امده است و صفت رسول الله ص را میدانید و حق بودن وی را نیز میدانید ولی از وی تبعیت نمیکنید. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: چرا به دین الله کفر میورزید درحالیکه به دلالت خلقت و شهادت کتب خودتان میدانید که دین الله و توحیدش حق است. (تاویلات اهل سنت) در این آیه دلیل است بر اینکه هتک ستر و افشاء آنچه را که کتمان میکنند درست است اگر مشتمل بر برحذر داشتن دیگران از این چنین افراد بوده و بخاطر ترغیب در خیر باشد. (تاویلات اهل سنت) دیگر اینکه این ایه اثبات نبوت رسول الله ص است چراکه اگر طبق گفته ی این آیه نبود، آنان اعتراض میکردند که چگونه میگویی که ما کتمان میکنیم و ما کجا کتمان حق کرده ایم. (تاویلات اهل سنت)
ای اهل کتاب چرا ایمان و کفر را خلط میکنید؟ چراکه به بعضی ایمان آورده و به بعض دیگر کفر میورزند. (بحر العلوم)
با تحریف حق و نشان دادن باطل بجای آن. (بیضاوی) ویا با کوتاهی در تمیز قائل شدن بین حق و باطل. (بیضاوی) ایمان به موسی و عیسی را با کفر به محمد خلط میکنید. (نسفی) با خواندن به اسلام در اول روز و کفر در آخر آن تا مردم را به شک بیاندازند. (العز بن عبدالسلام) وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ و بعثت محمد ص را کتمان میکنید. (بحر العلوم) وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ در حالیکه خودتان میدانید که این حق است و آن در تورات موجود است. (بحر العلوم)
عده ای از اهل کتاب گفتند: به آنچه که بر مومنان به محمد نازل شده است، ایمان بیاورید یعنی اظهار ایمان کنید و در آخر کفر بورزید تا بدین وسیله باشد که مومنان مسلمان را از دینشان برگردانید. نکته: اهل کتاب که دیده بودند آنچه محمد آورده است حق است و انکار کلی آن باعث بی آبرو شدن و رسوا شدن آنها خواهد شد هم در بین عرب و هم در بین عوام آنها چراکه ادعایی داشت مطرح میکرد که شباهت بسیاری به آنچه از احکام آنان بود، داشت پس ترفندی اندشیدند و ترفندشان اظهار ایمان و بعد کفر بود تا بقیه به شک بیافتند.
مستندات
بعضی گفته اند: منظور از نهار روز نیست بلکه امر محمد است یعنی به اول امر محمد که رو به قبله ی ما نماز میخواند را ایمان بیاورید و آخر امر وی را که به کعبه رو کرد را کفر بورزید. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند: اهل کتاب گفتند که در بدو امر به محمد ایمان بیاورید تا عرب بر دین وی داخل شوند و در آخر امر به وی کفر بورزید و در این زمان از شما خواهند پرسید که چه شده است؟ و در اینجاست که میگوییم اول صفت وی را بر صفت پیامبری که در تورات آمده است یافتیم و فکر کردیم که وی واقعا پیامبر است ولی بعدا برای ما آشکار شد که چنین نبوده است و برای همین به وی کافر شدیم و بدین سان عرب نیز بر وی کافر خواهند شد. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند: رئیسان یهود به عوام خود گفتند که در اول روز به محمد ایمان بیاورید یعنی در نماز صبح و بعد در نماز عصر کفر بورزید و بگویید رو به بیت المقدس خواندتان درست بود و بعد اینکه آن را تبدیل کردید بعد حق چیزی جز گمراهی نیست تا بدین سان بقیه نیز به وی کفر بورزند. (تاویلات اهل سنت) احتمال دیگر: منظور این است که ظاهرا به محمد ایمان بیاورید ولی نه ایمان حقیقی چراکه در ادامه میآید: وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، که منظور این است که ایمانتان حقیقی نباشد مگر اینکه در آن تبعیت از دین شما باشد. (تاویلات اهل سنت) اظهار ایمان کنید به قرانی که بر مسلمانان نازل میشود بعد اظهار کفر کنید تا نشان دهید که ایمانتان بدون تامل بوده و وقتی تامل کردید متوجه شدید که رای اولتان درست نبوده و برگشته اید تا باشد که مومنان از ایمان به وی برگردند. (ابوسعود)
یهود در ادامه ی قول خود چنین میگویند: از ایمان خود به کسی جز کسانیکه از دین شما تبعیت میکنند و از خودتان هستند، نگویید. با کسی جز کسانیکه تابع دین شما هستند، در مورد تصدیق و اقرار به حقانیت محمد ، سخن نگویید. این ترفند در روز ایمان اوردن و کفر در آخر آن را با کسی جز گروه خودتان مطرح نکنید. ؛الله متعال جوابشان را میدهد: قطعا هدایت دست الله متعال است اینکه شما هر ترفندی بکار گیرید، مانع ایمان ایمان اورندگان نشود؛ ادامه ی قول یهود: آنچه که باید مخفی کرد این است که کسی غیر از شما را مثل آنچه به شما داده شده است، داده شود. و اینکه مسلمانان علیه شما در نزد الله متعال استدلال کنند را مخفی دارید و به کسی نگویید. و یا از حقانیت اسلام و محمد سخن نگویید که مثل آنچه به شما داده شده را به کسی غیر شما داده شود چراکه در قیامت علیه شما استفاده خواهد شد. بگو که فضل الله به دست الله است که به هرکه خواهد عطا میکند و دست شما نیست. و الله متعال رحمتش واسع و دانا به امور است.
مستندات
وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَن تَبِعَ دِينَكُمْ
ولاتؤمنوا متعلق به ان یؤتی احد مثل ما...، است و ما بین آنها جملات اعتراضی یعنی ایمانتان را به اینکه مانند آنچه را که به شما داده است از نبوت را به دیگران نیز داده خواهد شد را به کسی از غیر همکیشان خود، آشکار نکنید. یعنی تصدیق شما مبنی بر اینکه بر مسلمانان مثل شما کتاب داده شده است را اظهار نکنید که باعث ثبات آنها خواهد شد و به مشرکین اظهار نکنید که باعث ایمان آنان خواهد شد. (نسفی) ویا مربوط به آیه ی قبل است یعنی این اظهار ایمان را فقط نزد کسانی که قبلا از دین شما تبعیت میکردند اظهار کنید و بعد کفر بورزید چراکه برگشت اینان مورد انتظار تر از بقیه است. (نسفی) تصدیق نکنید مگر آنچه که موافق دینتان باشد، یعنی از چیزی تبعیت نکنید مگر اینکه بر دین یهودیت شما باشد. (بغوی)
تصدیق قلبی خود را به کسی غیر از اهل دینتان اظهار نکنید. (بیضاوی) قُلْ إِنَّ الْهُدَىٰ هُدَى اللَّهِ هدایت همان هدایت الله است هرکه را خواهد ایمان دهد و بر ایمان ثابت میدارد و کید و حیله ی شما راه بجایی نمیبرد. (نسفی) أَن يُؤْتَىٰ أَحَدٌ مِّثْلَ مَا أُوتِيتُمْ
مجاهد: ایمان نداشته باشیدکه به کسی غیر شما همانند آنچه به شما داده شده است از قبیل حکمت و علم و من و سلوی و فلق بحر و غیر آن. (بغوی) الف: به دبرتم محذوف که معنی آن چنین میشود: این کار را تدبیر کرده اید و گفته اید تا کسی را همانند انچه به شما داده شده است را داده شود. ب: متعلق به لاتؤمنوا است که معنی آن چنین میشود: اظهار ایمان به این نکنید که کسی غیر شما را مثل آنچه به شما داده شده است را داده شود مگر پیش کسانیکه از گروه خودتان باشد و آن را افشا نکنید. ج: ما را نافیه خوانده شود که معنی چنین میشود: ایمان نیاورید مگر به کسی که از شما دین شما تبعیت میکند و به آنها بگویید که به کسی همانند آنچه شما داده شده است، داده نخواهد شد. (ابوسعود)
أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِندَ رَبِّكُمْ اینکار را تدبیر کرده اید تا کسی بر شما نزد الله محاجه نداشته باشد. (ابوسعود) و ایمان نداشته باشید که مسلمانان بر شما در روز قیامت بر شما احتجاج واستدلال به حق خواهند داشت ویا در نزد الله بر شما غلبه خواهند داشت. (نسفی)
به غیر همکیشان خود نگویید که بعدا در نزد الله حجت شما درهم خواهد شکست. (بیضاوی) تصدیق نکنید که کسی غیر از شما بر شما نزد الله، با حجت غلبه کند چراکه دین شما بر حق است و اصح است. (بغوی) گفته شده است: یهود به زیردستان خود گفتند که به کسی غیر از همکیشان خود ایمان نیاورید تا آنچه به شما داده شده است را به کسی دیگر همانندش را داده نشود. دیگر اینکه تا بر علیه شما نزد الله احتجاج نکنند و نگویند که شما حق را شناخته بودید. (بغوی)
قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ هدایت و توفیق به دست الله است که به هرکه خواهد عطا میکند. (نسفی) وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ رحمتش واسع است و دانا به مصلحت امور. (نسفی)
و این الله متعال است که رحمتش را که از جمله ی آن اسلام و قرآن است را به هرکه خواهد به فضل خود عنایت میکند و دست دیگری نیست و الله متعال صاحب تفضل و منت بر کسانی است که توفیق اسلام یافته اند. نکته: رد قول یهود بر این اساس است که آنان سعی داشتند که نبوت را در خود نگه دارند و به غیر ندهد و فکر میکردند با ترفند و حیله میشود به این مساله نیل پیدا کرد و الله متعال برای انان توضیح میدهد که دست آنان نیست بلکه الله متعال به هرکه خواهد عنایت میکند و صاحب این فضل است.
مستندات
رحمت در اینجا نبوت و رسالت است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: دین است که همان اسلام باشد. (خازن) و منظور قرآن نیز گفته اند. (خازن)
به هرکس از خلق که خواست عنایت میکند و در این دلیل است بر اینکه نبوت به جز به فضل و اختصاص دادن، حاصل نمیشود و به استحقاق نیست. (خازن) وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
الله متعال صاحب منت بزرگ بر کسی است که وی را الله متعال به اسلام آوردن اختصاص داده است. (بحر العلوم)
با دلیل واضح قول و ادعای یهود را رد میکند. (بیضاوی)
از بین اهل کتاب کسانی هستند که هرمقدار از اموال پیش وی به امانت بگذاری حتی اگر به قنطار هم برسد، امانت را ادا میکنند و از بین آنان کسانی نیز هستند که کارشان خیانت در امانت است هرچند که آن مال کم باشد و به اندازه ی دینار هم باشد آن را به تو بر نمیگردانند مگر اینکه بر سر وی باشی و اقامه ی حجت کنی. سبب این خیانت انان این است که ادعای دارند که بر قبال خیانتی که بر علیه غیر اهل کتاب، انجام میدهند بر انان گناهی نیست و با این ادعا بر الله دروغ میبندند و خودشان نیز میدانند که چنین حکمی در کتب انان نیست. نکته: متاسفانه هر از گاهی از فرقه های اسلامی همین رفتار شنیده میشود که بر غیر فرقه ی خود انواع خیانت را حلال میدانند و قطعا کسانیکه چنین میکنند مشمول این آیه هستند.
مستندات
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ شروع در بیان خیانت اهل کتاب در اموال است بعد اینکه خیانت آنان را دین بیان کرد. (ابوسعود)
بیان میدارد که اهل کتاب در مورد امانت داری دو گروه هستند: یکی امانتدار است و هر مقدار که در نزد وی به امانت بگذاری، امانت را به نیکی ادا میکنند مثل عبدالله بن سلام که قریش نزد وی هزار و دویست اوقیه از طلا، به امانت گذاشتند و وی آن را به قریش پس داد و ادای امانت کرد. (ابوسعود) اوقیه را گفته اند معادل چهل درهم است و در کتب لغت هفت و یا هفت و نیم مثقال نیز گفته اند.
بعضی نیز خیانت کار هستند هرچند که مال قلیلی نزد وی به امانت گذارده شود مثل فنحاص بن عازوراء که فردی قریشی نزد وی یک دینار به امانت گذاشت و آن اهل کتاب آن را انکار کرد. (ابوسعود) گفته اند: امانتداران، مسیحیان هستند چراکه غالب در بین آنان امانتداری است و خیانتکاران یهود هستند که در کم نیز خیانت میکنند و غالب در آنان خیانت کار بودن است. (ابوسعود)
إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا
در هیچ یک از احوال امانت را ادا نمیکنند و یا هیچگاه ادا نمیکنند مگر اینکه مدام بر سر وی حاضر باشید و بر گرفتن حقت اصرار بورزی و اقامه ی شاهد کنی. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ آن عدم ادای امانت برای این است که آنان ادعا دارند که در مورد کاری که در حق غیر اهل کتاب انجام میدهیم، مواخذه و عتابی نیست. (ابوسعود)
کلبی: یهود ادعا داشتند که اموال همه برای ما بوده است و آنچه که دست عرب است برای ما بوده است پس آنان به ما ظلم کرده و از ما غصب کرده اند پس اگر از آنان چیزی بگیریم، بر ما گناهی نیست . (بغوی)
وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ با ادعای خود، آنان به الله دروغ نسبت میدهند. (ابوسعود) وَهُمْ يَعْلَمُونَ در حالیکه خودشان میدانند که بر الله دروغ میبندند و افترا میکنند. (ابوسعود) زیرا آنان ظلم بر مخالفین خود را حلال دانسته و ادعا داشتند که در تورات برای آنان حرمتی قائل نشده است. (ابوسعود)
گفته شده است که یهود با بعضی از قریش مضاربه داشتند و وقتی قریشیان مسلمان شدند، قریش اموال خود را خواستند و یهود جواب دادند: حقتان از گردن ما ساقط شده است چراکه شما دینتان را ترک کرده اید و گمان میکردند که در کتبشان چنین آمده است. (ابوسعود) وقتی این آیه نازل شد رسول الله ص فرمودند: به الله قسم که آنان دروغ میگویند چراکه چیزی از جاهلیت نیست مگر اینکه زیر پا نهاده ام مگر امانت که باید به نیک و شر، ادا کرده شود. (ابوسعود)
بله کسیکه به عهدی که با الله بسته است و از آنچه الله متعال نهی کرده اجتناب کند و از نافرمانی پروا داشته باشد، پس قطعا الله متعال پروا کنندگان و تقوی پیشگان را دوست دارد. نکته: وقتی الله میگوید دوست دارد یعنی بر وی بهشت است و رحمت بر وی است و کسی را که الله متعال بگوید دوست ندارد به معنی عذاب میدهد است.
مستندات
گفته شده است: در شان عبدالله ابن سلام و امثال وی از مسلمانان اهل کتاب نازل شده است. (نسفی)
بَلَىٰ
اثبات آنچه آنان از خود نفی کرده بودند است یعنی بله بر آنها در این عملشان سبیل یعنی گناه است. (بیضاوی)
مَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِ
کسی که به عهدی که الله از آنان بر ادای امانت گرفته است و آن صفت نبی ص است. (بحر العلوم)
وَاتَّقَىٰ مقاتل: و از حرامهای الله دوری کند. (بحر العلوم)
و از ظلم به مردم پروا کند. (بحر العلوم)
فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ
کسانی را که از نقض عهد، پروا کنندگان هستند، الله دوست دارد. (بحر العلوم)
وضع المتقین بجای ضمیر، نشان از این دارد که ملاک امر به تقوی است و تقوی، وفا را و غیر آن از انجام واجبات و اجتناب از نواهی را شامل است. (بیضاوی)
قطعا کسانیکه بجای عهد و پیمان الله متعال و قسمی که میخورند، بهایی ناچیز میگیرند، این چنین افراد را در آخرت سهمی از نعمهای آخرت نیست و الله متعال از آنان غضبناک بوده و سخنی نخواهد گفت و به آنان نظر رحمت نخواهد داشت و آنان را توفیق پاک شدن از گناه را نخواهد داد و عذری از آنان نخواهد پذیرفت و تبرئه نخواهد کرد و آنچه برای انان در آخرت هست اینکه برای آنان عذابی دردناک خواهد بود.
مستندات
گفته شده است: در حق ابی رافع و لبابه بن ابی الحقیق و حیی بن اخطب نازل شده است که تورات را تحریف کردند و صفت رسول الله ص را در تورات بیان شده بود را تحریف کردند و در قبال آن رشوه گرفتند. (ابوسعود) آمده است: در حق اشعث نازل شده است که بین وی و کسی دیگر نزاعی بر سر چاهی صورت گرفت و وقتی برای حکم پیش رسول الله ص رفتند و رسول الله فرمود: دو شاهد بیاور والا طرف قسم بخورد و اشعث گفت در این صورت بدون مبالات قسم خواهد خورد. رسول الله ص فرمودند: هرکس قسم خورد و با آن مالی را که برای وی نیست از آن خود کند، الله متعال را ملاقات کند در حالیکه الله متعال غضبناک است. (ابوسعود) و آمده است: در حق مردی نازل شد که کالایی را خریده بود و قسم خورد که آن را به چیزی خریده است که به آن نخریده بود. (ابوسعود)
از ابن عباس: در شان عبدان بن اشوع و امرئ القیس بن عابس نازل شد وقتی بین آنان دعوایی رخ داد و یکی از آنان خواست که به دروغ قسم بخورد. (بحر العلوم)
گفته میشود: در شان عده ای از یهود نازل شده است که برای مسلمان شدن به مدینه آمده بودند و کعب بن اشرف آنان را دید و گفت: آیا شما نبی بودن این شخص را میدانید؟ گفتند: آری میدانیم. کعب گفت: خودتان را از مال بسیار محروم کردید چراکه من قصد داشتم به شما هدایایی بفرستم . آن عده گفتند: بگذار مشورت کنیم و بعد گفتند: این آن کسی نیست که صفتش را یافته بودیم و کعب از آنان اقرار گرفت و نوشته گرفت و قسم داد و بعد برای هر یک از انان هشت ذراع کرباس و پنج صاع جو فرستاد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ
تبدیل میکنند و میگیرند. (ابوسعود)
بِعَهْدِ اللَّهِ
یعنی بدل آنچه که عهده کرده بودند از ایمان به محمد و وفای به امانات. (ابوسعود)
عهد الله همان امر و نهی الله است. (تاویلات اهل سنت) وَأَيْمَانِهِمْ
و بدل آنچه که قسم خورده بودند از اینکه به وی ایمان خواهند آورد و وی را یاری خواهند کرد. (ابوسعود) همان قسم دروغی را که یاد کردند و گفتند که صفت و نعت محمد در تورات نیست و این از ترس این بود که مافعی که دارند را از دست بدهند. (تاویلات اهل سنت)
ثَمَنًا قَلِيلًا یعنی حطام دنیا و خرده های دنیا را. (ابوسعود) أُولَٰئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ
آن کسانیکه موصوف به چنین صفات قبیح هستند، را نصیبی در آخرت نیست یعنی از نعمتهای آخرت سهمی برای آنان نیست. (ابوسعود)
وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ
یعنی الله متعال با آنان چیزی که باعث خوشحالی آنان شود را نمگوید. (ابوسعود) و یا اصلا با آنان سخن نمیگوید. (ابوسعود)
از آیات و کلمات الله استفاده و نفع نمیبرند. (ابوسعود) کنایه از شدت غضب الله است. (ابوسعود)
فرشتگان که تحیت و سلام الله را به مومنان میرسانند محروم میشوند. (تاویلات اهل سنت) الله متعال با مومنان به مانند آنچه که با موسی سخن گفته بود سخن خواهد گفت ولی با این افراد سخن نخواهد گفت. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ کنایه از خوار شمردن آنان است. (ابوسعود) نظر رحمت به آنان نخواهد داشت. (تاویلات اهل سنت) وَلَا يُزَكِّيهِمْ
آنان را ثنا نگوید. (ابوسعود) آنان را از چرک گناه پاک نمیکند. (ابوسعود)
برای خیرات آنان، ثوابی اختصاص نمیدهد. (تاویلات اهل سنت) وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
از بین اهل کتاب کسانی هستند که زبان خود را به آنچه تحریف کرده اند، میگردانند تا شما گمان کنید آنچه اینان تحریف کرده اند از کتاب یعنی تورات است و ادعا میکنند که این از نزد الله متعال است درحالیکه از نزد الله متعال نیست و بر الله دروغ میبندند درحالیکه خودشان میدانند که از نزد الله نیست. نکته: مطالب تحریف شده و من در آوردی را طوری به عوام میخواندند که عوام با شیندن آن گمان میکردند که اینان تورات را میخوانند و این تحریف کنندگان به صراحت و وقاحت هرچه تمام میگفتند که انچه خواندیم از کتاب الله است.
مستندات
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا
گروهی از یهود. (بحر العلوم) گروهی از اهل کتاب که همان کعب بن اشرف و مالک بن صیف و حیی بن اخطب هستند. (بغوی) ضحاک از ابن عباس: اهل کتاب مسیحی و یهودی هستند که کتاب الله را تحریف کرده و آنچه از کتاب الله نیست را به آن اضافه کردند. (بغوی)
يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْكِتَابِ زبان خود را به کتاب تحریف میکنند. یعنی نعت محمد را تغییر میدهند. (بحر العلوم)
در تلاوت تغییر میدهند و خلاف آنچه در تورات است را قرائت میکنند. (بحر العلوم) تاویلش را تحریف میکنند بر خلاف آنچه هست تاویل میکنند. (بحر العلوم) زبان خود را به تغییر و تحریف میل میدهند و میچرخانند. (بغوی) زبان خود را به قرائت تورات از منزل به محرف میچرخانند. (بیضاوی) و یا به همانند کتاب الله میچرخانند. (بیضاوی) زبان خود را از کتاب منزل به تحریف شده بر میگردانند. (نسفی) لی الشیئ: ظاهر چیزی را باطن ان گرداندن و باطن آن را ظاهر آن گرداندن و لی عنق (گردن) یعنی فتل و کج کردن و اصل لی چیزی را که راست است را به کجی گرداندن و التواء یعنی انحراف و انعطاف. (التیسیر ابی حفص نسفی)
تا گمان کنید که از تورات است درحالیکه از تورات نیست بلکه نوشته ی خودشان است و تاویل خودشان است. (بحر العلوم) تا شما گمان کنید آنچه که تحریف کرده اند از کتاب نازل شده از نزد الله است. (بغوی) زبان خود را به قرائت شبیه کتاب میچرخانند تا شما گمان کنید که از کتاب الله است. (نسفی) آنچه که تحریف کرده بودند از صفت رسول الله ص را با تعظیم و احترام میخواندند تا شما گمان کنید که از کتاب نازل شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ
آنان به صراحت آن تحریف شده را میگویند که از نزد الله است و در این امر به کنایه و تعریض نیز سخن نمیگویند. (ابوسعود)
وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ ولی از نزد الله نیست. (بحر العلوم) وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ
در حالیکه خودشان میدانند که دروغ میگویند. (بحر العلوم)
و بشریرا که الله متعال به وی کتاب داده است و حکمت و حکم و علم قضاوت عطا کرده است و پیامبری به وی داده، سزاوار وی نیست که بگوید: برای من عبادت کننده باشید نه الله، بلکه آنچه میگوید این است: ربانی باشید یعنی عالم با عمل باشید و در طاعت الله متعال سخت کوش باشید و فقیه باشید به سبب اینکه شما تعلیم دهندگان کتاب هستید و کتاب را درس میگیرید و به مردم تدریس میکنید. نکته: کسیکه از الله کتاب و حکمت و علم و شناخت الله متعال و جایگاه الله متعال را دریافت کرده و لطف الله شامل حال وی شده است، نمیتواند ادعای برابری با الله متعال را داشته باشد چراکه این ادعا بر فرض مثال یافت شود بر خلاف کتاب داشتن و حکمت داشتن و پیامبر بودن است.
مستندات
در سبب نزول این آیه گفته اند: ابورافع قرظی و سید نجرانی به رسول الله ص گفتند: میخواهی که ما تو را عبادت کنیم و پروردگار بگیریمت؟ رسول الله ص جواب دادند: پناه بر الله، از اینکه غیر الله کسی مورد پرستش قرار گیرد و از اینکه ما کسی را به عبادت غیر الله امر کنیم. الله نه برای این منظور مبعوث کرده و نه به این امر کرده است. و این آیه نازل شد. (ابوسعود) گفته اند: مسلمانان گفتند که یا رسول الله ما به تو همانند سلام به دیگران سلام میدهیم پس اجازه بده تا بر تو سجده کنیم؟ رسول الله ص: کسی را غیر از الله شایسته نیست که بر وی سجده کرده شود پس پیامبرتان را احترام کنید و حق را به اهلش معرفی کنید. (ابوسعود)
مَا كَانَ لِبَشَرٍ از این کلام معلوم میشود که آنان دین خود را که در آن عبادت غیر الله باشد را به دروغ به انبیای خود اضافه میکردند. (تاویلات اهل سنت) الله متعال در اینجا خبر میدهد که این الله است که کتاب و حکم و نبوت را به انبیاء عطا میکند. (تاویلات اهل سنت)
دیگر اینکه در آیه دلیل بر عصمت انبیاء از کفر است. (تاویلات اهل سنت)
بیان دروغ بر بستن اهل کتاب بر انبیاء است طوری که وفد نجران ادعا کردند که عیسی آنان را به عبادت خودش دستور داده است. (ابوسعود)
دروغ شمردن و رد پرستندگان حضرت عیسی است. (بیضاوی)
أَن يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ به وی کتابی داده شود که ناطق به حق است و آمر به توحید و ناهی از شرک است. (ابوسعود) یعنی تورات و انجیل داده شود. (بحر العلوم) وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ و به وی فهم و علم یا حکمت که همان سنت و نبوت است داده شود. (ابوسعود) حکم یعنی فهم داده شود. (بحر العلوم) نبوة: منظور حضرت عیسی است. (بحر العلوم) ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِّي مِن دُونِ اللَّهِ
بعد آن بشر که الله متعال وی را این همه شرافت عطا کرده است، و حق را برای وی شناسانده است و بر شئون والای خود آگاه کرده است، عبادت کنندگان بر من باشید در حالیکه عبادت را از الله به من میرسانید چه اینکه عبادت الله را کنار گذاشته و به وی مشغول شوند وچه اینکه همراه الله وی را نیز مورد عبادت قرار دهد. (ابوسعود) بعد برای وی جایز نیست که بگوید: برای من بنده باشید نه برای الله متعال. (بحر العلوم)
وَلَٰكِن كُونُوا رَبَّانِيِّينَ
گفته شده: عبادت کننده ی الله باشید همراه کسانیکه به شما کتاب تعلیم داده اند و با آنچه که میخوانید. (تاویلات اهل سنت) بلکه به آنان میگوید: عابدان الله متعال باشید. (بحر العلوم)
یعنی عالم فقیه باشید. (بحر العلوم) ربانیون یعنی عالمان حکیم و حکیمان عالم و علمای فقهاء که همه یکی هستند. (تاویلات اهل سنت) ربانی کامل در علم و عمل که تمسک شدید به طاعت الله دارد و بر دین وی ثابت است. (ابوسعود) بِمَا كُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ به سبب مداومتی که در تعلیم و قرائت داشته اید. (ابوسعود) عامل به آموخته های خود باشید. (بحر العلوم) وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُونَ
و به آنچه قرائت میکنید، عامل باشید. (بحر العلوم)
به سبب اینکه شما تعلیم دهنده ی کتاب هستید و درس خوان آن هستید. (بیضاوی)
چراکه فائده ی تعلیم و تعلم، شناخت خیر و حق در اعتقاد و عمل است. (بیضاوی) تدرسون به معنی درس دهندگان کتاب به دیگران نیز میتواند باشد. (بیضاوی)
و دیگر اینکه این بشر که به وی کتاب و حکم و نبوت داده شده است شما را به عبادت فرشتگان و انبیاء نیز امر نمیکند، آیا این بشر شما را بعد اینکه اسلام آوردید به کفر امر کند؟ هرگز چنین نبوده و نخواهد بود. نکته: وقتی رسول الله ص رسالتشان را شروع کردند و از عبادت غیر الله نهی کردند و در مقابل آنان مشرکان از اهل کتاب و بت پرستان بودند که در کنار عبادت الله متعال، عبادت دیگری را نیز داشتند گمان میکردند که هدف محمد این است که خودش مورد عبادت قرار گیرد و این همان مثل کافر همه را به کیش خود پندارد، را تداعی میکند.
مستندات
و بشری که الله متعال به وی نبوت داده و وی را برای دعوت به عبادت الله منسوب کرده و به ترک شریک برای الله مقرر کرده است، شایسته ی وی نیست که شما را به عبادت فرشتگان دعوت کند. (نسفی) بنا بر قول به زائد نبودن لا در لایامرکم: بر بشری که الله وی را نبی قرار داده است نمیسزد که به عبادت خودش دعوت کند و از عبادت فرشتگان و انبیاء نهی کند. در جواب کسانیکه رسول الله ص آنها را از عبادت فرشتگان و انبیاء نهی میکرد و آنان میگفتند: آیا قصد داری که تو را عبادت کنیم. (کبیر رازی) در قرائت ابن مسعود لن یامرکم آمده است یعنی موکدا به عبادت فرشتگان و انبیاء دعوت نخواهد کرد. (کبیر رازی)
أَيَأْمُرُكُم بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ آیا شما را به کفر امر کند بعد اینکه مسلمان شدید. (نسفی) مسلمین خطاب کردن نشان میدهد که آیه در حق مسلمانان نازل شده است و آنان کسانی بودند که از رسول الله ص درخواست سجده بر ایشان کرده بودند. (نسفی)
آیا بعد اینکه در اصل خلقت بر اسلام متولد شده اید شما را به کفر امر میکند؟ هرگز چنین نیست. (تاویلات اهل سنت)
ویا شما را بعد اینکه به اسلام دعوتتان کرد و بعضی از شما دعوت را قبول کردند، به کفر امر میکند؟ (تاویلات اهل سنت)
و به یاد آر زمانی را که از انبیاء، عهد و پیمان مخصوص آنان اخذ گردید و یکی از مواد عهد این بود که وقتی به شما کتاب و حکمت و بیان حلال و حرام عطا شد، بعد رسولی بیاید که تصدیق کننده ی آن صفاتی باشد که نزد به شما اعلام شده است، شما باید به وی ایمان بیاورید و وی را یاری کنید. بعد الله متعال بر این پیمان امضا میگیرد و میفرماید: آیا به این پیمان اقرار دارید و بر آن عهد من را گرفته اید؟ انبیاء گفتند: اقرار کردیم و الله متعال نیز میفرماید که پس گواه باشید که من نیز از جمله ی گواهان این پیمان هستم. نکته: رسول الله ص نبی و رسول آخر زمان است و علامات آخر زمان، مدت آن نامعلوم است و مشخص نیست و تا وقتی نیاید کسی را به آن علم نیست پس آمدن رسول الله ص نیز زمانش مشخص نبوده است و انگار از هر پیامبری بر ان عهد گرفته میشد. نکته: صفات رسول الله ص و نشانه های آمدن رسول الله ص برای انبیاء و بالتبع برای قوم آنها به وضوح بیان شده بود و حتی قبل امدن رسول الله ص، یهود ادعا میکردند که وی را یاری خواهند کرد و دیگر اینکه به رسول الله ص توسل میکردند.
مخاطب رسول الله ص است یعنی میگوید: بیاد آر وقتی را که الله متعال از انبیاء عهد گرفت. (ابوسعود) اخذ میثاق از انبیا این است که اگر بر فرض نبیی دیگر آمد آن نبی را تصدیق کنند. (تاویلات اهل سنت) میثاق نبیین این است که همدیگر را تصدیق کنند و کتاب و رسالت الله متعال را به امت خود برسانند و آنان نیز این وظیفه را انجام دادند و بعد از امت خود عهد گرفتند مبنی بر اینکه به محمد ایمان آورده و تصدیق کنند و وی را یاری کنند. (تاویلات اهل سنت)
اخذ میثاق آنان اینکه رسالت خودرا به مردم رسانده و به الله متعال فرابخوانند. (تاویلات اهل سنت) کسائی: منظور اخذ میثاق از کسانی است که بین آنان انبیاء بوده اند یعنی منظور بنی اسرائیل هستند و هرجا ذکر میثاق از اهل کتاب آمده باشد منظور بنی اسرائیل هستند. (تاویلات اهل سنت)
وقتی از انبیاء چنین عهدی گرفته میشود به امت این انباء بطریق اولی عهد است. (ابوسعود) وقتی از صلب آدم، فرزندان وی را خارج کرد و عهد گرفت که کسانیکه اول میآیند به بعد خود برسانند و کسانیکه بعدا میآیند گذشتگان را تصدیق کنند. (بحر العلوم)
منظور از حکمت، بیان حلال و حرام است. (بحر العلوم)
عهد انبیاء این است که نبیی مبعوث نمیشد مگر اینکه به طریق وحی به وی محمد و صفاتش را بیان میشد و از وی عهد گرفته میشد که آن را برای قومش بیان کنند و از قومشان عهد بگیرند که آن را بیان کنند و کتمان نکنند. (بحر العلوم)
منظور این است که از قوم خود میثاق و عهد بگیرند که به محمد ایمان اورده و وی را یاری کنند. (تاویلات اهل سنت)
کتاب نزد شما را تصدیق کننده باشد. (نسفی) قطعا ویرا تصدیق کنید و یاری رسان وی باشید. (نسفی) امر به تصدیق وی و یاری وی از این خاطر است که به شما کتاب داده شده است. (نسفی) قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَىٰ ذَٰلِكُمْ إِصْرِي
الله متعال به انبیاء فرمود: آیا اقرار کردید و عهد من را گرفتید. (تاویلات اهل سنت)
اصر یعنی عهد. (تاویلات اهل سنت) قَالُوا أَقْرَرْنَا به عهد اقرار کردیم و به وی ایمان خواهیم آورد و وی را یاری خواهیم کرد. (تاویلات اهل سنت) قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُم مِّنَ الشَّاهِدِينَ
الله متعال: من نیز بر اقرار شما بر محمد، گواه هستم. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: گواه باشید که من از شما عهد گرفته ام و من نیز بر شما گواه هستم که شما اقرار کرده اید. (تاویلات اهل سنت) بعضی از شما بر بعض دیگر گواه باشید. (ابوسعود) و یا خطاب به فرشتگان است. (ابوسعود)
پس کسیکه بعد این عهد که در آن انبیاء بوده اند و عهد و پیمان انبیاء است، رویگردانی کند و بر طبق عهد عمل نکند، آنان فاسقان خارج از فرمان الله و خارج از ایمان هستند.
مستندات
فَمَن تَوَلَّىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ از ایمان به وی اعراض کند. (بحر العلوم)
از بیان بعد اینکه اقرار کرد و عهد و پیمان بست، روی گردانی کند. (بحر العلوم)
فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ آنان نقض کننده ی عهد هستند. (بحر العلوم) آنان عاصیان هستند. (بحر العلوم) آنان خارجان از ایمان هستند. (بغوی)
اصل فسق، خروج از طاعت و فرمان را گویند. (بحر العلوم)
آیا دینی غیر از دین الله متعال جستجو میکنید و مطلبید در حالیکه آنچه در آسمانها و زمین است، برای الله متعال گردن نهاده اند و این گردن نهادن بعضی به اختیار مخلوق بوده و بعضی نیز به طریق اکراه صورت گرفته است و اینکه بازگشت همه به الله متعال است. نکته: چه اختیاری و چه اجباری روزی همه ی انچه در آسمانها و زمین هستند بر الله متعال گردن مینهند و فرق بین اختیاری و اجباری این است که اگر از اختیار گردن نهند پاداش نیک گیرند و کسانیکه به اجبار و اکراه وادار به تسلیم شوند پاداش نیکی در انتظار آنان نیست پس توصیه میشود که به الله متعال ایمان آورده و از دین وی پیروی کرده شود.
مستندات
از ابن عباس: اهل کتاب یهود و مسیحی، در مورد دین ابراهیم اختلاف کردند و هر یک ادعا داشتند که اولی به دین ابراهیم هستند و رسول الله ص فرمودند که هر دو فرقه از دین ابراهیم دور هستند و اهل کتاب گفتند: ما به حکم تو راضی نخواهیم شد و دین تو را نخواهیم گرفت و این آیه نازل شد. (نیسابوری)
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ
آیا آنان روی گردانی میکنند و در نتیجه ی آن دینی غیر از دین الله طلب میکنند؟ (ابوسعود) به خطاب نیز قرائت شده است: یعنی به آنان بگو که آیا رویگردانی میکنید... (ابوسعود)
در حالیکه با توجه به حجت و تفکر، به اختیار تسلیم وی شده اند و با شمشیر و آنچه که باعث میشود به اجبار وارد اسلام شوند مثل بالای آنها کوه گرفتن و به زور قبولاندن و با غرق کردن و در شرف مرگ قرار دادن، به الله متعال اسلام اورده اند. (ابوسعود) ویا عده ای از آسمانیان و زمینیان مثل فرشتگان و مومنین به اختیار مسلمان شده اند و عده ای دیگر مسخر شده و مغلوب شده اند مثل کفار چراکه آنان از آنچه بر آنان مقدر شده است نمیتوانند امتناع کنند. (ابوسعود) مومنان صالح در آنچه که مربوط به دین است اختیاری گردن مینهند و بر آنچه از تقدیر از درد و مشکلات بر آنها عارض میشود به اکراه گردن مینهند چراکه نمیتواند مانع آن شوند و اما کفار به دین الله، به زور شمشیر و یا در وقت مرگ و یا در وقت نزول عذاب به اکراه گردن مینهند. (نیسابوری) از حسن: اختیاری گردن نهادن یعنی طوعا برای اهل آسمانها است و کرها و اجبارا برای اهل زمین است. گویم که این سخن از این جهت است که آنچه از قشر سفلی یعنی پائین هستند طبعشان رو به پایین است پس وادار کردن وی به انچه مخالف طبعش است، اکراه حساب میشود. (نیسابوری) و در زبان صوفیه این است که کسیکه جمال الله متعال را مشاهده کند به اختیار گردن نهد و کسیکه جلال الله متعال را مشاهده کند به اکراه گردن نهد. (نیسابوری)
وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ
آنچه در آسمانها و زمین است به وی برمیگردند. (ابوسعود)
ای محمد به آنان راه خود را مشخص کن و بگو: ما مسلمانان به الله متعال یگانه ایمان آورده ایم و همچنین به آنچه که بر ما نازل میشود از قرآن و بر آنچه که بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و بر یعقوب و فرزندان وی نازل شده است نیز ایمان آورده ایم و به آنچه به موسی و عیسی داده شده است نیز ایمان آورده ایم و به آنچه که به انبیاء همه ی آنها از کتاب و معجزه داده شده است ایمان آورده ایم و در ایمان آوردن و در تصدیق کردن بین آنها هیچ تفاوتی قائل نیستیم و به همه ی آنها ایمان داریم. نکته: خط مشی اسلام همین است که حقیقت را میپذیرد و به همه ی انبیاء که نبوت آنها ثابت شده است و به دست آنان معجزه ها صورت گرفته است ایمان آورده میشود و از تناقض در ایمان بدور است. بر عکس ادیان دیگر که به عده ای خاص از انبیاء ایمان میآورند و به بقیه هرچند که معجزه بیاورند و اثبات کنند ایمان نمیآورند.
مستندات
رسول الله ص را مورد خطاب قرار داده است و منظور امت ایشان میباشد یعنی به مومنان بگو: اگر اهل کتاب ایمان نمیآورند پس به آنان بگویید: به الله ایمان آورده ایم و به آنچه بر ما نازل ...... .(بحر العلوم) به رسول الله امر کرده است که از طرف خودش و مومنان بگوید برای همین قل را مفرد آورده و آمنا را جمع آورده است. (نسفی) و یا اینکه بخاطر نشان دادن عزت نفس خودش همانند پادشاهان به جمع سخن بگوید. (نسفی) ملل و ادیان و اضطراب آنان در ایمان آوردن را بیان کرده و بعد رسولش را امر میکند تا این را بگوید:....
در اینجا انزل به علی و در بقره به الی متعدی شده است برای بیان این معنی است که انزال و نزول که از بالا بر رسول الله ص نازل میشود دو جهت دارد یکی از بالا امدن که در اینجا این معنی لحاظ شده است و در بقره الی که معنی به رسول الله ص بودن و منتهی شدن وحی به رسول الله ص است. (نسفی)
ایمان به الله را اول ذکر کرد چراکه اصل ایمان به انبیاء است و بعد ایمان به آنچه بر رسول الله ص نازل شده است را ذکر کرده چراکه دیگر تحریف کرده اند و راهی برای شناخت انها نیست مگر از طریق قرآن بعد انبیائی را که اهل کتاب بر وجود آنها اعتراف دارند ولی در نبوت آنها اختلاف دارند. (کبیر رازی) واجب بودن ایمان به تمام انبیاء 1 نشان دهنده ی این است که رسول الله ص تصدیق کننده ی همه ی انبیاء است و این شرط در عهد از انبیاء بوده است. 2 آگاه کردن بر این مطلب که اهل کتاب متناقض گویی میکنند چراکه آنان به کسی که معجزه دارد را تصدیق میکنند پس این میطلبد که به همه ی انبیاء ایمان بیاورند در نتیجه تصدیق بعض و تکذیب بعض متناقض میشود. (کبیر رازی)
وَمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا یعنی به قرآن و انزال ان بر مومنان به واسطه ی تبلیغ آن به مومنان است. (ابوسعود) یا وقتی به یکی از یک جماعت نازل شود به مانند این است که بر همه ی آنها نازل شده است. (ابوسعود) وَمَا أُنزِلَ عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ از صحفی که بر اینها نازل شده است. (ابوسعود) وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ
آنچه به موسی و عیسی داده شده است از تورات و انجیل و معجزات دیگر که به دست آنان آشکار شده است. (ابوسعود)
وَالنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ
و آنچه بر دیگر انبیاء داده شده است از انبیای مذکور و غیر مذکور. (ابوسعود)
لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ مثل یهود و مسیحیان که در ایمان آوردن بین انبیاء فرق قائل میشوند، ما مثل آنان نیستیم و فرقی در ایمان به آنها قائل نمیشویم. (نسفی) به تصدیق و تکذیب بین انبیاء فرقی قائل نمیشویم. (بیضاوی) وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ موحد و مخلص هستیم و در عبادت خود برای الله متعال شریکی قائل نمیشویم. (نسفی)
کسیکه غیر از دین اسلام که دین توحید و عدم شرک است و فرمانبرداری از الله متعال است، را بعنوان دین طلب کند، مورد قبول نیست و در آخرت نیز از زیان کشان است. نکته: از حضرت ادم تا قیامت یک دین است و آن دین اسلام است که در هر زمانی برای خودش پیامبری داشته است و آخرین آنها محمد رسول الله ص است که غیر آن مردود است. نکته: اینکه میفرماید از زیان کشان است بیان این مطلب است که ممکن است بگوید که خوب دینی که من میگیرم را الله قبول نکند، چه میشود؟ و دین خودم را خواهم داشت پس الله متعال بیان میکند که این عمل چیزی جز زیان در آخرت ندارد و این نیست که اختیاری باشد و فوقش بگوید بهشتش را نخواستم. چراکه اگر بهشت را قبول نکنی، منزلت جهنم است.
مستندات
وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا کلبی : در شأن مرثد بن أبي مرثد، وطُعْمَة بن أَبَيْرق، ومقيس بن صبابة، والحارث بن سُوَيد نازل شده است که ده نفر بوده اند. (بحر العلوم) مقاتل: دوازده نفر بوده اند. (بحر العلوم)
کسانی بودند که مرتد شده از مدینه رفته و به کفار پیوسته بودند. (بغوی)
ضحاک: یعنی از جمیع خلائق از اهل ادیان، دینی غیر از اسلام قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
دین مورد قبول نزد الله متعال، دین اسلام است غیر آن مردود هستند چراکه دین صحیح آن است که الله به آن امر کند و بدان راضی شود و بر آن پاداش دهد. (خازن) این آیه نشان میدهد که ایمان و اسلام یکی است چراکه اسلام مقبول است و نمیشود که گفت که ایمان مقبول نیست و در سوره حجرات که بین ایمان و اسلام فرق گذاشته است، وجه توفیق بین این دو ایه اینگونه است که در این آیه منظور اسلام مصطلح شرعی است که با ایمان یکی است و در حجرات منظور اسلام لغوی یعنی تسلیم شدن است. (رازی)
فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ
کسی غیر از دین اسلام را بعنوان دین بگیرد، از وی قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ
و در آخرت نیز جزو مغبونان یعنی زیان کشان خواهد بود چراکه جایگاه خود در بهشت را ترک کرده و منزل خود را در آتش اختیار کرده است. (بحر العلوم)
اینان در آخرت از کسانی هستند که در خسارت افتاده اند و آن خسارت از ثواب محروم شدن و عذاب را حاصل کردن است. (خازن)
عکرمه: وقتی این آیه نازل شد، یهود گفتند: ما نیز مسلم هستیم پس الله متعال به رسولش وحی کرد تا به آنان بگوید که برای الله بر مردم، حج بیت الله است، و یهود حج بجای نیاوردند. (خازن)
چگونه الله متعال قومی را توفیق هدایت دهد و به راه بهشت راهنمایی کند، در حالیکه آنان خود شهادت میدادند که رسول الله بر حق است و رسول الله ص نشانه های نبوت خودش را به آنان نشان داد و بعد این برهان، آنان کفر ورزیدند و این درحالی است که الله متعال ستمگران را هدایت نمیکند و توفیق نمیدهد. نکته: توفیق هدایت وقتی برای انسان حاصل میشود که خود خواهان آن باشد ولی کسیکه خودش دنبال هدایت شدن نباشد و بلکه به دنبال به کرسی نشاندن باطل خود باشد، الله نیز کمکی در توفیق یافتن وی نخواهد کرد چراکه خودش این را نخواسته است.
چگونه الله اینان را به حق هدایت کند. (ابوسعود) بعضی گفته اند: این اشخاص همان ده نفر هستند که بعد اسلام مرتد شدند و به اهل مکه پیوستند. (ابوسعود) بعضی نیز گفته اند: منظور یهود قریظه و بنی نضیر و کسانی که در دین اینان بوده اند که قبل بعثت رسول الله ص به ایشان ایمان آوردند و بعد بعثت کافر شدند. (ابوسعود) چگونه به آنان رحم کرده و آنان را از عذاب نجات دهد در حالیکه ... (بحر العلوم) چگونه آنان را بیامرزد در حالیکه .... (بحر العلوم)
وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ در حالیکه خودشان شهادت داده بودند که رسول حق است وبعد اینکه معجزات و قرآن را دیده بودند. (نسفی)
دور دانستن آنان از هدایت است چراکه کسیکه بعد وضوح حق از آن کنار بکشد در گمراهی فرورفته و از هدایت دور خواهد بود. (ابوسعود) و بعضی گفته اند: نفی و انکار هدایت از کسانیکه از دین برگشته اند است که مقتضای آن این است که از مرتد توبه اش قبول نشود. (ابوسعود)
معنی این آیه احتمال دارد اینگونه باشد:
الف: الله متعال کسانی را عناد میورزند و تکبر میورزند را هدایت نمیکند بلکه متواضعان را هدایت میکند.
ب: در علم الله متعال کسانی هستند که هدایت نمییابند پس الله متعال آنان را هدایت نخواهد کرد ولی کسانی را که در علم الله هدایت قبول میکنند را الله متعال هدایت خواهد کرد.
ج: وقتی بر کفرشان بمیرند آنان را به راه بهشت هدایت نمیکند.
د: وقتی گمراهی را انتخاب میکند آنان را هدایت نمیکند. ه: از آن جهت که آنان گمراهی را اختیار کرده اند آنان را برای هدایت معونت و یاری نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
یعنی کسانی را که به خویشتن ظلم کرده اند با اخلال در فکر خودشان و وضع کفر بجای ایمان، را هدایت نمیکند، حال چگونه هدایت کند کسانی را که حق برایش آمده باشد و آن را شناخته باشد بعد روی گردان شود. (ابوسعود)
آن کسانیکه بعد ایمان کفر ورزیدند با ان صفاتی که داشتند، بر آنان عذاب و لعنت الله و لعنت فرشتگان و لعنتهای مردم، ثابت است.
مستندات
یعنی کسانیکه بعد ایمان کفر ورزیدند، (خازن) بر آنان سخط الله یعنی نارضایتی و ناخوشنودی وی تعالی است. (بحر العلوم)
بر آنان طرد شدگی و دور افتادن از رحمت الهی است وبر آنان خذلان است. (بحر العلوم) گفته شده است: الله متعال آنان را به قول لعنت کند. (بحر العلوم) وقتی کسی دیگری را لعنت کند و آن مورد لعن واقع شده، مستحق آن نباشد آن لعنت به کفار برمیگردد. (بحر العلوم) گفته شده است: لعن مردم این استکه اگر از دین خودشان نباشد در دنیا لعنت میفرستند و اگر دین خودشان باشد، در آخرت آنان را لعنت خواهند کرد. (بحر العلوم)
لعنت الله یعنی عذاب الله. (تاویلات اهل سنت) لعنت الله یعنی ناامیدی آنان از رحمت الله و بخشش وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت)
لعنت فرشتگان این است که وقتی اهل عذاب از انان تخفیف در عذاب را میخواهند، فرشتگان جواب میدهند که شما در آتش ماندگار هستید. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند که بر آنان دعای لعن میکنند. (تاویلات اهل سنت)
لعنت مومنان نیز همان جوابی است که در وقت درخواست اهل جهنم از اهل بهشت که به آنان از این نعمتها بدهند، مومنان جواب میدهند که این بر کفار حرام است. (تاویلات اهل سنت) وجه لعن جمیع انسان ها این است که هرکس کسی را که بر باطل باشد و بر کفر باشد را لعنت میکند در حالیکه کفار خودشان نمیدانند که این بر باطل و این کافر خودشان هستند. (کبیر رازی)
این اشخاص در لعنت یعنی اثر لعنت که همان آتش و عذاب باشد، جاودان خواهند بود و برای انان تخفیف و کم کردن عذابی نیست و دیگر اینکه در اثنای این عذاب مهلتی و تاخیری نیز در کار نیست.
مستندات
خَالِدِينَ فِيهَا جاودانه در لعنت هستند. (ابوسعود) جاودانه در عذاب هستند. (ابوسعود) در آتش هستند. (ابوسعود) لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ و به آنان مهلت داده نمیشود. (ابوسعود)
عذاب انان نه تخفیف داده میشود و نه تاخیری در عذاب انان است به اینکه یک وقت عذاب باشد و دیگر بار نباشد. (کبیر رازی)
مگر کسانی که توبه کنند یعنی از کفر و کار بد خود برگردند و خود و آنچه باعث فساد آن شده اند را اصلاح کنند پس قطعا الله امرزنده و مهربان است. توضیح: آنچه از عذاب و عدم بخشش برای کفار و مرتدان بوده و تخفیفی در حق انان در کار نبوده است، برای کسی است که بر کفر مرده باشد ولی کسانی که از کردار بد خود برگردند و عمل صالح انجام داده و واقعا وارد اسلام شود، الله متعال نیز صفت آمرزندگی و بخشندگی و مهربانی خود را به آنان عیان خواهد کرد.
مستندات
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ بعد توبه را از آیه ی قبلی استثناء کرده و میفرماید: (بحر العلوم) یعنی بعد مرتد شدن آنان و کفر شان. (خازن)
قضیه این است که وقتی حارث بن سوید به پیش کفار رفت از کرده ی خود پشیمان شد و به قومش پیام فرستاد که از رسول الله ص سوال کنند که آیا راهی برای توبه هست؟ و قوم وی چنین کردند و این آیه نازل شد و این پیغام را همراه برادرش و یک مرد دیگر فرستاد و به مدینه برگشت و توبه کرد و رسول الله ص توبه اش را قبول کرد و اسلامش نیک گشت. (خازن)
بعد آن کفر عظیم و ارتداد. (نسفی) این آیه دال بر این مطلب است که توبه ی مرتد قبول کرده میشود. (تاویلات اهل سنت) وَأَصْلَحُوا
یعنی به توبه ی خود عمل صالح افزودند. پس نشان میدهد که توبه ی تنها کافی نیست و بلکه عمل صالح نیز لازم است. (خازن)
اصلاح شوند بعد کفر. (بحر العلوم)
گفته میشود: کسانی را که به فساد کشیده اند را اصلاح کنند. (بحر العلوم) گفته اند: باطن خود را با مراقبه به حق اصلاح کردند و ظاهر خود را با خلق اصلاح کردند با انجام طاعات. (خازن)
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ
آمرزنده است آنچه را که از آنان سر زده است از کفر. (بحر العلوم) آمرزنده ی زشتیهای آنان در دنیا با پوشاندن آن است. (خازن)
غفور است با برداشتن عذاب از انان. (خازن) رَّحِيمٌ در آخرت با بخشیدن، مهربان است (خازن) رحیم است به عطای ثواب به آنان. (خازن) و بعد توبه کردن آنان، الله متعال مهربان است. (بحر العلوم)
کلبی و مقاتل: بعد نزول آیه که رخصت به توبه داده است، برادر حارث بن سوید به حارث نوشت: الله متعال بر شما توبه عرضه کرده است و حارث نیز توبه کرد و برگشت. (بحر العلوم)
قطعا کسانی که کفر ورزیدند و بعد آن بجای توبه بر کفر خود افزودند و بر کفر ماندند، از آنان توبه های در کفر آنان و توبه در وقت ناامیدی و توبه از گناه در وقت کفر انان و ایمان قبل بعثت محمد، از آنان قبول کرده نشود و کسانیکه کردار آنان چنین باشد، ثابتان بر گمراهی خود هستند.
وقتی خبر قبول توبه ی حارث ، به مرتدانیکه به مکه رفته بودند رسید، گفتند: پس ما در مکه میمانیم هرچند وقت که خواستیم و بعد اگر نظرمان عوض شد، بر خواهیم گشت پس در حق ما نیز همانند آنچه در حق حارث نازل شد، نازل خواهد شد. پس این آیه نازل شد و بیان داشت مادامیکه بر کفر باشند، توبه ی آنان قبول کرده نشود.(بحر العلوم)
منظور از زیادت کفر، بر کفر مردن آنان است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: کسانیکه به عیسی کفر ورزیدند و بعد با کفر به محمد، بر کفر خود افزودند. (تاویلات اهل سنت) ازدیاد کفر منظور کسانی هستند که مرتد شده و به مکه رفتند و گفتند منتظر میمانیم تا بر محمد، حوادث روزگار فرا برسد و هلاک شود. (کبیر رازی) منظور کسانی هستند که مرتد شدند وبعد گفتند بر میگردیم و اظهار ایمان میکنیم و راه نفاق را در پیش گرفتند. (کبیر رازی)
لَّن تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ از آنان توبه ای که قبلا کرده بودند و بعد ترک توبه کرده بودند را، آن توبه را قبول کرده نشود. (تاویلات اهل سنت) آن توبه ی زبانی آنان که با قلب نبوده است، توبه حساب نمیشود تا قبول کرده شود. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: منظور کسانی هستند که در علم الله توبه نمیکنند پس الله متعال اینجا خبر میدهد که توبه ی انان دیگر مقبول نیست. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: توبه ی در وقت مرگ از آنان قبول کرده نشود. (تاویلات اهل سنت) مساله ای که در این آیه وجود دارد عدم قبول توبه است در حالیکه وقتی توبه بر اساس شرایط آن رخ دهد توبه پذیرفته میشود و برای همین مفسران در معنی این آیه اختلاف کرده اند. (کبیر رازی) و مناسب این است که اگر بعد توبه کفر بورزند، آن توبه ی قبلی از آنان پذیرفته نیست. (کبیر رازی)
یعنی ایمان آنان به محمد که قبل بعثت ایشان، بوده است، از آنان قبول کرده نشود. (التیسیر ابی حفص)
ابوالعالیه: توبه ی از گناه آنان پذیرفته نشود ما دامیکه بر کفر باشند. (التیسیر ابی حفص)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ
ابن عباس: آنان قلبا بر گمراهی خود ثابتان هستند. (التیسیر ابی حفص)
قطعا کسانیکه در زندگی خود کفر ورزیدند و بر کفر مردند، در آخرت از آنان فدیه ای قبول کرده نشود هرچند این فدیه باندازه ی کل زمین باشد، و بر این موصوفان، عذابی دردناک است و آنان را یاوری نیست تا که عذاب را از آنان بردارد ویا کم کند. نکته: با توجه اقوال مطرح شده در از تفاسیر دو نکته در مورد کفار است الف: هرچند دنیا کار خیر انجام دهند، در آخرت برای آنان سودی ندارد. ب: بر فرض محال در آخرت اموالی به اندازه ی کل دنیا طلا داشته باشند که محال است داشته باشند، از آنان پذیرفته نشود.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ از ابن عباس: وقتی رسول الله ص، مکه را فتح کردند، یاران حارث بن سوید، وارد اسلام شدند و این آیه در حق کسانیکه از بین آنان بر کفر مرده بودند، نازل شد. (خازن)
این ایه در حق تمامی کسانیکه بر کفر مرده اند چه یهود و چه مسیحی و چه بت پرست، است. (خازن)
فَلَن يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِم مِّلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَىٰ بِهِ کلبی: یعنی به وزن زمین هم طلا بدهند. (بحر العلوم)
یعنی به اندازه ای باشد که مشرق و مغرب زمین را پر کند. (خازن) یعنی اگر به الله با فدیه دادن اندازه ی زمین از طلا به الله تقرب بجوید نیز از وی قبول کرده نشود. (خازن) گفته اند: اگر کافر در دنیا تا این اندازه نیز انفاق کند، برای وی در آخرت سودی ندارد. (خازن) اگر بخواهد با فدیه ی این اندازه خود را از عذاب نجات دهد، باز قبول کرده نشود. (خازن) مقاتل: وقتی کافر در آخرت عذاب را میبیند ارزو میکند که ای کاش به اندازه ی زمین، طلا داشت تا آن را فدیه داده خود را از عذاب خلاص کند پس اگر آن را فدیه دهد نیز از وی قبول کرده نشود. (بحر العلوم) رسول الله ص: در آخرت به کافر گفته میشود: الله متعال به کمترین اهل جهنم از روی عذاب میفرماید: آیا حاضری که به اندازه ی زمین از طلا فدیه دهی تا از عذاب خلاص شوی؟ اهل جهنم جواب دهد: بله، فدیه خواهم داد. الله متعال میفرماید: من از تو در دنیا چیزی آسانتر از این از تو خواستم در حالیکه تو در پشت حضرت آدم بودی، و آن شرک نیاوردن بود ولی تو از هر چیزی به جز شرک، ابا ورزیدی. (خازن)
أُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ برای آن موصوفان به صفات شنیعه، عذابی دردناک است. (نسفی) وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ و برای آنان مانعانی از عذاب نیست. (خازن) و آنان را یاوری برای دفع عذاب یا تخفیف عذاب نیست. (نسفی)
به حقیقت نیکی و به جزای نیکی نخواهید رسید مگر اینکه از آنچه که دوست دارید، در راه الله متعال و برای کسب رضای الله، صدقه و انفاق کنید، و هرآنچه که انفاق میکنید را الله متعال به آن داناست. نکته: یاداوری دانایی الله متعال به انفاق ما نکته ای بس مهم را تذکر میدهد و آن اینکه خیلی از ما وقتی میخواهیم کار خیری انجام دهیم، عکس العملی که طرف نشان خواهد داد یادمان میآید و چه بسا بخاطر قدرنشناس دانستن طرف، از کمک به وی خودداری کنیم، درحالیکه اگر یادمان بیاید که الله میداند که ما برای کسب رضایت وی تعالی انجام میدهیم دیگر به عکس العمل طرف، نظر نخواهیم کرد و همین امر باعث میشود که اخلاق انفاق و کمک در جامعه فراگیر شود و چه دشمنی هاییکه به دوستی تبدیل خواهد شد.
مستندات
لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا وقتی الله متعال در آیه ی قبل بیان داشت که انفاق کافر سودی برایشان ندارد، در این آیه طریقه ی انفاق را برای مومنان نشان میدهد تا بر آن اساس انفاق داشته باشند. (کبیر رازی)
و بیان داشت که وقتی از آنچه خودش دوست دارد انفاق کند از جمله ی ابرار خواهد بود و در آیه ای دیگر بیان میدارد که ابرار در بهشت هستند. (کبیر رازی)
به بر رسیدن دو معنی دارد: الف: اینکه جزو ابرار شوند و ب: اینکه به ثواب و بهشت برسند. (کبیر رازی)
بعضی بر را به تقوی و بعضی دیگر به طاعت بعضی دیگر به خیر تفسیر کرده اند. (بغوی)
ابن عباس: منظور از انفاق کردن، زکات است. (کبیر رازی)
حسن: هرآنچه مومن برای کسب رضای الله انفاق کند، جزو همین فرموده ی الله متعال است. (کبیر رازی) واحدی از مجاهد و کلبی روایت کرده است که این آیه با آیه ی زکات منسوخ شده است و این قول به نهایت دور از صواب است چراکه انفاق از آنچه دوست داریم، هیچ منافاتی با زکات ندارد. (کبیر رازی) به حقیقت بر (نیکی) نخواهید رسید مگر اینکه... (نسفی)
مِمَّا تُحِبُّونَ منظور از مال انفاق کردن است. (کبیر رازی)
منظور هبه ندهد مگر هبه ای خوب و عالی باشد. (کبیر رازی) منظور از آنچه بدان نیاز داری خیرات کنی. (کبیر رازی) عطاء: به شرف دین و تقوی نخواهید رسید مگر اینکه صدقه دهید در حالیکه خودتان سالم و حریص بر مال هستید. (بغوی)
یعنی هرچه انفاق کنید کم یا زیاد الله پاداش خواهد داد چراکه به انفاق شما داناست. (کبیر رازی) یعنی الله متعال میداند که شما به چه جهت انفاق میکنید و باعث انفاق چه چیزی است را نیز میداند. (کبیر رازی) الله میداند که چه چیزی را با وجود دوست داشتن آن انفاق میکنید و چه چیزی را با وجود کراهت از آن چیز انفاق میکنید را میداند وبر آن اساس جزایتان خواهد داد. (کبیر رازی)
تمامی خوردنی های مورد نزاع یهود بر آنان قبل اینکه تورات برآنها نازل شود حلال بود بغیر از آنچه یعقوب بر خود حرام کرده است. پس ای محمد به آنان بگو که تورات را بیاورید و آن را بخوانید، اگر در ادعای خودتان صادق هستید، تورات را خواهید خواند. نکته: در بحث احتجاجاتی که در قرآن با اهل کتاب آمده است نکته این است که در آن زمان اهل کتاب جوابی برای آن نداشتند و اگر از آنان کتاب درخواست میکرد، آنان از آن عاجز میشدند ولی اگر همین نکته را به اهل کتاب این زمان مطرح شود، کم نمیآورند و حتما تورات را خواهند آورد و خلاف ادعای قرآن را ثابت خواهند کرد و این چیزی را ثابت نمیکند مگر تحریف کتاب آنان را چراکه چگونه میشود که در وقت گرماگرم نزاع و در وقتی که توانایی انان بر رد محمد و کتابش داشتند اینکار را نکرده و نتوانستنتد که مباهله کنند و نتوانستند ادعای محمد وکتابش را رد کنند ولی امروز به راحتی و به صراحت قادر بر رد کردن هستند. آیا جای تعجب نیست که چنین چیزی رخ داده است؟
مستندات
كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِّبَنِي إِسْرَائِيلَ انواع خوردنی ها برای بنی اسرائیل حلال بود. (ابوسعود) تمامی خوردنی های مورد نزاع، برای بنی اسرائیل حلال بوده است. (نسفی) ابن عباس: تمامی خوردنی ها بغیر از مردار و خون و خوک، بر آنان حلال بوده است. (تاویلات اهل سنت) إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَىٰ نَفْسِهِ
مگر آنچه یعقوب بر خود حرام گرداند. (ابوسعود) و آن گوشت و شیر شتر بود. (ابوسعود) در مورد حرام کردن آن به خود گفته اند: بیماری عرق النسا داشته است و نذر کرد اگر از آن شفا یابد، غذایی را که دوست دارد را بر خود تحریم کند و گوشت و شیر شتر را دوست داشته است. (ابوسعود) از ضحاک: یعقوب نذر کرده بود که اگر الله متعال به وی دوازده فرزند عطا کند و به بیت المقدس سالم برسد، آخرین فرزند را قربانی کند و در راه رسیدن به بیت المقدس، فرشته ای از فرشتگان سر راه وی ایستاده و از یعقوب خواست تا با وی کشتی بگیرد و تا صبح ادامه داشت و در آخر فرشته پای یعقوب را فشرد و یعقوب دچار عرق النسا شد و فرشته گفت: من فرشته هستم و اگر میخواستم بر تو چیره میشدم ولی هدف این بود که تو دچار بیماری شوی تا فرزند آخرت را ذبح نکنی، این راهی است که الله متعال سر راه تو قرار داده است تا از نذرت راه خروج بدون ذبح فرزند پیدا کنی و وقتی یعقوب به بیت المقدس رسید، خواست که فرزندش را ذبح کند و فرشته آمده و به وی یادآوری کرد که از نذرت رها شده ای. (بغوی) بعضی نیز گفته اند: با توصیه ی پزشکان بوده است. (ابوسعود) یهود ادعا داشتند که گوشت و شیر شتر را تورات بر انها حرام گردانیده است. (تاویلات اهل سنت) کسانیکه اجتهاد پیامبر را جائز میدانند به این آیه استدلال کرده اند. (ابوسعود) و مانعین اجتهاد پیامبر جواب داده اند که این کار با اذن الله متعال بوده است. (ابوسعود)
مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ این حلالیت خوردنی ها قبل نزول تورات بوده است. (ابوسعود) این تحریم یعقوب قبل انزال تورات بوده است. (ابوسعود)
وقتی تورات نازل شد، بخاطر ستمگری که بنی اسرائیل از خود نشان دادند، بعضی چیزها بر آنها حرام گردانیده شد. (ابوسعود) وقتی الله متعال در قرآن به یهود بیان داشت که بعضی اشیاء بخاطر ظلم شما بر شما حرام گردانیده شده است، یهود ادعا کردند که این تحریم بخاطر خلاف ما نبوده است بلکه در زمان نوح و ابراهیم و انبیای بعد وی نیز حرام بوده است، این آیه در رد این ادعای واهی آنان بوده است. (ابوسعود) برای غلبه بر یهود، که ادعا داشتند که نسخ در شریعت نیست و در رد طعن آنان بود که این محمد ادعا میکند که بر دین ابراهیم است در حالیکه گوشت شتر و شیر آن را حلال میداند، پس آیه بیان میدارد که در وقت حضرت ابراهیم حلال بوده است. (ابوسعود)
قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا
به پیامبر خود امر میکند که با آنان با کتاب خودشان استدلال کند و بیان کند که آنچه بر بنی اسرائیل حرام شده است بخاطر ظلم آنان بوده است و هر بار که گناهی انجام میدادند، بعضی از اشیاء طیب و حلال ، حرام میگشت و این برای عقوبت و تنبیه آنان بوده است. (ابوسعود) و امر کرد تا تورات را بیرون اورده و آن را تلاوت کنند تا دروغ آنان آشکار گردد. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
اگر ادعای شما مبنی بر اینکه این تحریم از قدیم بوده است پس تورات را بیاورید تا مشخص شود. (ابوسعود) روایت شده است که یهود نتوانستند تورات را بیاورند و از این جهت صدق نبی ص آشکار گشت و یهود خوار شدند و برگشتند. (ابوسعود) و در این آیه دلیل است بر اینکه احکام دچار نسخ میشوند. (ابوسعود)
پس کسیکه حکمی را به دروغ به الله نسبت دهد، بعد اینکه حقیقت آشکار شد، پس آن عده همان ظالمانی هستند که به خود و پیروان خود، ستم کرده اند.
مستندات
فَمَنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
کسیکه بر الله دروغ بربندد و گمان کند که این تحریم برای ابراهیم نیز بوده است. (نسفی)
مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ بعد اینکه حجت قاطع آن را رد کرد و بر انان الزام کرده شد. (نسفی) فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ اینان کسانی هستند که مکابره کرده و انصاف ندارند و به معجزات اعتنا نمیکنند. (نسفی) اینان کسانی هستند که به خود ظلم کرده اند. (بحر العلوم)
اینان مستحقان عذاب هستند چراکه این کفر آنان ظلم به خودشان و ظلم به کسانیکه آنان باعث گمراهی انها شده اند، میباشد. (خازن)
ای محمد بگو: الله راست گفت و شما ای یهود دروغ گفتید پس از دین ابراهیم که دین حق است تبعیت کنید و آن دین دینی غیر از دین محمد نیست و از ادیان دیگر به کنار است و از مشرکان نبوده است.
مستندات
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ
ای محمد بگو: الله در مورد آنچه از تحریم یعقوب فرموده است، الله راست گفته است و قول یهود باطل گشته است. (خازن) بگو که الله راست گفته است که بقیه ی خوردنی های حرام شده بر یهود، برای آنان حلال بوده است و این ظلم یهود بود که باعث تحریم آنان شده است. (خازن) بگو که الله راست گفته است که تحریم آن در تورات نیست. (بحر العلوم) الله راست گفت وقتی که فرمود: ابراهیم نه یهودی بود و نه مسیحی. (بحر العلوم)
فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا
یعنی از آنچه محمد بدان شما را میخواند، تبعیت کنید. (خازن) ملت ابراهیم که همان اسلام است و آن دین صحیحی که محمد و پیروانش بر آن هستند. (خازن) از ملت ابراهیم که مخلص و مستقیم بود تبعیت کنید و از گوشت و شیر شتر تغذیه کنید همچنانکه ابراهیم چنین میکرد و چیزی را بر اساس هوای نفس خود، بر خود تحریم نکنید. (بحر العلوم)
وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ یعنی ابراهیم بر دین آنان نبوده است. (بحر العلوم)
یعنی در کنار الله چیز دیگری را اله نخوانده است و غیر از الله متعال را عبادت نکرده است. (کبیر رازی)
قطعا اولین خانه ای که برای مردم از برای عبادت مردم نهاده شد، آنی است که در مکه بنا شده است آن پر برکت است و آن هدایت برای عالمیان است.
مستندات
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ
بیان کفری دیگر از یهود است بعد اینکه حلال بودن بعضی از خوردنی ها را بیان کرد. (ابوسعود) سبب نزول آیه این است که یهود به مومنان گفتند که چرا به سنگ طواف میکنید و به طرف آن نماز میگذارید و خودشان بیت المقدس را تعظیم میکردند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم) کلبی: حضرت آدم کعبه را بنا کرده است و در زمان طوفان نوح به آسمان ششم موازی کعبه برده شد و هر روز هفتاد هزار فرشته بر ان داخل میشدند، فرشتگانی که قبلا یک بار نیز وارد نشده بودند.(بحر العلوم) یهود به مسلمانان گفتند: بیت المقدس قبله ی ما از کعبه افضل است چراکه قدیمی تر است و محل مهاجرت انبیاء است و مومنان گفتند که کعبه افضل است و این آیه نازل شد. (بغوی) وقتی یهود به مسلمانان گفتند که قبله ی ما قبل قبله ی شما است، این آیه نازل شد. (نسفی)
مقاتل: اولین مسجدی که برای مومنان وضع شد. (بحر العلوم) در اینکه اولین مکان برای عبادت بودن، بالاتفاق است ولی آیا قبل آن نیز خانه هایی بوده اند یا خیر دو مذهب مخالف هم هستند. (العز بن عبدالسلام)
گفته میشود: اولین موضعی که خلق شد، موضع کعبه بوده است که بعنوان قبله برای مردم خلق شده است. (بحر العلوم) گفته شده است که اول بار حضرت ابراهیم آن را بنا کرده است. (بیضاوی) گفته شده است که قبل آدم نیز خانه ای در موضع آن بوده که به آن ضراح گفته میشده که فرشتگان به آن طواف میکردند و بعد هبوط آدم به طواف و حج آن مامور گشت. (بیضاوی) بعضی گفته اند: منظور اولین بیت مشرف است نه اینکه اولین به زمان باشد. (بیضاوی)
اولین خانه ی مبارکی که برای مردم نهاده شد. (تاویلات اهل سنت)
اولین بقعه ایکه خلق شد موضع مکه بوده و از آنجا زمین گسترش یافته است. (تاویلات اهل سنت)
لَلَّذِي بِبَكَّةَ کلبی: بکه نامیده شدن از بک به معنی ازدحام مردم است. (بحر العلوم) زجاج: بکه همان موضع کعبه است و اطراف آن مکه است. (بحر العلوم)
قتبی: مکه و بکه به یک معنی هستند و باء و میم از همدیگر بدل میشوند. (بحر العلوم) گفته میشود: بکه موضع مسجد و مکه شهر آن است. (بحر العلوم) بکه است چراکه گردن ظالمان را میشکند و اگر ظلم میکردند بدون مهلت در هم کوبیده میشدند. (العز بن عبدالسلام)
مُبَارَكًا آن برکت است و آمرزش است. (بحر العلوم)
چراکه قصد کنندگان آن ثواب میبرند. (العز بن عبدالسلام) و یا بخاطر اینکه همه چیز حتی وحوش نیز در آن امنیت دارند. (العز بن عبدالسلام)
خیر کثیر است برای کسیکه حج و عمره بجای میآورد و در آن اعتکاف میکنند. (بیضاوی) وَهُدًى لِّلْعَالَمِينَ
و قبله است برای کسانیکه به طرف آن نماز میگذارند. (بحر العلوم)
در این حرم و بیت الله، نشانه هایی واضح و آشکار است از جمله ی آنها اینکه مقام ابراهیم در آن است و هرکس به آن داخل شود، در امان است، و برای الله متعال بر گردن مردم، قصد و زیارت بیت الله است، کسیکه کفر ورزد، پس الله متعال از جمیع جهانیان و عالمیان، بی نیاز است. نکته: تنها فرق دین اسلام با دیگر ادیان در عبادات و مراسم همین حج است بخاطر همین است که فریضه ی حج از طرف دشمنان اسلام، مورد هجمه ی بسیار قرار میگیرد و شبهه افکنی ها میشود. نکته: همچنانکه در اسلام حرم مکه امن بوده است، در زمان جاهلیت نیز چنین بوده است. نکته: مکه چیزی دارد که مردم را به خودش جلب میکند والا جایی برای تفریح نیست و جای خوش آب و هوا نیست تا مردم برای تفریح یا خوشگذرانی به آنجا بروند.
مستندات
فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ یعنی در آن علامات و نشانه هاست از قبیل حجر الاسود و حطیم. (بحر العلوم)
در آن نشانه های واضح است که بر کسی پوشیده نیست. (نسفی) که اگر در آنها تامل کنند، هدایت خواهند یافت. (تاویلات اهل سنت)
مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ از جمله ی آن آیات، مقام ابراهیم است. (بحر العلوم)
از مجاهد: مقام ابراهیم، جای پای ابراهیم است. (بحر العلوم)
وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا
کسیکه به حرم داخل شود، در امان است طوری که اگر در بیرون حرم، بر وی قتل واجب شده باشد از آن رانده نشود. (بحر العلوم)
کسی که جنایتی انجام دهد و بر حرم داخل شود به وی تعرض نشود ولی از آب و غذا و تجارت با وی امتناع کرده شود تا خودش مجبور به خروج از حرم شود. (نسفی)
منظور از امن، در امان بودن از آتش است چراکه رسول الله ص فرموده اند: کسیکه در یکی از دو حرم فوت کند در روز قیامت مبعوث شود در حالیکه از آتش در امان است. (نسفی) رسول الله ص: کسیکه بر گرمای مکه یک لحظه صبر کند آتش جهنم از وی به اندازه ی دویست سال راه از وی دور شود. (نسفی)
وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ حج به کسر حاء و فتح آن هردو به یک معنی هستند. (بحر العلوم) مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا سبیلا یعنی بلاغا به معنی رسیدن یعنی بر کسی که بر رسیدن به مکه استطاعت دارد. (بحر العلوم) استطاعت عبارت از توشه ی راه و مرکب و تخلیه ی طریق است. (بحر العلوم)
برای الله بر گردن مردم، فریضه ی حج است. (بحر العلوم)
کسیکه توشه و مرکب داشته باشد، بدون صحت جسم، امکان رسیدن به بیت الله برای وی نخواهد بود برای همین است که رسول الله ص در وقت سوال از استطاعت سبیل فرمودند: منظور زاد وراحله است. و به صحت بدن اشاره ای نکردند. (ابوسعود) وَمَن كَفَرَ کسیکه حج را واجب و فرض نداند. (بحر العلوم)
و یا کسیکه به نعمت الله، کفران و ناسپاسی کند و بخاطر صحت جسم و فراخ روزی که به وی عطا شده است، حج بجای نیاورد. (نسفی) رسول الله ص اهل ادیان را جمع کرد و فرمودند: الله متعال بر شما حج بیت الله را فرض گردانده است. پس به ایشان یک ملت ایمان آوردند و آنها همان مسلمانان هستند وبقیه کافر شدند و گفتند: ایمان نمیآوریم و به سوی ان نماز نمیگذاریم و حج نکنیم. پس این آیه نازل شد. (نسفی) بجای گفتن اینکه کسکیه حج نکند، کسیکه کفر ورزد، آورده است تا موکد بودن وجوب حج را برساند و سخت گرفته شدن بر تارک حج را بیان کند. (ابوسعود)
فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ الله از کسیکه حج انجام میدهد و از کسیکه حج انجام نمیدهد، بی نیاز است. (بحر العلوم)
از رسول الله ص در خطبه ی خودشان فرمودند: ای مردم الله متعال حج را بر کسی که استطاعت سبیل دارد، فرض گردانیده است پس اگر کسی آن را انجام ندهد پس اگر خواست یهودی یا نصرانی یا مجوسی بمیرد مگر کسیکه بیمار باشد و یا سلطان ظالم مانع وی شود. آگاه باشید برای تارک حج، از شفاعت من برای وی نصیبی نیست و بر حوض من نیز داخل نشود. (بحر العلوم)
ای محمد بگو: ای اهل کتاب، چرا به نشانه هاییکه الله متعال برای ایمان شما گذاشته است، کفر میورزید در حالیکه الله متعال شاهد اعمال شماست.
مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ اهل کتاب یعنی یهود و مسیحیان. (ابوسعود)
با عنوان اهل کتاب مورد خطاب قرار گرفتن آنان برای نشان دادن زشتی حال آنان در کفر است چراکه با وجود موجب ایمان باز کفر ورزیده اند. (ابوسعود)
آیات الله منظور محمد و قرآن و براهین است. (تاویلات اهل سنت) آیات سمعی و عقلی که بر صدق محمد دلالت دارند را کافر میشود؟ (بیضاوی)
سوال انکاری است چراکه هیچ سببی برای کفر آنان نیست. (ابوسعود)
وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَىٰ مَا تَعْمَلُونَ سخنی برای وعید و تهدید است و به آنان از کردارشان خبر میدهد تا مواظب کردار خود باشند. (تاویلات اهل سنت) درحالیکه الله بر اعمال شما شاهد است و بر اساس آن شما را جزا خواهد داد. (نسفی)
ای محمد به اهل کتاب بگو: چرا مانع ورود به دین الله میشوید و سعی میکنید کسانی را که ایمان اورده اند را منصرف کنید و دنبال عیب و ایراد در دین هستید تا از این طریق مردم را از دین منحرف کنید، در حالیکه خودتان گواه هستید که این دین حق است. و الله نیز از کردار شما غافل نیست و بر آن اساس شما را جزا خواهد داد. نکته: در امور دین هرکس به هر نیتی به آن نگاه کند، دنبال همان خواهد رفت و برای همین است که اکثر معاندین و مستشرقین با اینکه در دین مطالعه میکنند ولی هدایت نصیبشان نمیشود چراکه اینان دنبال حقیقت نیستند بلکه دنبال این هستند که شبهه پیدا کنند تا بتوانند از آن طریق عده ای را گمراه کنند و از دین منحرف کنند. در مقابل در بین مسلمانان نیز کسانی هستند که دنبال تحقیق نبوده بلکه تابع ایمان دیگران هستند پس این افراد هستند که در معرض اعراض از دین هستند چراکه دنبال حقیقت نیستند.
چرا مردم را از دین الله که اسلام است منصرف میکنید. (بحر العلوم) چرا از حج منصرف میکنید. (بحر العلوم) صد آنها از دین الله این بود که القای شبهه میکردند و مردم را به شک میانداختند و همچنین با انکار صفت محمد ص بوده است. (خازن) آنان یهود بودند که بین اوس و خزرج، با یاداوری جنگهاییکه بین دو قبیله رخ داده بود، بین آنان فتنه انگیزی میکردند. (العز بن عبدالسلام)
مَنْ آمَنَ
کسانی را که ایمان آورندند را چرا منصرف میکنید. (خازن) کسانی را که از روی تقلید ایمان آورده اند را منصرف میکنید، چراکه کسانی که از تعقل ایمان آورده اند، را کسی نمیتواند مانع شود. (تاویلات اهل سنت)
تَبْغُونَهَا عِوَجًا
ابوعبیده: عوج به کسر عین: انحراف در دین و قول و عمل را گفته میشود و به فتح به دیوار و شخص ایستاده که کج شده باشد،گفته میشود. (بغوی)
تغیّر و زیغ را، میطلبید. (بحر العلوم)
یعنی چرا در راه الله با القای شبهه بر ضعیفان ، کجی و میل از حق را ، میطلبید؟ (خازن) دنبال این هستید که در دین کجی پیدا کرده یعنی طوری رفتار میکنید که انگار در دین کجی وجود دارد و از این طریق مردم را به شبهه میافکنید. (بیضاوی)
وَأَنتُمْ شُهَدَاءُ
درحالیکه خودتان شاهد هستید که در تورات چنین است. (بحر العلوم)
درحالیکه میدانید دینی غیر از اسلام مقبول نیست. (خازن) درحالیکه معجزاتی که رسول بودن محمد را تایید میکند را مشاهده میکنید. (خازن)
درحالیکه میدانید که کسی قصد انحراف از دین اسلام نکند مگر اینکه گمراه و گمراه کننده باشد. (نسفی)
درحالیکه عقلاء هستید. (العز بن عبدالسلام) وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ از کتمان صفات محمد، غافل نیست. (بحر العلوم) از صد دینی که انجام میدهید غافل نیست و این سخن تهدید سختی است. (نسفی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید اگر شما از گروهی از اهل کتاب، اطاعت کنید، شما را بعد اینکه ایمان آوردید، از دینتان شما را برمیگردانند. نکته: ذکر فریق به معنی گروه از این جهت است که بین فرق آنها تفاوتی نیست و همه ی آنان دنبال گمراه کردن و برگرداندن شما از دینتان هستند پس امید داشتن اینکه فرقه ای از آنان در مقابل اسلام، با دیگری فرقی داشته و دوست باشند، امیدی باطل است.
مستندات
خطاب مومنان است بعد اینکه رفتار اهل کتاب را بیان داشت که آنان دنبال کژی و انحراف هستند در این آیه مومنان را از اطاعت از اهل کتاب بر حذر میدارد. (ابوسعود) در اینکه منع از اطاعت را به فریق یعنی گروهی از اهل کتاب معلق کرد تا یاداوری کند که از مصاحبت آنان بالکل، دوری کرده شود. (ابوسعود) سبب نزول ایه را چنین گفته اند: روزی مردانی از اوس و خزرج که مسلمان شده بودند با اتحاد تام با هم نشسته بودند و در این حین شاس بن قیس یهودی که دشمن سر سخت مسلمانان بود و حسادتش به منتهای خود رسیده بود از دیدن چنین اتحادی سخت ناراحت شد و به جوانی امر کرد تا بین آنان برود و واقعه ی یوم بعاث را برای آنان یادآوری کند روزی بود که این دو قبیله با هم جنگ کرده بودند و اوس پیروز شده بود و اشعار ان زمان را برای آنان سرود و بعد عده ای شروع به تفاخر کردند و با هم درگیر شدند و هر یک سلاح به دست گرفتند و از هردو طرف عده ی زیادی جمع شدند و آماده ی جنگ شده بودند که در این زمان رسول الله ص و یارانشان آمدند ورسول الله ص فرمودند: آیا به جاهلیت برگشته اید در حالیکه من بین شما هستم و شما را الله متعال به اسلام، مکرم ساخته است؟ پس هر دو طرف متوجه اشتباه خود شدند و از کرده ی خود پشیمان شده و با هم گردن کشی کردند و همدیگر را در آغوش گرفتند. (ابوسعود) بعد اینکه اهل کتاب را به رسول الله ص دستور داد که مورد خطاب قرار داد، در این آیه مومنان را الله متعال مستقیما مورد خطاب قرار دادند تا بیان کند که مومنان هستند که مستحق این هستند که الله متعال آنان را مورد خطاب قرار دهد و با آنان سخن بگوید. (بیضاوی)
چگونه است که کفر میورزید در حالیکه بین شما کتاب الله است که برای شما تلاوت میشود و در بین شما رسول الله ص است. و هرکس به الله پناه برد و در مواقع شبهه به وی تعالی التجا کند، قطعا وی را به راه راست، هدایت کرده شود. نکته: همینکه قصد انسان برای الله شود و برای رضای وی باشد، هرشبهه ای در این راه پیش بیاید، به راه راست و درست هدایت کرده خواهد شد.
اظهار تعجب از کفر آنان است در حالیکه انواع اسباب باعث ایمان در آنان جمع شده است که مانع برگشت به کفر هستند.(بیضاوی) چگونه بر شما کفر راه یابد در حالیکه آیات که همان قرآن عاجز گر است توسط رسول الله تلاوت میشود و رسولش بین شما است و شما را موعظه میکند و شبهه ها را پاسخ داده از بین میبرد. (نسفی) چگونه است که یگانگی الله متعال را انکار میکنید و رسول الله ص بودن محمد را کفر میورزید؟ (بحر العلوم)
در حالیکه بر شما قرآن که در آنان دلائل و معجزاتش هست، قرائت میشود. (بحر العلوم) در حالیکه محمد همراهتان است. (بحر العلوم)
قتاده: در این آیه دو علم و نشانه بیان شده است یکی قرآن و دیگری نبی الله ص که یکی رفت و دیگری را برای رحمت و نعمت از طرف الله متعال باقی گذاشته است. (بغوی) از زید بن ارقم: روزی در کنار آبی که اسمش را خم بود و بین مکه و مدینه قرار دادشت،رسول الله ص برای ما خطبه خواندند و چنین فرمودند: اما بعد ای مردم من نیز بشری هستم که نزدیک است که فرستاده ی الله برای من بیاید و من نیز وی را اجابت کنم و من پیش شما ثقلین (دو چیز نفیس) ترک خواهم کرد وبرای شما میگذارم اولین آن، کتاب الله است که در آن هدایت و نوز است پس به قرآن تمسک جویید و آن را محکم بگیرید. رسول الله ص ما را به قرآن تشویق و ترغیب کردند و بعد فرمودند: اهل بیتم که الله را برای شما در مورد آنان یادآوری میکنم. (خازن)
وَمَن يَعْتَصِم بِاللَّهِ کسیکه به دین الله تمسک جوید. (بیضاوی) کسیکه به کتاب الله تمسک جوید. (نسفی) کسیکه برای الله امتناع کند و به دین و طاعت وی تمسک جوید. (خازن) اصل عصمت، امتناع از وقوع در آفت است. (خازن)
در تمامی امور به دین الله التجا جوید و پناه ببرد. (بیضاوی)
تشویق به این مطلب است که برای دفع شر کفار و کید آنان به الله متعال التجا کنند. (نسفی) فَقَدْ هُدِيَ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ ضرورتا هدایت یافته است. (بیضاوی) به دین حق آنان را ارشاد خواهد کرد. (نسفی) به راه راستی که به بهشت ختم میشود، راه مییابد. (خازن) کسی که در وقت القای شبهه به الله متعال التجا کند از آن شبهه نجات خواهد یافت. (نسفی)
ای کسانیکه ایمان اورده اید از الله متعال آنطور که شایسته است و در وسعتان است، پروا کنید، و نمیرید مگر اینکه مسلمان مخلص هستید. نکته: زمان مرگ زمانی اضطراب آور برای انسان است و ناخودآگاه تصمیم میگیرد و سخن میگوید پس لازم است که در وقت سلامتی قدر ایمان را دانسته از آن مواظبت کرده شود تا در وقتی که فکر درست کار نمیکند و بر اساس تصمیم ناخودآگاه، عمل میکند، بر طبق عادت بر ایمان بماند و اگر کسی در وقت سلامت قدر ایمان و عمل را نداند قطعا در وقت اضطرار و وارد شدن فشار بر وی عملی غیر اسلامی خواهد گرفت.
مستندات
الله متعال وقتی که مومنان از را از گمراه کردن اهل کتاب بر حذر داشت در این آیات به تمامی طاعات و خیرات امر کرد: 1: به ترس از الله متعال امر فرمود و بعد 2: به تمسک جستن به حبل الله امر کرد و بعد3: به یاداوری نعمتهای الله متعال امر کرد. چراکه فعل انسان دارای علت است بعضی از روی ترس و بعضی از روی رغبت و دوری از مواقع ترس مقدم است برای همین اول از تقوای الله گفت بعد به اعتصام به الله وبعد به یاد اوری نعمتش امر کرد. (کبیر رازی) بعضی این آیه را منسوخ میدانند چراکه ابن عباس گوید: وقتی این آیه نازل شد بر مسلمانان این امر سخت آمد چراکه ادای حق تقوی این است که از الله اطاعت شود و یک چشم بهم زدنی از وی تعالی عصیان ورزیده نشود و شکر گذاری شود و کفران نشود و به یادش باید بود و هیچگاه فراموش نشود. این درحالی است که بندگان الله متعال را چنین طاقتی نیست. پس الله متعال آیه ی 16 سوره ی تغابن را نازل کردند که فرموده است: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ یعنی از الله متعال بر طبق استطاعت و توانایی خود بترسید و تقوی پیشه کنید. در صورت منسوخ شدن این ایه، فقط اول آیه منسوخ خواهد بود و آخر آن یعنی وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ منسوخ نیست(کبیر رازی) جمهور محققین بر عدم نسخ این آیه قائل هستند و برای این ادعای خود چند دلیل ذکر کرده اند: الف: از معاذ رسول الله ص فرمودند: میدانی که حق الله بر بندگانش چیست؟ معاذ: الله و رسولش دانا هستند. رسول الله ص: حقش این است که پرستش شود و به وی تعالی شرک ورزیده نشود. چنین حقی منسوخ شدنی نیست. ب: حق تقاته یعنی اینکه آنچنان که مستحقش است، از وی تعالی ترسیده شود و این تقوی یعنی اینکه از معاصی دوری کرده شود و چنین معنایی منسوخ شدنی نیست چراکه نسخ گفتن بدین معنا خواهد بود که بعضی از گناهان مباح شوند. معنی آیه با معنی آیه تغابن یکی میشود یعنی هرکس به قدر استطاعتش از الله پروا کند، حق تقوی را ادا کرده است. (کبیر رازی) اختلاف داشتن در منسوخ بودن یا نبودن با توجه به معنایی است که به آیه داده شده است بدینصورت که کسیکه قائل به نسخ است گفته است معنی آیه این است که الله متعال را آنچنانکه الله مستحق آن است، عبادت کرده شود و این معلوم است که از طاقت بشر بیرون است پس در نتیجه قائل به نسخ شده اند و کسانیکه محکم میدانند معنی آیه را گفته اند که منظور آنطور که در طاقت بشر است، تقوی رعایت شود پس معلوم است که بدین معنا باشد آیه محکم خواهد بود و آیه ی تغابن تفسیر این آیه خواهد بود. (خازن)
واجب و حق تقوی را ادا کنید و آن با ادای واجبات و دوری از معاصی است. (نسفی)
یعنی اینکه در راه تقوی از ملامت ملامت کننده ای پروا نداشته باشد. (نسفی) و آن با بکار گرفتن تمام وسع خود برای انجام واجبات و اجتناب از حرام هاست. (بیضاوی) به عدالت رفتار کند هرچند بر علیه خودش و فرزندش و یا پدرش هم باشد. (نسفی) از انس: کسیکه حق تقوی را بجای نیاورده است تا اینکه زبانش را نگه دارد. (خازن)
منظور الله را عبادت کنید و شرک نورزید و کفر نورزید است. (تاویلات اهل سنت) وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ
وقتی مرگ بر شما میرسد شما در حالی غیر از اسلام نباشید. (نسفی) یعنی بر اسلام باشید تا هر وقت مرگ سراغتان آمد بر اسلام بمیرید. (خازن) بعضی چنین معنی کرده اند: نمیرید مگر اینکه در حالیکه مخلص باشید و سپارنده ی امور به الله متعال هستید و حسن ظن به الله داشته باشید. (خازن) از امام اعظم ابوحنیفه: اکثر سلب ایمان در وقت مرگ رخ میدهد و آن اینگونه است که شیطان وی را در چیزی به طمع میاندازد و بعد میگوید: اگر ایمانت را بدهی، خواسته ات را برآورده خواهم کرد. (تاویلات اهل سنت)
و به ریسمان الهی که همان اسلام و قرآن و دین وی است همگی چنگ زنید و از آن تبعیت کنید و از آن فرقه فرقه نشوید، و نعمتهایی را که الله به شما ارزانی داشته است را به یاد آورید من جمله وقتی که در عصر جاهلیت، با هم دشمن بودید و الله توسط اسلام، الفت و اخوت برقرار کرد و در نتیجه ی این نعمت الله است که برادر گشتید و دیگر اینکه شما بر لبه ی آتش جهنم بودید که الله متعال با توفیق اسلام به شما، شما را از آن نجات داد. مثل همین بیان، الله متعال مسائل و دلائل دیگر را برای شما بیان خواهد کرد تا باشد که هدایت یابید و در شبهه نمانید. نکته: این آیه و آن هم فقط بخش و لاتفرقوا را فریاد زده میشود و نوع برخورد اکثر افراد در مورد آیات اینچنین است که نصف و نیمه آیه را خوانده برای خود دلیل میپندارند و بلکه باعث گمراهی آنان است. در این آیه نیز اول آیه میگوید به حبل الله که اسلام است و قرآن است و سنت است چنگ زده شود و از آن تفرقه نشود نه اینکه هر کس و هر نهادی هرچه خواست انجام دهد و بعد ندای ولاتفرقول سر دهد.
مستندات
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا
به اسبابی که الله متعال گذاشته است چنگ زنید. (طبری)
به سنت و راه عدایت تمسک جویید. (بحر العلوم)
یعنی به دین الله که به شما امر کرده است، تمسک جویید و به عهدی که الله متعال در کتاب خود از شما گرفته است از اینکه بین خودتان الفت داشته باشید و بر کلمه ی حق، متحد شوید و بر فرمان الهی تسلیم باشید. (طبری)
حبل وسیله ای که به واسطه ی آن به مطلوب و حاجت خود رسیده میشود. (طبری) از عبد الله بن مسعود: حبل الله یعنی جماعت. (طبری)
از قتاده: حبل الله یعنی قرآن و آنچه از عهد و پیمان در آن است. (طبری)
از قتاده: یعنی عهد و فرمان الله. (طبری) از ابو سعید خدری از رسول الله ص: کتاب الله همان حبل الله است که از آسمان به زمین کشیده شده است. (طبری) از ابی العالیه: منظور، اخلاص توحید برای الله متعال است. (طبری) ابن زید: حبل الله همان اسلام است. (طبری) نصرت را از الله بخواهید نه از قبایل. (بحر العلوم)
یعنی آنچه بر شما مشتبه شد را بر کتاب الله عرضه کنید. (بحر العلوم) حبل همان قرآن است چراکه رسول الله ص فرموده اند: قرآن حبل الله متین و محکم است که شگفتی هایش تمامی ندارد و از کثرت تکرار، کهنه نمیشود و کسیکه از قرآن بگوید، راست گوید و کسیکه به آن عمل کند، رشد و هدایت یابد و کسیکه به آن تمسک جوید، به راه راست هدایت شود. (نسفی)
وَلَا تَفَرَّقُوا
یعنی از دین الله و عهدی که الله متعال از شما در کتاب خود گرفته است مبنی بر اینکه بر طاعت الله متعال و بر فرمانبرداری از رسولش متحد باشید، و تفرقه نکنید، است. (طبری)
مثل یهود و نصاری، فرقه فرقه نشوید. (بحر العلوم)
به دشمنی و بغض با یکدیگر، بینتان تفرقه نباشد. (بحر العلوم)
ابی العالیه: یعنی بر مخلص بودن برای الله متعال، یکی باشید. (طبری)
رسول الله ص: بنی اسرائیل به هفتاد و یک فرقه شده و از هم متفرق شدند و امت من نیز به هفتاد و دو فرقه متفرق خواهد شد که همه ی آنها در آتش هستند بجز یک فرقه. گفتند: یا رسول الله ص آن یک فرقه کدام است؟ رسول الله ص دستانشان را جمع کردند و فرمودند: جماعت. واعتصموا بحبل الله جميعًا ولا تفرّقوا. (طبری) از عبدالله بن مسعود: ای مردم بر شما فرمانبرداری و جماعت است که همان حبل الله است که به آن فرمان داده شده اید و آنچه در جماعت اموری باشد که شما کراهت بدانید، بهتر از آن چیزی است که در فرقت، مستحب میدانید. (طبری)
وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا نعمتی را که الله متعال به شما ارزانی داشته است را بیاد داشته باشید که با اسلام بین شما الفت و اجماع، برقرار کرد. (طبری) نعمتی را که الله به شما ارزانی داشته که همان اسلام است را حفظ کنید. (بحر العلوم)
نعمت الله را بیاد آورید که زمانی در شرک شما با هم دشمن بودید و همدیگر را میکشتید. (طبری) از قتاده: شما قبل اسلام همدیگر را از روی تعصب میکشتید و قوی ضعیف را میبلعید پس اسلام آمد و بین شما الفت و اجتماع برقرار کرد. (طبری) جنگ بین اوس و خزرج، با اینکه با هم برادر بودند، صد و بیست سال طول کشید و تا آمدن اسلام ادامه داشت. (طبری) رسول الله ص هر سال در ایام حج، خود را به قبائلی که به حج میآمدند معرفی میکردند و به اسلام دعوت میکردند و در یک سال عده ای از انصار را دیدند و آنها را به اسلام فراخواندندو آنها برگشتند و در سال بعد تقریبا دوازده نفری شدند و با رسول الله ص بیعت کردند و در سال بعد آن به هفتاد تن رسیدند و گفتند یا رسول الله ص الان اگر به پیش ما بیایی میترسیم چراکه بین ما جنگ است و باشد که بخاطر شما بین ما صلح بر قرار شود و این بود که اسلام باعث صلح بین آنان شد و جنگ برطرف شد و این آیه نازل شد. (مختصرا از طبری) از عکرمه: وقتی قضیه ی افک رخ داد، و رسول الله ص خطبه خواندند و از اینکه در مورد خانواده اش، عده ای ایشان را با سخنان ناشایست، آزار میرسانند و رئیس این شایعه پراکنان عبدالله ابن ابی سلول و عده ای از خزرج بودند، در این زمان دو قبیله ی اوس و خزرج باز مقابل هم شدند و آماده ی جنگ با هم شدند و این آیه نازل شد و رسول الله ص این آیه را برای آنان آنقدر تکرار کردند تا اینکه هر دو قبیله با هم آشتی کردند و به گریه زاری پرداختند. (طبری)
وَكُنتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا و بودید شما ای مومنان از اوس و خزرج بر کنار حفره ای از آتش. (طبری) منظور بر کفر بودن آنان است قبل اینکه الله متعال آنان را هدایت کند. (طبری) یعنی شما بر لبه ی جهنم بودید تا اینکه الله شما را هدایت کرد. (طبری) بین شما و افتادن در آتش فقط، مردنتان بر کفر مانده بود. (طبری) و الله متعال شما را از آن با هدایتتان، نجات داد. (طبری) كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
ای مومنان همچنانکه حسادت و دشمنی یهود را برای شما بیان کردیم و همچنی وضیعتی که قبل اسلام بر ان بودید را و هدایت الله و نجات الله را برای شما بیان کردیم، حال نیز سائر دلایل و براهین خود را از زبان رسولش برای شما بیان خواهد کرد تا به راه درست هدایت یابید و گمراه نشوید. (طبری) باشد که امیدوار و چشم انتظار هدایت باشید. (نسفی) باشد که به راه درست و آنچه باعث ثواب میشود، هدایت شوید. (نسفی)
باشد که اراده ی ثبات بر هدایت شما کند و هدایتتان را بیشتر کند. (بیضاوی)
و از بین شما کسانی باشند که دیگران را به خیر دعوت میکنند من جمله به اوامر شرعی فرمان دهند و از منکرات شرعی، شما را بازدارند، و کسانیکه چنین کنند، این افراد هستند که نجات کامل خواهند یافت. نکته: در امر به معروف و نهی از منکر شرایطی من جمله است که باید رعایت شود و متاسفانه در این زمان عده ی زیادی از عوام و بلکه جهال هستند که از کسانی چیزی شینده و بدون فهم آن و بدون اینکه بدانند که آنچه میگویند معروف شرعی است یا منکر شرعی، شروع با ارشاد دیگران میکنند و این افراد همان هایی هستند که گمراه شده و گمراه کننده هستند.
من در کلمه ی منکم، برای تبعیض است چراکه امر به معروف و نهی از منکر از فروض کفایه است. (بیضاوی) دیگر اینکه هرکسی صلاحیت این عمل را ندارد و برای صلاحیت داشتن آن شرایطی هست که باید رعایت شود. (بیضاوی)
از جمله شروط امر به معروف و نهی از منکر علم به احکام است و علم به مراتب حسبه و کیفیت انجام آن و قدرت اجرای آن است. (بیضاوی)
جمیع امت را خطاب قرار داد و انجام آن توسط بعض را خواست تا نشان دهد که اگر کسی این امر را انجام ندهد، همه گناهکار میشوند و اگر بعضی انجام دهند از گردن همه ساقط میشود. (بیضاوی)
ویا من بیانی است یعنی امتی باشید که به خیر فرامیخواند. (بیضاوی) دعای به خیر و فراخواندن به خیر شامل خیر دنیوی و اخروی میشود. (بیضاوی)
معروف آنچه که شرع و عقل آن را نیک میداند و منکر آنچه که شرع و عقل آن را بد میداند. (نسفی) معروف آنچه موافق قرآن و سنت باشد و منکر آنچه مخالف این دو باشد. (نسفی) معروف، یعنی آنچه طاعت است و منکر آنچه معصیت است. (نسفی) دعای الی الخیر شامل تمامی تکالیف چه فعلی و چه ترکی باشد، است. (نسفی)
در امر به معروف از طرق آسان آن شروع شود بعد به درجات بعدی رفته شود. (نسفی) وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
اینچنین افراد به نجات کامل، مخصوص هستند. (بیضاوی) از رسول الله ص سوال شد که خیر مردم چه کسی است؟ فرمودند: کسیکه به معروف امر کننده تر است و و از منکر نهی کننده تر و از الله تقوا پیشه کننده تر و صله ی رحم را وصل کننده تر است. (بیضاوی)
رسول الله ص: کسیکه امر به معروف و نهی از منکر میکند، خلیفه ی الله و خلیفه ی رسول الله ص و خلیفه ی کتابش است. (نسفی)
از رسول الله ص: قسم به الله که جانم در دست وی است، باید که امر به معروف کنید و نهی از منکر کنید اگر چنین نکنید، الله متعال عذاب عمومی خواهد فرستاد و بعد شما دعا خواهید کرد ولی اجابت نخواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
از حضرت علی: بهترین جهاد، امر به معروف و نهی از منکر است. (نسفی)
امر به معروف به واجب و مستحب تقسیم میشود ولی نهی از منکر همگی واجب هستند چراکه جمیع آنچه شرع نهی کرده است، حرام میباشد. (بیضاوی) حتی بر عاصی نیز واجب است که از منکری که خودش انجام میدهد نیز نهی کند چراکه هم انجام آن باید ترک شود و هم از ان نهی کرده شود و با ترک یکی از آن دو دیگری ساقط نمیشود. (بیضاوی)
ای مومنان شما مباشید همانند کسانیکه در دین اختلاف کردند بعد اینکه براهین واضح برای آنان آمد و این افراد کسانی هستند که برای آنان، عذابی بزرگ در آخرت است. نکته: اختلاف وقتی درست نیست که مبتنی بر دلیل نبوده بلکه بر تاویل باطل باشد و در مقابل ثوابت اسلام باشد.
مستندات
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ ای مومنان شما همانند کسانی که تفرقه شدند، نباشید یعنی مثل اهل کتاب نباشید. (خازن) در قول اکثر مفسرین، اهل کتاب، یهود و مسیحیان هستند. (خازن) وَاخْتَلَفُوا
با تاویلات غیر عقلانی و کتمان آیات واضح و تحریف آنها، بخاطر مادیات دنیوی ناچیز. (ابوسعود)
اختلاف آنان در دین الله و امر و نهی وی تعالی بوده است. (خازن)
بعضی تفرقوا و اختلفوا را به یک معنا گرفته اند. (خازن) گفته شده است: بخاطر دشمنی و تبعیت از هوای نفس در دین الله، اختلاف کردند و بهمین سبب فرقه فرقه شدند. (خازن) ابن عباس: الله متعال مومنان را فرمان میدهد که با جماعت باشند و از افتراق نهی میفرماید و خبر داده است که سبب هلاک پیشینیان بخاطر جدال و ستیز در دین بوده است. (خازن) بعضی گفته اند: اختلاف کنندگان مبتدعان این امت هستند. (خازن)
ابوامامه: آنان، حروریه هستند. (خازن)
رسول الله ص: هرکس از جماعت یک وجب دور شود، قطعا ربقه (رشته) ی اسلام را از گردنش برداشته است. (خازن) رسول الله ص: هرکس که برای بودن در میانه ی بهشت خوشحال میشود، پس جماعت را لازم گیرد چراکه شیطان همراه شخص تنها است و از دو شخص دورتر از آن است. (خازن)
مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ یعنی بعد اینکه بعد اینکه حجتهای آشکار برای آنان آمد و آنان نیز دانستند وبعد علم مخالفت کردند. (خازن) یعنی کسانیکه بعد اینکه نشانه های بعثت محمد آشکار شد و راه بیان شد. (بحر العلوم)
به هر تقدیر اختلاف در اصول دین، منهی است نه فروع دین مگر اینکه اختلاف در فرعی باشد که مخالف نصوص آشکار و یا اجماع باشد. (ابوسعود)
وَأُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
و برای آن افرادی که اختلاف کردند و فرقه فرقه شدند،عذاب بزرگی در آخرت است. (خازن)
در این جمله، زجر مومنان از تفرق و اختلاف است. (خازن) یعنی عذاب دائم ابدی برای آنان است. (بحر العلوم)
روی که در آن رویهای بسیار که همان روی مومنان است، سفید شود و رویهای کفار که بسیار خواهد بود، سیاه گردد و به سیاه رویان گفته شود: آیا شما بعد ایمانتان، کفر ورزیده اید؟ پس عذاب موصوف در ایه ی قبل را بچشید و این بخاطر کفرتان است.
مستندات
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ
منظور از سفیدی و سیاهی روی، آشکار شدن بشاشیت شادمانی و پریشانی از ترس است. (بیضاوی) گفته شده است: اهل حق را در روز قیامت به سفیدی روی و صحیفه و روشنی پوست شناخته میشود و اهل باطل را از اضداد این صفات شناخته میشود. (بیضاوی) گفته اند: این امر در وقت قرائت نامه ی اعمال خواهد بود که مومن با دیدن کارنامه ی خود خوشحال شده و رویش روشن میشود و منافق و کافر وقتی کارنامه ی خود را میبینند، ناراحت شده و کبود میشوند. (بحر العلوم)
و بعضی این امر در وقت میزان اعمال خواهد بود. (بحر العلوم)
و گفته اند: در روز قیامت، همه ی انسانها را فرمان داده میشود که به پیش معبود خود بروند و کفار وقتی به پیش معبود باطل خود میروند، ناراحت شده و روسیاه میشوند و مومنان و اهل کتاب و منافقان باقی میمانند و پروردگار به مومنان میگوید: پروردگار شما کسی؟ میگویند: الله است. پروردگار گوید: وقتی وی را ببینید میشناسیدش؟ میگویند: اگر تو بشناسانی، خواهیم شناخت، و پرودگار آنچنانکه الله میخواهد میبینند و به سجده میروند و رویشان مثل برف سفید میشود و منافقان و اهل کتاب بدون اینکه بتوانند سجده کننده، باقی میمانند و ناراحت شده و رویشان سیاه میشود. (بحر العلوم)
روزی که مومنان رو سفید و کفار روسیاه هستند. (مظهری) رویهای بسیاری سفید شوند و رویهای بسیاری کبود. (ابوسعود) از عطاء: روی مهاجران و انصار سفید و روی بنی قریظه و نضیر سیاه شود. (ابوسعود) فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ
پس به سیاه رویان گفته شود: آیا کافر شده اید؟و سوال برای توبیخ و انکار این عمل آنان است. (بیضاوی)
آیا به قطعیات کافر شدید و در دین تفرقه انداختید و از تاویل متشابهات تبعیت کردید، بعد اینکه به نبی و کتاب الله ایمان آوردید. (مظهری) منظور مرتدان هستند. (بیضاوی) و یا اهل کتاب که قبل بعثت رسول الله ص ایمان آورده بودند و بعد بعثت کافر شدند. (بیضاوی) منظور کفار هستند که در عهد میثاق ایمان آورده بودند. (جلالین) و یا منظور منافقان هستند یعنی بعد اینکه ظاهرا ایمان آوردید، باطنا کفر ورزیدید. (نسفی)
تقسیم شدن انسانها به دو گروه نشان میدهد که مکلف، مومن است یا کافر و هیچ واسطه و قسم سومی نیست. (نیسابوری)
فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ
پس عذاب را بچشید. امر اهانت است. (بیضاوی) بخاطر کفرتان و یا جزای کفرتان را بچشید. (بیضاوی)
و اما کسانی که روسفید شده اند، آنان در رحمت الهی که عبارت از بهشت و خوشی است، جاویدان خواهند ماند.
مستندات
فی رحمة الله، منظور در بهشت بودن است. (ابوسعود)
این آیه آگاه میکند که مومن هرچند طول عمرش را به عبادت بگذراند باید بداند که باز با رحمت الهی وارد بهشت خواهد شد. (ابوسعود) و در آن جاویدان خواهند بود و از آن کوچ نکنند و نمیمیرند. (ابوسعود)
آن آیات که از نعمت دادن مومنان و تعذیب کفار بیان شده است، قرآن است و نشانه های الله متعال هستند که همگی به حق هستند که بر تو تلاوت میکنیم و الله متعال دنبال ظلم به عالمیان نیست. نکته: بعد اینکه الله متعال از انواع کردار انسانها و جزا و مکافات آنها گفت حال بیان میدارد که همه ی اینها نه برای ظلم به خلق است و نه قصد آن را دارد. نکته: اکثرا ما انسانها بر طبق هوای خود یا کم دانشی انسان ها، فکر میکنیم که در فلان امر الله یا نهی ان بر ما سختگیری است و نبود بهتر بود، در اینجا الله متعال بیان میدارد که اراده ی هیچگونه ظلمی را ندارد، بلکه بسیار کارهایی است که انسان برای سالم ماندن علیرغم میل باطنی خود، مجبور است انجام دهد چراکه اگر انجام ندهد، هلاک خواهد شد.
مستندات
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ آن قرآن، ما با فرستادن جبرئیل بر تو و قرائت وی، بر تو میخوانیم و جبرئیل به صدق آن را قرائت میکند. (بحر العلوم)
زجاج: انچه که بیان آن گذشت حجتهای الهی هستند، که ما به تو میشناسانیم. (بحر العلوم)
این آیات که در آن وعده و وعید است را به حق است و شبهه ای در ان نیست. (مظهری) آن آیات مشتمل بر تنعیم ابرار و تعذیب کفار، آیات الله هستند، که بر تو تلاوت میکنیم در حالیکه حق هستند. (ابوسعود) وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِّلْعَالَمِينَ
یعنی بدون گناه، عذاب نمیدهد. (بحر العلوم)
نه از ثواب کسی کم کند و نه بدون جرم بر کسی نیافزاید. (مظهری)
الله متعال بهیچ وجه و در هیچ زمان بر عالمیان، قصد و اراده ی ظلم ندارد. (ابوسعود)
در نوع بیان این مطلب، اشاره ای است به اینکه این کفار خودشان به خودشان ظلم میکنند. (ابوسعود) ظلم یعنی وضع شیئ در غیر موضع خودش. (تاویلات اهل سنت)
و برای الله متعال است، تمامی انچه در آسمانها و زمین است و تمامی امور خلائق به الله متعال برمیگردند. نکته: وقتی همه ی مخلوقات، برای الله متعال باشد و بازگشت تمامی امور به خود الله متعال باشد، شائبه ی هیچ ظلمی نمیرود چراکه برای خودش است و به خودش برمیگردد.
آنچه در آسمانها و زمین است، مالکیتشان و پادشاهی آنان از آن الله متعال است. (ملاعلی قاری) بیان چرایی عدم اراده ی ظلم است و بیان قدرت انجام وعده است. (مظهری)
وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
و همه ی امور علم آنها و حکم آنها به الله متعال برمیگردند . (أنوار القرآن و أسرار الفرقان ملاعلی قاری) امر هرکسی به سوی وی تعالی برمیگردد پس احتمال هیچگونه ظلمی نیست. (تاویلات اهل سنت)
در نتیجه هرکس را بر اساس وعده و وعیدی که داده بود، جزا خواهد داد. (مظهری)
شما بودید بهترین امتی الله متعال برای مردم ظاهر کرده است، که صفت شما امر به معروف است و نهی از منکر و ایمان به الله متعال با تمام شرائط آن، و اگر اهل کتاب ایمان میآوردند، برای آنان بهتر بود و از بین اهل کتاب مومنانی هستند و اکثر آنان از حد گذرنده در کفر هستند. نکته: با توجه به روایات متعدد که در بالا نیز ذکر شد، خیر امت محمدی اصحاب رسول الله ص هستند چراکه صفت آنان همان است که در این ایه ذکر شده است وقطعا در هرزمانی اگر طبق این صفات مذکوره عمل شود، آنان نیز جزو خیر امت خواهند بود. نکته: امت محمد خیر امتها است چراکه امتهای گذشته در بین آنان انواع گناه هنوز وجود نداشت و هنوز بشر انواع گناه ها را پدید نیاورده بود و برای همین است که در داستان امتهای گذشته میبینیم که هر یک از آنها بخاطر جرمی که قبلا نبوده هلاک شده اند و صد البته آن جرم دیگر در اذهان بشر باقی مانده است وهر چه زمان از زندگی بشر میگذرد بر انواع گناهان افزوده میشود، تا اینکه به ما امت محمدی میرسد که برای اینکه از الله متعال اطاعت کنیم کارمان سخت میشود چراکه انواع گناه ها را به اذهان ما داده اند، حال اگر کسی بتواند با این هم شبهات و با این گناهان متنوع، باز فرمانبردار الله متعال بماند، قطعا خیر امتها خواهد بود. الله به توفیق هدایت عنایت کند آمین یا رب العالمین.
مستندات
كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ
مالک بن صیف و وهب بن یهودای یهودی به ابن مسعود و ابی بن کعب و معاذ بن جبل و سالم مولی ابی حذیفه گفتند که دین ما بهتر است و ما از شما برتر هستیم، و این آیه نازل شد. (بغوی)
از سعید بن جبیر از ابن عباس: منظور کسانی هستند که همراه رسول الله ص به مدینه هجرت کردند. (بغوی) جویبر از ضحاک: منظور اصحاب رسول الله ص هستند که راویان داعیانی هستند که الله متعال امر کرده است تا از آنان اطاعت کرده شود. (بغوی) از عمر بن خطاب: این برای اول ما (مسلمانان) است نه اخر ما. (بغوی)
از رسول الله ص: خیر القرون، قرن من است بعد کسانیکه بعد آن میآیند و بعد کسانیکه بعد آنها میآیند. عمران راوی حدیث گوید: نمیدانم بعد گفتن خیر القرون بعدی، دو بار یا سه بار بعد آنان بعد بعد انان گفته است و رسول الله ص ادامه دادند: بعد شما قومی خواهند امد که خیانت میکنند و امانتداری ندارند و شاهد میشوند و شهادت نمیدهند و نذر میکنند و وفا نمیکنند و در بین آنان چاقی ظاهر گردد. (بغوی)
الله متعال امتی بهتر از امت محمد، برای مردم، ظاهر نکرده است. (بغوی) کلبی: الله متعال خبر میدهد که بهترین دین نزد الله متعال، دین اهل اسلام است و آنان وفاکننده معرفی میکند. (بحر العلوم)
یعنی شما بهترین از اهل ادیان شدید طوری که به اهل دین خود و دیگر ادیان که با شما مخالطه میکنند، ظلم نمیکنید، برای همین بهترین مردم برای مردم شدید. (بحر العلوم) بهترین امتی هستید که برای مردم و دیگران آمده اید چراکه با کفار میجنگید تا مسلمان شوند و در صورت اسلام آوردن نفع آن به دیگران میرسد. (بحر العلوم)
شما در نزد الله متعال در لوح محفوظ خیر امت بودید. (بحر العلوم)
گفته میشود که خطاب به صحابه ی رسول الله ص است که شما بهترین و خیر این امت هستید. (بحر العلوم) همچنانکه رسول الله ص فرموده اند: خیر قرون، قرن اصحاب من است. (بحر العلوم)
در علم الله متعال خیر امت بودید. (نسفی) یا شما در بین امتهای قبل خودتان بعنوان خیر امت، مذکور بودید. (نسفی) اخرجت یعنی ظاهر کرده است. (نسفی) تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ
بعد این امت را توصیف میکند و میفرماید: شما به توحید و اسلام امر میکنید و از شرک نهی میکنید و یگانگی الله متعال را تصدیق میکنید وبر آن ثبات میورزید. (بحر العلوم) زجاج: تومنون بالله یعنی به نبوت محمد اقرار دارید چراکه کسیکه به محمد کفر بورزد، الله متعال را یگانه ندانسته است چراکه آیات معجزه را از پیش خود محمد میپندارد. (بحر العلوم)
خیر بودن آنان برای مردم را بیان میکند که دارای این صفات هستید. (نسفی)
به ایمان و اطاعت از رسول الله ص امر میکنید و از کفر و هرآنچه محظور شرعی است، نهی میکنید و بر ایمان مداومت میورزید. (نسفی)
اگر یهود و مسیحیان ایمان میاوردند، برای آنان از بودن بر دین خود، بهتر بود. (بحر العلوم) اگر به محمد ایمان میآوردند. (نسفی) برای آنان خیر میبود چراکه امتناع آنان از ایمان بخاطر حب ریاست و تابع کردن عوام بوده است و اگر ایمان میآوردند این را برای آنان خیر میبود چراکه الله متعال وعده ی دو اجر به آنان داده است. (نسفی)
مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ از بین آنان مومنان هستند مثل عبدالله بن سلام و یارانش و کسانیکه از اهل کتاب ایمان آورده اند و کسانی نیز ایمان نمیآورند مثل کعب بن اشرف و یارانش. (بحر العلوم) اکثر آنان سرکش در کفر هستند. (نسفی)
کفار اهل کتاب به شما ضرری نخواهند رساند جز ضرری در حد آزار و اذیت نه قتل و اسیر کردن، و اگر با شما جنگ کنند چه له شما و چه علیه شما، کارشان این است که شکست خورده برگردند و بعد این قضیه نیز باری آنان یاوری و مانعی نخواهد بود.
مستندات
لَن يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى اهل کتاب شما را نمیتوانند آزاری جز آزار کم مثل طعن و تهدید، به شما برسانند. (بیضاوی) از آنان ضرری جز ضرر زبانی به شما نرسد. (بحر العلوم) وَإِن يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ
اگر با شما جنگ کنند نیز نمیتوانند به شما ضرر قتل اسیر کردن، برسانند بلکه منهزم میشوند. (بیضاوی) اگر شما را در جنگ یاری کنند برای شما سودی نخواهند رساند بلکه برگشته و شکست خواهند خورد. (بحر العلوم) یعنی اگر بر علیه شما باشند ضرری نخواهند توانست رساندن و اگر با شما باشند نیز نفعی نخواهند رساند. (بحر العلوم)
ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ بعد کسی آنان را علیه شما یاری نخواهد کرد. (بیضاوی) و یا کسی بأس و قدرت شما را از آنها دفع نخواهد کرد. (بیضاوی)
این آیه از اخبار غیب بود که حقیقت حال چنین شد و قریظه و نضیر و بنی قینقاع و یهود خیبر، آنچه آیه بیان کرده بود بر سرشان آمد. (بیضاوی) آیه در صدد تثبیت کسانی است که از اهل کتاب ایمان اورده بودند و از طرف دیگران مورد توبیخ و تهدید قرار میگرفتند و بشارت است برای آنان به اینکه از آنان انتقام خواهند گرفت و غلبه برای مومنان خواهد بود و عاقبت امر آنان چیزی جز خسران و ذلت نیست. (ابوسعود)
بر یهود زمان رسول الله ص و یا در هر زمانی، در هرکجا که باشند،خواری نوشته شد مگر اینکه به عهدی که الله متعال در قرآن بیان داشته است پایبند و باشند ویا با مومنان عهدی از قبیل امان داشته باشند و بر آنان مسکنت و نیاز نوشته است و این حکم بر علیه آنان بخاطر کفر آنان به نشانه های الله متعال است و بخاطر این است که پیشینیان انان انبیاء را کشته اند و خودشان بناحق بودن آن را میدانند و این کفر و کشتار انبیاء بخاطر نافرمانی آنان از احکام الهی است و بخاطر تعدی آنان از حدود است.
مستندات
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ بر یهود، خواری مقدر شده است، و این خواری بخاطر سلب عصمت از خون و اموال و خانواده ی آنهاست. (مظهری) بر آنان خواری تمسک به باطل مقدر شده است. (ابوسعود)
بخاطر کفرشان دچار خواری بین مسلمانان شدند در حالیکه قبل آن دارای شرف و احترام بودند. (تاویلات اهل سنت)
أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِّنَ اللَّهِ هرکجا که یافت شوند. (ابوسعود)
مگر اینکه به حبل مقرر از طرف الله، که همان قرآن و یا دین اسلام که حاکم است، تمسک جویند که حکم میکند به عدم تعرض به کفار مستامن و اهل ذمه است. (مظهری)
وَحَبْلٍ مِّنَ النَّاسِ
و مگر اینکه عهدی از طرف مومنان باشد که امان دهند و یا قبول اهل ذمه شدن آنها بعد مقرر کردن جزیه بر آنها. (مظهری)
مقاتل: منظور از ناس (مردم) فقط رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت) وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ
آنان مستوجب و مستحق عذاب پروردگار شده اند. (مظهری)
وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ و مسکنت بر آنان احاطه یافته است. (مظهری)
یعنی بر انان بخل و حرص، مقدر شده است چراکه بخیل هیچگاه اموالش را خرج نمیکند و همیشه در هیئت مساکین است و حریص دائما به دنبال جمع کردن اموال است و همیشه خسته و ملول است. (مظهری) الله متعال تمام نیازهای آنان را در آنچه رو به فنا است قرار داد و آن دنیای فانی است که نه منفعتی دارد و بقایی دارد و بعد نیاز انها را در آنچه که جهل است قرار داد. (تاویلات اهل سنت) با اینکه الله متعال به آنان اموال دنیوی بدهد و بر آنها زندگی فراخ گرداند ولی در دل آنها ترس فقر نهاده است و برای همین مسکین هستند. (تاویلات اهل سنت)
این مستوجب غضب الله شدن و مسکینیت بر انان نوشته شدن بخاطر کفر آنان و قتل انبیاء بدون اینکه چنین حقی داشته باشند است و این را خودشان میدانند که در این کار ظالم شده اند. (مظهری)
وَيَقْتُلُونَ الْأَنبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ و خودشان بنا حق بودن این قتل را میدانند. (ابوسعود) بخاطر این است که آنان آیاتی را که الله متعال در وصف محمد رسول الله ص آورده است را انکار کردند و آن را تحریف کردند. (ابوسعود)
پیشنیان آنها انبیاء را کشتند و یهود زمان رسول الله ص از این کرده ی ابای خود راضی هستند. (تاویلات اهل سنت)
و یا اینکه آنان قصد کشتن رسول الله ص را نمودند که این به مثابه ی کشتن انبیاء است. (تاویلات اهل سنت)
ملامت آنان بخاطر کرده ی ابای آنان است پس سو عمل ابای آنان را که همان قتل انبیا است را بیان میدارد چراکه اینان به همان ابای خود اقتدا میکنند تا بدانند که ابای آنها و هرکس از آنان تبعیت کند، سفیه است. (تاویلات اهل سنت)
ویا اینکه آنان اتباع محمد را کشتند و این به معنی کشتن محمد است. (تاویلات اهل سنت) ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوا
این کفر و قتل از روی عمد بوده و گردنکشی بوده و نه اینکه از روی خطا باشد. (مظهری)
وَّكَانُوا يَعْتَدُونَ و بخاطر تعدی از حدود الله است. (مظهری)
اصرار بر گناهان صغیره باعث ارتکاب گناهان کبیره و میشود و استمرار بر کبیره، باعث به کفر کشیده شدن شخص میشود. (ابوسعود)
آنچه از فرقه ی کافر از یهود گذشت برابر نیستند با کسانی از اهل کتاب که آیات الله را در لحظات شب در نماز میخوانند و سجده بجای میآورند.
مستندات
ابن عباس: وقتیکه عبدالله بن سلام و یارانش مسلمان شدند، یهود گفتند: از ما جز شروران ما مسلمان نشده اند و ایمان نیاورده اند و اگر چنین نبود، دین پدران خود را ترک نمیکردند. آنگاه این نازل شد. (خازن)
لَيْسُوا سَوَاءً یعنی اهل کتاب که از بین آنان مومنان بودند و اکثر آنان کفار، با هم برابر نیستند. (خازن)
بعضی گفته اند: یهودیان و امت محمدی که بر فرمان الله هستند و بر آن ثابت هستند برابر نیستند. (خازن) و یا لیسوا سواء، متعلق به مابعدش است یعنی به مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ ... یعنی از اهل کتاب کسانی هستند که کتاب الله را برپا میدارند و با اهل کتابی که امتی مذمومه هستند، برابر نیستند. (خازن)
مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ
ابن عباس: یعنی امت هدایت یافته و برپادارنده ی فرمان الله بدون اینکه آن را کنار بگذارند و بدون اینکه آن را ترک کنند. (خازن)
قائمه یعنی عادل. (خازن)
یعنی برپادارنده ی نماز . (خازن) یعنی برپادارنده ی کتاب الله و حدود آن. (خازن)
یعنی امتی مهذب و عامل به کتاب الله. (بحر العلوم) یعنی راست و مستقیم هستند. (بحر العلوم) يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ در لحظه ها و ساعتهای شب، کتاب الله را قرائت میکنند. (خازن) وَهُمْ يَسْجُدُونَ یعنی نماز میخوانند. (خازن)
بعضی گفته اند: منظور نماز تهجد است. (خازن) بعضی نیز گفته اند: منظور نماز عشا است چراکه یهود آن را نمیخوانده اند. (خازن)
منظور نمازی بین مغرب و عشا است. (العز بن عبدالسلام) منظور از سجود، خضوع و خشوع و فروتنی داشتن است. (خازن)
از عطا: منظور آیه چهل نفر از اهل نجران عرب و سی و دو نفر از حبشه و هشت نفر از روم بودند که بر دین عیسی ع بودند و رسول الله ص را تصدیق کردند و به ایشان ایمان اوردند و در بین انصار نیز کسانی بودند که از جمله آنها اسعد بن زراره و براء بن معرور و محمد بن مسلمه و ابوقیس صرمه بن انس بودند که قبل اسلام یکتا پرست بوده و از جنابت غسل میکردند و آنچه از حنیفیت میدانستند را عمل میکردند تا اینکه رسول الله ص اسلام را آوردند و اینان به ایشان ایمان آوردند. (خازن)
صفت اهل کتاب مومن که در آیه ی قبل بود، این است که به الله و روز قیامت آنطور که باید، ایمان دارند و به معروف شرعی امر میکنند و از منهیات شرعی نهی میکنند و به انجام خیرات رغبت کامل دارند و خوف فوت آن را دارند و این چنین موصوفان، از جمله ی صالحان نزد الله متعال هستند که قطعا مسلمانیت شرط ان است.
مستندات
يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
جهتی دیگر از صفات این قائمان بر امر الله را که از یهود در آن تفاوت دارند را بیان میدارد. (ابوسعود)
به الله آنطور که شرع بیان داشته است ایمان میآورند. (ابوسعود) تعریض به این مطلب است که آنطور یهود ادعای ایمان دارند، ایمان حساب نمیشود. (ابوسعود) وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ این نیز تعریض به یهود است که این اشخاص هدایت یافته صفتشان این است بر خلاف یهود که برعکس این عمل میکنند. (ابوسعود) به ایمان و سائر نیکی ها امر میکنند. (نسفی) و از کفر و سائر منهیات نهی میکنند. (نسفی) وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ مسارعه در خیرات نشان دهنده ی رغبت به آن است. (ابوسعود) یعنی با انجام خیرات با کمال رغبت مبادرت میورزند. (ابوسعود) منظور این است که آنان در انواع خیرات غوطه ور هستند. (ابوسعود) وَأُولَٰئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ
این موصوفان، از زمره ی کسانی هستند که احوال انان در نزد الله متعال به صلاح رسیده است و مستحق رضا و ثنای الله متعال گشته اند. (ابوسعود)
و آن انچه از خیر انجام میدهند، کفران نشود و از پاداش آن محروم کرده نشود و الله متعال متقین و اعمال انان را میداند.
مستندات
وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَن يُكْفَرُوهُ
آنچه از خیر انجام داده اند، انکار کرده نشود و فراموش نشود و بلکه جزا داده خواهید شد و در اخرت برای آن ثواب دریافت خواهید کرد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ به ثواب انان داناست. (بحر العلوم) منظور مومنین اهل کتاب و کسانی ماننده انان هستند، میباشد. (بحر العلوم) این آیه نشان میدهد که کسانیکه به این صفات موصوف هستند متقی و صالح هستند. (مظهری) منظور از متقین، مومنین هستند. (بغوی)
قطعا کسانیکه کفر ورزیده اند، اموال و فرزندان آنان از عذاب الهی که برسرشان میآید، چیزی دفع نمیکنند و آن کسان که به این صفت هستند، ملازمان جهنم هستند و در آن جاودان خواهند ماند.
مستندات
مقاتل: اول مومنان اهل کتاب را ذکر کرد و در این آیه ذکر کفار اهل کتاب و بیان حال آنهاست. (بحر العلوم)
کلبی: این آیه ابتدای بحثی دیگر است. (بحر العلوم)
منظور از کفروا، یهود و نصاری و تمامی کفار هستند که مخالف دین اسلام هستند. (بحر العلوم)
وجه بیان آیه این است که کفار گفتند ما اموال و فرزندان بسیار داریم و فخر فروشی کردند و گفتند که ما را عذابی نخواهد بود. (بحر العلوم) پس الله متعال خبر میدهد که اموال و فرزندان آنها، هیچ عذابی را از آنان دفع نخواهد کرد. (بحر العلوم)
ابن عباس: منظور یهود بنی نضیر وقریظه بودند که به جمع آوری اموال روی آوردند تا بدین وسیله با رسول الله ص دشمنی کنند و هدف انان ریاست و تحصیل مال بود. (خازن)
گفته شده است: در شان مشرکین قریش نازل شده است چراکه ابوجهل به زیاد به اموالش افتخار میکرد و ابوسفیان در جنگ بدر و احد اموال بسیاری را برای مشرکان خرج کرد. (خازن) منظور از عدم دفع اموال این است که اگر بر فرض بخواهند فدیه دهند و آزاد شوند از آنها قبول کرده نشود. و عدم دفع فرزندان این است که فرزندان آنها نمیتوانند به آنان یاری برسانند. (خازن) ذکر اموال و اولاد از این جهت است که انسان گاهی با مال و گاهی به کمک فرزندان بر امور چیره میشود. (خازن)
وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۚ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ برای آنان خروجی از جهنم نیست و جداشدنی از جهنم نیست. (خازن)
مثال کسانیکه در این زندگانی دنیا انفاق میکنند و هدف دنیوی دارند و یا کافر هستند، بمانند باد شدیدی است که به زراعت قومی رسیده است که به خود ظلم کرده اند و شرایط زراعت را رعایت نکرده اند، و آن باد بسیار سرد، زراعت آنان را هلاک کرده است. و در این هلاک کردن و در این عدم نفع انفاق انان، در هر دوی این موارد، الله نبوده است که به انان ظلم کرده باشد بلکه این خودشا نبودند که با عدم رعایت شرایط کشت و انفاق به خود ظلم کرده و باعث هلاک اموالشان شده است. نکته: این جواب کسانی است که با ادعای کمک انسان دوستانه کمک میکنند و انتظار دارند که برای آنان سودی داشته باشد و جواب کسانی است که انسانی را بخاطر خدمت وی به بشریت، مدعی این هستند که این شخص نباید به جهم برود پس شرط قبولی کار و انفاق ایمان است که اگر مفقود شد، دیگر سودی برایش ندارد. نکته: البته اکثر این اشخاص که ادعای کمک بشردوستانه دارند در این زمان اشکار شده است که چگونه منابع کشورهای دیگر را غارت میکرده اند.
مستندات
بیان کیفیت عدم نفع اموال و فرزندان کفار است. (ابوسعود)
گفته اند: منظور انفاق کفار در دنیا است که برای آنان سودی نخواهد داشت. (خازن) گفته اند: منظور انفاق وصدقه ی ریاکار است که صدقه اش برای رضایت الله نبوده است. (خازن)
منظور نفقه ی یهود برای علما و رؤسای خود است. (خازن) مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ فِي هَٰذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مثال کفار که در این دنیا برای قربت و یا برای مفاخره و سمعه، خرج میکنند. (بیضاوی) و مثال منافق که از روی ریا و از روی ترس انفاق میکنند. (بیضاوی) خرج میکنند برای کسب مدح مردم و یا کسب افتخار و یا همراه کفر خود قصد تقرب به الله متعال دارند. (نسفی) كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ به مانند بادی که سرمای شدیدی دارد است که... (بیضاوی) زجاج: مانند بادی که صدای شراره ی آتش دارد. (العز بن عبدالسلام) أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ
که رسیده است به زراعت قومی که با کفر خود و معصیت به خود ظلم کرده اند، پس آن باد سرد، آن را هلاک کرده است از برای اینکه عقوبتی بر کردار آنان باشد. (بیضاوی) چراکه هلاک کردن همراه با غضب، بسیار شدید خواهد بود. (بیضاوی) منظور تشبیه انفاق کفار به زراعت قومی است که ان را باد با سرمای شدید زده است و ریشه کن کرده و چیزی از ان باقی نمانده است نه منفعت دنیوی و نه منفعت اخروی مانده است. (بیضاوی)
با کفر خود به خود ظلم کرده اند و از جهت عقوبت کفرشان، زراعتشان را هلاک کرده است. (نسفی) با منع حق الله از این اموال. (بحر العلوم)
اینچنین است نفقه دادن کسانیکه در غیر طاعت الله انفاق کرده اند یعنی برای آنان در آخرت نفعی نخواهد داشت. (بحر العلوم) ضحاک: مثال کفاری که در اعیاد خود و بر مهمانان خود آنچه بعضشان به بعض دیگر برای ضلات خود، انفاق میکنند، همین است. (بحر العلوم) اینچنین است که مشرکان ثواب صدقه ی خود را با شرک به الله متعا باطل کرده اند. (بحر العلوم)
وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَٰكِنْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ الله متعال با ضایع کردن انفاق آنان، به آنان ظلمی روا نداشته است بلکه این خودشان هستند که طوری خرج نکردند که در معتبر باشد. (بیضاوی) الله متعال در هلاک کردن زراعت این قوم به آنان ظلمی روا نداشته است بلکه این خودشان بودند که با مرتکب شدن اموری که بخاطرش مستحق این عقوبت شدند، به خود ظلم کرده اند. (بیضاوی) با زراعت کردن در موضعی غیر زراعی و یا در غیر وقت آن به خود ظلم کرده اند. (العز بن عبدالسلام)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، کسی را دوست درونی نگیرید که غیر مومن باشد و این غیر مومنان، همیشه در تلاش هستند که شما را در دنیا و دین و آخرت به سختی بیاندازند و از اینکه شما را سختی و مشکل در بربیگیرد، خوشحال میشوند و آرزویشان است، و دشمنی انان از دهان آنان، آشکار شده است و آنچه در دل از دشمنی دارند، از انچه از زبان آنان مشخص میشود، بیشتر و بزرگتر است. قطعا ما نشانه های آنان را و نشانه های اخلاص را بیان کرده ایم، اگر صاحب عقل هستید و از عقل خود استفاده میکنید، پس دیگر به دوستی با آنان اقدام نکنید.
ابن عباس: عده ای از مومنان با یهود ارتباط داشتند چراکه بین آنان قرابت و صداقت بود و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
مجاهد: عده ای از مومنان، با منافقین ارتباط دوستی داشتند و در این آیه از ان نهی شدند.(ابوسعود)
الله متعال مومنان از اینکه منافقین را به داخل خود راه دهند و یا پیمان برادری با آنها ببندند ، نهی فرموده است. (تاویلات اهل سنت) و یا از ولی گرفتن و تولی امور به آنها، نهی فرموده اند. (تاویلات اهل سنت) در قرائت حفصه: من دون انفسکم، آمده است یعنی غیر مومنین را دوست و برادر نگیرید. (تاویلات اهل سنت) از ابن عباس: الله متعال مومنان را از اینکه بجای مومنان، یهود و نصاری و منافقین را دوست درونی گرفته و به آنان سر درون خود را بگویند، نهی کرده است. (تاویلات اهل سنت)
بطانه یعنی برادر دانستن و افشای سر به وی کردن. (تاویلات اهل سنت)
نهی از دوست گرفتن کفار برای دو جهت است: الف: هرکس را با رفیقش میشناسند. ب: میل به دوست وقتی که از وی حسن معاشرت ببیند و از حق شرع غافل بماند. (تاویلات اهل سنت)
لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا به عهد خود مبنی بر عدم افشای سر، عمل نمیکنند. (تاویلات اهل سنت) در فساد علیه شما کوتاهی نمیکنند. (ابوسعود)
در فساد دینتان از هیچ تلاشی فرگذار نیستند. (نسفی)
وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ
در جزای گناه افتادن شما را دوست دارند و آرزو دارند. (تاویلات اهل سنت) یعنی دوست دارند در گناهی که هستند، شما را نیز در آن بیاندازند و بر این تحریک کنند. (تاویلات اهل سنت) قصد آنان تنگ گرفتن بر شما است. (تاویلات اهل سنت)
در سختی افتادنتان را و ضرر دیدنتان را آرومند هستند. (ابوسعود) آرزو دارند که شما در دین و دنیایتان، سختترین ضررها را ببینید. (نسفی)
آرزو دارد که شما در دینتان سختگیری کرده و در سختی بیافتید. (العز بن عبدالسلام)
قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ
اگر منظور کفار باشند، از شتم و فحاشی و دشمنی با شما و از این نیز بیشتر در دل دارند. (تاویلات اهل سنت) منافقین با اینکه در مخفی کردن نفاقشان، تلاش میکنند ولی از زبان آنان گاهی اوقات در میرود و ضمیر خود را نشان میدهند. (ابوسعود)
وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ
چراکه آنان با شما اظهار موافقت میکنند و در دل خود دشمنی و خلاف شما را دارند و در دل نقشه ی هلاک شما را دارند و آنچه در دل دارند از آنچه ظاهر میکنند بیشتر است. (تاویلات اهل سنت) چراکه آنچه ظاهر میگردد بدون تانی و فکر است. (ابوسعود)
ۚ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ
آیاتی که دال بر وجوب اخلاص در دین و دوست گرفتن مومنان و دشمنی با کفار را بیان کردیم. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ
اگر بینات را تعقل میکنید. (تاویلات اهل سنت) اگر اهل تعقل هستید. (ابوسعود) اگر از عقل خود استفاده میکنید. (تاویلات اهل سنت)
ای شما مومنانی که در گرفتن دوست درونی کفار به خطا رفته اید، آگاه باشید که شما آنان را دوست دارید بخاطر اظهار ایمانشان یا بخاطر خویشاوندیشان ولی انان شما را دوست ندارند و دیگر اینکه شما به تمامی کتب آسمانی من جمله کتب یهود و مسیحیان، ایمان دارید ولی آنان ایمان ندارند، و دیگر اینکه وقتی شما را میبینند، میگویند ایمان اوردیم و وقتی تنها خودشان میمانند از شدت غضب انگشتان خود را گاز میگیرند، قطعا الله متعال آنچه در سینه ها است را میداند و مخفی کردن سودی ندارد و جزای آن را خواهد داد. نکته: حقیقتا در این زمان نیز حتی در مورد آوارگان مسلمان و غیر مسلمان و کشته شدگان این دو نیز، مدعیان بشر دوستی باطن خود را نشان داده اند.
مستندات
هَا أَنتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ
ای شما، آنان را بخاطر آنچه در ظاهر از خود نشان میدهند، دوست میدارید. (بحر العلوم) شما ای مومنان آگاه باشید. (بغوی)
شما بخاطر خویشاوندی که دارید دوستشان دارید. (بغوی)
بیان وجه خطای دوست گرفتن کفار است. (ابوسعود)
وَلَا يُحِبُّونَكُمْ
چراکه آنان بر دین شما نیستند. (بحر العلوم) ضحاک: چگونه شما کفار را دوست میدارید در حالیکه آنان شما را دوست ندارند. (بحر العلوم)
وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ
و شما به تمامی کتب از تورات و انجیل و کتب دیگر ایمان دارید و آنان چنین ایمانی ندارند و الله شما را برای همین بر انان فضیلت داده است و آنان فقط به کتاب خود ایمان دارند. (بحر العلوم)
وقتی یهود یعنی منافقان آنها شما را میبینند میگویند که به محمد ایمان آورده ایم و وقتی که بین خودشان هستند، از فرط خشم، انگشتان خود را میجوند و میگویند: مگر نمیبینید که اینان بر شما غلبه کرده و زیاد گشته اند. (بحر العلوم)
قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ
ای محمد به آنان از روی دعا و طرد و لعن آنان به آنها بگو: بر همان دشمنی خود بمیرید. (بحر العلوم)
ضحاک: شما با این دشمنی و حسرت از دنیا خواهید رفت. (بحر العلوم) إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
الله آنچه از دشمنی با مومنان را دل دارید را میداند و بر آن جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
ای مومنان اگر به شما خیری لو اندک برسد، منافقان و کفار از آن ناراحت میشوند و اگر به شما ضرری برسد آرزو میکنند که کامل باشد و این انها را خوشحال میکند و البته اگر شما شکیبا باشید و از حرام الله متعال دوری کنید، این عمل آنان هیچ ضرری به شما نخواهد رساند، قطعا الله متعال به آنچه آنها انجام میدهند و به آنچه شما انجام میدهید، احاطه ی علمی دارد و بر آن اساس بر شما جزا خواهد داد.
مستندات
إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا بیان در منتهای دشمنی بودن آنان است. (ابوسعود)
در حسنه، مس ذکر شده و در سیئه، اصابت برای بیان این است که آنان حتی با کوچکترین حسنه ای که به مومنان برسد، ناراحت میشوند و خوشحالی آنان در رسیدن سیئه ی تمام برای مومنان است. (ابوسعود) این وصف منافقین نباید باشد چراکه منافقین وقتی خیرات میبنند آرام میگیرند لیکن وقتی خیرات به خودشان برسد آرامش پیدا میکنند نه به مومنان. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن تَصْبِرُوا
اگر بر دشمنی آنان شکیبا باشید. اگر بر سختی تکالیف شکیبا باشید. (ابوسعود)
وَتَتَّقُوا
از آنچه الله بر شما حرام گردانده است و نهی کرده است، امتناع ورزید. (ابوسعود) اگر در وقت رسیدن سیئه صبور باشید و در وقت حسنه، تقوی پیشه کنید. (ابن عرفه)
لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا مکر و حیله ای که آنان علیه شما تدارک دیده اند، ضرری نخواهد رساند. (ابوسعود) ذره ای ضرر به حفظ و فضل الهی که برای صابران وعده داده، به شما نخواهد رسید. (ابوسعود) وعده ی نصرت شرط دارد یعنی به شرط صبر و تقوی است. (تاویلات اهل سنت) تسلی خاطر مومنان و تقویت آنان است. (قرطبی) إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ الله متعال دشمن بودن و کید آنان را میداند و از روی علم بر آنان احاطه دارد. (ابوسعود)
پس بر این اساس آنان را عذاب خواهد داد. (ابوسعود) اگر مخاطب باشد، یعنی الله متعال صبر و تقوای شما را بر طبق آنچه اهلش هستید، پاداش خواهد داد. (ابوسعود)
ای محمد بیاد آر روزی را که صبحگاه از خانواده ات خارج شدی و مومنان را برای جنگ مهیا میکردی و الله شنوا به اقوال و دانای اعمال است.
مستندات
مشرکین در روز چهارشنبه به منطقه احد رسیدند و اتراق کردند و رسول الله ص، عبدالله بن ابی بن سلول را پیش خود خواندند و قبل این دعوت نکرده بودند و با وی در مورد جنگ با مشرکین مشورت کردند و عبدالله ابن ابی و اکثر انصار مشوره دادند که ما در هر جنگی که از مدینه بیرون رفتیم شکست خوردیم و ضرر دیدیم و هر بار که در مدینه ماندیم، ما به دشمن ضربه زدیم پس مشوره این است که بمانیم. حالا که شما پیش ما هستید و رسول الله ص از این مشوره خوششان امد و عده ای از اصحابش نیز مشوره دادند که برای جنگ اینها بیرون برویم چراکه آنان خواهند گفت که ما ترسیده ایم. رسول الله ص فرمودند: خواب دیدم که کنارم گاوهای ذبح شده افتاده اند و آن را به پیروزی تعبیر کردم و دیدم که لبه ی شمشیرم پریده است و آن را به شکست تعبیر کردم و دیدم که دستم را داخل زرهی محکم کردم و آن را به مدینه تعبیر کردم. اگر موافق باشید در مدینه بمانیم و در اینجا بجنگیم. عده ای که جنگ بدر را از دست داده بودند پیشنهاد دادند که آنان را بفرستد تا آنان بجنگند )اینان در احد شهید شدند) و بر اینکار اصرار کردند تا اینکه رسول الله ص به خانه داخل شده و سربند خود را بستند و بیرون آمدند وقتی دیدند که رسول الله ص سلاح پوشیده است از اصرار خود پشیمان شدند و گفتند چه بد مشوره ای بود که ما انجام دادیم درحالیکه بر رسول الله ص، وحی نازل میشد. رسول الله ص: شایسته نیست که پیامبری سربند ببندند و بعد بدون جنگ ان را باز کند و قرار بر این شد که در احد با آنها مواجه شوند. (خازن)
وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ ای محمد به یاد آر وقتی که از خانه ی حضرت عائشه، به طرف احد حرکت کردی و خارج شدی. (نسفی)
و یا در جنگ احزاب. (العز بن عبدالسلام) از حسن: برای جنگ بدر. (خازن)
تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ
مینشانی مومنان در مکان و جایگاه های جنگی، از میمنه و میسره و قلب و جناحین و ساقه. (نسفی)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ الله شنوای اقوال شما و دانای نیتهای شماست. (نسفی) شنوای قول منافقان و دانای به ضمیر آنهاست. (العز بن عبدالسلام)
وقتی که دو گروه در دل خود قصد برگشتن و ترسیدن کردند و الله حافظ آنان بود که آنان توفیق ماندن یافتند و آنچه مومنان باید انجام دهند، توکل بر الله متعال است.
مستندات
إِذْ هَمَّت طَّائِفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلَا
خواستند که از خود ترس از جنگ نشان دهند. (خازن)
این دو طائفه بنو سلمه از خزرج و بنو حارثه از اوس بودند. (خازن) و این دو طائفه، دو جناح عسکر رسول الله ص بودند. (خازن)
رسول الله ص هزار نفر بودند و مشرکان سه هزار نفر بودند و عبدالله ابن ابی از کمک سرباز زد و با سیصد نفر برگشتند در اینجا بود که دو طائفه قصد کردند که با ابن ابی برگردند و الله متعال آنان را توفیق داد و ماندند (خازن)
وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا الله متعال این نعمت را یاداوری میکنند و میفرماید که الله متعال یاور آنان خواهد بود. (خازن)
ابن عباس: در دل خود آهنگ برگشتن کردند و الله توفیق ماندن داد. (خازن)
الله حافظ قلبهای آنان است. (بحر العلوم) وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ توکل یعنی به کسی اعتماد کردن در اینکه وی کافی است و حاجتش را برآورده خواهد کرد. (خازن)
توکل سپردن امور به الله متعال با اعتماد بر اینکه آنچه خیر است را انجام خواهد داد. (خازن)
و قطعا الله متعال شما را در در بدر یاری رسانده است در حالیکه شما خیلی کم بودید و خوار بودید. پس تقوای الهی پیشه کنید باشد که الله متعال با شکر شما بار دیگر نعمت نصرت عنایت فرماید و شما نیز معلوم شود که سپاسگزار هستید.
مستندات
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ یادآوری بعضی فائده های توکل است. (بیضاوی) بدر نام آبی بین مکه و مدینه است. (بیضاوی)
و شما خیلی خوار بودید چراکه تعدادتان کم و سلاح و مرکب نیز خیلی کم داشتید. (بیضاوی) سیصد و سیزده نفر بودند با این وصف الله متعال آنان را یاری رساند و پیروز شدند. (بغوی)
در لشکر رسول الله ص به جز یک یا دو اسب نبود و تعداد نود شتر آب کش و هشت شمشیر و شش زره بود در حالیکه دشمن حدود هزار نفر و صد اسب بود. (ابوسعود) فَاتَّقُوا اللَّهَ
در ثبات از الله پروا کنید. (بیضاوی)
لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
باشد که با تقوای خود، شکر گذار نعمت نصرت باشید. (بیضاوی) باشد که الله به شما نعمت نصرت عنایت کند همچنانکه قبلا این کار را انجام داد. (ابوسعود)
این نصرت وقتی بود که تو ای محمد به مومنان برای روحیه دادن میگفتی که آیا کافی نیست که سه هزار فرشته به کمک شما فرو فرستاده شوند.
مستندات
مفسرین اختلاف کرده اند که وعده ی انزال فرشتگان در جنگ بدر حاصل شده است و یا در جنگ احد؟ بعضی گفته اند در جنگ بدر بوده است و بعض دیگر گفته اند که در جنگ احد بوده است. (خازن) قتاده: در جنگ بدر بوده است که اول با هزار فرشته بعد به سه هزار رسید و در آخر به پنج هزار فرشته رسیده است چراکه در جنگ بدر بود که صبر کردندو تقوی پیشه کردند و الله متعال آنان را با فرشتگان یاری کرد. (خازن) ابن عباس: فرشتگان در معرکه ای غیر از بدر جنگ نکردند و در غیر انها بسیج و پشتیبان بوده اند. (خازن) حسن: آن پنج هزار فرشته همیشه بعنوان یاور مومنان تا روز قیامت هستند. (خازن) شعبی: به رسول الله ص در روز بدر خبر رسید که کرز بن جابر قصد کمک و مدد مشرکین را دارد و این برای رسول الله ص سنگین امد و پس الله متعال الن یکفیکم ان یمدکم... را نازل کرد و به کرز خبر شکست رسید و برگشت و به مشرکین کمک نکرد و الله متعال نیز پنج هزار فرشته را نفرستاد ولی با هزار فرشته کمک رسانی شده بود. (خازن) در بدر بودن این واقعه را آیه ی قبل این آیه تایید میکند چراکه ظاهرا اینطور است که نصرت الله متعال برای مومنان بعد گفتن الن یکفیکم بوده باشد. (خازن) عكرمة وضحاك ومقاتل: در جنگ احد بوده است. (خازن) عمیر بن اسحاق: در جنگ احد مردم از رسول الله ص به کنار شدند و کسی نماند به جز سعد بن مالک که تیراندازی میکرد و جوانی نیز کنار وی بود که به سعد تیر میرساند هر وقت تیر تمام میشد، جای آن را پر میکرد و میگفت: پرتاب کن ای ابواسحاق پرتاب کن ای ابواسحاق، بعد اینکه معرکه تمام شد از آن جوان پرسیده شد که چه کسی بوده است و کسی وی را نشناخت. (خازن) از سعد ابن ابی وقاص: در جنگ احد در سمت چپ و راست رسول الله ص دو شخص را دیدم که جنگ سختی انجام میدادند و لباس سفیدی پوشیده بودند و آن دو را نه قبل آن و نه بعد جنگ ندیدم یعنی جبرئیل و میکائیل بودند. (خازن) دلیل دیگر اینکه این سه هزار فرشته در احد بوده اند این است که در سوره ی انفال عدد شرکت کننده ی در بدر را هزار فرشته گفته است. (خازن)
إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ
ظرف است برای نصرکم یعنی شما را یاری کرد در وقتی که تو به مومنان میگفتی... (بیضاوی)
بعضی نیز بدل از اذ غدوت دانسته اند. (بیضاوی)
نزول فرشتگان مشروط به رعایت صبر و تقوی بود و در احد رعایت نکردند و فرشتگان نیز نیامدند. (بیضاوی) این را میرساند که آنان بخاطر ضفعشان و کم تعداد بودنشان و قوت دشمن و کثرت آنان، ناامید بودند و بر انان انکار میکند که مگر کفایت نمیکند که شما را به سه هزار فرشته کمک رسانی شود. (بیضاوی) کفایه: به اندازه ی سد خلل و فرجه و اکتفاء بر آن بسنده کردن را گویند. (العز بن عبدالسلام)
امداد: دادن یک شیئ مرحله به مرحله. (العز بن عبدالسلام)
بلی همان تعداد نیز برای پیروزی کافی است و اگر صبر کنید و مخالفت نکنید و تقوی داشته و از گناه دوری کنید، و دشمن همین لحظه نیز بیاید، شما را با پنج هزار فرشته ی نشاندار، کمک رسانی خواهد شد.
مستندات
بَلَىٰ جواب ألن یکفیکم است یعنی بله همان سه هزار فرشته کافی است. (ابوسعود) بعد وعده ی اضافه کردن را میدهد به شرطی که صبر و تقوی داشته باشند. (ابوسعود) إِن تَصْبِرُوا
اگر در وقت روبرو شدن با دشمن شکیبا باشید. (ابوسعود)
وَتَتَّقُوا
از معصیت الله متعال و از نافرمانی رسول الله ص بترسید و پروا کنید. (ابوسعود)
وَيَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَٰذَا و مشرکین در این لحظه بیایند. (ابوسعود)
منظور بیان سرعت کمک به آنان است یعنی اگر همین لحظه نیز بیایند بی درنگ برای آنان کمک خواهد رسید اگر صبر و تقوی پیشه کنند. (ابوسعود)
مسومین از تسویم به معنی نشان دار کردن یعنی خودشان یا اسبشان، علامت گذاری شده است. (ابوسعود)
روایت شده است که آنان عمامه های سفید داشتند بغیر از جبرئیل که عمامه ی زرد داشت به مانند زبیر بن عوام. (ابوسعود)
عروه بن زبیر: فرشتگان بر اسبانی ابلق (دو رنگ که یک رنگش سفید است) بودند و عمامه های سفید داشتند که بین دو کتفشان رها کرده بودند. (ابوسعود)
هشام بن عروه: عمامه های آنها زرد بود. (ابوسعود)
قتادة و ضحاك: روی پیشانی و دم اسبشان را با پشم سرخ (عهن) علامت گذاری کرده بودند. (ابوسعود)
مسومین به معنی ارسال شده نیز میتواند باشد. (ابوسعود)
اگر بر طاعت الله صبر کنند و از حرام های الله دوری کنند الله متعال وعده داده است که آنان را در تمامی جنگها یاری کند ولی بغیر از احزاب، صبر نکردند و یاری نشدند. (مظهری)
این امداد با فرشتگان را الله متعال برای چیزی قرار نداد جز برای اینکه شما را بشارتی بر مورد حمایت بودنتان باشد و قلبهای شما به نصرت آرام گیرد و نیست هیچگونه نصرتی مگر از نزد الله متعال که در حکمش غالب است و بر اساس حکمت حکم میکند.
مستندات
وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَىٰ لَكُمْ
کلامی است مستانف برای بیان اینکه اسباب ظاهری هیچ تاثیری ندارند بلکه حقیقت نصرت مختص الله متعال است پس مومنان این را بدانند و به الله متعال توکل و اعتماد کنند و در وقت نبود اسباب و نشانه، ناامید نشوند. (ابوسعود) الله متعال آن امداد با فرشتگان را چیزی قرار نداد مگر برای اینکه شما را بشارتی باشد بر اینکه شما پیروز هستید. (نسفی) مگر دلالتی بر بر حق بودنتان. (ایجاز البیان)
وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُم بِهِ همانطور که برای بنی اسرائیل سکینه قرار داد برای شما نیز بشارت به نصرت و اطمینان قلب برای شما قرار داد. (نسفی)
پس از کثرت دشمن و قلت خودتان، بی تاب نشوید. (بغوی)
وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِندِ اللَّهِ
نصرت نیست مگر از نزد الله متعال نه از نزد جنگجویان و نه از فرشتگان لیکن این نصرت توسط فرشتگان الله متعال توسط این امید پیروزی و طمع در رحمتش را تقویت میکند. (نسفی) نصرت را به نه به فرشتگان و نه به جنگجویان حواله نکنید بلکه نصرت فقط از نزد الله متعال است چراکه عزت و حکم برای الله است. (بغوی) اعلام میکند که برای نصرت نیازی به مدد و عدد نیست و آنچه از مدد فرستاده است فقط برای بشارت و اطمینان قلب شماست. (بیضاوی)
الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ عزیزی که بر احکامش مغلوب نمیشود. (نسفی)
چه با واسطه و چه بی واسطه، بر حسب حکمت و مصلحت نصرت و خذلان میدهد. (بیضاوی) حکیمی که دوستان خود را نصرت عطا میکند و آنان را با جنگ با دشمن، امتحان میکند. (نسفی)
این نصر و ارسال فرشتگان برای امداد شما برای این بود که گروهی از کفار را به قتل و اسیر گرفتن، هلاک کند و عده ای دیگر نیز ناامید از اینکه به آنچه انتظارش را داشته اند، برگردند.
مستندات
لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُوا
تا که عده ای از کفار و طائفه ای از آنها را با کشتن و اسیر گرفتن، هلاک کند. (ابوسعود) همینطور هم شد و از بزرگان آنها هفتاد نفر کشته شدند و هفتاد نفر اسیر گشتند. (ابوسعود)
عده ای از اهل مکه را. (تاویلات اهل سنت)
یعنی فرشتگان را فرستاد و مومنان را نصرت داد تا که عده ای از کفار ریشه کن شوند. (بحر العلوم)
تا رکنی از ارکان مشرکان با قتل و اسیر شدن هلاک شوند. (ثعلبی) أَوْ يَكْبِتَهُمْ یا که خوار و رسوا و غضبناکشان کند. (ابوسعود) کبت یعنی شدت غیظ و دشمنی. (ابوسعود)
کبت ضعفی که در قلب پدیدار میشود. (ابوسعود)
یا که متحمل شکست شوند و خوار شوند. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: کبت یعنی ناگواری که به کسی میرسد. (ابوسعود) گفته شده: به رو و به روی دستان افتادن را گویند. (ابوسعود)
از ابن عباس: کبت یعنی شکست. (تاویلات اهل سنت) یا لعنتشان کند. (ثعلبی) فَيَنقَلِبُوا خَائِبِينَ
پس ناامیدانه شکست خورند و برگردند درحالیکه به آرزو و امیال خود نرسیده اند. (ابوسعود) تا آنان را ناامید کرده و بدون حصول هیچگونه خیر و ظفری بر گردند. (بحر العلوم)
و برای تو از امر آنان چیزی نیست تا که توبه اشان قبول کنی یا عذابشان دهی چراکه آنان ظالم هستند. همه ی امور برای الله متعال است و تو بنده ای مامور هستی و الله متعال تصمیم میگیرد که با توفیق اسلام، توبه ی انان را قبول کند و یا بخاطر کفرشان عذاب دهد.
مستندات
در شان اهل بئر معونه نازل شده است و تفصیل آن اینکه رسول الله ص هفتاد قاری را برای اموزش قرآن به اهل بئر معونه فرستاده بودند و این اتفاق چهار ماه بعد غزوه ی احد بوده است و امیر آنان منذر بن عمرو بود. همه ی این قاریان را عامر بن طفیل به قتل رساند و رسول الله ص از این قضیه به شدت ناراحت شدند و یک ماه در هر نماز قنوت خوانده و در آن مسببان این قضیه از قبائل را لعنت و به قحطی آنان دعا میکردند و این آیه نازل شد. (بغوی) از انس: رسول الله ص در روز احد دندان پیشین مبارکشان شکست و سرشان نیز شکست و رسول الله ص خون را از روی خود پاک میکردند و میفرمودند: چگونه قومی نجات یابند در حالیکه دندان پیامبرشان را شکستند و به الله شکایت میکردند. (بغوی) از عبدالله ابن عمر: رسول الله ص در روز احد چنین دعا میکردند: اللهم لعن کن حارث بن هشام را و لعن کن صفوان بن امیه، و این آیه نازل شد. (بغوی) سعید بن مسیب ومحمد بن اسحاق : وقتی رسول الله ص دیدند که با مسلمانان چه کرده اند از بریدن گوش و بینی و آلت مسلمانان، فرمودند: اگر الله متعال به ما فرصت دهد آنان را چنان مثله کنم که احدی از عرب چنین نکرده باشد، و این آیه نازل شد. (بغوی) رسول الله ص قصد کردند که بر علیه مشرکین برای استیصالشان دعا کند و این آیه نازل شد چراکه الله متعال میدانست که بسیاری از آنان مسلمان خواهند شد. (بغوی)
لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ
هیچ چیز از امر، به سوی تو نیست. (بغوی) یعنی الله مالک امر آنان است اما آنان را هلاک کند و خوار گرداند و یا توبه ی آنان را در صورت اسلام آوردن، قبول کند و یا عذاب دهد در صورتیکه بر کفرشان اصرار کنند و تو بنده ای مامور به انذار و جهاد با آنان هستی. (بیضاوی)
امر عذاب دادن آنان و یا طلب اصلاح آنان بر تو نیست تا انان توبه کند. (ایجاز البیان)
آنچه در شان اصحاب تو و مشرکان انجام میدهیم به تو مربوط نمیشود بلکه به الله مربوط است از اینکه توبه ی انان را قبول کند ویا از آنان انتقام بگیرد. (العز بن عبدالسلام) او یتوب علیهم عطف بر لیقطع است و لیس لک من الامر شیئ، جمله ی اعتراضیه است یعنی تا که عده ای از انان را هلک کند و بعضی دیگر ناامیدانه برگردند و عده ای نیز توبه کند و اینکه بعضی دیگر را نیز عذاب دهد چراکه ظالم هستند. (بغوی)
برای تو امری از این امور نیست بلکه در تمامی این مسائل، امر، امر من است. (بغوی)
امر برای الله است پس تو صبر پیشه کن. (جلالین)
أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ تا که توبه ی آنان را قبول کنی. (بغوی)
مگر اینکه توبه ی آنان را قبول کنی. (بغوی)
أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ امر آنان بر تو نیست و امر توبه ی آنان و امر تعذیب آنان نیز بر تو نیست. (بیضاوی)
از امر آنان چیزی بر تو نیست مگر اینکه الله توبه ی انان را قبول کند و تو خوشحال شوی وی آنان را عذاب دهد و تو تسکین یابی. (بیضاوی)
برای الله متعال است، آنچه در آسمانها و زمین هستند هم مملوک و هم بنده ی وی تعالی هستند. هرآنکس را خواهد با توفیق اسلام میبخشد و هرآنکس را که خواهد عذاب میدهد. و الله متعال آمرزنده ی مهربان است. یعنی رحمتش بر عدلش سبقت دارد.
مستندات
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ تاکید جمله ی قبل یعنی تاکید لیس لک من الامر شیئ است. (خازن)
یعنی امر برای کسی است که آنچه در آسمانها و زمین است برای وی باشد و همراه وی تعالی برای کسی امری نیست. (خازن) جمیع مخلوقات ملک وی تعالی هستند و همگی بنده ی ایشان هستند. (بحر العلوم)
يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ هرکس را خواهد به فضل و رحمت خود میآمرزد. (خازن) وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ
هرکس را خواهد به عدل خویش، عذاب دهد و هرکه را هرچه خواست حکم کند و وی تعالی را معارضی در افعالش نیست. (خازن) ضحاک: هرکه را خواهد گناه بزرگش را میآمرزد و هرکه را خواهد بخاطر گناه صغیره در صورت اصرار، عذاب میدهد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
یعنی الله متعال میپوشاند گناهان بندگانش را و آنان را مورد آمرزش قرار میدهد و به ترک عقوبت عاجل آنان، به آنان رحم میکند و همه ی اینها به تفضل و احسانش است نه بر سبیل وجوب بر وی تعالی چراکه اگر الله متعال همه را به بهشت ببرد به رحمت خودش است و اگر همه را به دوزخ اندازد، همگی به عدل خودش است لیکن جانب مغفرت و رحمت، غالب است. (خازن)
ای کسانی که ایمان آورده اید، ربا نخورید در حالیکه اموال خود را با ربا زیاد میکنید، و از الله پروا داشته باشید در آنچه نهی کرده است در این صورت انتظار نجات داشته باشید.
منظور از اکل ربا، گرفتن ربا است. (ابوسعود) قفال: مشرکین اموالی را که برای جنگ با مسلمانان خرج کرده بودند را از راه ربا به دست آورده بودند و این احتمال وجود داشت که مسلمانان نیز برای جمع کردن اموال به ربا متوسل شوند بهمین خاطر از ربا در اینجا نهی شده است. (کبیر رازی)
أَضْعَافًا مُّضَاعَفَةً
منظور قید برای نهی نیست بلکه برای مراعات حال آنان در عادتی که در باب ربا داشته اند است و برای توبیخ آنان است چراکه عادتشان این بود کسی اگر ربایی میگرفت در وقت حلول مهلت پرداخت میگفت: بدهیت را پرداخت کنو یا ربا کن و بدهکار اینکار را انجام میداد و این تکرار میشد تا اینکه بخاطر مال کمی که گرفته بود تمام اموال بدهکار را دربر میگرفت. (ابوسعود) اگر کسی گوید اضعاف مضاعفه چه معنایی دارد در حالیکه کم ربا نیز حرام است؟
چند احتمال وجود دارد :
الف: این نهی از مضاعفه قبل تحریم ربا باشد.
ب: با گرفتن مضاعفه یعنی زیادت، اموال خود را زیاد نکنید.
ج: بر استحلال ربا اصرار نکنید تا اینکه تا ابد بر آن ثابت بمانید.
د: منظور دوچندان شدن عذاب برای ربا است. ه: ربای جاهلی اینگونه بود که هر وقت سررسید پرداخت میرسید، به سود اضافه کرده و به مهلت میافزود. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
از الله بترسید با ترک آنچه که نهی شده اید که من جمله ی آن ربا است، تا امیدوار نجات باشید. (ابوسعود) پروا کردن از الله در این نهی واجب است و نجات معلق به دوری از ربا است پس اگر کسی پروا نکرده و بخورد، نجات برای وی نیست. (کبیر رازی)
با عدم متابعت از کفار و اجتناب از مشابهت با آنان، خود را از آتشی که برای کفار مهیا شده است، خود را دور کنید. (انوار القرآن ملا علی)
این آیه آگاهی میدهد که آتش ذاتا برای کفار است وبه تبع آنها عرضا به گناهکاران مسلمانان نیز میرسد. (انوار القرآن ملاعلی) آتش ربا خوار همانند آتش کفار است همچنانکه ظاهر آیه نشان میدهد و یا اینکه آتش رباخوار و فاجران از آتش کفار خفیفتر است بخاطر اختلاف در معاصی که بین آنها است. (العز بن عبدالسلام) امام ابوحنیفه: این آیه ترساننده ترین آیات است طوریکه مومنان را اگر از منهیات اجتناب نکنند، از آتشی که برای کفار مهیا شده است، بر حذر داشته است. (نسفی)
از الله متعال در اوامر و نواهی وی تعالی و از رسولش در آنچه از احکام به شما میرساند و ابلاغ میکند، پیروی و فرمانبرداری کنید تا باشد که از این طریق مورد مهر قرار گرفته و عذاب داده نشوید.
مستندات
از الله اطاعت کنید در هر آنچه که امر کرده و در هر آنچه که نهی کرده است و از رسولش در آنچه به شما از اوامر و نواهی الله متعال به شما رسانده است، اطاعت کنید. (ابوسعود)
از الله در فرائض و از رسولش در سنن، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
از الله در تحریم ربا و از رسول در آنچه از تحریم به شما رسانده است، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
محمد بن اسحاق: این آیه برای سرزنش کسانی نازل شده است که در روز احد از فرمان رسول الله ص اطاعت نکردند. (ابوسعود) لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
باشد که مورد مرحمت قرار گیرید. بعد وعید از عدم متابعت، وعده ی مرحمت داد تا با وعیدش بترسند و با وعده اش به اطاعت ترغیب شوند. (ابوسعود)
و بشتابید و بر هم سبقت بگیرید به کارهاییکه شما را به آمرزش الله میرساند و به بهشتی میرساند که گنجایش یا عرض آن مثل آسمانها و زمین است و این بهشت برای متقیان عام و خاص و خاص الخاص، آماده کرده شده است.
مستندات
وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ در قرائت ابن عامر و نافع بدون واو است. (مظهری) عطف به اطیعوا است. (ابوسعود) با هم مسابقه دهید. (ابوسعود) یعنی به اشیائی که باعث مغفرت و رفتن به بهشت میشود. (ابوسعود) ابن عباس: به اسلام بشتابید. (مظهری) عکرمه از ابن عباس: به توبه بشتابید. (مظهری) علی ابن ابی طالب: به انجام فرائض بشتابید. (مظهری) از انس بن مالک: منظور تکبیرة الاولی ی نماز است. (مظهری)
مرجع تمامی اقوال بر میگردد به آنچه که موجب دخول به بهشت و به رهایی از آتش منجر میشود از اسلام و اعتقادات حقانی و اخلاق و اعمال صالحه میباشد. (مظهری) رسول الله ص: به انجام اعمال خیر زود مبادرت بورزید، شما منتظر نیستید مگر بر فقری که فراموش کرده بودید و یک دفعه میآید و یا غنایی که باعث طغیان میشود و یا بیماری که فاسد کننده ی مزاج و مشغول کننده ی حواستان است و یا پیری که کلام درست ادا نمیکند و یا مرگی به یکباره و یا آمدن دجال این دجال، بد منتظَری است و یا قیامت و آمدن قیامت تلخ و دشوارتر است. (مظهری) یعنی تا وقت دارید انجام دهید چراکه خیلی زود باشد که فرصت از دستتان برود.
عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ
گشادگی به بهشتی که گشادگی آن مثل عرض آسمانها و زمین است. (مظهری) هدف تمثیل است نه اینکه مثل همان باشد چراکه در گمان مردم عوام (دانشمندان تجربی نیز عوام هستند)، فراخترین شیئ از نظر مسافت مکانی همین آسمانها و زمین هستند پس به این عرض این دو مثال زد. (مظهری) از ابن عباس: به اندازه ی عرض آسمانها و زمین اگر کنار هم گذاشته شوند. (ابوسعود)
از انس بن مالک سوال شد که بهشت کجاست؟ آیا در آسمان است یا در زمین؟ انس جواب داد : کدامین آسمان و زمین میتواند، بهشت را در خود جا دهد؟ بهشت بالای هفت آسمان و زیر عرش است. (مظهری) قتاده: صحابه نظرشان این بود که بهشت در بالای هفت آسمان و جهنم زیر هفت طبقه ی زمین است. (مظهری) أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ
یعنی برای متقیان، تهیه شده است پس این آیه نشان میدهد که بهشت الان نیز مخلوق است. (ابوسعود) دیگر اینکه بهشت خارج این عالم است. (ابوسعود) متقی کسیکه از شرک پروا میکند چراکه در آیه ی بیست و یک سوره ی حدید میفرماید: {سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } [الحديد: 21]. (نسفی) متقی کسیکه از گناهان پروا میکند و دوری میکند. اگر منظور متقی از شرک باشد این بهشت در عاقبت امر به آنان میرسد و اگر متقی از گناهان باشد بدون عقوبت وارد بهشت خواهد شد. (نسفی)
متقین کسانیکه صفت آنان انفاق و صدقه در وقت خوشی و ناخوشی و در تمامی احوال خود، مشغول انفاق هستند و کسانیکه خشم خود را در وقت پرشدن درونشان از خشم، آن را فرو میخورند و کسانیکه از اشتباهات آنان را میبخشند، و الله متعال است که نیکوکاران را دوست دارد. نکته: با توجه به اینکه در قران در چندین موضع صفات مقتین را بیان میدارد به آنچه اساتید ما از تقسیم متقین به سه دسته ی متقی عام ومتقی خاص و متقی خاص الخاص میرسیم که در اول سوره ی بقره صفاتی عمومی برای متقین بیان میشود در اینجا صفاتی از صفات مستحبه و سختتر را بیان میدارد. نکته: قرآن به این وضوح مردم را به انفاق یعنی خرج کردن در راه الله متعال توصیه میکند و یکی از صفات متقین ومحسنین بر میشمارد و به صراحت اعلام میکند که در خوشی و ناخوشی و در فراخ دستی و تنگدستی و در تمامی حالات، مورد تایید الله متعال است حال عده ای با ادعاهای واهی و ایرادهای بنی اسرائیلی سعی دارند جلوی انفاق در راه الله را بگیرند. نکته: رسول الله ص فرمودند که کظم غیظ یعنی خشم فرو خوردن را در امت محمدی کم دانسته اند و فرموده اند در امت من نیست مگر کسیکه الله وی را در عصمت خودش بگیرد و در امتهای پیشین بسیار بوده است.
مستندات
بیان صفات متقین است. (بحر العلوم) الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ
گفته شده است: هر یک از این صفتها، صفتهایی علیحده هستند یعنی انگار گفته است برای متقینی که در سراء و ضراء انفاق میکنند، مهیا کرده شده است و وو. (بحر العلوم)
کلبی: سراء و ضراء یعنی در حالت آسایش و سختی انفاق میکنند. (بحر العلوم)
ضحاک و مقاتل: در فراخدستی و در تنگدستی. (بحر العلوم)
در حالت صحت و مرض. (بحر العلوم)
گفته شده است: در وقت زنده بودن و بعد مرگ. (بحر العلوم) گفته میشود: در خوشی مسلمانان مثل عروسی و ولیمه ودر حادثه های ناگوار و ماتم (بحر العلوم) و گفته میشود: نفقه ای که دادن آن شما را خوشحال میکند مثل خرج کردن به اولاد و خویشاوندان و ضراء یعنی به کسانیکه از انفاق به آنان خوشحال نمیشوید مثل انفاق به دشمن و کسیکه دشمنی خود را پنهان میکند. (بحر العلوم) سراء یعنی به انبیاء هدیه داده و آنان را مهمان میگیرد و ضراء یعنی دردمندان که به آنان صدقه میدهند. (بحر العلوم) فراخ دستی و تنگدستی از باعثه های بخل هستند چراکه وقتی دستش باز است برای چشم همچشمی و رقابت در اموال، باعث بخل میشود و در تنگدستی نیز کمی اموال باعث آن است. (ایجاز البیان)
یعنی در تمامی احوال خود انفاق میکنند. (بیضاوی) رسول الله ص: سخی نزدیک است به الله متعال و نزدیک است به مردم و نزدیک است به بهشت و از آتش دور است و بخیل از الله و بهشت و از مردم دور است وبه دوزخ نزدیک است و سخی جاهل از بخیل عابد به الله متعال دوست تر است. (بغوی) وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ کسانیکه خشم در درون آنان میجوشد. (بحر العلوم)
یعنی وقتی کسی آنان را به خشم میآورد از آن گذر کرده و عقوبت نمیکنند. (بحر العلوم) وقتی خشم درونش پر میشود آن را فرو میخورد و اظهار نمیکند. (بغوی)
وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ
کلبی: یعنی از مملوکان (بردگان). (بحر العلوم) یعنی از مردم بعد اینکه بر آنان قدرت پیدا میکنند، گذشت میکنند. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ محسنین از آزادها و مملوکان را دوست دارد. (بحر العلوم) یعنی کسانی را که بعد عفو، احسان میکنند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: کسی از ظلمی گذشت نکند مگر اینکه عزتش بیشتر میشود. (بحر العلوم)
از ثوری: احسان یعنی نیکی کردن به کسیکه به تو اسائت کرده است و نیکی به نیکی کننده، تجارت است. (بغوی)
و دیگر صفت متقین این است که وقتی کبیره ای مرتکب شوند و یا هر نوع گناهی مرتکب شوند، الله را یادشان آورده و از آن پشیمان شده و طلب آمرزش میکنند و بر گناه ادامه نمیدهند و آن را ترک میکنند و چه کسی غیر از الله متعال، گناهان را میبخشد؟ هیچکس. و خودشان نیز میدانند که ان گناه بوده است و غیر از الله متعال نیز حق بخشش گناهان را ندارد.
مستندات
در حق خرما فروشی نازل شده است که وقتی خانمی برای خرید خرما به دکان وی مراجعه کرد، خانم را داخل برده و بوسید و بعد پشیمان شد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم) گفته شده است در شان مردی نازل شده است که وقتی برادر دینی وی به جهاد رفته بود به زن وی دست زده بود و بعد پشیمان شد و این ایه نازل شد. (بحر العلوم) گفته اند: در شان بهلول کفن دزد نازل شده است که توبه کرد. (بحر العلوم) گفته شده: مومنان به رسول الله ص گفتند: بنی اسرائیل برای الله متعال از ما مکرمتر بوده است چراکه وقتی کسی از انان گناهی مرتکب میشود صبح بر سر در خانه ی وی، کفاره ی ان گناه نوشته میشد، این آیه نازل شد. (ابوسعود)
وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً فاحشه یعنی زنا. (بحر العلوم) یعنی کاری که در نهایت قبح است مثل زنا. (بیضاوی) أَوْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ یعنی بوسیدن و لمس کردن. (بحر العلوم)
گناهی انجام دهد فرقی ندارد چه گناهی باشد. (بیضاوی) گفته اند: فاحشه یعنی گناه کبیره و ظلموا گناهان صغیره است. (بیضاوی) گفته میشود: فاحشه هر فعلی که مستوجب حد در دنیا باشد و ظلموا انفسهم، گناهی کمتر از آن را گویند. (بحر العلوم) فاحشه آنچه باعث آتش میشود و ظلموا آنچه باعث حساب و حبس میشود. (بحر العلوم)
ابراهیم نخعی: ظلم در اینجا تفسیر فاحشه است. (بحر العلوم)
فاحشه آنچه که در آن تعدی به دیگران باشد و ظلم نفس آنچه که در آن تعدی به دیگران نباشد. (ابوسعود)
ذَكَرُوا اللَّهَ یعنی از الله بترسند. (بحر العلوم)
جایگاه خود را در پیشگاه الله متعال یادشان بیاید. (بحر العلوم)
عذاب الهی یادشان بیاید. (بحر العلوم) وعید یا حکم یا حق عظیم الله یادشان بیاید. (بیضاوی) با زبان یا با قلب الله را یاد میکنند و باعث توبه میشود. (نسفی) فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ
یعنی با زبان طلب آمرزش کرده و با قلب پشیمان شوند. (بحر العلوم) گفته اند: استغفار زبانی بدون پشیمانی، توبه ی دروغگویان است. (بحر العلوم)
حسن بصری: این استغفار ما نیاز به استغفارهای زیادی دارد. (بحر العلوم) وَمَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ
یعنی کسی غیر از الله متعال، گناهان را نمیامرزد. (بحر العلوم) برای بیان وسعت رحمت الهی و خوش کردن نفوس گناهکار و تشویق آنان به توبه است و اشاره است به اینکه گناه هرچه بزرگ باشد، عفو الهی از ان بزرگتر است. (نسفی)
وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَىٰ مَا فَعَلُوا
و بر آنچه از گناه که انجام داده اند، نمیمانند. (بحر العلوم)
تاخیر عدم اصرار از استغفار برای یادآوری این مطلب است که در استغار باید تسریع داشت و نباید تاخیر کرد. (ابوسعود)
و یا اینکه یعنی استغفار گویند در حالیکه بر گناه نیز نمیمانند. (ابوسعود)
وَهُمْ يَعْلَمُونَ
در حالیکه آنان میدانند که آن گناه و معصیت است برای همین دیگر به آن برنمیگردند. (بحر العلوم) خودشان میدانند که غیر از الله متعال، کسی گناهان را نمیبخشد. (نسفی) گفته شده : در آیه تقدیم و تاخیر بوده است به اینصورت که والذين إذا فعلوا فاحشة أو ظلموا أنفسهم، ولم يصرّوا على ما فعلوا وهم يعلمون، ذكروا الله فاستغفروا لذنوبهم، ومن يغفر الذنوب إلا الله یعنی کسانیکه فاحشه ای انجام داده اند ویا به خود ظلم کرده اند و بر کرده ی خود اصرار نکرده اند و خودشان میدانند که گناه است، الله را یادشان میآید پس از گناهانشان طلب آمرزش میکنند و کسی غیر از الله متعال گناهان را نمیبخشد. (بحر العلوم)
پاداش کسانیکه توبه کنند و اصرار نکنند، آمرزش است از پرودگارشان و باغهاییکه در زیر آنها، نهرها جاری است و در آن جاودان خواهند بود و چه خوب و خوش است جزای عمل کنندگان به فرامین الهی که از جمله ی آن فرامین توبه کردن و عدم اصرار بر گناه است.
مستندات
أُولَٰئِكَ جَزَاؤُهُم صاحبان این صفات، ثوابشان... (بحر العلوم) مَّغْفِرَةٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا بخاطر توبه اش، آمرزش است و بخاطر رحمت الهی باغهایی که زیر آن نهرها جاری است، میباشد. (نسفی) وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ
کلبی: چه خوش است پاداش عمل کنندگان که بهشت است. (بحر العلوم) مقاتل: چه خوب است پاداش توبه کنندگان از گناه که بهشت است. (بحر العلوم) ثواب اطاعت کنندگان. (بغوی)
حقیقتا قبل شما راه و روشی در حوادث برای امتهای قبل شما رخ داده است و گذشته است پس برای دانستن عاقبت خود در صورت تکذیب یا تایید پیامبرتان، در مورد اتفاقاتی که برای گذشتگان افتاده است، سیر کنید و تفکر کنید و ببینید که چه بر سر آنان آمده است.
مستندات
قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ برای تسلی خاطر مومنان است. (قرطبی) سنن جمع سنت به معنی راه مستقیم. (قرطبی)
سنت، آنچه که از ان تبعیت کرده شود و مقتدا گردد چه خیر و چه شر باشد. (قرطبی) زجاج: یعنی اهل سنتهای گذشته. (قرطبی) ابوزید: امثال گذشتگان. (قرطبی) عطاء: شرائع گذشتگان. (قرطبی)
مجاهد: قبل شما از کسانیکه بخاطر تکذیبشان، هلاک شده اند. (قرطبی)
یعنی قبل شما راههایی از خیر و شر و اهل این دو گذشته است پس بنگرید حال کسانیکه تکذیب کرده اند، تا ببینید که عاقبت امر انان چه شده است. (مظهری)
فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ
پس بر روی زمین سیر کنید تا آثار تکذیب کنندگان پیامبران خود را و آنچه بر سر آنان آمده است را ببینید. (تاویلات اهل سنت) از کسانی که از عاقبت آنان خبر دارند بپرسید تا آنان از چگونگی هلاک آنان خبر دهند. (تاویلات اهل سنت) در قرآن تفکر کنید پس قران به شما از امتهای گذشته خبر خواهد داد و چنان خواهد شد که انگار در روی زمین سفر کرده باشید. (تاویلات اهل سنت) سنتها و عادتهای الهی بر امتهای تکذیب کننده گذشته است. (ابوسعود)
فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ عاقبت امر یعنی آخر امر انان. (قرطبی)
یعنی الله تعالی میفرماید که من به مشرکان مهلت میدهم و آنان دچار استدراج میشوند و آخر امر نصرت و پیروزی برای پیامبر و مومنان خواهد بود و هلاکت برای کفار خواهد بود. (قرطبی)
این قرآن و آنچه در آن از عاقبت تکذیب کنندگان اورده شده است بیان عاقبت مردم حاضر در این عصر است، و راهنمایی و پند است، برای کسانیکه تقوی پیشه کرده اند و یا قصد تقوی پیشه کردن دارند. نکته: الله متعال در این آیه، نکته و قاعده ای بسیار مهم را بیان میکند و آن اینکه وقتی ما یک مساله ی علمی و دینی و حقیقت دینی و علمی را بیان میکنیم برای عده ای که هدفشان انکار است، بیان است تا در قیامت، عذری نداشته باشند و برای کسانیکه دنبال راه یافتن و هدایت شدن و پند پذیری هستند، که همان متقین باشند، هدایت و موعظه است.
مستندات
هَٰذَا این قرآن. (مظهری) یا فرموده اش: قد خلت من قبلکم. (مظهری) و مفهوم فرموده اش: فانظروا . (مظهری)
این به آنچه از امر متقین و توبه کنندگان، گفته است، اشاره دارد. (مظهری)
بَيَانٌ لِّلنَّاسِ برای عموم مردم، بیان است. (مظهری)
برای مردم که منظور تکذیب کنندگان میباشد که اگر بر تکذیب خود بمانند، عاقبتشان چه خواهد بود. (ابوسعود)
وَهُدًى
هدایت از گمراهی است. (مظهری)
وَمَوْعِظَةٌ لِّلْمُتَّقِينَ
و موعظه خاصة برای متقین است چراکه آنان هستند که از آن منتفع میگردند. (مظهری)
برای آنان زیادت بصیرت است. (ابوسعود) مدار اینکه هدایت و موعظه باشد، متقی بودن انان است و یا اینکه کسانی که قصد تقوی داشته باشند برای آنان هدایت و موعظه است. (ابوسعود)
ترغیب و ترهیب است، برای کسانی که از شرک پروا دارند. (نسفی)
و به خود ضعف راه ندهید و بر آنچه از مصیبت پیش میآید، غمگین نباشید، و بدانید که شما بالاتر و برتر هستید، اگر مومن واقعی هستید، راهی برای سستی نشان دادن و ناراحت شدن نیست.
مستندات
وَلَا تَهِنُوا
از جنگ با دشمن، ضعیف نباشید. (تاویلات اهل سنت) در جنگ سستی نکنید در حالیکه شما برای الله متعال عمل میکنید چراکه آنان با عمل برای شیطان ضعف نشان نمیدهند. (تاویلات اهل سنت) برای شجاعت دادن مومنان و تقویت قلبهای انان و تسلی خاطر آنان از انچه به انان در روز احد از کشته شدن و جراحت رسیده بود، است. (ابوسعود) در احد پنج تن از مهاجرین شهید شدند؛حمزه بن عبدالمطلب و مصعب بن عمیر صاحب رایه ی رسول الله ص و عبدالله بن جحش، پسر عمه ی رسول الله ص و عثمان بن شماس و سعد مولای عتبه و هفت نفر از انصار شهید شدند. (ابوسعود)
وَلَا تَحْزَنُوا
از آنچه از زخم و جراحات به شما میرسد، غمگین نشوید. (تاویلات اهل سنت)
از اینکه برادرانتان شهید شده اند، ناراحت نباشید. (تاویلات اهل سنت) وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ و شما در آخرت، والاتر هستید. (تاویلات اهل سنت) شما با حجتهایتان، بر حق هستید. (تاویلات اهل سنت)
در پیروزی شما بالاتر هستید چراکه عاقبت امر ان برای شماست. (تاویلات اهل سنت) چراکه اگر برای کشته شدید، شهادت برای شماست و نزد الله متعال زنده هستند و دشمنان شما مردگانند. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه شما غالب هستید نه دشمن شما. (ابوسعود)
چراکه شما برای الله میجنگید و شما بر حق هستید و کشتگانتان، در بهشت هستند و دشمنان شما بر باطل هستند و برای شیطان میجنگند و کشتگانشان در آتش هستند. (بیضاوی) و یا شما آنچه در بدر به دست آورده اید از انچه انان در احد، به دست آورده اند، بیشتر است. (بیضاوی)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر به وعده و خبر ایمان دارید. (تاویلات اهل سنت) از برای شرط نبوده بلکه خبری است. (تاویلات اهل سنت) یعنی وقتی شما مومن هستید، چنین میشود. یعنی اگر مومن هستید پس سستی نکنید و ناراحت نباشید چراکه ایمان باعث میشود که به الله اعماد کنید و به آنچه پیش میآید، مبالاتی از دشمن، نداشته باشید. (ابوسعود)
اگر به شما مسلمانان جراحتی و آسیبی برسد، قطعا به دشمنان شما نیز همانند آن آسیب رسیده است، و این ایام را درگردش بین مردم قرار داده ایم، و این از این جهت است که الله متعال مشاهده کند کسانی را که ایمان اورده اند و برای این است که از بین شما شهیدانی داشته باشد. و الله متعال ظالمان که همان کفار و منافقین و فاسقین باشند را دوست ندارد. نکته: پیروزی کفار بر مومنان نشانه ی رضایت الله از انان نیست. نکته: امتحان برای مشخص شدن مومن از غیر آن است و اینکه چه کسی برای چه ایمان اورده است، آیا برای مادیات و یا برای آخرت و رضایت الله متعال؟ نکته: اصل دولت برای مسلمانان است اگر از فرمان رسول الله ص پیروی کنند، اگر شکستی هست بخاطر سرپیچی از فرامین الهی یعنی اوامر و نواهی اسلام است.
مستندات
إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ به ضم و فتح قاف قرح قرائت شده است و معنای آن یکی است. (خازن)
بعضی گفته اند به ضم مصدر است و به فتح به معنی زخم است. (خازن) بعضی نیز به ضم زخم و به فتح درد زخم گفته اند. (خازن) آیه خطاب به مومنان است و میفرماید اگر به شما در روز احد، جراحتی رسیده است، به کفار در بدر چنین رسیده است. (خازن) گفته اند: همانطور که در روز احد به شما آسیب رسیده است به انان نیز مثل همین آسیب در روز احد رسیده است. (خازن)
وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ
مداوله یعنی نقل چیزی از کسی به دیگری. (خازن) یعنی روزگار دنیا دول بین مردم است و روزی برای آن است و روزی دیگر برای این مثلا در روز بدر برای مسلمانان بود و در روز احد برای کفار. (خازن) زجاج: دولت مسلمانان بر گردن کفار است چراکه الله متعال فرموده: {وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} و در روز احد برای مشرکان گشت چراکه مسلمانان از فرمان رسول الله ص سرپیچی کردند. (بغوی)
وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا دولت را این برای کفار قرار داد تا مومن مخلص از کسانیکه وقتی نکبتی و مصیبتی میبینند، مرتد میشوند، جدا و تمیز یابند. (خازن) تا عین شخص مومن را که بر جهاد با دشمن صبر میکند را مشخص کند. (خازن)
تا که الله وقوع آنچه در علمش داشت را ببیند. (خازن) تا که آنچه الله میداند در واقعیت به وقوع بپیوندد و مردم نیز مشاهده کنند. (خازن)
منظور این است که تا اولیاء الله بدانند و اضافه ی علم به خود الله متعال جهت تفخیم امر آنان است. (خازن) تا الله متعال بین مومن و منافق حکم کند و حکم تابع علم است. (خازن)
ایام دنیا اینگونه است در حال تداول بین مردم چه مومن و چه کافر است ولی در آخرت چنین چیزی نیست بلکه مومن در نعمت ابدی و کافر در آتش ابدی خواهد بود. (انوار القرآن ملا علی)
وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاءَ
و تا که مکرم بدارد عده ای از شما را با شهادت آنان و این از این جهت بود که عده ای از مسلمانان نتوانسته بودند که در بدر شرکت کنند و آرزو داشتند که در جنگی دیگر شرکت کرده و الله متعال به آنان شهادت عنایت کند. (خازن)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ منظور از ظالمین، مشرکین است. (خازن)
کسانیکه با انجام گناهان، به خود ظلم کرده اند. (خازن)
منافقان هستند که با زبان اظهار ایمان میکنند و در دل کافر هستند. (خازن)
یعنی الله کسانی را بر ایمان ثابت نباشند و در جنگ صابر نباشند را دوست ندارد. (خازن) الله متعال کافران ومنافقان و فاجران را دوست ندارد اینکه بعضی اوقات آنان را غالب میگرداند از برای استدراج آنان است و برای امتحان مومنان است. (انوار القرآن ملاعلی)
این دوران روزگار برای پاک کردن مومنان از گناه است و خالص گرداندن انان و برای محو آثار کفار و مستاصل کردن آنان است.
مستندات
وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا
و تا که مومنان را تصفیه کرده و از گناهان پاک بگرداند. (ابوسعود) لیمحص را بعد از لا یحب الظالمین ، اورده است شاید به این منظور باشد که گنهکاران مومنان گمان نکنند که در ظالمین داخل هستند. (ابوسعود) تمحیص یعنی محو آثار و برداشتن پلیدی است. (ابوسعود) رسول الله ص: شمشیر محو کننده ی گناهان است. (تاویلات اهل سنت)
وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ محق عبارت است از دفع و از بین بردن است. (ابوسعود) محق: کم کم نقض کردن یک شیی. (مظهری)
مفضل: محق یعنی از بین بردن چیزی طوریکه اثری از آن باقی نماند. (ابوسعود) منظور کفاری است که رسول الله ص با آنان در احد، جنگ کرده اند و بر کفرشان اصرار ورزیده اند و چنین نیز شد. (ابوسعود)
شمشیر برای کفار تمحیص نیست بلکه آنان را به آتش میبرد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر دور بر علیه مومنان باشد از برای تمایز و برای شهادت و برای تمحیص است و اگر علیه کفار باشد برای مستاصل و محق آنان است. (مظهری)
آیا گمان کردید که داخل بهشت خواهید شد در حالیکه الله متعال هنوز مجاهد را از شما علم ظهور ندانسته است یعنی جهادی به وجود نیامده است تا به آن علمی تعلق گیرد. و همینطور تا وقتیکه صابران از شما مشخص شود. نکته: علم الله متعال بر همه چیز تعلق دارد پس در اینجا اعلام عدم علم به معنی عدم عمل به جهاد و صبر است یعنی عملی از شما صورت نگرفته است تا بخاطرش شما را به بهشت ببرد. علم الله متعال برای ما وقتی مشخص میشود که معلوم حاصل شود.
مستندات
أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ
یعنی چنین گمان مبرید. (نسفی)
بدون اینکه امتحانی از محنت و منحت، (انوار القرآن ملا علی)
بدون اینکه مجاهد شما بر طبق آنچه امر کرده ام، برای بندگانم مشخص شود. (مظهری)
وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنكُمْ بدون اینکه در عالم وجود و مقام شهود، بین رتبه ی مجاهد و نشسته از جهاد، تمیز قائل شود. (انوار القرآن ملا علی) وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ
بدون اینکه صابر و شاکر را در وقت ناگواری، مشخص کند. (انوار القرآن ملا علی) بدون اینکه صابران در جنگ مشخص شود. (مظهری) ای شکست خوردگان آیا گمان بردید که همانظور که شهید شدگانتان رفتند که تمام تلاش خود را در راه الله متعال انجام دادند و بر درد زخم و جراحت، شکیبایی کردند، و بر رویارویی با دشمن ثبات ورزیدند، بدون اینکه راه آنان را طی کنید، گمان میکنید که وارد بهشت خواهید شد. (مظهری) تا وقتی که رویاروی شوندگان در جنگ از فرار کنندگان مشخص شوند. (بحر العلوم)
عدم علم کنایه از عدم معلوم است. (ابوسعود) بدون عمل انتظار اجر داشتن از کسیکه میداند که اجر منوط به عمل است، به دور از عقل است. (ابوسعود)
قطعا شما کسانی بودید که تمنای مواجهه با دشمن را داشتید تا که به شهادت برسید، و این قبل مواجهه با دشمن بود و ان را دیدید، و فقط نگاه کردید. نکته: انسان در مواقعی که در آسایش است و با سختی مواجه نشده است، فکر میکند که بر سختی غلبه خواهد کرد و برای همین اظهار نظر میکند و خود را حق به جانب میداند و بر دیگران خورده میگیرد که چرا این شد وان شد ولی وقتی در همان سختی قرار میگیرد خیلی از افراد جا میزنند و ضعف خود را آشکار میکنند و کاری جز نگاه از روی بهت و حیرت ندارند.
همانا آنچه را که در آن، مرگ است یعنی قتال را تمنا میکردید. (تاویلات اهل سنت) تمنای مرگ داشتید. (تاویلات اهل سنت)
تمنای شهادت داشتند. (تاویلات اهل سنت)
تمنای آنچه برای شهیدان روز بدر را داشتند و در روز احد الله متعال به آنان نشان داد ولی شکست خوردند و الله متعال انان را مورد عتاب و سرزنش قرار داد. (تاویلات اهل سنت)
تمنای آنان برای ترس از اینکه بدون دین اسلام بمیرند بوده است. (تاویلات اهل سنت) و یا بخاطر نجات از اذیت و آزار مشرکان بوده باشد. (تاویلات اهل سنت)
چراکه بسیاری از کسانیکه در بدر حاضر نشده بودند تمنای قتال مثل آن را داشتند و وقتی جنگ احد شروع شد شکست خوردند. (قرطبی) اینان کسانی بودند که اصرار داشتند که برای جنگ خارج شوند و وقت جنگ خلاف آن عمل کردند. (ابوسعود)
فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ
اسباب مرگ و ترس آن را دیدید. (تاویلات اهل سنت)
همراهانتان را که کشته میشدند را دیدید. (تاویلات اهل سنت) وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ
در حالیکه به مرگ نگاه میکردید یعنی مردن همراهانتان را. (تاویلات اهل سنت) در حالیکه به جنگ نگاه میکردید. (تاویلات اهل سنت) در حالیکه خود میدانید که تمنای مرگ داشتید(تاویلات اهل سنت) درحالیکه به محمد نگاه میکردید پس چرا شکست را قبول کردید. (قرطبی)
و محمد چیزی جز فرستاده نیست مثل رسولانی که قبل وی بوده اند و امدند و رفتند، پس آیا شما اگر محمد بمیرد ویا کشته شود، به گذشته برمیگردید؟ یعنی مرتد میشوید؟ و یا بخاطر مردن یا کشته شدنش، عقب نشینی میکنید، و هرکس که به عقب برگردد از فرمان الله و یا مرتد شود، به الله متعال هیچگونه ضرری نخواهد رسید و الله متعال ثابتان بر اسلام را دوست دارد. نکته: دوست داشتن یا نداشتن الله متعال مثل اظهار دوستی یا عدم دوستی ما نیست بلکه وقتی میفرماید دوست دارد یعنی نعمت بهشت عطا خواهد کرد و وقتی میفرماید که دوست ندارد یعنی اینکه به جهنم خواهد انداخت و عذاب خواهد داد.
مستندات
در جنگ احد، ابودجانه همراه با چند نفر با مشرکان روبرو شده و درگیری سختی داشتند و حضرت علی تا جاییکه شمشیرش، خم شد، جنگ کرد و همینطور سعد بن ابی وقاص، و جماعتی از مشرکان را کشتند. وقتی تیراندزان این صحنه را دیدند برای گرفتن غنیمت مکان خود را ترک کردند و به نهی امیرشان عبدالله بن جبیر اعتنایی نکردند و فقط هشت نفر پیش عبدالله بن جبیر ماندند و وقتی این وضعیت را خالد بن ولید (در آن زمان مشرک بود)، دید، از پشت سر امده و مسلمانان را شکست داد و عبدالله بن قمیئه مشرک رسول الله ص را با سنگ زد و دندان پیشین حضرت شکست و صورت مبارک خونی شد و مصعب بن عمیر از رسول الله ص محافظت کرد و کشته شد و آن مشرک فکر کرد که رسول الله ص را کشته است و فریاد زد و بعضی گفته اند که ابلیس بود که بین آنان کشته شدن رسول الله ص را فریاد زد و مردم عقب نشینی کردند. (ابوسعود)
محمد، چیزی نیست جز رسولی مثل رسولانی که قبل وی آمده و رفته اند و دیگر نیستند. (ابوسعود)
یعنی همانطور که رسولان قبل وی رفته اند، محمد نیز رفتنی است. (ابوسعود)
چراکه مسلمانان عقب نشینی کردند گویا که آنان اعتقاد داشتند که محمد مثل رسولان دیگر نیست. (ابوسعود) پس گمان آنان را رد کرده و بیان میدارد که همچنانکه رسولان رفته اند و واجب است که بعد آنها دینشان ادامه داده شود، محمد نیز خواهد رفت و باید به دینش بعد وی نیز تمسک جسته شود. (ابوسعود) گویا فکر میکردند که محمد رسول است و نامیرا، پس بیان داشت که فقط رسول است نه نامیرا. (ابوسعود)
آیا اگر محمد بمیرد یا کشته شود، مرتد خواهید شد؟ و بخاطر نبود محمد از دین برخواهید گشت؟ سوال انکاری است یعنی نباید چنین کنید. (ابوسعود)
وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ
با برگشت آنچه که رسول الله ص به آن اقدام میکند از امر به جهاد و غیر ان، به عقب برگردد. (ابوسعود) گفته اند: با ارتداد از دین بگردند. این قول در حالی است که کسی از مسلمانان مرتد نشده اند غیر از آنچه از منافقین رخ داده است. (ابوسعود)
فَلَن يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا
برگشت وی چیزی از ضرر به الله متعال نمیرساند. (ابوسعود) بلکه با در معرض سخط و عذاب الهی گذاشتن خود، به خود ضرر میزند. (ابوسعود)
وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ
یعنی کسانی را که بر دین اسلام که بزرگترین نعمت است، ثابت مانده اند را جزای خیر دهد. (ابوسعود)
ثبات بر ان شکر ان است و نشانه ی شناخت حق اسلام است. (ابوسعود) از ابن عباس: مطیعان الله متعال از مهاجرین و انصار هستند. (ابوسعود) از علی ابن ابی طالب: منظور ابوبکر و یارانش هستند و ابوبکر از شاکرین و از دوستان الله متعال است. (ابوسعود)
و برای نفسی نیست که بمیرد مگر اینکه الله اجازه ی مرگ دهد حالا به ملک الموت و یا اجازه ی کلی، و اجل کتابی موقت و دارای مهلتی معین است. و کسیکه هدفش از جهاد یا هر عملی دیگر که برای اخرت باید انجام میشد را به نیت دنیوی از قبیل غنیمت و مانند ان انجام دهد، آنچه را که مقدر کرده ایم را به وی خواهیم داد و کسیکه نیتش اخرت باشد، پاداش وی را خواهیم داد و زود باشد که شاکران و قدرشناسان را پاداش نیک دهیم. نکته: در سنجزی که زود باشد است، این نکته است که در کنار پاداش اخروی، پاداش دنیوی نیز خواهد داد.
مستندات
وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تَمُوتَ
برای نفسی مرگی نیست مگر به امر و قضا و قدر و علم الله متعال. (خازن) به اینصورت که الله متعال به ملک الموت امر میکند تا ارواح را قبض کند در نتیجه کسی نمیمیرد مگر به اذن الله و امر وی تعالی. (خازن) تشویق مومنان به جنگ است چراکه فرار سودی ندارد و کسی قبل اجلش نمیرد هرچند که در انواع مهلکه ها شرکت کند و وقتی مرگ آمد هیچ حیله ای آن را دفع نکند. (خازن)
در این آیه ذکر این نکته است که رسول الله ص در زمان غلبه ی دشمن نیز در حفظ الله متعال است كِتَابًا مُّؤَجَّلًا یعنی کتاب موقت که مهلتی معلوم دارد که تاخیر و تقدیمی در آن نیست. (خازن) یعنی الله متعال برای هر نفسی اجلی نوشته است که کسی نمیتواند ان را تغییر دهد. (خازن)
گفته اند: منظور از کتاب، لوح محفوظ است که اجل تمامی مخلوقات، در آن نوشته شده است. (خازن)
وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا یعنی هرکس به عمل و طاعتش، هدف دنیوی داشته باشد، ما جزای وی را به اندازه ی عملش در دنیا خواهیم داد. (خازن)
یعنی آنچه را که خودمان خواستیم به وی میدهیم. (خازن) در شان کسانیکه در جنگ احد مرکز خود را ترک کردند و غنیمت طلب کرده بودند. (خازن)
کسیکه از جهادش، غنیمت. (العز بن عبدالسلام)
یعنی آنچه را که برای وی مقدر کرده ایم را از وی دریغ نکنیم ولی در آخرت برای وی حظی نیست. (العز بن عبدالسلام) کسیکه ثواب دنیا را با خود را در معرض دنیا گذاشتن و عمل نفل و انجام کبائر طلب کند، پاداش وی را در دنیا دهیم نه در آخرت. (العز بن عبدالسلام)
وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا
کسیکه هدفش آخرت باشد، پاداش وی را در آخرت خواهیم داد. (خازن)
در شان کسانیکه همراه رسول الله ص ثابت مانده بودند نازل شده است. (خازن)
این آیه هرچند در شان جنگ احد نازل شده است ولی قاعده ی کلی است برای تمامی اعمال که هر نیتی داشته باشد طبق همان نیت به وی جزا داده خواهد شد. (خازن) رسول الله ص: هرکس نیتش اخرت باشد، الله متعال غنای وی را در قلب وی مینهد و کارش را فراهم آرد و دنیا در حالت خواری به وی روی خواهد اورد و کسیکه هدفش طلب دنیا باشد الله متعال فقر را جلوی چشمان وی قرار دهد و کارش متشتت خواهد شد و از دنیا چیز جز آنچه الله متعال مقدر کرده است به وی نرسد. (خازن)
وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ
یعنی مومنان مطیع را که آنان را چیزی از جهاد مشغول نداشت و نیتشان غیر از الله و آخرت نبوده است. (خازن)
چه بسیار پیامبری که همراه وی جماعات بسیار جنگ کرده اند و یا علمای پرهیزگار همراه پیامبران جنگ کرده اند، و در این راه یعنی راه الله هرچه که پیش آمد، آنان به خود سستی راه ندادند، و ضعیف نشدند و در برابر دشمن سر خم نکردند. و الله متعال شکیبایان بر سختی ها را دوست دارد. نکته: این آیه به ما میگوید که اسلام و دین بر شخص استوار نیست و این راه است که باید ادامه داشته باشد حتی اگر کسیکه کشته میشود، پیامبر هم باشد و الله از ما میخواهد که به دنبال کسب رضایت وی تعالی باشیم و در این راه سستی به خرج ندهیم.
الله متعال از آنچه بر انبیای و مومنان قبلی گذشته است را یاداوری میکند تا مسلمان شکیبایی کنند و میفرماید: چه انبیایی که همراه ایشان، عده ی کثیری جنگ کرده اند. (بحر العلوم) بنا به قرائت قتل، چه انبیایی که همراه آنان، عده ی کثیری کشته شده اند. (بحر العلوم)
ربیون به ضم را، جماعت بسیار که ده هزار باشد. (بحر العلوم) ربیون به کسر راء، علمای متقی و صبور هستند. (بحر العلوم) ربیون یعنی اتباع. (خازن)
رَبّانیون والیان و ربیون رعیت را گویند. (بغوی) گفته اند: منسوب رب (پروردگار) هستند یعنی کسانیکه پروردگار را عبادت میکنند. (بغوی) و معنی دیگر: چه انبیایی که کشته شده اند در حالیکه همراه وی ربیون بسیار بوده اند. (بحر العلوم) سعید بن جبیر: نشنیده ایم که پیامبری در جنگ کشته شده باشد. بنابر این قرائت قاتل به معنی جنگ کرد، خواهد بود. (بغوی)
از آنچه از کشته شدن نبی خود و کشته شدن همراهانشان دچار سستی نشدند و درمانده نشدند. (بحر العلوم)
وَمَا ضَعُفُوا در برابر دشمن ضعیف نشدند. (بحر العلوم)
گفته میشود: نترسیدند. (بحر العلوم)
وَمَا اسْتَكَانُوا و در برابر دشمن زانو نزدند و تن به خواری ندادند. (بحر العلوم) تسلیم نشدند. (خازن) وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ
پس آنان را یاری کرده و قدر آنان را بزرگ میدارد (بیضاوی) گویا به مومنان چنین میگوید: پس هان ای شما آیا همراه نبی خودتان جنگ کرده اید و در صورت کشته شدن پیامبرتان باز جنگ کرده اید همانطورکه گذشتگان چنین کرده اند. (بحر العلوم) یعنی بسیاری از انبیا درگذشته کشته شده اند و همراهان ایشان، بر همین راه استوار ماندند و سستی به خود راه ندادند و به جهاد به دشمنان ادامه دادند پس شایسته است که شما نیز چنین باشید. (خازن) تعریضی است بر مومنان بر آنچه که در روز احد در وقت شنیدن کشته شدن رسول الله ص از خود ضعف نشان دادند حتی تاجایی رفتند که خواستند از عبدالله بن ابی منافق درخواست کنند تا از ابوسفیان، امان بطلبد. (خازن)
حسن دیگر امتهای جهادگر همراه پیامبران پیشین این بود که در وقت مواجهه با دشمن و در همه حال، اگر شکستی پیش میآمد، در حال مشغول استغفار و طلب آمرزش مییشدند و از گناهان کوچک و بزرگ پشیمان میشدند و از الله استواری قدم میخواستند و ناشکیبایی از خود نشان نمیدادند و میگفتند: پروردگارا، گناهان ما و بی حدی ما را بیامرز و قدمهایمان را استوار بدار و بر کفار ما را چیره بگردان.
مستندات
بیان محاسن قولی این جماعت است و عطف بر محاسن فعلی است که در آیه ی قبلی بیان شد. (ابوسعود) وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَن قَالُوا
سخن آنان در وقت مواجهه با دشمن و قرار گرفتن در سختی و تنگنای جنگ، در وقت رسیدن سختی به آنها، چیزی نبود جز اینکه میگفتند:. (ابوسعود)
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا
یعنی گناهان صغیره ی ما را بیامرز. (ابوسعود)
وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا و تجاوز ما را از حدود الهی با ارتکاب کبیره را نیز بیامرز. (ابوسعود)
گناهان صغیره و کبیره را به خود منسوب کردند در حالیکه از آن امور مبرا بودند، از جهت شکسته نفسی و از جهت نسبت دادن شکست به کوتاهی خودشان است و دعای آمرزش را از دیگر امور تقدیم کردند تا اهم را تقدیم کرده باشند. (ابوسعود) حدود بندگی خود را رعایت نکرده از آن تجاوز کرده ایم را نیز بیامرز. (نسفی)
وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا
در وقت جنگ قدمهایمان را با تقویت و تاییدت استوار بدار. (ابوسعود)
و یا بر دین حق قدمهایمان را استوار بدار. (ابوسعود) یعنی اینان دائما بر این دعا بودند بدون اینکه از آنان سخنی صادر شود که شائبه ی بی صبری و تزلزل داشته باشد. (ابوسعود) وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
با حجت و براهین ما را بر کفار پیروز بگردان. (تاویلات اهل سنت) ما را با غلبه دادن بر کفار پیروز بگردان. (تاویلات اهل سنت)
پس در نتیجه الله متعال به آنان، پاداش دنیوی از غنیمت و نصرت و نام نیک عطا کرد و خوبی پاداش آخرت را که جنت و احترام اخروی را به آنان عطا کرد و الله متعال افراد نیکوکار را دوست دارد. نکته: وقتی الله متعال میفرماید دوست دارد یعنی عاقبت بخیرشان میکند و این همان هدف است و غیر آن هدفی نیست. نکته: احسان حتما برای دیگران نیست بلکه احسان به دیگران همان احسان به خود است که سبب نجات شخص میشود.
مستندات
فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا
یعنی الله متعال پاداش دنیا را با غنیمت و پیروزی عطا کرد. (بحر العلوم) به سبب استغفار و پناه بردن به الله متعال، نصرت و غنیمت و عزت و نام نیک در دنیا و بهشت و نعمت در آخرت نصیبشان کرد. (بیضاوی) عبارت حسن ثواب آخرت گفت تا نشان دهد که خوشی آن نزد الله متعال معتبر است و بر خوشی دنیوی برتری و مزیت دارد. (ابوسعود)
وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ یعنی جنت را عطا کرد. (بحر العلوم) وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ مومنان مجاهد را دوست دارد. (بحر العلوم)
محسنین گفتن برای این است که آنچه این افراد انجام داده اند، از احسان هستند. (ابوسعود)
محسن یعنی عارف. (تاویلات اهل سنت)
کار نیکی را برای کسی از روی فضل بدون اینکه بر گردنش باشد انجام میدهد. (ابوسعود)
اینان با انجام کارهایی که باعث نجاتشان میشود برای خودشان احسان انجام میدهند. (تاویلات اهل سنت)
ای کسانیکه ایمان آوردید، اگر کسانیکه کفر ورزیده اند، اطاعت کنید، آنان شما را به عقب برگشت خواهند داد و باعث مرتد شدن شما خواهند شد و این باعث میشود که زیانکش گردید.
اطاعت از کفار به دو معنا میتواند باشد: اطاعت در کفر آنها ودیگری اطاعت در ترک جهاد با دشمن. (تاویلات اهل سنت) شروع در بیان عدم تبعیت از کفار است با بیان اینکه تبعیت از آنها باعث زیان دنیوی و اخروی میگردد بعد اینکه آنان را به تبعیت و یاری انبیاء ترغیب کرده است. (ابوسعود)
يَرُدُّوكُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ
شما را به دین اولتان بر میگردانند. (تاویلات اهل سنت) حضرت علی: در شان منافقین نازل شده است که وقتی شکست خوردند، به مومنان گفتند که به برادرانتان برگردید به دین قبلیتان باشید. (ابوسعود) گفته اند که در مورد یهود و نصاری بود که وقتی مومنان شکست خوردند در دین شبهه افکنی میکردند و میگفتند که اگر پیامبر بر حق بود، شکست نمیخورد. (ابوسعود) گفته اند که منظور ابوسفیان است و منظور از اطاعت، امان طلبیدن از وی و زاری کردن به وی است. (ابوسعود)
فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ زیان کشان دنیوی و اخروی خواهید بود و در آخرت نیز در آتش ابدی خواهید بود. (ابوسعود) معنی آیه این است که از کفار اطاعت نکنید که باعث ارتداد شما خواهد شد. (ابوسعود)
بلکه از الله متعال اطاعت کنید چراکه ولی حقیقی الله متعال است که شما را نصرت میدهد و وی تعالی بهترین یاور و نصرت دهنده است پس نیازی نیست به پیش کفار بروید و از آنان که نمیتوانند خودشان را کمک کنند را یاور بگیرید.
مستندات
بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ بلکه الله متعال، یاورتان است. (بیضاوی) بلکه از الله متعال که مولایتان است، اطاعت کنید. (بیضاوی) بلکه الله متعال حافظ و یاور شما بر دینتان که اسلام باشد، است. (بغوی) وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ
پس با ولایت وی تعالی از نصرت ویاری دیگران، بینیازی جویید. (بیضاوی)
زود باشد که بر قلب مشرکان، ترس خواهیم انداخت و این به سبب شرکشان است در حالیکه برای شرکشان کتاب و حجتی نیست و مرجع و بازگشت آنان به جهنم است و چه بد است ماوی ظالمان است.
آمده است که وقتی ابوسفیان با کفار مکه در راه برگشت به مکه بودند با خود گفتند که ما چه کار بدی انجام داده ایم که وقتی آنان را شکست دادیم و فقط چند نفر فراری باقی ماند، آنان را ریشه کن نکردیم پس چرا بر نگردیدم و ریشه کنشان نکنیم؟ و قصد برگشت کردند و الله متعال بر دل آنان ترسی شیدید انداخت و جرئت نکردند که برگردند. بر این اساس این وعده ی القای ترس شدید بر کفار، مخصوص بعد جنگ احد خواهد بود. (خازن) گفته شده است: این القای ترس، عام است هرچند سبب نزول آیه خاص باشد، چراکه رسول الله ص فرموده اند: به من نصرت داده شد با القای رعب در قلب دشمن از فاصله ی یک ماه راه. (خازن)یعنی دشمن که با رسول الله ص در مسافت یک ماه راه بینشان بود، از رسول الله ص بر قلب دشمنانشان، ترس میافتاد. بر قلب کفار ترس از شما را خواهیم انداخت تا بر آنان غالب گردید و تا دین شما بر ادیان دیگر غالب گردد. (خازن) وقتی خالد بن ولید (از طرف مشرکان) بر بالای کوه رفت قصد کرد که رسول الله ص را بکشد و رسول الله ص دعا کردند و خالد، منهزم شده برگشت. (بحر العلوم) گفته میشود: منظور در روز احزاب است. (بحر العلوم) یعنی در روز احزاب که مشرکان بر علیه مسلمانان متحد شده بودند، الله ترس بر قلبشان القا کرد و آنان شکست خورده برگشتند.
بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ سبب القای ترس بر آنان بخاطر شرک آنها به الله متعال است. (خازن) مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا در حالیکه بر این شرکشان، حجت و برهانی ندارند. (خازن) یعنی کتابی که در آن عذر آورده باشد و حجتی بر شرکشان داشته باشند برای آنان نیست. (بحر العلوم) وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وقتی الله متعال حال کفار را دنیا بیان کرد و آن القای ترس در دل آنها بود، حال آنان را در آخرت بیان کرده و فرمود: مسکن آنان، آتش است. (خازن) یعنی مصیرشان در آخرت به جهنم است. (بحر العلوم) وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ
چه بد است مسکن آنان که در آن استقرار خواهند یافت و در آن اقامت خواهند کرد. (خازن) یعنی چه بد است مسکن ظالمانیکه به خود ظلم کرده و کاری را انجام داده اند که بر انان آتش واجب گشته است. (خازن)
الله متعال به وعده اش عمل کرد و بر وعده اش ماند آن وقتی که شما داشتید مشرکان را میکشتید و این با اجازه و علم الله متعال بود، تا اینکه به سسی گراییدید و بین خود اختلاف کردید و از فرمان، سرپیچی کردید، و این بعد این بود که الله متعال به شما نشان داد آنچه را دوست داشتید از پیروزی و غنیمت. از بین شما کسانی هستند که هدفشان دنیا و متاع آن است و عده ای دیگر از شما نیز هدفشان آخرت است. بعد این بود که شما را از مشرکان برگرداند و حال نیز بر علیه شما گشت تا شما را امتحان کند که در سختی شکیبایی میکنید یا خیر. قطعا الله متعال از شما عفو کرده است و الله متعال صاحب فضل بر مومنان است.
مستندات
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ:
بدین صورت بود که وقتی مسلمانان جنگ را شروع کردند، مشرکین شکست خوردند و وقتی مسلمانان شروع به غارت و کردند، امر بر علیه مسلمانان برگشت و مسلمانان شکست خوردند. (بحر العلوم) الله متعال به وعده ی خود مبنی بر نصرت شما و پیروزی دادن به شما عمل کرد. (بغوی)
وعده ی الله متعال به شرط صبر و تقوی بوده است. (بیضاوی) إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ وقتی که با اجازه ی الله متعال، آنان را میکشتید. (بحر العلوم) باذنه یعنی به لفطش و یا به کمکش. (العز بن عبدالسلام) به امرش و به علمش. (نسفی) قتبی: داشتید ریشه کنشان میکردید. (بحر العلوم)
رسول الله ص کوه احد را پشت خود قرار دادند و رو به مدینه ایستادند و بر بالای کوهی در سم چپشان، دیده بان گذاشتند و بر بالای آن تیراندازانی مقرر کردند و عبدالله بن جبیر را بر آنان فرمانده کرد و به آنان گفت: از پشت سر ما ، محافظت کنید و اگر دیدید که غنیمت گرفتیم به ما نپیوندید و اگر دیدید که ما کشته میشویم، ما را یاری نکنید و مشرکان شروع به جنگ کردند پس تیراندازان آنان را تیر میزدند و مسلمانان با شمشیر آنان را میزدند تا اینکه مشرکین، فرار کردند. (بغوی)
حَتَّىٰ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ تا اینکه از دشمن ترسیدید، و در امر خود، اختلاف کردید. (بحر العلوم) تا اینکه تنازع کردید و عصیان ورزیدید که باعث ترس شما شد. (بغوی)
تا اینکه به غنیمت میل کردید چراکه حریص بودن نشانه ی ضعف عقل است. (بیضاوی) تا اینکه رایتان به سستی گرایید. (بیضاوی)
وَعَصَيْتُم
از فرمان رسول الله ص سرپیچی کردید. (بحر العلوم) وجه اختلاف این بود که تیراندازان وقتی آن صحنه را دیدند بعضی از آنها گفتند که پیروز شدیم پس چرا اینجا باشیم و برای گرفتن غنیمت رفتند و عده ای دیگر گفتند که از فرمان رسول الله ص سرپیچی نکنید و بر مقام خود باشید. (بغوی) عبدالله بن جبیر و عده ای کم که به ده نمیرسیدند بر مکان خود ماندند وقتی خالد بن ولید عکرمه بن ابی جهل این را دیدند، بر تیراندزان باقی مانده حمله کردند و عبدالله بن جبیر و یارانش را کشتند و ورق بر علیه مسلمانان برگشت و این بود که جنگ در گرفت و ابلیس فریاد زد که محمد کشته شد، و همین سبب شکست مسلمانان گشت. (بغوی)
مِّن بَعْدِ مَا أَرَاكُم مَّا تُحِبُّونَ
بعد آنچه از غنیمت و پیروزی و شکست کفار، را که دوست داشتید را الله متعال به شما نشان داد. (بحر العلوم)
مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا از بین شما کسانی هستند که غنیمت را قصد دارند. (بحر العلوم) یعنی کسانیکه مرکز خود را ترک کردند. (بغوی) وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الْآخِرَةَ و آنان کسانی هستند که بر مکان خود ثابت ماندند تا اینکه کشته شدند. (بحر العلوم) یعنی عبدالله بن جبیر و یارانش که ثابت ماندند. (بغوی) از ابن مسعود: ما تا وقتی که این آیه نازل شود، نمیدانستیم که بین ما کسانی باشند که هدفشان دنیا باشد و وقتی این آیه نازل شد، آن را دانستیم. (بحر العلوم) ۚ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ
بعد اینکه داشتید پیروز میشدید به شکست بدل کرد تا که شما.... (بحر العلوم) کمک خود را از شما برگرفت پس شکست خوردید. (نسفی) شما را از آنان بر گرفت. (بیضاوی)
لِيَبْتَلِيَكُمْ تا شما را بخاطر عصیانتان به رسول الله ص با کشته شدن و شکست خوردن مورد آزمایش قرار داد. (بحر العلوم)
تا صبرتان را بر مصیبت و ثباتتان را بر ناگواریها، بیازماید. یعنی با شما به مانند امتحان کننده رفتار کند و بر اساس عملتان جزا دهد نه بر اساس علم خود. (نسفی)
وَلَقَدْ عَفَا عَنكُمْ و شما را مورد بخشش قرار داد و همه ی شما کشته نشدید. (بحر العلوم)
طوریکه بر عصیان خود نادم گشتید. (نسفی)
وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الله متعال صاحب فضل است به بخشش و انعام بر مومنان. (بحر العلوم) با بخشش عصیان آنها و با قبول توبه ی آنان. (نسفی)
الله متعال بر مومنان تفضل کننده است در جمیع احوال چه در وقتی که دولت را برای آنان گرداند و چه وقتی که بر علیه آنان گرداند چراکه امتحان رحمت است همانطور که نصرت رحمت است. (نسفی)
به یاد آرید وقتی را که شما فرارکنان دور میشدید و به کسی اعتنا نمیکردید و برای کسی نمیایستادید، در حالیکه رسول الله ص شما را با صدای رسا فرامیخواند و رسول الله ص در پس شما بود پس الله متعال بخاطر این کارتان شما را غمی بعد غمی دیگر، سزا داد تا یاد بگیرید که بر فوت نفع و رسیدن مکروه، ناراحت نشوید. و الله متعال، از کردار و نیات شما، خبردار است. نکته: در بدر مسلمانان پیروز شدند و لذت آن را چشیدند و اینبار مقرر شد که شکست بخورند و بر آن تمرین داشته باشند چراکه اگر مسلمانان همیشه پیروز میشدند ممکن بود فکر کنند که همیشه پیروزی برای آنان است و میتوانند به هر نیتی جنگ کنند و دنیای خود را نیز تامین کنند پس این شکست یاد داد که با فوت نفع و رسیدن مکروه، نباید ناراحت شوند بلکه باید خود را اصلاح کنند.
مستندات
إِذْ تُصْعِدُونَ متعلق به صرفکم است. یعنی شما را از کفار منصرف کرد وقتی که دور میشدید. (ابوسعود) متعلق به لیبتلیکم است. یعنی تا شما را بیازماید وقتی دور میشدید. (ابوسعود) اصعاد یعنی دور کردن و رفتن. (ابوسعود) متعلق به قد عفا عنکم است: شما را مورد عفو قرار داد وقتی که شما فرار میکردید. (خازن)
یعنی باعث شدید که یارانتان نیز دور شوند، چراکه وقتی شکست خورده دیگری را میبیند، به خود سرعت میدهد و شکستش بیشتر میشود. (تاویلات اهل سنت) گفته شده است: ابتدای سخنی دیگر است و به قبل متعلق نیست. (خازن)
از صعود نیز قرائت شده است که در این صورت معنی وقتی به بالای کوه میرفتید، خواهد بود. (ابوسعود) از تفعل نیز قرائت شده است. (ابوسعود)کم کم به بالای کوه رفتن معنی خواهد داد. وَلَا تَلْوُونَ عَلَىٰ أَحَدٍ
به پشت سرتان التفات نمیکردید و نگاه نمیکردید. (ابوسعود) کسی برای دیگری، نمیایستاد. (ابوسعود)
وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ
در حالیکه رسول الله ص آنان را فرا میخواند و میفرمودند: ای بندگان الله به سوی من بیایید، هرکس که حمله کند، برای وی جنت است. (ابوسعود) رسول شما را فرا میخواند، اعلام این مطلب است که این دعوت رسالتی است پس توبیخ بسیار برای شکست خوردگان است. (ابوسعود)
رسول الله ص ندا میداد: ای مومنان به سوی من بیایید من رسول الله ص هستم. طوری بود که صدای ایشان به اول و آخر قوم میرسید ولی التفات نکردند. (تاویلات اهل سنت) فِي أُخْرَاكُمْ
در پس لشکرتان بود و در بین جماعت دیگر از شما بود. (ابوسعود)
فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ
پس الله متعال بخاطر این صنیعتان، شما را به غمی موصول به غمی دیگر سزا داد. (ابوسعود) بخاطر کشته شدن و مجروح شدن و پیروزی مشرکین و خبر دروغ از کشته شدن رسول الله ص و فوت غنیمت، به شما غمگین شدن را سزا داد. (ابوسعود)
یا اینکه به شما غم داد در مقابل غمی که با نافرمانی خود، به رسول الله ص رساندید، سزا داد. (ابوسعود)
غم اول عصیان آنها به رسول الله ص و غم دیگر اینکه چگونه برای رسول الله ص عذر بیاورند. (تاویلات اهل سنت)
تا تمرین شکیبایی در ناگواری ها را یاد بگیرید و بخاطر فوت نفع و رسیدن ضرر، ناراحت نشوید. (ابوسعود) گفته شده (لا) زائد است یعنی تا تاسف بخورید بر آنچه از منفعت از شما فوت شده است و بر آنچه به شما از ضرر رسیده است و این برای تنبیه شما بوده است. (ابوسعود) گفته شده که در فاثابکم ضمیر به رسول الله ص بر میگردد یعنی رسول الله ص در غمی که به شما رسید با شما همدردی کرد و مواسات کرد و بخاطر نافرمانی شما را مواخذه نکرد و شما را رهایش و آسایش داد تا که بر آنچه از خیر از شما فوت شد، ناراحت نشوید. (ابوسعود)
وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
الله به اعمال شما و هدف شما از عمل، آگاه است. (ابوسعود)
و بعد آن واقعه، ای مومنان، الله متعال بر شما امنیت فرو فرستاد، که در غالب، خواب گرفتن بود که عده ای را فرا گرفت که آنان کسانی بودند که برای آخرت به جنگ آمده بودند و عده ای دیگر را غم جانشان، در بر گرفت و خوابشان نیامد. در حق الله متعال آنطور که شایسته است، گمان نبردند بلکه بر عکس در حق الله متعال گمان و پنداری ناحق، دارند. گویند: آیا ما را از امر پیروزی و نصرت، نصیبی هست؟ بگو: تمام امور از آن الله متعال است و بر اساس حکمتش، حکم میراند. در دلهای خود چیزی را مخفی میکنند که بر خلاف آنچه برای تو اظهار میکنند، میباشد. ظاهر بین هستند و میگویند: اگر ما را نصیبی از امر میبود، در اینجا کشته نمیدادیم. بگو: اگر بر فرض شما در خانه میماندید، قطعا کسانی را که تقدیرشان کشته شدن در اینجا بود از خانه های خود خارج میشدند و به محل کشته شدنشان میرسیدند و کشته میشدند و این برای این است که الله متعال آنچه را که در دلهایتان است را اشکار کند و آنچه از شک در دل دارید ،را بردارد. و الله متعال خود به آنچه در دلهاست، آگاه است و هرچه انجام میدهد برای آشکار سازی برای شماست والا الله متعال را نیازی نیست که خوب و بد شما را با آزمایش بداند.
گفته شده است: گروهی را که خواب و چرت گرفت، گروه مومنان بودند که وقتی رفتن دشمن را شنیدند، آن خبر را تصدیق کرده و خواب رفتند و گروهی که خوابشان نگرفت، منافقان بودند که خبر رفتن دشمن را باور نکردند و خوابشان نیامد. (تاویلات اهل سنت) گفته شده است: هردو گروه از مومنان بودند منتها کسانیکه خوابشان گرفت، از دشمن خود را در امان دیدند و گروه دیگر همان کسانی هستند که نافرمانی کرده بودند و همین سبب شد که خوابشان نیاید. (تاویلات اهل سنت) از ابن مسعود: خواب گرفتن و خواب آلود شدن در نماز از شیطان است و در جنگ، امنیتی از طرف الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: غیر مومنان گمان میکنند که الله متعال رسول الله ص و مومنان را یاری نخواهد کرد. (تاویلات اهل سنت) گفته شده است: کسانی هستند که گمانهای دروغین بر الله دارند و آنان اهل تردید و مشرکان هستند. (تاویلات اهل سنت) به الله گمانی بر خلاف آنچه که باید در مورد الله داشت را دارند که گمانی است که برای ملت جاهلی است. (ابوسعود)
يَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ الْأَمْرِ مِن شَيْءٍ
بعضشان به بعض دیگر میگویند: آیا از امر نصرت و غنیمت برای ما چیزی هست؟. (تاویلات اهل سنت) بر سبیل طلب راهنمایی از رسول الله ص میپرسند: آیا برای ما از امرالله مبنی بر فتح و پیروزی و نصیبی خواهد بود؟ (ابوسعود) و یا آیا برای ما از تدبیر چیزی هست؟ (ابوسعود)
قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ در آخر غلبه برای الله متعال و اولیای وی تعالی است. (ابوسعود)
تمام تدبیر از آن الله متعال است و امر را بر طبق آنچه از قضای وی رفته است، تدبیر میکند که از آن برگشتی نیست. (ابوسعود) پیروزی و فتح همگی از آن الله است. (تاویلات اهل سنت)
و یا بین خودشان به صورت پنهانی میگویند. (ابوسعود) یعنی آنچه میگویند و اظهار میکنند که بر سبیل راهنمایی میپرسند درحالیکه در دل خود انکار و تکذیب دارند. (ابوسعود)
میگفتند: کار دست ما نیست بلکه در اختیار محمد است چراکه اگر به ما بود، برای جنگ با آنها نمیآمدیم و کشته نمیشدیم. (تاویلات اهل سنت) بین خودشان میگویند: اگر امر همانطور بود که محمد میگفت که فتح برای الله و اولیاء اش هست، ما در اینجا کشته نمیشدیم. (ابوسعود)
اگر همانطور که میگویید در خانه میماندید، قطعا کسانی که بر آنان کشته شدن مقدر شده بود، از خانه خارج میشدند تا بر اساس تقدیرشان کشته میشدند. (تاویلات اهل سنت) گفته شده است: هرکس که بر وی کشته شدن مقدر شده است، هرجا که باشد، کشته خواهد شد. (تاویلات اهل سنت) این مساله بیان این مطلب است که اجل مکتوب همانی است که با آن عمر اشخاص پایان میپذیرد اگر به قتل باشد به قتل میمیرد و اگر غیر کشته شدن باشد بدون کشته شدن میمیرد. (تاویلات اهل سنت) اگر شما در خانه میماندید قطعا کسانیکه برای آنها کشته شدن مقدر بود به سببی از اسباب از خانه خارج میشد و به مکان قتل خود میرسید و در همانجا کشته میشد. (ابوسعود)
وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ
تا که الله متعال آنچه را که در دل دارید را اشکار کند. (تاویلات اهل سنت) آشکار شدن سر درون به دو صورت است: الف: با جزای آنچه از خیر و شر در درون دارید و ب: با دیدن کتاب اعمال. (تاویلات اهل سنت)
وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ
و تا که آنچه در دلتان از گناه هست را پاک گرداند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: ابتلاء و تمحیص به یک معناست. (تاویلات اهل سنت) تا دلها را از وسوسه برهاند. (ابوسعود) وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
الله متعال خود عالم به درون شماست لیکن آنچه در دل شماست را برای شما آشکار میکند. (تاویلات اهل سنت)
منظور از ابتلاء، احتمال دارد که همان امر به جهاد باشد تا مومن و منافق جدا شوند. (تاویلات اهل سنت)
قطعا کسانی از شما که در روز احد، از جنگ فرار کردند، آنان را شیطان لغزاند و این به سبب بعضی از کارهای اشتباهی بود که انجام دادند، و قطعا الله متعال از آنان در گذشت. قطعا الله متعال آمرزنده و بردبار است که عجله نمیکند.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ کسانی از شما که شکست خوردند در روزی که مسلمانان و مشرکان با هم رودرور شدند. (بحر العلوم) تقریبا کل مسلمانان فرار کرده بودند و جز عده ای کم نزد رسول الله ص نماندند که تعداد آنان سیزده نفر بود که شش نفر از مهاجرین بودند. ابوبکر و عمر و علی و طلحه و عبدالرحمن بن عوف و سعد ابن ابی وقاص. (بغوی) همراه رسول الله ص سیزده نفر و همراه عبدالله بن جبیر، ده نفر ماندند. (مظهری) منظور مسلمانانی هستند که در در روز احد فرار کردند. (ابوسعود) إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ شیطان، لغزش آنان را خواست. (بحر العلوم) سبب اینکار آنها، خطایی بود که انجام داده بودند. (بغوی)
گفته شده است: ازل و استزل به یک معناست. (بغوی) یعنی شیطان آنان را لغزاند.(بغوی) سبب فرار آنان این بود که ترسیدند که اگر ثابت بمانند، قبل اینکه از عصیان رسول الله ص توبه کنند، کشته شوند و به حضور الله متعال بروند درحالیکه نافرمانی از رسول الله ص را دارند. (تاویلات اهل سنت)
بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا
آنچه به آنان رسیده است، به سب کاری است که انجام داده اند. (بحر العلوم)
و این بخاطر ترک مرکزشان بوده است. (بغوی)
آنچه انجام دادند، گوش کردن به وسوسه ی شیطان مبنی بر قبول شکست بوده است. (بغوی) بخاطر گناهی که همانا نافرمانی رسول الله ص و ترک مرکز و حریص بودن بر غنیمت و یا زندگی، است، باعث شد که از تایید و قوت قلب، محروم بمانند. (ابوسعود)
وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ
و الله متعال از آنان در گذشت طوریکه ریشه کنشان نکرد. (بحر العلوم)
بخاطر عذر خواندن و توبه کردنشان، آنان را بخشید. (ابوسعود) بخاطر ترسشان از نافرمانی رسول الله ص، الله آنان را بخشید. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
آمرزنده ی گناهان آنان و بردبار است چراکه در عقوبت دادن آنان عجله نکرد. (بحر العلوم)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، به مانند کفاری نباشید که وقتی برادران و مرتبطان آنان به سفر یا جنگی میروند، به آنان میگویند: اگر آنان به سفر نمیرفتند و جنگجو نبودند، نمیمردند و کشته نمیشدند. این نهی از همانند آنان شدن از این جهت است تا که الله متعال آنچه گفته اند را حسرتی برای آنان قرار میدهد و این الله است که میمیراند و زنده میگرداند. و این الله است که به کردارتان بیناست. نکته: یعنی این را منافقین میگویند تا حسرتی برای آنان باشد چراکه خیلی اوقات با سود و غنایم بسیار برمیگردند و صاحبان سخن هستند که در حسرت میمانند پس مواظب باشید که شما نیز مانند آنان نشوید چراکه مردن و زنده ماندن دست الله متعال است.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا به مانند کسانیکه کافر شدند نباشید یعنی مانند عبدالله بن اُبیّ و یارانش نباشید. (خازن) مومنان را از اینکه همانند کفار باشند در نهان و آشکار نهی فرموده است. (تاویلات اهل سنت) وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ
به برادرانشان در کفر و نفاق، گفتند. (خازن) و یا به برادران نسبی خودشان که مسلمان بودند، گفتند. (خازن) وقتی که رسول الله سریه ها را به جنگ بئرمعونه،فرستادند، این را گفتند. (قرطبی)
إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ وقتی برادرانشان به سفر تجارت یا غیر آن میرفتند. (خازن) أَوْ كَانُوا غُزًّى
یا که به جنگ میرفتند. (خازن) در کلام حذف است بدین صورت که معنی آن اینگونه است: اگر آنان به سفر رفته میمردند و یا به جنگ میرفته کشته میشدند، به آنان میگفتند... (خازن)
لَّوْ كَانُوا عِندَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا
اگر مقیم میماندند و نمیرفتند، نمیمردند و کشته نمیشدند. (خازن)
تا الله متعال آن گفته و گمانشان را برای آنان غم و تاسف بگرداند. (خازن) تا که این سخنشان را حسرتی در روز قیامت، بگرداند. (تاویلات اهل سنت) ای مومنان به مانند این منافقین نگویید تا آنچه گفته اند حسرتی بر آنان شود چراکه نفاقشان آشکار شده است. (قرطبی)
یعنی آنان را تصدیق نکنید و التفات نکنید. (قرطبی) وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ
چه بسا الله متعال مقیم را میمیراند و مسافر را زنده میگذارد و چه بسا جنگجو را زنده میگذارد و مقیم را به کشتن میدهد پس چگونه است که خانه ماندن باعث زنده ماندن میشود؟ و آیا کسی را از مرگ نجاتی هست؟ .(خازن)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
و الله متعال بر اعمالتان اطلاع دارد و بر اساس آن به شما جزا خواهد داد پس از الله متعال پروا کنید و به مانند منافقین نباشید و به مانند آنان سخن نگویید چراکه هدف منافقین، فراری دادن مومنان از جنگ است. (خازن)
یعنی اگر در وقت مقیم بودنتان بمیرید یا که در راه الله بمیرید، در حالیکه مومن هستید،. (بحر العلوم)
لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ
آمرزش گناه از الله متعال. (بحر العلوم)
وَرَحْمَةٌ یعنی نعمت و جنت. (بحر العلوم) یعنی در عاقبت امر. (خازن) خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ
خیر است از آنچه از اموال دنیا جمع میکنید. خطاب به منافقین است. (بحر العلوم) از آنچه که از غنایم جمع میکنید. (خازن) يعنی اگر آنچه که از ان میترسید از کشته شدن و مردن، اتفاق بیافتد، در اینصورت آمرزش پروردگار و رحمتش از بر فرض نمردنتان و جمع اموال دنیویتان، بهتر است. (خازن) یعنی سفر و اقامت نه جلوی مرگ را میگیرد نه باعث جلب مرگ میشود و بر فرض اگر چنین شود و در راه الله متعال کشته شوید این از نمردنتان و جمع اموال دنیوی، بهتر است. (بیضاوی) شروع در بیان این مطلب است که آنچه شما از آن دوری میجویید، چیزی است که باید برای کسب آن با هم مسابقه داده شود. (ابوسعود) یعنی مرگ را چاره ای نیست پس اگر این مرگ و این کشته شدن در راه الله باشد و مورد مغفرت و رحمت الهی قرار گیرید این بهتر از آن است که در غیر این وجه بمیرید. (تاویلات اهل سنت) بنا بر قرائت یجمعون به یاء غیبت، مغفرت و رحمت الهی از آنچه کفار از اموال دنیوی جمع میکنند، بهتر است. (ابوسعود)
قسم که اگر به هر طریقی بمیرید و یا به هر طریقی کشته شوید، بازگشت شما به سوی الله است نه به کسی دیگر و وی تعالی است که شما را بر اساس اعمالتان جزا خواهد داد. نکته: در آیه ی قبل توصیه میشود که در مردن و کشته شدن، عملتان این باشد که در راه الله باشد و این جمع از اموال دنیوی بهتر است و در این آیه نیز بیان میکند که اگر توصیه ی قبلی را قبول نکنید باز خواهید مرد یا کشته خواهید و چاره ای ندارید جز اینکه الله متعال برمیگردید پس از جهاد باز ماندن و تلاش برای زنده ماندن فائده ای ندارد در هر صورت بر سر انسان خواهد آمد پس بهتر آن که در راه الله متعال رخ دهد.
مستندات
یعنی اگر در فراش خود بمیرید و یا که در راه الله متعال کشته شوید، لامحاله به سوی الله متعال محشور میگردید پس شما که چاره ای جز محشور شدن به سوی الله ندارید، چگونه میخواهید که از مرگ جلوگیری کنید؟. (تاویلات اهل سنت) یعنی که به الله رحیم و کریم واسع المغفره و رحمع باز میگردید و وی تعالی شما را بر اساس اعمالتان جزا میدهد. (خازن) یعنی بر هر وجهی هلاک شوید بر طبق آنچه تقدیر الهی رفته است، به سوی الله متعال صاحب شان محشور میگردید نه به سوی کسی دیگر پس اجرهای شما را تمام و کمال ادا خواهد کرد. (ابو سعود)
پس به سبب رحمت الهی تو برای آنها ملایمت کردی چه اگر درشت سخن و سختگیری میکردی، قطعا انان از دور و بر تو میرفتند و هلاک میشدند، پس عفو و بخشش را پیشه کن و در امور قابل مشورت، با آنان مشورت کن و وقتی تصمیم به عملی گرفتی، پس با توکل بر الله متعال، به امرت مشغول شو. قطعا الله متعال کسانی را که به وی تعالی توکل میکنند، را دوست دارد. نکته: اینکه الله متعال میفرماید که فلان کس را دوست میدارد، بدین معناست که کارش را راه خواهد انداخت و مورد رحمت قرار خواهد داد.
مستندات
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ
تلوین و عوض کردن لحن سخن است چراکه آنان با کرده ی خود، مستحق ملامت و سختگیری بودند ولی بر اساس رحمت الهی ، رسول الله ص بر آنان به ملایمت رفتار کردند. (ابوسعود) و این ملایمت بخاطر رحمت بزرگ الهی است. (ابوسعود) یعنی من (الله) اخلاقت را نرم گردانده ام. (بحر العلوم)
وَلَوْ كُنتَ فَظًّا
اگر چنین نبودی و بلکه در سخن و فعلت درشتی میکردی. (ابوسعود) اگر کریه الخلق یعنی دارای اخلاق ناپسند میبودی،. (ابوسعود)
غَلِيظَ الْقَلْبِ سخت دل میبودی. (ابوسعود) زشت اخلاق در قول و سخت دل در عمل میبودی. (ابوسعود) لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ
از پیشت متفرق میشدند. (ابوسعود) به تو آرام نمییافتند و به پستی میافتادند. (ابوسعود)
فَاعْفُ عَنْهُمْ
پس ای پیامبر تو نیز حق خودت را ببخش همانطور الله متعال بخشید. (ابوسعود) پس از آن لغزش آنان در گذر. (بحر العلوم)
وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ و برای آنان در مورد حقوق الله، طلب آمرزش کن تا بدینوسیله نیکی و شفقت را بر آنان تکمیل کنی. (ابوسعود) وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ
در امر جنگ، با آنان مشاوره کن. (ابوسعود)
و این امر به مشاوره برای خوش کردن دل آنها و طلب آشکار کردن نظر آنان و سنت کردن، امر مشاوره، است. (ابوسعود) فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
وقتی بعد مشاوره، بر چیزی عزیمت و قصد کردی و دلت بدان آرام یافت، پس برای به سرانجام رساندن عزیمتت، به الله متعال توکل کن. (ابوسعود) به صیغه ی متکلم نیز قرائت شده است یعنی وقتی من (الله) بر چیزی عزم کردم، پس در آن مورد مشورت کن و برای انجام عزیمت من، فقط بر الله توکل کن. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ
یعنی الله متعال توکل کنندگان به وی تعالی را نصرت میدهد و به آنچه که خیر آنها در ان است، راهنمایی میکند. (ابوسعود)
اگر الله متعال شما را یاری رساند و مانع آسیب به شما شود، شما را غالب شونده ای نیست و اگر شما یاری نکند، چه کسی میتواند مانع دشمن شما شود پس آنچه که شما باید انجام دهید این است که بر الله متعال توکل کنید و به اسباب و علل تکیه نکنید.
مستندات
إِن يَنصُرْكُمُ اللَّهُ نصرت میتواند به معنی کمک و یاری رسانی باشد و میتواند به معنی منع باشد. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال خبر میدهد که نصرت و پیروزی همه از نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
فَلَا غَالِبَ لَكُمْ
اگر الله متعال دیگران را از شما منع کند، دشمن بر شما غالب نخواهد گشت مثل روز بدر. (بحر العلوم)
اگر شما را خذلان کند مثل روز احد، چه کسی است که دشمن را از شما منع کند؟ (بحر العلوم) خذلان یعنی نصرت نکردن و به هلاکی سپردن. (بغوی)
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
پس کسانیکه به نصرت مطمئن هستند، از الله پروا کنند و تقوی پیشه کنند. (بحر العلوم) اینکه به مومنان گفته میشود بر الله توکل کنند برای این است که مومنان هستند که میدانند نصرت از نزد کسی غیر از الله نمیآید. (بحر العلوم)
توکل یعنی اینکه بخاطر روزی خود، الله را نافرمانی نکنی. (بغوی)
توکل اینکه برای خود غیر از الله ناصری نطلبی و برای روزیت، خازنی نگیری و برای عملت غیر الله را شاهد نگیری. (بغوی)
بر نبی از انبیاء نه سزوار است و نه این وصله ها میچسبد که خیانت کند و هرکس که خیانتی انجام دهد، در روز قیامت آن خیانت را آورده شود و خیانت را گرفته خواهد. بعد هرکس را جزای تمام و کمال بر طبق عملش داده میشود و در حالیکه بر هیچکس هیچ ظلمی صورت نمیگیرد.
مستندات
وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَغُلَّ
از ابن عباس: در روز بدر چادر قرمزی از غنایم، مفقود شد و بعضی گفتند که شاید رسول الله ص آن را برداشته باشد و این آیه نازل شد. (خازن) مقاتل و كلبي: در مورد غنائم احد نازل شده است وقتی تیراندازان مقر خود را ترک کردند و به غنیمت گرفتن مشغول شدند. رسول الله ص به انان فرمود مگر من به شما نگفتم که مکان خود را ترک نکنید؟ گفتند: امام بقیه ی افراد در انجا هستند. رسول الله ص فرمودند: بلکه به این گمان آمدید که فکر کردید که ما در تقسیم عدالت نداشته باشیم. (خازن) هیچ یک از انبیاء غلول (خیانت) نداشته اند، پس با وجود علمتان به ایشان، چگونه وی را متهم به غلول میکنید؟ (تاویلات اهل سنت) گفته شده است عده ای از منافقین ترسیدند که رسول الله ص غنیمت را بین آنها تقسیم کند پس این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت) یعنی نباید به رسول الله ص خیانت کرد و خیانت به رسول الله ص حلال نیست چراکه هرکس به رسول الله ص خیانت کند الله متعال رسولش را مطلع میگرداند. در اخبار آمده است که بر قبری عبور کردند و فرمودند که صاحب قبر مورد عذاب است و علتش را پرسیدند، جواب دادند: یک یا دو درهم و مانند ان را از غنیمت میگرفت. (تاویلات اهل سنت)
کسیکه خیانت کند، در روز قیامت گرفته خواهد شد. (تاویلات اهل سنت) همینگونه است هرکس مال دیگری را بناحق بگیرد در روز قیامت مورد مواخذه قرار خواهد گرفت. (تاویلات اهل سنت)
اینکه از بین حق الناس، خیانت به غنیمت را مورد وعید قرار داده است از این جهت است که در این مورد اجحاف در حق فقرا و صاحبان حاجت است. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: از آنجا که اینان اهل نفاق بودند و خیانت در غنیمت را حلال میدانستند چنین وعیدی وارد شده است. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: رسول الله ص لشکری را فرستاد و آنان سر طلایی را برای خود برداشتند. (تاویلات اهل سنت) ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ جزای عملش از خیر وشر را تمام کمال داده میشود. (ابوسعود) وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
به هیچ یک از مردم ظلم نشود یعنی با کم کردن ثوابش یا اضافه کردن به عذابش، ظلمی به کسی نشود. (ابوسعود)
کسیکه در راه کسب رضایت الله میکوشد و دنبال روی آنچه رضایت الله در آن است، میباشد، آیا چنین کسی با کسی که در کارهایش طوری رفتار میکند که باعث سخط و غضب الله میشود، برابر خواهند بود؟ در حالیکه مصیر و محل رفتن وی جهنم است و این جهنم چه بد مصیر و محل رفتنی است.
مستندات
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ رضوان الله یعنی رضای الله متعال. (نسفی) یعنی رضایت الله را خواسته و غلول را ترک کرده است. (بغوی)
کسیکه به طاعت الله، از رضایت الله پیروی کرده است. (بیضاوی) یعنی کسیکه در راه کسب رضایت الله با انجام طاعت و دوری از گناه، کوشیده است بمانند رسول الله ص و هرکس که راه وی را رفته است. (ابوسعود) گفته اند: اینان همان مهاجران و انصار هستند. (نسفی)
همانند کسیکه با ارتکاب معاصی، دچار سخط الهی شده است. (بیضاوی)
اینان همان کفار و منافقین هستند. (نسفی)
کلبی: آیا کسیکه از غنیمت مال حلال را گرفته است برابر خواهد بود با کسی که با خیانت در غنیمت باعث غضب الهی شده است؟ (بحر العلوم) بعد بیان داشت که مقام غلول کننده در غنیمت و گیرنده ی مال حرام، در قیامت جهنم است. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
و چه بد مرجع و بازگشتگاهی است. (نسفی) فرق بین مصیر و مرجع این است که در مصیر، محل بازگشت متفاوت از اول است ولی در مرجع بازگشت به همان محل قبلی است. (بیضاوی)
یعنی آن محلی که بدان راه یافتند که همان آتش باشد. (بحر العلوم)
اینان یعنی هر دو گروه پیروی کننده از رضای الله و با سخط الله برگشت کنندگان هر دو گروه را درجات است که از هم فاصله ها دارند و الله متعال بینای آنچیزی است که شما انجام میدهید و بر اساس آن درجه بندی خواهد کرد.
مستندات
هُمْ
مرجع ضمیر، موصولهایی است که در آیه قبل گذشت. (ابوسعود)
در علم و حکم الله دارای درجات مختلفی هستند و به آنان خود درجه اطلاق شده است تا نشان دهد که تفاوت درجات آنها بسیار است. (ابوسعود) یا اینکه انان صاحب درجه ها هستند. (ابوسعود)
درجات آنچه که اهلش آن را قصد میکنند و درکات آنچه که به شخص میرسد بدون اینکه آن را خواسته باشد. (تاویلات اهل سنت) درجات آنچه به بالا میرود و علو میگیرد و درکات آنچه به پایین باشد و سفل یابد. (تاویلات اهل سنت) این آنچیزی است که در مورد درجات و درکات گفته میشود ولی در آیه درجات شامل هر دو طرف میباشد. (تاویلات اهل سنت)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
الله متعال به آنچه از اعمال انجام میدهند و به درجات آنها بیناست و بر حسب آن به آنان جزا خواهد داد. (ابوسعود)
قسم که الله متعال منت نهاد بر مومنان وقتی که از جنس خودشان، رسولی فرستاد که آیات قرآن را بر آنان تلاوت میکند و آنان را از زشتی ها امثال شرک و انواع گناه پاک میگرداند و به آنان قرآن را و احکام را و سنت را تعلیم میدهد، و اینان قطعا قبل بعثت رسول الله ص در گمراهی آشکار از راه درست بودند. نکته: عده ای مدعی تصوف با معنی کردن تصوف به تزکیه، ادعای فرض بودن ان را دارند. باید دانست که بر طبق تفسیر تزکیه اگر منظور از تصوف تزکیه از شرک و گناه باشد، و دوری از آنها باشد، قطعا فرض خواهد بود ولی اگر منظور این باشد که به اسم تصوف یا تزکیه خود را و ناموس خود را اموال خود را در اختیار مدعی پیر بودن، قرار دهد، این راه کفر و گمراهی و حرام خواهد بود. پس اگر کسی را دیدید که این آیه ی مبارکه را و امثال آن را قرائت میکند و در مورد فرضیت تزکیه سخن میراند، از وی در مورد تزکیه و تفسیر ان و اینکه چگونگی آن بپرسید تا حال ان شخص مشخص شود و یا انکار کند.
مستندات
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ به آنان احسان کرد و تفضل کرد. (خازن)
منت یعنی نعمت بزرگ که در حقیقت از غیر الله رخ نمیشود. (خازن)
وجه منت ارسال رسولان بر بشر به چند دلیل است:
الف: رسولان از جنس بشر هستند نه از فرشتگان و جن، و هر موجود به همجنس خودش الفت میگیرد پس رسولان باعث جمع مردم و حل اختلاف بین آنان هستند. ب: اینکه رسولان را معجزاتی لازم است تا از آن طریق مردم را دعوت کنند پس اگر از جنس دیگری میبودند، بشر فکر میکرد که این نشانه ها از طبیعت آنان است و معجزه بودنش را درک نمیکردند. ج: بشر غیر از خودش از امثال فرشته و جن را نمیشناسد پس از جنس خودشان فرستاد تا آن را بشناسند. (تاویلات اهل سنت) وجه منت بر بشر اینکه انسان بر جهل و قلت فهم و عدم درایت، خو گرفته بود و رسول الله ص آنان را از این مهلکه نجات داد. (خازن)
إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ
گفته شده است: یعنی از عرب امی که درس ناخوانده بود، فرستاد تا بدینوسیله بدانند که آنچه آورده است از نزد الله متعال است. (تاویلات اهل سنت) یعنی از جنس خودشان یعنی از بشر و دیگر اینکه از جنس مومنان یعنی با ایمان و شفقت است. (خازن)
يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ یعنی رسالت و نبوتش را برای آنان اعلام کرده است. (تاویلات اهل سنت) یعنی براهین و حجتهایش را آشکار کرده است. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد که منظور تلاوت آیات قرآن باشد. (تاویلات اهل سنت) وَيُزَكِّيهِمْ
تزکیه از زکاء و نماء است یعنی اینکه شرف آنان را آشکار کرد تا اینکه امام گشتند که بعد مرگشان به آنها اقتدا میشود. (تاویلات اهل سنت) تزکیه به معنی اینکه انان را با آموزش توحید و یکتاپرست گرداندنشان، آنان را پاک کرد. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: با گرفتن زکاتشان آنان را پاک میگرداند. (تاویلات اهل سنت) از پلیدی کفر و از نجاست محرمات و خبائث، پاکشان کرد. (خازن) آنان را از پلیدی طبایع و از سوء اعتقاد و از کثیفی گناهان، پاک گرداند. (ابوسعود)
وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ یعنی قرآن و سنت را به آنان تعلیم میدهد. (خازن) وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ
ضلال در معانی: هلاک و حیرت و گمنام بودن، آمده است. (تاویلات اهل سنت) اینان قبل بعثت رسول الله ص در حیرت از هدایت بودند و کورانی بودند که نه معروف را میدانستند و نه منکر را پس الله متعال با ارسال پیامبر ص، آنان را هدایت داد. (خازن)
آیا وقتی که به شما مصیبتی رسید در حالیکه دو برابر آن را به مشرکان ضربه زده اید، میپرسید که این از کجا آمد؟ ای محمد به آنان بگو که هرچه بر سرتان امده است، سببش خودتان بوده اید چراکه با رسول الله ص مخالفت کرده اند و نافرمانی کرده اید. قطعا الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: تربیت مومنان است که بدانند که امر رسول الله ص اطاعت کردنی است و وظیفه است و نظر رسول الله ص مثل نظر دیگران نیست و دیگر اینکه کمک الله متعال وقتی خواهد بود که از وی اطاعت شود و اگر نافرمانی شود، الله بر مصیبت رساندن به شما هرچند مسلمان باشید، قادر مطلق است پس این شما هستید که باید خود را اصلاح کنید و بر انچه الله متعال و رسول الله ص میخواهد، گردن بنهید و اطاعت کنید تا مشمول رحمت الهی شوید.
مستندات
أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ یعنی در روز احد. (بحر العلوم)
استفهام است بدین معنا که اگر شما را در احد مصیبتی رسید، عوض آن شما در بدر چندان را کسب کرده اید باز میگویید این چرا بوده است. (بحر العلوم)
قَدْ أَصَبْتُم مِّثْلَيْهَا
در روز بدر. چراکه مسلمانان در روز بدر هفتاد تن از بزرگان قریش را کشتند و هفتاد نفر را نیز اسیر گرفتند درحالیکه از مسلمانان در روز احد هفتاد نفر کشته شدند و کسی اسیر نشد. برای همین است الله متعال میفرماید دو چندان آن مصیبت را کسب کرده اید. (بحر العلوم) دو چندان بودن بدین معنا است که مسلمانان در جنگ بدر و در اول جنگ احد بر مشرکان چیره شدند و وقتی نافرمانی کردند، در آخر احد، شکست خوردند پس مسلمانان دو بار پیروز شدند و مشرکان یک بار پیروز شدند. (خازن) بغوی بدون سند و طبری با سند روایت کرده اند: از علی ابن ابی طالب: جبرئیل بر رسول الله ص نازل شد و گفت که الله متعال از گرفتن فدیه در جنگ بدر، خوش نداشته است و قومت را بین کشتن اسیران و گرفتن فدیه و کشته شدن همین عدد از مسلمانان مختار گرداند و مسلمانان فدیه گرفتن را اختیار کردند و برای همین در جنگ احد هفتاد نفر از مسلمانان کشته شدند. پس به آنان بگو که این اختیار خودتان است. (خازن)
قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَٰذَا
گفتید این مصیبت از کجا آمد؟ (بحر العلوم) چگونه این به ما رسید در حالیکه ما مسلمان هستیم؟ (بحر العلوم)
قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنفُسِكُمْ
بگو که از قوم خودتان این مصیبت امده است که تیراندازان مرکز را ترک کردند و به رسول الله ص عصیان ورزیدند. (بحر العلوم) ضحاک: بگو این مصیبت بخاطر گناهی بود که شما قبل جنگ انجام داده اید و این مصیبت شما را از آن پاک کرده است. (بحر العلوم) رسول الله ص برای جنگ احد، نظرشان بر این بود که در مدینه بمانند و مسلمانان اصرار داشتند که بیرون مدینه جنگ کنند پس آنچه بر سر آنان آمده است، انتخاب خودشان بوده است. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
الله متعال بر همه چیز من جمله پیروزی دادن و شکست تحمیل کردن، قادر است. (بحر العلوم)
یعنی بر نصرت شما در صورت اطاعت و عدم نصرت در وقت مخالفت قادر است. (خازن)
برای بیان این مطلب است که وقتی به شما گفته شد که این از خودتان است فکر نکنید که شما در اعمالتان، مستقل از الله متعال عمل میکنید پس بدانید که آنچه به شما در وقت تلاقی شما و مشرکان بر شما رسیده است با اجازه ی الله متعال بوده است و با قضای الهی بوده است. (ابوسعود) به کفار پیروزی دادن را اذن نامید چراکه از لوازم آن است. (ابوسعود)
به اراده و مشیت الهی بوده است. (تاویلات اهل سنت)
آنچه از خیر و شر به شما میرسد به علم الله است نه از روی سهو و غفلت الله متعال. (تاویلات اهل سنت)
وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ تا که بداند مومنین را یعنی تمییز دهد مومنان را و بین مردم آشکار کند. (ابوسعود)
صورت تشخیص مومن از منافق اینگونه است که به منافقین گفته شد: بیایید تا از در راه الله متعال جنگ کنید و یا از دیار و اهل خود دفاع کنید. آن منافقین گفتند: اگر میدانستیم که جنگ است، و ما امر جنگ را میدانستیم، با شما همراه میشدیم. در این روز، آنان از ایمان مورد گمان در مورد آنان به کفر نزدیکتر هستند. آنان چیزی را میگویند که در دلشان نیست یعنی از ایمان و از اینکه اگر فلان بود تبعیت میکردند. و الله متعال به آنچه که آنان کتمان میکنند داناتر است. نکته: الله متعال با قرار دادن اشخاص در حوادث مختلف، ایمان اشخاص را میسنجد. نکته: اینکه آنان از ایمان به کفر نزدیکتر هستند در مورد منافقان است از این جهت که در جای جای قرآن به تمثیل منافقین پرداخته شده است که گاهی نور ایمان روشن میشود و بعد به تاریکی سخت فرو میروند و در جایی دیگر بیان داشته است که منافقین مذبذب هستند یعنی مردد هستند بین ایمان و کفر و در این روز یعنی روز احد به کفر نزدیکتر شده اند چراکه آنان تابع نعمت هستند.
مستندات
وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا نفاق کلمه ای اسلامی است و عرب قبل اسلام آن را نمیشناختند. (خازن) و تا بداند منافقین را. (ابوسعود)
فعل لیعلم را تکرار کرد تا نشان دهد که مومنان و منافقین در یک مقام نیستند و مومنان را شرافتی است و از اینکه با منافقین در یک زمره شمرده شود، پاک هستند. (ابوسعود) یعنی آنچه به شما رسیده است برای تمییز بین مومنان و منافقین بوده است. (ابوسعود)
ابن عباس: منافقین عبدالله ابن ابی و یارانش بودند که عبدالله بن عمرو بن حرام به آنان گفت که شما را به الله متعال که نبی خود را و قوم خود را خوار نکنید و آنان را به جنگ دعوت کرد. (ابوسعود)
أَوِ ادْفَعُوا
یعنی یا اینکه اگر در جنگ شرکت نمیکنید، با زیاد کردن سیاهی لشکر ما، دشمن را از ما دفع کنید. (ابوسعود) یا اینکه اگر فی سبیل الله جنگ نمیکنید از خانواده و حریم و شهرتان دفاع کنید. (ابوسعود)
قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَّاتَّبَعْنَاكُمْ
وقتی از آنان یکی از این دو مورد را خواسته شد، جواب آنان چه بوده است؟ جواب دادند و گفتند:.... (ابوسعود) اگر جنگ کردن را میدانستیم و بر جنگیدن قادر بودیم، از شما تبعیت میکردیم. (ابوسعود)
این جواب آنها از روی مسخره کردن و از روی دغل بازی بوده است. (ابوسعود)
ویا گفتند: اگر میدانستیم که آنچه شما بدان میروید حقیقتا جنگ بود، از شما تبعیت میکردیم ولی آنچه شما میروید چیزی جز به هلاکت انداختن خود نیست. (ابوسعود) این سخن را منافقینی که در مدینه تخلف کردند و ماندند، گفته اند. (تاویلات اهل سنت)
هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ آنان از ایمان به کفر نزدیکتر هستند. (ابوسعود)
یعنی آنان وقتی این سخن را گفتند به کفر نزدیکتر هستند تا که به ایمان چراکه آنان قبلا اظهار ایمان میکردند ولی این سخن نشانه ی کفر آنان است. (ابوسعود) وقتی از لشکر مسلمانان کناره گرفتند و این مقال را گفتند از ایمان مورد ظن در مورد آنان دور شدند و به کفر نزدیک شدند. (ابوسعود)
اینان به اهل کفر از جهت یاری رساندن نزدیکتر هستند تا که به مسلمانان. (ابوسعود)
چراکه منافقین الله متعال را نه میشناسند و نه عبادت میکنند بلکه آنان نعمت را عبادت میکنند اگر نعمت دست مومنان بود همراه آنان هستند و اگر در دست مشرکان بود همراه آنان هستند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: آنان کفر را در نهان خود دارند و اظهار ایمان میکنند و درون شخص از ظاهر وی اولاتر است و فعل از قول برتر است. (تاویلات اهل سنت) کفر برای آنان اولاتر و لایقتر از اتصاف به ایمان شدنشان است. (تاویلات اهل سنت) يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِم مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ
آنان از چیزی سخن میگویند که اصلا وجود ندارد یعنی عدم علم آنان به جنگ و تبعیت در صورت وجود بالکل دروغ است. (ابوسعود)
بلکه آنان اصرار بر ترک قتال دارند و قصد ارتداد دارند. (ابوسعود) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ زیادت اثبات نفاق و کفر آنان است. (ابوسعود)
به صیغه ی اسم تفضیل آورده است چراکه بعضی از اعمال و نیات آنان را مومنان نیز میدانند ولی عمق تفکر آنان و جزئیات آن و کیفیت آن را فقط الله متعال میداند. (ابوسعود)
کسانیکه به برادران خود گفتند و این در حالی بود که به جنگ نرفته بودند: اگر آنان که کشته شدند با از ما پیروی میکردند و جنگ نمیرفتند، کشته نمیشدند. ای محمد به آنان بگو: پس مرگ را از خود دفع کنید، اگر در گفتارتان صادق هستید، راهی برای مرگ پیدا کنید.
مستندات
ٱلَّذِينَ قَالُوا۟ لِإِخْوَٰنِهِمْ
آنان که به برادرانشان از منافقین گفتند. (بحر العلوم) به برادران نسبی خود که در احد شهید شده بودند، گفتند. (خازن)
در شان عبدالله بن ابی منافق و یارانش نازل شده است. (خازن) وَقَعَدُوا و از جهاد بازنشستند. (بحر العلوم)
یعنی به برادران نسبی خود گفتند در حالیکه خود از جنگ بازنشسته بودند. (بیضاوی)
لَوْ أَطَاعُونَا
اگر در نشستن از جهاد از ما پیروی میکردند. (بحر العلوم)
مَا قُتِلُوا۟
در جنگ کشته نمیشدند. (بحرالعلوم)
قُلْ فَٱدْرَءُوا۟ عَنْ أَنفُسِكُمُ ٱلْمَوْتَ
ای محمد به آنان بگو: وقتی مرگ به سراغتان آمد، مرگ را از خودتان دفع کنید. (بحر العلوم)
یعنی حذر، قدر را دفع نمیکند. (خازن) در این آیه دلیل است بر اینکه مقتول به اجل خودش میمیرد. (خازن)
چراکه اسباب هلاک بسیار است اینکه جنگ سبب هلاک است و نجنگیدند سبب نجات ولی گاهی عکس آن رخ میدهد. (بیضاوی)
إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ
اگر گفتارتان، راستگویان هستید. (بحر العلوم)
از مفسران سمرقند شنیده ام که روایت میکردند:وقتی این آیه نازل شد، هفتاد کس از منافقین کشته شدند. (بحر العلوم)
گمان مبر که شهداء مردگان باشند، بلکه آنان زنده هستند و در نزد الله متعال روزی میخورند.
مستندات
این آیه در شان شهداء نازل شده است. (بحرالعلوم)
از آنجهت که مسلمانان، گفتند که فلانی مرد و فلانی مرد. (بحر العلوم) منظور این است که آنچه را که منافقین از آن بر حذر هستند و مردم را بر حذر میدارند، از ارزشمندترین مقاصد است که باید برای آن مسابقه داده شود. (ابوسعود) منظور شهدای احد هستند که هفتاد نفر بودند که چهار نفر از مهاجرین و بقیه از انصار بوده اند. (ابوسعود)
شهدای احد و بدر. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: در شان شهدای بدر که چهارده نفر بوده اند نازل شده است. (خازن)
خطاب به رسول الله ص است یا به هرکس که سهمی از خطاب دارد. (ابوسعود)
یعنی فکر نکن که شهداء همانند مردگان دیگر هستند بلکه آنان زنده هستند. (بحر العلوم) یعنی آنان نزد الله متعال، همانند زندگان هستند چراکه اجر آنان تا قیامت برای آنان نوشته میشود. (بحر العلوم) گفته شده است: همانند کفار فکر نکن که آنان زنده نخواند شد، بلکه آنان زنده خواهند شد. (بحر العلوم) یعنی ارواح آنان بخاطر جایگاه و احترام به مانند زندگان هستند. (بحر العلوم) از رسول الله ص: وقتی برادرانتان در احد کشته شدند، الله متعال روح آنان را داخل پرندگان سبز رنگی قرار داد که بر نهرهای بهشت وارد میشدند و از میوه های بهشت میخوردند و به قندیل هایی در زیر عرش که از طلا است، برمیگشتند. (بحر العلوم)
شادمان هستند از آنچه که الله متعال از نعمتهای بهشتی به آنان داده است و بشارت میدهند و خوشحالی میکنند بر آنان که بعدا به آنان ملحق خواهند شد. خوشحالی آنان از این است که بر آنان ترس و غمی نیست.
مستندات
وقتی شهدا، خوشی غذا و شراب بهشت را دریافتند، گفتند: آیا کسی هست که به برادرانمان خبر دهد که چه نعمتی به داده شده است، تا آنان از بهشت روی گردان نشوند و از جنگ ننشینند؟ الله متعال فرمود که من این خبر را میرسانم و این آیه نازل گشت. (خازن) از ابن عباس: بر شهداء، نامه ای میرسد که در آنان اسامی شهداییکه خواهند آمد، نوشته شده است و بر آن شادمان میشوند و میگویند که ترس و واهمه ای نداشته باشید. (تاویلات اهل سنت)
یستبشرون یعنی به بشارت خوشحال میشوند. (ابوسعود)
احتمال دارد که بدین معنا باشد که شهدا بر کسانیکه در دنیا هستند از برادران و دوستان خود، میگویند که ترس و واهمه ای نداشته باشید چراکه ما را الله متعال شفیع قرار داده است. چراکه در روایات آمده است که شهدا بر هفتاد کس از اهل بیتش شفاعت خواهد کرد.(مظهری)
شهدا شادمان هستند از اینکه الله متعال با آنان نعمت باندازه ی اعمالشان عطا کرده است و از اینکه اضافه بر آن نیز عطا فرموده است و اینکه الله متعال اجر مومنان را ضایع نمیکند.
مستندات
يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍۢ مِّنَ ٱللَّهِ شادمان هستند به بهشت از الله متعال. (بحر العلوم)
گفته شده: به آمرزش الله متعال. (بحر العلوم)
وَفَضْلٍۢ یعنی کرامات و احترامات در بهشت. (بحر العلوم) وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُؤْمِنِينَ
خوشحال هستند از اینکه الله متعال پاداش مومنان را ضایع نمیگرداند. (بحر العلوم) قطعا الله متعال اجر مومنان را ضایع نمیگرداند. (بحر العلوم) خوشحالي اول براي دیگران بود واین خوشحالی برای خود شهدا میباشد. (خازن) همانطور که الله متعال اجر شهدا را ضایع نمیگرداند، اجر مومنان را نیز ضایع نمیکند. (خازن)
بکار بردن کلمه ی مومنان بجای شهدا، در اینجا برای اعلام این مطلب است که آن درجه که بدان رسیده اند بخاطر ایمانشان بوده است و نشان میدهد که ایمان مقام والایی دارد و مناط سعادت است. (ابوسعود)
وقتی ابوسفیان از جنگ احد برمیگشت، از اینکه کار را تمام نکرده است پشیمان شد و قصد برگشت به جنگ کرد و رسول الله ص نیز از این قصد وی با خبر شدند و یاران خود را جمع کردند و آماده کردند و فرمودند: کسی جز کسانیکه دیروز با من بوده اند، همراه من نباشند و با وجود زخمی بودن یاران، در پی ابوسفیان رفتند و حدودا هشت میلی از مدینه دور شدند به حمراء الاسد رسیدند و الله متعال بر قلب مشرکان ترس انداخت و برگشتند و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
ذکر صفت نه برای تخصیص بعضی از مومنان بلکه برای مدح آنان آورده شده است. (ابوسعود) یعنی با وجود جراحت، فرمان الله و رسولش را قبول کردند. (تاویلات اهل سنت) آنان را به بدر صغری فراخواند و آنان نیز اجابت کردند. (تاویلات اهل سنت) لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ مِنْهُمْ
کسانیکه با وجود جراحت، اجابت کردند و در جنگ حاضر شدند. (تاویلات اهل سنت)
وَٱتَّقَوْا۟
از خلاف اجابت، پروا کردند. (تاویلات اهل سنت)
أَجْرٌ عَظِيمٌ
برای آنان در بهشت پاداشی بیشمار است. (تاویلات اهل سنت) روایت شده است که در شان دو کس از بنی اشهل نازل شده است که با وجود زخمی بودن، فراخوان رسول الله ص را اجابت کردند در حالیکه بر یکدیگر تکیه میکردند و میرفتند. (قرطبی)
آن کسانیکه مردم به آنها گفتند که مشرکان بر علیه شما اجماع کرده اند پس از آنها بترسید. این سخن دشمن، باعث شد که یقین مومنان زیاد شود و مومنان گفتند: الله ما را کافی است و شر انان را کم خواهد کرد و چه نیکو وکیلی است که ما برای خود گرفته ایم.
مستندات
ٱلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ ٱلنَّاسُ
منظور از مردم در اینجا از جنس مردم است و وی یک نفر بود یعنی کسی که به مسلمان گفت، نعیم پسر مسعود بوده است. (بحر العلوم) از ابن عباس و قتاده و ابن اسحاق آمده است: گویندگان سخن این یک قافله بوده اند که میان آنها ابوسفیان نیز بوده است. این را وقتی گفتند که مسلمانان قصد کردند که به احد برگشته و با مشرکان جنگ کنند و هدف از این گفتار نیز منصرف کردن مسلمانان بوده است.(احکام القرآن جصاص) به قولي دیگر گویندگان این سخن منافقان بودند. وقتی دیدند که اصحاب رسول الله ص برای جنگ با مشرکان آماده میشوند گفتند که آنان شما را در سرزمین خودتان شکست دادند حال چگونه میخواهید دوباره بجنگید. (خازن) تجار این را گفتند. (ابن ابی حاتم) گروهی از عبدقیس گفتند و این را ابوسفیان به آنها گفته بود که میخواهد به احد برگردد. (ابن ابی حاتم) نعيم را مرىم ناميدن ممکن است که از این جهت باشد که عده ای از مردم مدینه به وی ملحق شده و این سخن را بین مردم پخش کرده اند. (ابوسعود)
إِنَّ ٱلنَّاسَ قَدْ جَمَعُوا۟ لَكُمْ که مردم یعنی ابوسفیان و یارانش بر علیه شما جمع شده اند. (بحر العلوم)
ابوسفيان به قريش و غطفان و هوازن فرستاده ای فرستاد تا لشکری جمع کنند و به آنها پیوسته به مسلمانان حمله کنند و وقتی رسول الله ص و همراهانشان این را شنیدند گفتند اگر عده ای از مسلمانان را بفرستید تا خبر بیاورند و آن عده رفتند و چیزی و کسی را ندیدند و برگشتند. (ابن ابی حاتم) در سال سوم هجری بوده است يعنی در برگشت از احد و بر قلب کفار ترس افتاد و برگشتند. در روایتی در بدر صغری به سال چهارم یک سال بعد احد بوده است. (العز بن عبدالسلام) بعد جنگ احد، ابوسفیان ندا داد که ای محمد وعده ی ما سال آینده در موسم بدر است. رسول الله ص فرمودند: ان شاء الله، وقت جنگ که آمد، ابوسفیان ترسید که به جنگ برود و وقتی نعیم بن مسعود را دید که به عمره آمده است به وی گفت به گوش مسلمانان برسان که ما جمع شده ایم تا با وی بجنگیم و آنها را از ما بترسان. من نیز ده شتر به تو میدهم. وقتی نعیم پیش مسلمانان رسید دید که دارند آماده ی جنگ میشوند و این قول را گفت. رسول الله ص فرمودند به جنگ آنها میروم حتی اگر تنها خودم باشم و به این ترتیب هفتاد نفر همراه ایشان آمدند و همه حسبنا الله میگفتند و به بدر رسیدند و در آنجا هشت روز ماندند و همراه خود، کالای تجاری داشتند و همگی تجارت کرده و سود بسیار حاصل کرده و سالم برگشتند. ابوسفیان نیز برگشت و مردم مکه آن لشکر ابوسفیان را جیش سویق نامیدند یعنی لشكر سویق (تلخان). یعنی شما براي خوردن سوق رفته اید. (نسفی)
شما برای خوردن سویق (تلخان) رفته اید. (ثعلبی و كشاف زمخشری و البحر المحیط)
به نظر همان جیش سویق به فتح سین درست باشد و سوق اشتباه تایپی است.
فَٱخْشَوْهُمْ
از آنان بترسید و به جنگ آنها نروید. (بحرالعلوم) از آنان بترسید و بر حذر باشید که شما را یارای جنگ با آنان نیست. (خازن)
فَزَادَهُمْ إِيمَـٰنًۭا
پس یاران رسول الله ص را تصدیقشان و یقینشان و جرات بر جنگشان بیشتر گشت. (بحر العلوم)
در ایمان آنان، تصدیق و قوت و صلابت را زیاد کرد. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر جراتی که پیدا کردند و بخاطر اعتمادی که به الله پیدا کردند و بخاطر قبول دعوت رسول الله ص، تصدیق و یقین آنان زیاد گشت. (تاویلات هل سنت) زیاد شدن تصدیق آنان با تهدید کفار از این جهت است که رسول الله ص خبر داده بودند که منافقین چنین کاری انجام خواهند داد و دیگر اینکه رسول الله ص وعده داده بودند که امر مشرکان متشتت و متفرق خواهد شد و چنین نیز شد پس یقین آنان زیاد گشت. (تاویلات اهل سنت)
وَقَالُوا۟ حَسْبُنَا ٱللَّهُ اطمینان و اعتماد ما به الله است و یقین داشتند که الله متعال رسول الله ص را خوار نخواهد کرد. (بحر العلوم) يعني الله كار آنان را خواهد ساخت. (خازن) وَنِعْمَ ٱلْوَكِيلُ
و این برای ما چه نیک اعمتادی است.(بحر العلوم) از ابن عباس: این کلمه را یعنی حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ را حضرت ابراهیم در زمانیکه کفار قصد بر آتش انداختن ایشان کردن، گفت و رسول الله ص نیز وقتی مردم ایشان را از جنگ ترساندند. (خازن)
پس رسول الله ص و یارانش به خانه های خود بازگشتند در حالیکه نعمتی عظیم از الله متعال دریافت کردند و زیادت بر ان نیز گرفتند و هیچ گزندی به آنان نرسید و خود نیز در آمدن به وعده گاه جنگ و در برگشت همه در پی رضایت الله متعال بودند. و الله متعال دارای زیادت بزرگ است.
مستندات
فَانقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ
پس با اجری از طرف الله متعال برگشتند. (بحر العلوم) با نعمتي بس بزرگ که قابل اندازه گیری نیست برگشتند. (ابوسعود)
عافيت و سلامتي است. (ابن ابي حاتم) عافیت و ثبات بر ایمان. (بیضاوی) وَفَضْلٍ و سودی که از بازار کسب کرده بودند.(بحر العلوم) لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ
و نیز جنگی بر آنان نرسید. (بحر العلوم) جز خیر چیزی به آنان نرسید. (ابن ابی حاتم)
کسی آنان را آزار نداد. (ابن ابی حاتم) نه ؤخمي و نه مكروهي از دشمن. (بیضاوی) وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ
الله و رسولش را اطاعت کردند و در پی نیاز خود رفتند. (ابن ابی حاتم) صحابه گفتند: آیا این نیز جهاد حساب میشود، الله بیان داشت که آری و ثواب جهاد را داد و از آنان راضی گشت.(بغوی)
در هرکاری و هر قولی که انجام میدهند، رضایت الله را خواستند كه آن سبب خیر دنیا و آخرت است. (ابوسعود)
با جرات و خروج برای جنگ در پی خیر دنیا و آخرت رفتند. (بیضاوی)
وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ دارای منت یعنی نعمتی عظیم است. (بحر العلوم)
چراکه روبرو شدن با دشمن را از آنان دور کرد. (ابن ابی حاتم) در حسرت انداختن تخلف کنندگان از همراهی رسول الله است. (بیضاوی)
غیر این نیست که آنکس که شما را با اتحاد مشرکین علیه شما، میترساند، خود شیطان است و هدفش ترساندن از یاران خود است و از آنها غیر از دوستان شیطان نترسند. پس شما مسلمانان از آنها نترسید چراکه فقط القای ترس است و آنچه باید بترسید، من (الله) هستم. اگر ایمان آورنده هستید، پس بر مقتضای ایمان عمل کنید و به یاری الله امیدوار باشید و یقین بدانید.
این نعیم پسر مسعود که خبر را آورده است شیطان است که کفار یعنی دوستان شیطان را میترساند. (بحر العلوم) منظور نعیم یا ابوسفیان است که این خبر را پخش کردند. (بیضاوی) آنکسی که به شما میگوید مردم بر علیه شما جمع شده اند، شیطان است. یعنی از القائات شیطان است.(بغوی)
هرکس که نافرمان و از حد تجاوز کننده باشد، وی شیطان است. (بحر العلوم) یعنی همانند خود را میترساند. (بحر العلوم) زجاج: این ترساندن از شیطان است که از دوستان خود میترساند. (بحر العلوم) قتبی: یعنی با دوستان خود میترساند. (بحر العلوم)
شیطان دوستان خود را در قلوب شما بزرگ جلوه میدهد تا از آنها بترسید. (بغوی)
كساني را كه از جهاد سرباز زده اند را میترساند. (بیضاوی) فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ از رفتن برای جهاد نترسید بلکه از من بترسید و از جهاد ننشینید. (بحر العلوم) إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر تصدیق کننده باشید. (بحر العلوم) زجاج: اگر تصدیق کننده باشید من به شما اعلام کردم که شما را بر آنها یاری خواهم کرد. (بحر العلوم) ايمان باعث ميشود که ترس از الله را بر ترس از دیگران، مقدم داری. (بیضاوی)
ايمان شخص را از شر شیطان و اولیای وی در امان میدارد. (ابوسعود)
و تو را غمگین نکند، فعل کسانیکه در کفر ورزیدن شتاب میکنند، چراکه این افراده به الله و به اولیای الهی نمیتوانند ذره ای ضرر برسانند، هدف و اراده ی الله از شتاب این افراد این است که برای آنان از پاداش آخرت چیزی نصیبشان نشود، و این در حالی است که برای آنان عذابی بس بزرگ، مهیا کرده است. نکته: در این آیه وقتی بیان میدارد که برای آنان سهمی نیست شاید از کفار کسانی باشند که بگویند ما سهمی از آخرت نمیخواهیم و برای ما همین دنیا کافی است و راضی هستیم، پس الله متعال به دنبال بیان بی نصیب بودن آنان، بیان میدارد که وقتی سهمی نیست، برای انان، عذابی بس بزرگ آماده شده است. مثل قانونی که برای اجرای آنان دولتها جایزه تعیین میکنند و برای عدم اجرای آن، مجازات سخت در نظر میگیرند.
مستندات
وَلَا يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ كلبي: منظور از این افراد، منافقین و رؤسای یهود هستند که صفت محمد رسول الله ص را که در کتبشان آمده بود را کتمان کردند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته میشود این آیه در شان اهل کتاب نازل شده است وقتی که از ایمان به رسول الله ص رویگردان شدند این امر بر رسول الله ص سنگین آمد چراکه بقیه به اهل کتاب نظر داشتند ومیگفتند که اگر محمد بر حق بود، اهل کتاب از وی تبعیت میکردند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم) گفته میشود: در شان قریش نازل شده است چراکه قریش خویشاوند رسول الله ص بودند و مردم میگفتند اگر محمد بر حق بود، خویشاوندانش به وی ایمان میآوردند و این قضیه بر رسول الله ص سنگینی میکرد پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم) گفته شده: در شان عده ای نازل شده است که مسلمان شدند و بعد مرتد شدند.(خازن)
کسانیکه بر کفر ورزیدن تعجیل میکنند و تو را تصدیق نمیکنند، ناراحت نکند. (بحر العلوم)
پس تو را کفر کفر ورزندگان و جمع جماعت برای جنگ با تو، تو را غمگین نکند چراکه این کارشان به سامان نرسد. (خازن) اینکه این کفار یکدیگر را حمایت میکنند و اظهار کفر میکنند، و در یاری علیه تو شتاب میکنند ، تور را غمگین نکند چراکه مقصودشان حاصل نشود زیرا تو نصرت شده هستی. (خازن)
إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا
اینان با کفر خود از ملک و قدرت الله چیزی کم نکنند. (بحر العلوم) از ابوذر غفاری از رسول الله ص: اگر تمامی انس و جن و اول و آخرتان بر ایمان باشید مثل ایمان با تقواترین خودتان، این امر بر ملک الله ذره ای اضافه نکند و اگر اول و آخرتان و انس و جن بر فاجرترین حالت خود باشید، این امر ، باندازه ی بال پشه ای از ملک الله کم نکند. (بحر العلوم)
با شتاب در کفر به الله ضرر نزنند بلکه بر خود ضرر میرسانند. (خازن) یعنی به دوستان الله نمیتوانند ضرر بزنند. (خازن) از آنجا که رسول الله ص بر تدبیر امور دین به اصالت مشغول است و به شان دین اهتمام میورزد، ایشان ص را برای تسلی خطاب قرار داده است. (ابوسعود) ۗ يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ برای آنان سهمی از بهشت ندهد. (بحر العلوم) الله حکم میکند که در آخرت برای انان سهمی نباشد. (العز بن عبدالسلام)
در اخرت چنین خواهد خواست. (العز بن عبدالسلام) یعنی اراده ی حبط اعمال آنها را بخاطر گناهانشان دارد. (العز بن عبدالسلام) يعني براي آنان سهمی از پاداش و ثواب آخرت نخواهد گرداند و برای همین است که دچار خذلان شده و بر کفر شتاب میکنند. (خازن) در این آیه دلیل است بر اینکه خیر و شر هر دو به اراده ی الله متعال است، پس این ردی است بر معتزله و قدریه. (خازن)
یعنی کسانیکه کفر را بجای ایمان گرفته اند. (نسفی) كسانيكه با رغبت و خوشي كفر را گرفتند و از ایمان رویگردان شدند. (ابوسعود)
لَن يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا
ضرر در آیه ی پیشین منظور عدم ضرر از منافقین و یا مرتدین از اسلام است و ضرر در این آیه از جمیع کفار است و میتواند بر عکس هم باشد. (نسفی) يعني ضرر این عمل متوجه خودشان است نه کسی دیگر. (ابوسعود)
اين آیه بر دو مساله دلالت دارد یکی اینکه اینان به رسول الله ص ضرری نمیتوانند برسانند و دومی اینکه اینان اول کافر بودند بعد ایمان آوردند بعد کفر ورزیدند و این بر مضطرب بودن اینان دلالت دارد. (حدائق الروح و الریحان) وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
و تو اي محمد گمان مبر و کسانیکه کفر میورزند نیز گمان مبرند که مهلت دادن ما به کفار، برای آنان خیر است. غیر این نیست که ما به آنان مهلت میدهیم تا گناهانش زیاد شود و در حالیکه برای آنان در آخرت، عذابی اهانت کننده مهیاست.
مستندات
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِّأَنفُسِهِمْ مقاتل: در شان مشرکین مکه نازل شده است. (بغوی) عطاء: در شان قریظه و نضیر نازل شده است. (بغوی)
کفار گمان مبرند که این مهلت دادن ما برای آنان خیر باشد. (بحرالعلوم) گمان نکنند که آنچه ما از مال و فرزندان به آنها داده ایم برای آنها در آخرت خیری باشد بلکه برای آنان شر است. (بحر العلوم)
و لاتحسبن به تاء خطاب نیز قرائت شده است که مخاطب رسول الله ص میباشد. (بغوی)
مخاطب رسول الله است و یا هرکس که چنین گمانی را دارد است. (بیضاوی)
إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا ما به آنان مهلت میدهیم تا عذاب آخرتشان زیاد شود. (بحر العلوم)
سبب تاخیر عذاب از آنان این است که جرأت آنان بر گناه و معصیت زیاد شود و این بخاطر کفرشان و سوء نیتشان است.(بحر العلوم) از ابن مسعود: نیکوکار و فاجری نیست مگر اینکه مگر برای وی بهتر است چراکه اگر نیکوکار باشد الله متعال برای وی فرموده است: آنچه نزد الله است برای ابرار و نیکان بهتر است و در مورد کفار نیز فرموده است که زندگی آنان برای زیاد شدن گناهانشان است. (بحر العلوم) از رسول الله ص از بهترین اشخاص سوال شد، جواب داند: کسیکه عمرش طولانی و عملش نیکو باشد. از بدترین پرسیدند، جواب دادند: کسیکه عمرش طولانی و علمش بد باشد. (بغوی)
وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ در حالیکه برای آنان عذابی اهانت کننده مهیا شده است. (بیضاوی)
نيست الله بر اين روش كه مومنان را به این حالتی که هستید رها کند بلکه الله متعال منافق را از مومن جدا خواهد ساخت و نیست که الله تعالی وقتی این وعده را میدهد، شما را بر غیب خودش آگاه سازد بلکه الله متعال از رسولانش کسانی که خواهد انتخاب میکند تا از دل منافقان خبر دار گردد پس وظیفه ی انسان این است که به الله و رسولانش ایمان بیاورد و باور داشته باشد. اگر ایمان آوردید و از امور مخالف ایمان پروا کردید، برای شما اجری بینهایت بزرگ مهیا شده است.
مستندات
مَّا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَىٰ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ حَتَّىٰ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ابتدای کلام جدید است که برای مومنان وعده است و برای منافقان، وعید دنیوی که همان رسوایی و خواری انان است یعنی بعد اینکه عذاب آخرت برای آنان را بیان کردعاقبت دنیوی انان را نیز بیان داشت. (ابوسعود) ابوالعالیه: مومنان از رسول الله ص درخواست کردند تا علامتی برای آنان بیان شود تا بدان طریق، مومن را از منافق بشناسند و این آیه نازل شد. (قرطبی)
مخاطب آیه بر طبق قول اکثر مفسرین، کفار و منافقین هستند یعنی این نیست که الله متعال مومنان را بر آنچه شما بر آن هستید از کفر و نفاق و دشمنی با رسول الله ص واگذارد. (قرطبی) کلبی: قریش از اهل مکه به رسول الله ص گفتند: تو گمان میکنی که کسی از ما باشد، بر آتش داخل میشود و اگر تبعیت ما را ترک کند و بر دین تو داخل گردد بهشتی میشود، پس به ما خبر بده این را از کجا میگویی و اینکه چه کسی از ما پیش تو خواهد آمد و چه کسی نخواهد آمد؟ این آیه نازل شد. (قرطبی) توصیف مومنان به طیب و منافقان به خبیث، نشانگر این مساله است که ذات مستحق تمیز نیست بلکه متصف بودن به این صفات است که باعث تمیز آنان میشود. (ابوسعود) گفته اند مخاطب مشرکان هستند و منظور از مومنان، اولاد آنان است که هنوز در پشت پدران مشرک خود و یا در رحم مادران خود هستند یعنی این نیست که الله متعال اولاد شما را که در علم الله مومن هستند را همراه شما بر شرک بگذارد بلکه آنان را از شما جدا خواهد ساخت. (قرطبی) مخاطب مومنان هستند: در اینصورت چنین معنی میدهد: این نیست که شما مومنان را بر آنچه که الان بر ان هستید طوریکه مومن م ومنافق با هم هستید، واگذارد بلکه با امتحان و تکلیف بین مومن و منافق تمیر دهید و شما مناق خبیث را از مومن طیب خواهید شناخت. (قرطبی)
و در روز احد مومن و منافق از هم شناخته شدند. و این قول اکثر اهل معانی میباشد. (قرطبی) وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ و این نیست که الله متعال منافقین را برای شما تعیین کند تا شما بشناسیدشان بلکه این امر را به طریق زحمت دادن و تکلیف دادن، آشکار خواهد کرد. (قرطبی)
کفار گفتند چرا برای ما وحی نمیشود، جواب امد که این نیست که الله متعال شما را بر غیب مطلع سازد تا شما مستحق وحی را بشناسید تا وحی در اختیار شما باشد. (قرطبی)
لیکن الله متعال از بین رسولانش انتخاب میکند که کدام یک بر غیبش مطلع گردند. (قرطبی) يعني مومنانلإ منافقان را نميشناسند بلکه رسول الله ص را الله متعال بر ان مطلع گردانده است. (بحر العلوم)
اشاره است به دطونطي وقوع تميزز (ابوسعود) فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ
وقتی کفار از رسول الله ص سوال کردند که چه کسانی از بین آنان ایمان خواهد آورد این آیه نازل شد یعنی به اموری که برای شما سودی ندارد مشغول نشوید بلکه به اموری بپردازید که به دردتان بخورد و آن ایمان است. (قرطبی)
یعنی بر شما تصدیق کردن است نه خودنمایی با درخواست اطلاع بر غیب. (قرطبی) وَإِن تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ یعنی بهشت است. (قرطبی)
اگر از شرک و گناه پروا کرده و دوری کنید، برای شما پاداشی بس بزرگ در بهشت مهیاست. (بحر العلوم) اگر واقعا و حقا ایمان بیاورید و از عدم مراعات حقوق ایمان پروا کنید و از نفاق پروا کنید، در مقابل این ایمان و تقوای شما اجری بس بزرگ داده خواهد شد که غیر قابل تخمین است. (ابوسعود) گفته میشود: منجمی نزد حجاج بود و حجاج برای امتحان وی سنگریزه به دستش گرفت و شمرد و از عدد آن از منجم پرسید و منجم دانست و حجاج بدون شمردن گرفت، منجم ندانست و منجم به حجاج گفت: فکر میکنم که تعداد سنگزیره ها را خودت هم نمیدانی، حجاج گفت آری چنین است، و توضیح خواست. منجم گفت وقتی ان را میشماری از غیب بودن خارج میشود و وقتی نشماری و ندانی از جمله ی غیب است که غیر از الله متعال آن را کس نداند. (قرطبی)
و کسانیکه با ندادن زکات اموال خود بخل میورزند، گمان نکنند انچه که الله به آنان از اموال داده است و این بخل انها، برای آنها خیر است بلکه در صورتی که الله مال بدهد و اینان زکاتش را ادا نکنند، قطعا برای آنان شر دنیا و آخرت است. زود باشد که این اموال بر گردن آنان همانند طوقی خواهد بود در روز قیامت. همینطور آن افرادی که کتمان علم میکنند و آن را بیان نمیکنند، برای انان شر است. برای الله متعال است میراث آسمانها و زمین یعنی باقی اوست و مخلوقات همه فانی شوند و این الله است که حکم میکند بعد انان این اموال به چه کسی برسد. و الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه است و بر حسب اعمالتان جزا خواهد داد.
مستندات
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَّهُم بيان حال بخل ورزیدن و بیان وخامت عاقبت آن است. (ابوسعود) در حق افرادی که زکات مال خود را نمیدادند نازل شده است و این قول ابن مسعود و ابن عباس و شعبی و سدی است. (مظهری) عطیه از ابن عباس: در مورد احبار (فقهای) یهود نازل شده است که به علم خود بخل ورزیده و صفت رسول الله ص را کتمان کردند. (مظهری) بیان اشتباه اهل بخل است که فکر میکنند که بخل ورزیدن برای آنها خیر است. (ابوسعود)
آیه میگوید آنان که به داده ی خداوند متعال بخل میورزند برای بیان سوء عمل این افراد است چراکه وقتی الله متعال به آنها از فضل خود عنایت کرد، پس این افراد باید دنبال بخشش و خیرات باشند. (ابوسعود) یعنی بخیلان که الله به آنان از فضل خود عطا کرده است، گمان نکنند که این بخل آنان از انفاق فی سبیل الله ص برای آنان خیر باشد. (ابوسعود)
یعنی کسانی که از زکات دادن بخل میورزند. (مظهری) و یا فکر نکنند که مال دادن الله به آنان، برای آنان خیر است. (مظهری) بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ
در اینجا آنچه از جمله ی قبل دانسته میشد را به صراحت بیان کرد و گفت که این کار آنان شر است. (ابوسعود) اين عمل يهود برایشان در دنیا و آخرت شر است و اگر چنین نمیکردند در دنیا شرف و ذکر خیر میگرفتند و در آخرت ثواب و جزای خیر میگرفتند. (تاویلات اهل سنت)
بیان چگونگی شر بودن بخل است و آن اینکه این بخل انان باعث میشود که بر گردن آنان چیزی لازم شود که همانند طوقی برگردن آنان است. (ابوسعود) رسول الله ص: کسیکه زکات اموالش را ندهد در قیامت اموال وی بر گردن وی ماری خواهد شد. (ابوسعود) گفته شده است: اموال وی ماری خواهد شد بر گردن وی که صاحب مال را سرتا پا نیش میزند و میگوید من مال تو هستم. (ابوسعود) آن یهود که صفت رسول الله ص را کتمان کردند در قیامت وبال گناه و دروغشان را حمل خواهدن کرد. (مظهری)
وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
برای الله متعال است و برای کسی دیگر چه مستقلا و چه از روی شراکت، نیست. (ابوسعود) آنچه که اهل زمین و آسمان به ارث میبرند از مال و غیر آنها پس اینان را چه میشود که بر انفاق از ملک الله بخل میورزند؟ (ابوسعود) یا به عبارتی دیگر آنچه بخل ورزیده اند انفاق نکرده اند را به الله متعال میرسد و برای آنان ندامت و حسرت میماند. (ابوسعود) یعنی این الله متعال است که باقی است و خلقش فنا میپذیرند و میروند و این الله است که به هرکس که خواهد اموال آن را به ارث میدهد و آنچه برای بخیلانی میماند، اندوه و حسرت است پس چه میشود که اینان بخل میورزند؟ (مظهری)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
به آنچه از بخل و منع انفاق انجام میدهید، آگاه است و بر طبق آن جزا خواهد داد. (ابوسعود)
اسم الله را به صراحت مياورد، تا بدانند که این عمل آنها باعث غضب رحمن میشود و وعید شدید است. (ابوسعود)
قطعا الله متعال قول کسانیکه گفته اند که الله فقیر است و ما غنی هستیم را شنیده است. زود باشد که گفته ی انان را بنویسیم و مستند کنیم و ثبت کنیم و همینطور ثبت میکنیم کشتن آنان را که انبیای الهی را بدون اینکه انبیاء مستحق کشته شدن باشند را کشته اند. و در قیامت آنچه در انتظار آنان است اینکه میگوییم عذاب سوزان را بچشید که این سزای اعمال شماست.
وقتی یهود شنیدند که الله متعال میفرماید: مَّن ذَا الذى يُقْرِضُ الله قَرْضًا حَسَنًا یعنی چه کسی هست که به الله قرض نیک دهد؟ یهود گفتند: الله فقیر است و از ما قرض میخواهد. این آیه نازل شد. (ابوسعود) حسن: گوینده این سخن حُييّ بن اخطب بوده است و از آنجا که همه ی یهود به آن قول راضی بودند پس به همه نسبت داده شده است. (خازن) روایت شده است: رسول الله ص نامه ای به یهود نوشتند و به حضرت ابوبکر دادند تا بر یهود قَینُقاع بخواند و آنان را به اسلام دعوت کند و بخواهد نماز بخوانند و زکات دهند و برای الله قرض حسنه دهند، شخصی به نام فنخاص از یهود گفت: پس الله فقیر است و از ما قرض میطلبد؟ پس حضرت ابوبکر سیلی زد و گفت: اگر بین ما و شما عهد عدم جنگ نبود، گردنت را میزدم و فنخاص به رسول الله ص شکایت برد و آنچه گفته بود را انکار کرد و این آیه نازل شد در تایید حضرت ابوبکر و رد یهود. (ابوسعود) یعنی آنچه اینها انجام میدهند و میگویند برالله پوشیده نیست و بلکه برای این گفته ی انها، برای انان عذابی سخت مهیا کرده است. (ابوسعود) این گفتار چه از روی اعتقاد گفته شده باشد و چه از روی استهزاء، امری بسیار قبیح است که فقط از کافر متمرد سر میزند. (خازن)
سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا
آنچه از سخن درشتی که گفته را صحیفه ی حفظه مینوسیم. (ابوسعود) ویا آنچه گفته اند را به یاد میسپاریم و فراموش نمیکنیم و اهمال کاری نخواهیم کرد. (ابوسعود)
وَقَتْلَهُمُ الْأَنبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ
یعنی آنچه گفته اند همسنگ کشتن انبیاء است و گناهشان برابر است. (ابوسعود) اعلام این مطلب است که این گناه اولشان نیست بلکه قبلا اینها بودند که انبیاء را کشته اند. (ابوسعود) این قتل آنها همانطور که در حقیقت بناحق بوده است، در گمان خودشان نیز بناحق بوده است. (ابوسعود)
وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ
یعنی بعد اینکه نوشتیم، از انان انتقام خواهیم گرفت. (ابوسعود) رسول الله ص: اگر شراره ای از آن به مشرق زمین بیافتد، بخاطر آن، جمجمه ها در مغرب زمین به جوش آیند و اگر حلقه ای از زنجیرهای جهنم بر سر کوهی نهاده شود، تا هفت طبقه زمین خواهد سوخت. (بحر العلوم)
آنچه که ما در قیامت خواهیم گفت که آتش سوزان را بچشید سبب آن، کسب خودتان است از گناهان و معاصی و توهینها، و اینکه قطعا الله متعال در حق بندگانش ظلم کننده نیست. توضیح: ظلام، اکثرا بر پر ستم و بسیار ستم اطلاق میشود و اگر بگوییم پر ستم نیست ویا بسیار ظلم کننده نیست، این معنی خطور میکند که آیا از الله ظلم کم واقع میشود؟ پس در جواب باید گفت که در اینجا برای نفی کثرت است در مقابل بندگان بسیار یعنی ظلمی در حق کسی روا نمیدارد. چراکه در بین عرب بوده است که چنین گفته میشد مثل ظالم لعبده و ظلام لعبیده، اولی چون بنده اش یکی بود، کلمه ی ظالم بکار برد و دومی چون بندگانش زیاد بود و به همه ی آنها ظلم میکرد، ظلام بکار برده شد.
مستندات
ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ
اين عذاب مذکور، یعنی آن عذاب سوزان بخاطر آنچه که مرتکب شده اید است از قتل انبیاء و سخن سخیفی که گفته اید است. (ابوسعود) این جزای کاری است که با دستان خود انجام دادید است و اینکه میگوید با دستان خود یعنی از آنجا که اکثر کارها با دست انجام میشود و منظور شما انجام داده اید است. (ابوسعود)
وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ
یعنی الله متعال عذاب دهنده ی بندگان بدون اینکه گناهی از آنها سر بزند نیست. (ابوسعود) با اینکه اگر الله متعال بنده ای را بدون ارتکاب گناه عذاب دهد، ظالم نیست، الله متعال در اینجا بیان میدارد که با این وجود، الله بدون گناه عذاب نخواهد داد. (ابوسعود) ظلام در اینجا برای مبالغه در کم است نه در کیف یعنی به هیچ کس بدون ارتکاب معصیت عذاب نرساند. (ابوسعود)
کسانیکه گفتند: الله به ما امر کرده است که پیامبری ایمان نیاوریم تا وقتی که وی قربانی بیاورد که آن قربانی را آتشی از آسمان بیاید و بخورد. بگو که انبیای قبل من معجزه های آشکار آوردند و آنچه شما میگویید را نیز آوردند. اگر واقعا بر این امر پایبند هستید، چرا انبیای گذشته را کشتید؟ اگر در انچه میگویید صادق هستید بجای کشتن باید ایمان میآوردید. نکته: وقتی کسی هدفش بر ایمان نیاوردن و باور نکردن باشد، برای توجیه کار خود، به انواع بهانه ها، روی میاورد و یهود نیز وقتی بنا را بر ایمان نیاوردن گذاشته بودند، به بهانه متوسل میشدند و الله متعال که خالق آنان است به کار انها واقف است و آنها را رسوا میکند.
كعب بن الأشرف ومالك بن صيفي وحُيَيُّ بنُ أخطبَ وفنحاصُ بنُ عازوراءَ ووهْبُ بنُ يهوذا، این افراد از یهود گفتند: الله در تورات به ما امر کرده است و یا وصیت کرده است....(ابوسعود) به رسولی ایمان نیاوریم تا وقتی که وی قربانی بیاورد که آن را آتشی از آسمان آمده و بخورد. همانطور که انبیای بنی اسرائیل چنین بوده اند. (مظهری) از افترائات انها بوده است چراکه اگر پیامبری چنین چیزی را میآورد، آن از معجزات آن پیامبر است و این نیز همانند دیگر معجزات است. (ابوسعود)
قربانی و مال غنیمت برای یهود حلال نبوده است و انها قربانی و غنیمت را جمع میکردند و آتشی بدون دود از آسمان میآمد و آن را میسوزاند و این نشانه ی قبولی قربانی بود. (مظهری)
قربانی و چنین حالت نشانه ی نبوت نبوده است بلکه نشانه ی تقوی است. (تاویلات اهل سنت) گفته شده است که این ادعا از تحریفات و دروغهای یهود بوده است و این امر از اینجا مشخص میشود که پیامبری معجزه ای بیاورد باید ایمان آورده شود. (خازن)
وقتی کلام انها این بود که عدم ایمان ما به تو ای محمد، بخاطر نیاوردن قربانی با چنین صفتی است، الله متعال در رد آنان میفرماید به آنان باری آشکار کردن دروغ آنان بگو: انبیای بسیاری آمدند که هم تعدادشان زیاد بود هم مقامشان بالا بود که معجزات آشکاری را نشان دادند و انچه را که گفتید را نیز آوردند پس چرا آنان را کشتید؟ چراکه شما ادعا دارید که اگر چنین میشد ایمان میآوردید. در حالیکه زکریا و یحیی و سایر انبیا امدند و معجزه ها نشان دادند پس چرا به آنها ایمان نیاوردید؟ بلکه جرات کردید و آنها را کشتید. (ابوسعود) اگر در این گفته ی خود صادق هستید پس چرا انبیای قبلی که با این علامت و معجزات دیگر آمدند را کشتید و ایمان نیاوردید؟ پس معلوم شد که عدم ایمان انها، از روی تعصب و گردنکشی است. (مظهری) از آنجا که یهود زمان رسول الله ص به کرده ی گذشتگان خود راضی بودند، اینان را مخاطب قرار میدهد و آنها را بخاطر آنچه اسلاف آنها انجام داده اند مورد توبیخ قرار میدهد.
پس اگر ای محمد، انها تو را تکذیب کنند و انکار کنند ناراحت نباش که انبیای گذشته که معجزات و دلایل واضح آوردند و کتابها نازل گشت و کتاب روشن کننده نیز داده شد ولی آنها این انبیا را نیز انکار و تکذیب کردند. پس از قدیم نوع برخورد با انبیاء برای بسیاری انکار انها بوده است ولی آنان با این وجود دست از تبلیغ برنداشتند پس تو ای محمد بر ابلاغ رسالت محکم باش.
مستندات
فَإِن كَذَّبُوكَ
ای محمد در قولت و در آنچه از نشانه ها آورده ای دلایل صدقت و رسول بودنت هست. (تاویلات اهل سنت) یعنی اگر آن افراد تو را تکذیب کنند و باور نکنند. (خازن)
فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ امثال نوح و هود و صالح و ابراهیم و مانند آنها نیز تکذیب شده اند. (خازن)
برای تسلی خاطر رسول الله ص آمده است. یعنی مثل انبیای گذشته بر آزار و اذیت آنان صبر کن (تاویلات اهل سنت)
جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ معجزات آشکار و دلایل روشن اوردند. (خازن) وَالزُّبُرِ و کتابها آوردند.
جمع زبور است و هرکتابی که در آن حکمت باشد زبور گفته میشود. (خازن) زبر یعنی زجر (دفع کردن) و کتابی که در آن حکمت باشد را زبور گویند چراکه آن کتاب از باطل زجر و به حق دعوت میکند. (خازن)
زبر یعنی مکتوب. (قرطبی)
گفته شده: منظور سخنان انبیا از آینده است که برای آنان گفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ و کتاب واضح نورانی آوردند. (خازن) عطف کتاب منیر بر زبر برای نشان دادن شرف و فضل آن کتاب است. (خازن)
گفته شده است: منظور از زبر صُحُف است و کتاب منیر تورات و انجیل هستند. (خازن)
زبر و کتاب به یک معنا است و با هم آوردن آنها بخاطر ختلاف در لفظ و اختلاف در اصل داشتن است. (قرطبی) کتاب واضحی که در ان حلال و حرام و احکام فرض شده بر آنها بیان شده است. (تاویلات اهل سنت)
منیر است چراکه هرکسی را که به وی تمسک جوید را به راه راست هدایت میکند. (تاویلات اهل سنت) از آنجا که کتب الهی هر دو طریق درست و نادرست را روشن میکنند، پس منیر هستند. (تاویلات اهل سنت)
هر جانداری را سرنوشتش این است که مرگ را بچشد، پس کسی که بتواند با اعمال صالحه از آتش دور کرده بشود و به بهشت وارد کرده بشود، پس وی قطعا موفقیت حاصل کرده است. و این دنیا چیزی نیست جز کالایی فریبنده. نکته: زحزح و ادخل هردو مجهول آورده شده است نجات یابد و داخل بهشت شود، نیست بلکه دور کرده میشود و به بهشت واردش میکنند بدین معنی که فقط عمل کافی نیست بلکه فضل الهی نیز لازم است.
مستندات
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ
یعنی هر نفس و جانداري كه زاده شده باشد را مرگ هست و چاره ای از آن نیست. (بغوي)
وعده برای تصدیق کننده است و برای منکر وعید است. (بیضاوی)
چه عیسی باشد .و چه بهشتی و چه جهنمی همگی مرگ را خواهد چشید. (نظم الدرر) مرگ معنایی است که با آن تصرفات روح باطل میشود و بعد مرگ روح باقی میماند چراکه کسی که بخواد چیزی را بچشد، زنده و حس کننده باشد و کسیکه بر وی چشیدن مرگ عارض میشود قطعا بر وی چشیدن آتش نیز جواز خواهد داشت. (نظم الدرر)
وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جزای اعمال خیر و شرتان را به طور تمام و کمال در روز قیامت داده خواهد شد. (بیضاوی) روزی که از قبور خود بر مخیزید. (بیضاوی)
اینکه میگوید تمام و کمال در قیامت داده میشود اشاره به این مطلب دارد که بعضی از اجر و جزای اعمال قبل آن نیز داده خواهد شد و در تایید این مطلب است که رسول الله ص فرموده اند: قبر باغچه ای از بهشت است و یا حفره ای از حفرهای جهنم. (بیضاوی) حاصل اينكه زندگانی این دنیا و لذات آن جزای اعمال صالحه نیست. (مظهری)
فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ کسی که از آتش دور کرده شود. (بیضاوی)
زحزح تکرار کلمه زح است که به معنی شتابان جذب کردن را گویند. (بیضاوی)
وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ
با نجات یافتن و به مراد رسیدن، را به دست آورده است و پیروزی یافته است. (بیضاوی) رسول الله ص: هرکس که دوست دارد از آتش دور کرده شود و به وارد بهشت شود پس طوری عمل کند که وقتی به وی مرگ میرسد، با ایمان به الله و آخرت باشد و معامله اش با مردم طوری باشد که خودش دوست دارد مردم با وی چنین کنند. (بیضاوی) کسیکه با دور شدن از آتش بهشت داخل شده است، نجات یافته و پیروز است نه کسیکه بر دنیا و متاع آن حریص شده و مشغول شده است هرچند که ممکن است باعث طول عمر و جمع مال زیاد بشود. (نظم الدرر)
و نیست لذتها و خوشیهای دنیا جز متاع و کالایی که عیبش پوشانده شده است. (بیضاوی) متاع غرور و فریب بودن برای کسانی است که دنیا را بر آخرت ترجیح داده اند ولی اگر کسی باشد که هدفش آخرت باشد، دنیا کالای رسیدن به هدف است. (بیضاوی)
غرور يعني باطل. (مظهری)
حسن بصری: دنیا مثل سبزی گیاه و بازی دخترکان است و نتيجه اي ندارد. (بیضاوی)
قسم که شما قطعا در معرض بلا قرار خواهید گرفت و این امتحان است و این امتحان در مال شما و جان شما خواهد بود و از دشمنانتان که بعضی اهل کتاب هستند و بعضی مشرک، آزار و اذیت خواهید دید. برخورد شما اگر با شکیبایی باشد و از گناهان الله پرهیز کنید و حتی اگر بتوانید از مقابله به مثل خودداری کنید، این کار شما جزو کارهای مورد رضایت الله و از امور نیک خواهد بود. نکته: عزم مقابل رخصت است و در این آیه بیان میدارد که اگر شکیبایی پیشه کنید و مقابله به مثل بر آزار آنان نکنید و همچنین بر بلا صبر کنید، جزو کارهای عزمی است. اگر مقابله به مثل کردید هم اون از رخصت خواهد بود.
مستندات
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ
لام لتبلون برای قسم است یعنی والله که شما مورد امتحان قررار خواهید گرفت و بر شما محنتها و سختی واقع خواهد شد تا مومن از غير مومن شناخته شود. (خازن) شروع در تسلی دادن به رسول الله ص و مومنان است بر آنچه که از کفار از اذیت آزار خواهند دید تا بر آن آمادگی بگیرند و حواسان جمع باشد و با صبر ثبات با آن مواجه شوند.(ابوسعود) اصل اختبار، امتحان است یعنی مهارت امتحان شونده مورد آزمایش قرار میگیرد به این شکل که در معرض کاری که غالبا بر وی سخت است قرار داده میشود و این حقیقتا از طرف کسی است که به عاقبت امور آگاهی ندارد و از جهت الله آگاه بر همه چیز، بطریق مجاز است که بنده اش را قادر میسازد تا یکی از دو امر را انتخاب کند. (ابوسعود) گفته شده است: به پرداخت زکات از اموال امتحان میشوید. (خازن)
با شما همانند مختبر عمل خواهد شد تا مومن از منافق شناخته شود. (نظم الدرر) امتحان در اموال با رسیدن آفات است و اما انفاق در راه خدا، اتلاف نیست بلکه از باب ازدیاد اموال است. (ابوسعود)
در مورد نفس و جان نیز با مرگ و مریضی و اسیر شدن و رسیدن انواع مکروهات به ان است. (ابوسعود)
تقدیم اموال بر نفس برای این است که هلاک اموال بیشتر است. (ابوسعود)
تقدیم مال بر روح از این جهت است که گفته اند مال همسنگ جان است بلکه بعضی مرگ آسانتر از فقر مینماید که باعث خواری عار میگردد که دستش از انجام مکارم کوتاه میآید. (نظم الدرر)
وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا یعنی کسانیکه قبل شما به آنان کتاب داده شده بود منظور یهود و مسیحیان است. (ابوسعود)
اهل کتاب گفتن اشاره به این دارد که اینان ادعا خواهند داشت که آنچه میگویند مستند به کتاب است. (ابوسعود)
آزار بسیار از طعن در دینتان و شبهه افکنی در احکام شرعی و جلوی کسیکه قصد ایمان دارد را خواهید دید. (ابوسعود)
آمده است: وقتی رسول الله ص نامه ای به فنخاص یهودی نوشت و از حضرت ابوبکر فرستاد و فنخاص که این نامه را خواند گفت: پروردگارت به ما نیاز پیدا کرده است و حضرت ابوبکر خواست با شمشیر گردنش را بزند ولی گفته ی رسول الله ص یادش آمد که فرموده بود که سر خود کاری انجام نده تا پیش ما برگردی و از اینکار صرفنظر کرد و اين آیه نازل شد. (خازن) مصیبتها از اقوام خویش خواهید دید و این در مورد مهاجرین است که مشرکان مال و زمین آنها را گرفتند و عذابها دادند. (بغوی)
مثل کعب بن اشرف یهودی که رسول الله ص و مسلمانان را هجو میکرد و مشرکان را علیه مسلمانان، تحریک میکرد. (العز بن عبدالسلام) وَإِن تَصْبِرُوا
اگر بر آن سختی ها و بلایا شکیبایی کنید و حسن تقابل داشته باشید. (ابوسعود)
وَتَتَّقُوا از دنیا بریده و به خدا مشغول شوید. (ابوسعود)
از ارتکاب گناه بترسید. (بحر العلوم)
فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
پس این صبر و تقوی از اموری است که مورد قصد و عزم است که برای ان مسابقه دهندگان، با هم مسابقه میدهند و رقابت میکنند. (ابوسعود) یعنی از چیزهایی است که باید برای آن هرکسی عزمش را جزم کند. (ابوسعود)
يعني از اموری است که الله بر انه عزم کرده است و بر ان امر کرده است. (ابوسعود)
یعنی وقتی عزم الله بر آن است پس شما باید که صبر پیشه کنید و ثابت قدم باشید. (ابوسعود) این صبر از درستی تدبیر است شکی نیست که رشد در این است و شایسته ی هیچ عاقلی نیست که آن را ترک کند. (خازن)
و به یادآور آن زمانی را که الله متعال از کسانیکه به آنان کتاب الهی داده شده بود، از آنان عهد گرفت تا آنچه در کتب هست را به روشنی برای مردم بیان کنند من جمله چگونگی صفات پیامبر آخر زمان را بیان کنند، و کتمان نکنند و مخفی ندارند، پس کاری که آنان انجام دادند، این بود که آن کتاب و آنچه در آن از حق بود را به پشت سر خود انداختند و اعتنایی نکردند که در آن چه بوده است و بر طبق کتاب عمل نکردند، و خریدند بجای آن وظیفه، منفعت و استفاده ای کم را یعنی برای حفظ نفع دنیوی خود، آخرت را دادند و خود را از آخرت محروم کردند. پس چه بد چیزی است این معامله ی آنها که همان خرید دنیا با دادن آخرت است.
بیاد آر آن زمانی را که الله متعال از اهل کتاب عهد گرفت. (نسفی) از علمای انها در تورات عهد گرفته شد. (مظهری)
اخذ میثاق از اهل کتاب این بود که بعثت رسول الله ص و صفات ایشان را بیان کنند و با تحریف و عدم بیان، کتمان نکنند. (تاویلات اهل سنت)
از آنان در عالم ذر، عهد گرفته است. (بحر العلوم) به طریق وحی به انبیاء در کتبشان، عهد گرفته است. (بحر العلوم)
لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ اینکه برای مردم کتاب را بیان کنید. (مظهری) صفت محمد رسول الله ص را بیان دارند. ((بحر العلوم)) فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ
پس آنان عهد را شکستند یعنی آن را رعایت نکردند و به آن اعتنا نکردند. (نسفی) کتاب را ضایع کردند و عمل به آن را ترک کردند و آنچه در مورد صفات رسول الله ص آمده است را کتمان کردند. (مظهری) به پشت سر انداختن یعنی اعتنا نکردن و به حساب نیاوردن است. (نسفی)
و این دلیل است بر اینکه بر علماء واجب است که علم خود را مردم عرضه کنند و حق را بیان کنند. (نسفی) بر علما است که علم را بخاطر غرض فاسد کتمان نکنند مثلا تسهیل کار ظالمان و یا برای راضی کردن ظالمان و یا بخاطر جلب منفعت و یا یا دفع آزار و یا بخاطر بخل به آموزش. (نسفی)
قتاده: ای عهد و میثاقی است که الله متعال از علما گرفته است و ان اینکه آنچه میدانند را بیانک کنند و از کتمان دوری کنید که هلاک است. (مظهری) کتاب را به پشت سر انداختند ویا میثاق را. (خازن) حسن عماره گوید که من پیش زهری رفتم و زهری حدیث روایت کردن را ترک کرده بود و من به وی گفتم به من حدیث بگو و زهری جواب داد مگر نمیدانی که من حدیث گفتن را ترک کرده ام و من به وی گفتم یا حدیث میگویی و یا اینکه من برایت حدیث میگویم. زهری گفت بگو: من از با سند از حضرت علی ابن ابی طالب روایت کردم که گفته است: اهل جهل تعلم و اموزش دیدن را ترک نکنند مگر اینکه اهل علم، تعلیم و آموزش دادن را ترک کنند. اینجا بود که زهری برای من چهل حدیث روایت کرد. و در تفسیر ثعلبی از مسند الفردوس، مرفوعا روایت شده است. (مظهری)
وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا
بدل آن متاعی کم را گرفتند. (نسفی) یعنی خوردنی و رشوه گرفتند. (مظهری)
فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ
چه بد است آنچه برای خود اختیار میکنند. (مظهری)
یعنی دنیا را بجای آخرت، اختیار کرده اند. ((بحر العلوم))
بنابر قرائت به خطاب :پس گمان مبر ای محمد و بنابر قرائت غائب: کسانیکه به کرده ی خلاف دین الله، خوشحالی میکنند و به تحریف دین کردن خود خوشحال هستند، گمان نکنند که این کرده ی انها و با مورد مدح مردم قرار گرفتن، گمان نکنند که اینان با این کار خودشان از عذاب الله متعال در دنیا و آخرت نجات یابند، بلکه برای آنان عذابی دردناک مهیا شده است. نکته: در مورد روایات مختلف در مورد اینکه در شان چه کسانی نازل شده است، وجه مشترک همه ی روایات این است که این خوشحال شدن مذموم و باعث عذاب شونده، برای کسانی است که حق را تحریف میکنند و کسانی است که بر خلاف حق به مردم القا کرده و از کرده ی خود خوشحال میشوند، است و همینطور یادآوری این مطلب است که شرع و دین دست آنان و برطبق خواست آنان نیست که هرچه خواستند به مردم بگویند و دین الله را تغییر دهند، و انتظار داشته باشند که با این عمل از عذاب الهی نجات پیدا کنند، و مورد مدح نیز قرار گیرند.
کلبی: ای محمد گمان نکن که کسانیکه از این بیان نکردن صفت تو، خوشحالی میکنند،... (بحر العلوم) ضحاک: یهود به پادشاهان میگفتند که پیامبر آخر زمان خواهد آمد که با آن نبوت تمام میشود، و وقتی رسول الله ص آمدند، پادشاهان از یهود پرسیدند: آیا این همان پیامبر آخر زمان است؟ گفتند: نه اون غیر این است و این گفتار به طمع مال از آنها بوده است و پادشاهان نیز به آنها مال دادند. پس این آیه نازل گشت. (بحر العلوم) یعنی آنانکه به گرفتن مال از پادشاهان خوشحالی میکنند. (بحر العلوم) کسانیکه از آنچه به انان داده شده است خوشحال میشوند فکر نکنند که این کارها آنها را آتش نجات دهد. (خازن) آمده است: مروان به دربان خود گفت که پیش ابن عباس برود و از وی چنین بپرسد: اگر قرار باشد هرکس بر آنچه به وی داده شده است، خوشحال شود و مدح و ستوده شدن را دوست داشته باشد، مورد عذاب قرار گیرد، در اینصورت همه ی ما قطعا مورد عذاب خواهیم بود. ابن عباس جواب داد: منظور اینگونه که شما فکر میکنید نیست بلکه : رسول الله ص از یهود مسائلی را پرسیدند و آنها جواب نادرست دادند و از نزد رسول الله ص خارج شدند در حالیکه به رسول الله ص چنین وانمود کردند که راستش را گفته اند و برای اینکارشان انتظار ستوده شدن را داشتند و بر آنچه انجام نداده بودند از مردم انتظار مدح داشتند. (بغوی) منظور عده ای از علمای یهود بودند که از اینکه مردم را گمراه میکردند اظهار خوشحالی میکردند و همینطور از اینکه مردم آنان را علما میدانستند خوشحال بودند. (خازن) وقتی الله متعال وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ را نازل کرد فنخاص و همراهانش، از اینکه با کتمان خود، از گمراه کردن مردم به مال دنیا میرسیدند خوشحالی میکردند. این آیه نازل شد. (خازن) گفته شده است: یهود از اینکه کلمه ی آنها در کفر به رسول الله ص یکی شده بود خوشحال بودند چراکه آنان به یمن و شام و هرجا که یهود بودند پیام فرستادند تا همه بر اینکه محمد نبی نیست یک صدا شوند و همینطور هم شد و آنان بر این کار خوشحال بودند و میگفتند ما اهل نماز و روزه و کتاب هستیم. (خازن) امده است: یهود خیبر پیش رسول الله ص آمدند و گفتند ما تو را میشناسیم و تصدیق میکنیم و هدفشان ازا عمل این بود که رسول الله ص و مسلمین آنان را مدح کنند. (خازن) عده ای از منافقین بودند که وقتی رسول الله ص به جنگ میرفتند تخلف میکردند و وقتی رسول الله ص برمیگشتند عذر میخواندند و بر اینکار خود، خوشحال بودند و دوست داشتند بر کاری که انجام نمیدادند ستوده شوند. (بغوی)
و دوست دارند مورد مدح قرار گرفته و ستوده شوند. چراکه اینان ادعا داشتند که بر دین ابراهیم هستند درحالیکه نبودند. (بحر العلوم) آنان خود را اهل نماز و روزه و کتاب معرفی میکردند و هدفشان مورد، مدح قرار گرفتن بود. (بحر العلوم)
فَلَا تَحْسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ
گمان مبر که اینان را این عملشان از آتش نجات دهد. (بحر العلوم) گمان نکنند که اینکار انها باعث نجات آنها از عذاب الهی در دنیا بشود یعنی از کشته شدن و اسیر شدن و از جزیه بر خود و ذلت و خواری رسیدن به آن، نجات دهد. (خازن)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ یعنی در آخرت برای انان این عذاب است. (خازن) بلکه برای انان عذابی دائمی و ابدی است که از آن خروجی نیست. (بحر العلوم)
این آیه هرچند در حق منافقین و یهود نازل شده است ولی حکمش عام است برای هرکسی دوست دارد بخاطر کار خیری که انجام نداده است، ستوده شود و همینطور کسی که دوست دارد وی را عالم بدانند در حالیکه اهل علم نیست. (خازن)
و خاص برای الله متعال است، پادشاهی و چیرگی و سلطان آسمانها و زمین و الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: یعنی الله متعال است که قانون و شریعت را تعیین میکند و الله است که تعیین میکند چه کسی به بهشت برود و چه کسی به جهنم برود.
مستندات
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
چیرگی و پادشاهی آسمانها و زمین، تنها خاص الله متعال است. (ابوسعود) پس مالک امر آنان نیز هست. (بیضاوی) آمده است: این آیه در رد ادعای آنان است که میگفتند الله فقیر است، میباشد. (بیضاوی) ممکن است در جواب کسانی باشد که میگفتند الله را فرزندی هست، و این آیه بیان میدارد که چگونه میشود که فرزندی بگیرد در حالیکه آنچه در آسمان و زمین هست برای وی تعالی میباشد. (تاویلات اهل سنت) طوریکه هرگونه که خواست در آن تصرف میکند و عمل میکند و هر چیزی را خواست ایجاد میکند و یا معدوم میکند و هرکسی را میمیراند و زنده میگرداند، و هرکه را خواست، ثواب میدهد و هرکه را خواست عذاب میدهد. این تصرف بدون اینکه هیچ شائبه دخالت کسی در آن باشد، انجام میشود. (ابوسعود) برای الله خاصتا است انبارگاه باران و رزق و رویاندن و غیر اینها، هرطور خواست عمل میکند و هرطور خواست، حکم میکند (مظهری)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
وقتی که سلطان و قهر در اسمانها و زمین برای الله متعال است، پس قطعا تمام اشیاء تحت قدرت وی تعالی قرار دارد و الله متعال بر تمامی امور قدرت دارد. (ابوسعود) از همین آیه مشخص میشود که با کارهایی که منحرفان در آیه قبل انجام داده اند کاری را از پیش نخواهند برد و عذاب الهی بر آنان حتمی است. (ابوسعود) پس بر عذاب آنان، تواناست. (مظهری) از ابن عباس: قریش پیش یهود رفتند از آنچه موسی برای انان از معجزه آورده پرسیدند و یهود گفتند که موسی عصا داشت و دستش را نورانی میکرد. پیش مسیحیان رفتند و آنان گفتند عیسی کور مادر زاد را شفا میداد و مرده را زنده میکرد پس پیش حضرت رسول الله ص رفتند و گفتند: از خدایت بخواه تا کوه صفا را به طلا تبدیل کند و رسول الله ص دعا کردند و این آیه نازل شد. (مظهری)
قطعا در خلق و به وجود آوردن آسمانها و زمین، همینطور اختلاف روز وشب در دارزی و کوتاهی و همینطور آمد و شد شب روز، همانا نشانه ها است برای کسانی که عقل خود را خالص و صاف داشته اند. یعنی اگر کسی بدون جبهه گیری قبلی و بدون اینکه برای خودش مطلوبی تعیین کند، به در حلقت آسمان ها و زمین، تفکر کند، قطعا خواهد دانست که اینه همه را یک قادر توانای بی حد در توان و علم، به وجود آورده است. یک دلیل آن اینکه الان همانطور که دانشمندان تجربی اعتراف دارند اگر یکی از اجرام آسمانی در این مکان فعلی خودش نبود، حیاتی در زمین شکل نمیگرفت و این نظمی که بین حرکت اجرام آسمانی و زمین وجود دارد نشان میدهد که یک قدرت توانا و با تدبیر ان را اداره میکند. دیگر اینکه با عکسهایی که از کیهان منتشر میشود و شباهتهاییکه بین اعضای انسان و اعضای کیهان مشاهده میشود، نشانه ی آشکاری است برای کسانیکه حقیقتا دنبال حقیقت بوده و واقعا اعتقاد دارند بر اینکه باید از دانش پیروی شود فرقی ندارد نتیجه ی آن چه باشد، و به آن عمل کنند. کسیکه در مورد خلقت هستی، پیش فرض دارد و بر آن اساس دنبال دلیل برای مطلوب خود بگردد، عقل وی خالص نیست و به نتیجه ی درست نخواهد رسید. همانطور که ملحدین انجام میدهند.
مستندات
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
اهل مکه از رسول الله ص خواستند برای دعوای خودش که همان یگانه بودن الله متعال است، نشانه ای بیاورد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم) یعنی در خلق دو شیئ بزرگ یعنی آسمانها و زمین، ... (بحر العلوم) یعنی در آنچه که الله متعال در آسمانها از خورشید و ماه و ستارگان و در زمین از کوهها و دریاها درختان خلق کرده است... (بحر العلوم)
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ یعنی در رفتن شب و آمدن روز،... (بحر العلوم)
گفته شده است در اختلاف رنگ شب و روز... (بحر العلوم)
یعنی در آنچه در آسمانها و زمین که در آن زندگانی شماست و در توالی شب و روز و اختلاف در بلندی و کوتاهی در طول فصول که همه ی اینها برای این است تا که شما در آن کار کرده و معاش خود را تامین کنید، و زمان استراحت داشته باشید، نشانه است پس در آن تفکر کنید ای صاحبان عقل صاف و خالص. یعنی برای کسانیکه عقل خود را برای استدلال و عبرت گرفتن بکار میگیرند و نه مثل بهائم به غفلت بنگرند. (خازن) در آنچه در آسمانها و زمین است، دلایل واضحی وجود دارد بر اینکه صانع دارد و یگانه است و علم و قدرتش کامل است و این برای کسانی است که عقول آنها از شائبه ی حس و وهم خالی باشد. (بیضاوی) در این امور دلیل آشکار است بر وجود صانع با حکمت و توانا است و این برای کسانی است که عقلش را از هوای خودش خالص گردانده است مثل خلوص مغز از پوست. (نسفی)
کسانیکه در خلقت و چگونگی ساختار و هستی، آسمانها و زمین تفکر میکنند و الله را در تمامی احوال خود، یاد میکنند و از تفکر خود به این نتیجه میرسند و میگویند: پروردگارا، اینها را به باطل و بیهوده خلق نکرده ای بلکه این خلقت هدفی دارد، پس تو منزهی از کاستی و عبث و بیهودگی، پس ما را از عذاب آتش محفوظ بدار. نکته: وقتی در نظم دقیق حاکم بر جهان هستی که ما شناخت داریم تفکر داشته باشیم، و در این بنگریم که ما یک شیی دقیق را بدون اینکه هدفی داشته باشد، نمیسازیم به این نتیجه خواهیم رسید که این خلقت بیهوده نیست و هدف دارد و قطعا یکی از اهداف شناخت خالق آن است. این مدعیان خلقت بی هدف و بر اثر اتفاق و بدون تنظیم، وقتی از انها بپرسی که این گوشی که دستت هست، به طور اتفاقی ساخته شده و هیچ تفکر پشت آن نیست، تو را متهم به نادانی میکنند و راست میگویند هرکس فکر کند که اشیاء دقیق بدون اینکه هدفی داشته باشند و متفکری داشته باشند، ساخته نمیشوند. نکته: یاد خدا و ذکر خدا به زبان نیز هست منتها، منظور از اینکه در تمامی احوال به یاد خدا بودن این است که در هر شرایطی از زندگی، برای عمل و عکس العمل به اتفاق، حکم الله را به یادآوری و بر آن اساس عمل کنی.
مستندات
از عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عباس وَالنَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ: منظور از ذکر در اینجا، نماز است یعنی بر اساس توان خود، بخواند. (بغوی)
بقیه گفته اند: منظور این است که در کل احوال، انسان به ذکر الله مشغول باشد. (بغوی)
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا
کسانیکه اگر بر ایستاده نماز خواندن قادر باشند ایستاده نماز میخوانند و اگر عاجز گشتند، نشسته میخوانند. (بحر العلوم)
وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ
و اگر از نشسته خواندن عاجز شدند، به پهلو خوابیده و نماز میخوانند. (بحر العلوم) یعنی در تمام احوال، الله متعال را ذکر گویند و عبادت کنند. (بحر العلوم) یذکرون اشاره به عبادت زبانی دارد و بقیه به عبادات بدنی و دیگر اعضا اشاره دارد. (نیسابوری) منظور آیه ذکر خداوند متعال در تمامی احوال است همانطور که ابن عباس وقتی در خانه ی رسول الله ص خوابید تا عبادت شب رسول الله ص را رصد کند و رسول الله ص در خلال خواب بیدار شده و ذکر زبانی الله را میگفتند و این آیه را تلاوت میکردند و در روایتی دیگر از رسول الله ص امده است: در مورد نماز نفل، اگر ایستاده بخواند، افضل است اگر نشسته بخواند، نصف آن ثواب میبرد و اگر خوابیده بخواند، برای وی نصف، اجر نشسته خواهد بود. (احکام القرآن طحاوی) پس این افضلیت در اجر نماز ایستاده از نشسته و نشسته از خوابیده، در وقت توانایی ایستاده خواندن و یا نشسته خواندن داشتن است والا کسیکه عاجز است و نشسته یا خوابیده بخواند، نماز دیگران از نماز وی افضل نخواهد بود. (احکام القرآن طحاوی)
از خلق آسمانها و زمین عبرت میگیرند. (بحر العلوم) از حضرت عائشه: شبی که نوبت من بود، رسول الله ص پیش من آمد و پوستش پوست مرا لمس کرد و گفت: ای عائشه آیا اجازه میدهی که امشب من به عبادت پرودگارم مشغول باشم، من گفتم یا رسول الله من، با تو بودن را دوست دارم و آنچه تو دوست داری را نیز دوست دارم، پس رسول الله ص مشغول شد و به گریه افتاد تا اینکه دامان ایشان از اشک، خیس شد و بعد به سمت راست به پهلو خوابیده و به گریه ادامه داد تا اینکه زمین از اشک سیراب شد، بعد بلال بعد اینکه اذان داده بود، آمد و دید رسول الله ص، گریه میکند. بلال گفت: یا رسول الله ص آیا گریه میکنید در حالیکه الله متعال، تبعات کرده های گذشته و آینده ات را آمرزیده است؟ رسول الله ص: آیا بنده ی شکرگزار الله متعال نباشم؟ چگونه گریه نکنم در حالیکه بر من این آیات نازل گشت: ان فی خلق السموات و الارض... تا فقنا عذاب النار. وای بر کسیکه این آیات را بخواند و در آن تفکر نکند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: در خلقت فکر کنید نه در خالق. (بحر العلوم) رسول الله ص: لحظه ای تفکر، بهتر از عبادت یک سال است. (بحر العلوم) رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا
تفکر میکنند و میگویند: پروردگارا اینها را به بیهودگی خلق نکرده ای بلکه برای امری که حتما رخ خواهد داد خلق کرده ای. (بحر العلوم) این ها را به عبث و بازی خلق نکرده ای و حتما برای امر بزرگی داری. (بغوی)
سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
از ما عذاب آتش را دور بگردان. (بحر العلوم) زجاج: تو از اینکه این دو را به باطل خلق کرده باشی، پاک و منزه هستی. ما فرستادگانت را تصدیق و باور کرده ایم و تسلیم هستیم که تو را بهشت و دوزخ هست، پس ما را از آتش محفوظ بدار. (بحر العلوم)
پروردگارا، قطعا کسی را که تو در آتش انداخته ای،کسی است که هلاکش کرده ای و خوارش گردانده ای پس اینکه ما از تو میخواهیم که ما را از اتش محفوظ بداری برای همین است. و برای مشرکان و کفار در قیامت، هیچ یاریگری نیست تا آنها را از عذاب اتش نجات دهد.
پروردگارا کسی را که تو در آتش اندازی، قطعا وی را خوار کرده ای و بی آبرو گردانده ای و مورد اهانت قرار داده ای. (تاویلات اهل سنت)
وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ و برای ظالمان، مانعی وجود ندارد که از آنها عذاب و آتش را دفع کند. (تاویلات اهلسنت)
یعنی در آخرت آنان را یاریگرانی نیست. (تاویلات اهلسنت) یعنی مشرکان را که عبادت را در جای خود بکار نگرفتند، یاریگرانی که آنان را در قیامت یاری کند نیست. (خازن)
پرودگارا، ما قطعا شنیدیم و فهمیدیم ندا و فراخوان، فراخوان دهنده ای را که ندا میداد که به پرودگار یگانه ایمان بیاورید و باورش کنید، و ما نیز قبول کرده و ایمان آوردیم، پروردگارا، پس بیامرز گناهان ما را و گناهان ما را مورد کفارت قرارده و ما را طوری بمیران که با ابرار و نیکان و بندگان صالحت، محشور شویم و از آنان شمرده شویم.
يعني گویند: پروردگارا ما شنیدیم قول محمد را که به باور و تصدیق دعوت میکند. (بحر العلوم) حکایت دعای دیگری از انان است که اولی مبنی بر تفکر بود و این یکی مبنی بر دلیل سمعی است. (ابوسعود)
منظور از نداء، دعا و فراخوانی است. (ابوسعود)
شنیدیم یعنی فهمیدیم که به چه میخواند. (تاویلات اهل سنت)
أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ
یگانگی پروردگارتان را باور کنید پس ما نیز تصدیق کردیم.(بحر العلوم) محمد بن کعب گوید: تمام مردم که محمد رسول الله ص را ندیده اند بلکه منظور از منادی کتاب الله است که به ایمان فرامیخواند یعنی به گواهی لا اله الا الله فرا میخواند. (بحر العلوم)
فَآمَنَّا یعنی امتثال امر کردیم و ندایش را اجابت کردیم. (ابوسعود)
اینکه اجابت دعوت با ایمان اوردن است، نشانگر این مطلب است که طاعات و عمل جزو ایمان نیست چراکه این دعوت شدگان نپرسیدند که چند بخش دارد و تفسیر ایمان را نیز نخواستند. (تاویلات اهل سنت) از طرف دیگر به جزم گفته اند یعنی ایمان اورده ایم گفتند و ان شاء الله نگفتند پس نشان میدهد که ایمان بدون استثناء باید باشد. (تاویلات اهل سنت)
محمد بن کعب: ذنوب گناهان کبیره و غیر کبیره است و سیئات یعنی شرک. (بحر العلوم) ضحاک: ذنوب، آنچه از معصیتها که در جاهلیت انجام داده اند و سیئات یعنی آنچه از گناه که در حال اسلام انجام داده اند. (بحر العلوم) گفته شده: ذنوب و سیئات به یک معنی هستند. (بحر العلوم) گفته میشود: ذنوب یعنی کبیره ها و سیئات گناهان صغیره که از نمازی به نماز دیگر امرزیده میشود. (بحر العلوم) فاغفرلنا بیامورز آنچه در گذشته انجام داده ایم و کفر عنا سیئاتنا یعنی در باقی عمرمان توفیق ده تا از گناه در امان بمانیم و یا اینکه توفیق عنایت فرما تا حسناتی انجام دهیم که کفارت گناهانمان باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ ما را بمیران در حالیکه جزو ابرار هستیم. (تاویلات اهل سنت) ما را بمیران و از جمله ی ابرار قرار ده. (تاویلات اهل سنت)
ما را بر آنچه که ابرار فوت کرده اند بمیران. (تاویلات اهل سنت)
برّ: عبادت و طاعت است و تقوی دوری از معصیت است. (تاویلات اهل سنت) و همراه مطیعان بمیران. (بحر العلوم) یعنی ارواح ما را همراه ارواح مطیعان و صالحین قرار ده. (بحر العلوم) ما را از زمره ی همراهان آنها قرار ده و از جمله کسانیکه بودن با آنان را غنیمت میشمارد قرار ده. (ابوسعود)
پروردگارا، به ما عطا کن و توفیق ده تا از زمره ی کسانی قرار بگیریم که به آنان از زبان رسولانت وعده ی بهشت و پیروزی داده ای و ما را در قیامت، جزو خوار و ذلیل شدگان قرار مده و میدانیم که تو قطعا، به خلف وعده نمیکنی پس ما را از زمره ی کسانیکه مشمول وعده نیکت هستند، قرار ده. نکته: وقتی مومنان ایمان میآورند و باز با تما وجود و با تضرع و خشوع به دعا بر میخزند، چند دلیل دارد: 1 مشخص نیست که خاتمه ی امر ما بر چه خواهد بود، پس دعا میکنیم عاقبت بخیر شویم. 2 آنچه الله متعال وعده میدهد، محض فضل و بخشش است، پس با زار و تضرع میخواهیم که مورد فضلش قرار دهد چراکه کسی با عمل خودش نمیتواند، مستحق بهشت و وعده های الهی گردد. 3 در اینکه الله متعال مردگان را زنده خواهد کرد شکی نیست و وعده هایش نیز عملی است شکی نیست پس میخواهیم که ما را از زمره ی کسانی قرار دهد که مورد رحمتش قرا میگیرند.
مستندات
رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ
بر آنچه از زبان رسولان به ما وعده داده ای را به ما عطا فرما. (تاویلات اهل سنت) آنچه را که بر رسولانت وظیفه دادی تا برای مومنان، طلب آمرزش کنند، را به ما عطا فرما. (تاویلات اهل سنت) آنچه را که برای تصدیق رسولانت وعده داده ای را به ما عطا کن. (بیضاوی) یعنی دعای ما را مانند دعای کسانی که پیش رسولت آمدند و طلب استغفار و آمرزش کردند و رسول نیز طلب آمرزش کرد، قرار بده. (تاویلات اهل سنت) یعنی ما را از زمره ی کسانی قرار ده که مشمول وعده ات شده اند چراکه وعده ی الهی شامل چه کسانی بودن، بیان نشده است. (تاویلات اهل سنت) آنچه وعده داده شده، ثواب است. (ابوسعود)
موعود بهشت است. (ابوسعود) موعود، نصرت بر دشمنان است. (نسفی) وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ یادآوری وعده ای است که الله متعال به مومنان در آیه 8 تحریم داده است: { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ }یعنی وقتی الله متعال وعده داد که رسولش را و مومنان همراهش را خوار نخواهد ساخت، در اینجا، مومنان میطلبند که ما را جزو آنان قرار دهد. (ابوسعود)
و ما را از آنچه موجب خزی و خواری میشود، محفوظ بدار. (بیضاوی)
إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
علت آنچه در دعای خود گفته اند را بیان میکنند. (ابوسعود) در پاداش دادن مومن و اجابت دعای دعا کننده، تخلف نمیکنی. (بیضاوی) از ابن عباس: میعاد یعنی زنده شدن پس از مرگ است. (بیضاوی)
این دعاها و زاری آنها نه از ترس خلف وعده ی خداوند است بلکه از ترس این است که در زمره ی موعودان به وعده ها نباشند. (ابوسعود)
پس مرجع تمامی این دعاها این است که ما را بر ایمان تثبیت کند. (ابوسعود) این دعاها نشانگر بندگی و خشوع آنان است. (ابوسعود) از جعفر صادق: اگر کسی را امری موجب غم وی شود، پس پنج بار، ربنا بگوید، الله متعال وی را از آنچه میترسد، نجات میدهد و خواسته اش را برآورده میکند و بعد این آیه را تلاوت کرد. (ابوسعود)
وقتی مومنان چنین دعا کردند الله متعال فرمود و اعلام داشت که دعای انان را قبول کرده است به اینکه قطعا من (الله) عمل عاملان از شما را ضایع نمیگردانم و تفاوتی ندارد که این عمل کننده مرد باشد و یا زن و در این مورد شما مردان و زنان از همدیگر هستید و تفاوتی بین شما در این مورد نیست. تفصیل عمل شما اینکه اگر از شما برای الله هجرت کند چه هجرت وطن باشد و چه هجرت ترک گناه باشد و یا اینکه اخراج شوید، و در راه الله مورد آزار و اذیت قرار گیرید، و در راه الله جنگ کرده اند و کشتند و کشته شدند، قسم اینکه من گناهان آنان را محو میکنم و والله که آنان را به بهشتی وارد خواهم کرد که از زیر آن نهرها جاری هستند و این پاداشی است از طرف الله متعال به عمل کنندگان، و نزد الله بهترین پاداشها است نه نزد کسی دیگر.
مستندات
فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ یعنی دعای انان را قبول کرد. (نسفی) اجابت دعا مترتب بر دعای انان است نه فقط تفکر در خلق الله. (ابوسعود) وقتی دعایشان با اعمالشان همراه شد، مستحق اجابت دعا شدند. (ابوسعود) أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنكُم عمل عمل کننده ایکه از شما هست را . (نسفی) اجابت دعایشان این است که سنت من بر این است که عمل عاملی از شما را ضایع نمیکنم. (ابوسعود)
ثواب عمل کسانیکه در طاعت من عمل کرده اند را ضایع نمیگردانم. (بحر العلوم) گفته میشود که عمل هیچ یک از خلائق چه مومن و چه کافر را ضایع نمیگرداند منتها پاداش کفار را در دنیا میدهد و جزای مومنان را در دنیا و آخرت عطا میکند البته جزای کفار جزای اعمال نبوده بلکه ابتداء و بدون عمل به آنان داده میشود. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: کلمه ی منکم، اشاره به این دارد که خاص مومنان است.( تاویلات اهل سنت)
مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ
چه این عمل کننده مرد باشد و چه زن باشد. (نسفی) از ام سلمه ام المومنین به رسول الله ص گفتم: میشنوم که برای مردان در هجرت چه ثوابی هست و ذکری از زنان نمیبینم و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ یعنی مرد از زن است و زن از مرد است یعنی همه شما بنی آدم هستید. (نسفی)
و یعنی در یاریگری و در دین از همدیگر هستید. (نسفی) کعبی: یعنی بعضی از شما ولی بعضی دیگرتان هستند. (بحر العلوم) ضحاک: در طاعت به یکدیگر شبیه هستید. (بحر العلوم) بر دین یکدیگر هستید. (بحر العلوم)
فَالَّذِينَ هَاجَرُوا تفصیل عمل عاملان است. (نسفی) کسانیکه از مکه به مدینه هجرت کرده اند. (بحر العلوم) یعنی کسانیکه این عمل فاخر را انجام میدهند که همان هجرت از وطن خود است برای حفظ دین خود، فرار کرده اند. (نسفی) یعنی شرک را ترک کردند و یا وطن و خویشاوندان خود را ترک کردند. (ابوسعود) هجرت در آخر زمان نیز خواهد بود همانطور که در اول اسلام بوده است. (نسفی) کسانیکه به اختیار خود هجرت کردند. (تاویلات اهل سنت) وَأُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ از وطن خود که در آن متولد شده و در آن رشد کرده بودند، اخراج شدند. (نسفی)
اولی یعنی هجرت بیان خود هجرت است یعنی هجرت رخ داده است و دومی نشانگر این است که کیفیت هجرت چه بوده و اینکه این هجرت از روی اجبار و اضطرار بوده است. (ابوسعود)
یعنی اهل مکه مومنان را اخراج کرده اند. (بحر العلوم) کسانیکه مجبور به هجرت شده اند. (تاویلات اهل سنت) وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي
و بخاطر ایمانشان، مورد آزار و اذیت قرار گرفتند و شامل هرنوع اذیت از طرف مشرکان میشود. (ابوسعود) و در راه الله، مورد آزار قرار گرفتند از ناسزا شنیدن و کتک خوردن و غارت شدن اموالشان. (نسفی)
وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا کشتند و کشته شدند و یا در قرائتی؛ وَقُتِلُوا وَقَاتَلُوا ؛ کشته شدند و کشتند، که این نشان میدهد که واو عطف، ترتیب را نمیرساند. (نسفی) کفار را فی سبیل الله کشتند. (ابوسعود)
در جنگ فی سبیل الله، شهید شدند. (ابوسعود) یعنی در راه الله، جنگ کردند. یعنی در کل همگی متصف به کشتن و کشته شدن هستند نه اینکه از هر یک حتما سر زده باشد. (ابوسعود)
لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ
والله که گناهانشان، کفارت داده خواهد شد. (ابوسعود) یعنی گناهانشان را محو خواهم کرد. (بحر العلوم)
وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ تفسیر وعده ی مومنان است. (ابوسعود) یعنی از زیر درختان بهشت و از زیر قصرهای آنان جاری هستند. (بحر العلوم) ثَوَابًا مِّنْ عِندِ اللَّهِ
بعنوان پاداشی از نزد الله متعال. (نسفی) یعنی این بهشتها، پاداش عمل انان به نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ
الله مختص پاداش نیک دادن است و کسی دیگر را قدرت آن نیست. (نسفی) پاداش نیک که همان بهشت است، فقط نزد الله متعال است. (بحر العلوم) گفته میشود: حسن مرجع و نیکی بازگشت در اخرت، از دنیا بهتر است. (بحر العلوم)
روایت شده است که بعضی از مومنان گفتند آنچه ما میبینیم این است که دشمنان الله در فراخی و توانگری هستند و ما مومنان داریم از گرسنگی تلف میشویم، این آیه نازل شد. (ابوسعود) آنچه که باعث فریب شما نشود این است: الف: نعمتی که الله متعال به آنان یعنی کفار داده است چراکه آنان را هلاک نکرده و اجازه داده است تا به تجارت مشغول باشند با وجود اینکه کافر هستند. ب: به آنان اموالی داده است که به لذت و خوشگذرانی مشغول هستند. ج: اینکه عذاب را از انان تاخیر کرده است. (تاویلات اهل سنت) ای محمد تو را غمگین نکند، امد و رفت کفار بر روی زمین از برای تجارت و کسب آنها. (بحر العلوم) گفته اند که مخاطب این آیه مومنان هستند یعنی شما را ناراحت نکند، که کفار تجارت و کسب دارند. (بحر العلوم) بیان قبیح بودن آنچه بر کفار داده شده است یعنی نصیبی که اینان از دنیا میبرند و بیان حقیر بودن آنچه کفار داده شده است میباشد و این در پی بیان آنچه به مومنان داده میشود است. (ابوسعود) توصیه به ثابت بودن رسول الله ص بر آنچه هست میباشد. (ابوسعود)
چراکه آنچه کفار بدان دست مییابند، کالایی بس اندک است در قبال آنچه برای مومنان در آخرت مهیا شده است. دیگر اینکه وقتی مردند دیگر جای آنان در جهنم است و این جهم چه بد جایی برای مستقر شدن است. نکته: حقیقتا گاهی مومنان به حال و روز ظاهری کفار مینگرند و شیطان چنین القا میکند که آنان در چه راحتی و آسایشی هستند پس باید مواظب بود و فریب ظاهر را نخورد. اینکه میگوییم ظاهر واقعا همین است چراکه آرامش با توانگری حاصل نمیشود بلکه شاید یکی از فاکتورهای آن باشد، چراکه خیلی افراد هستند که با وجود تنگدستی در آرامش و راحتی زندگی میکنند چراکه معنی زندگی را فهمیده اند و بر فرض اینکه به آرامش هم برسند، باز درآخرت، محل سکونتشان، جهنم است و همیشگی در ان خواهند ماند.
مستندات
مَتَاعٌ قَلِيلٌ
چراکه آن تصرف و اموال، کالایی کم است. (بحر العلوم) آنچه به کفار داده شده در مقابل پاداشی که برای مومنان هست، چیزی نیست. (ابوسعود) رسول الله ص: دنیا در مقابل آخرت چیزی نیست جز مانند آن کس که انگشتش را در نهری فرو میبرد و نگاه میکند که چه به دست آورده است پس نه برای آن شخص سودی میرساند و برای کسانی که آن را نداشته اند، ضرری نمیرساند. (ابوسعود) تسلی دادن از این جهت بود که کفار در فراخی و دارایی بودند و مومنان در شدت و سختی و تنگدستی بودند و الله متعال خبر داد که مرجع و محل بازگشت کفار در آخرت چه است. (بحر العلوم) شما را دچار فریب نکند، بودن کفار در فراخی و توانگری، چراکه کالایی است که فانی میشود و زود تمام میشود. (بحر العلوم)
ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ بعد عاقبت آنان، جهنم است. (بحر العلوم) وَبِئْسَ الْمِهَادُ
و چه بد جایی است برای استقرار. (بحر العلوم)
در آنجا تجارت و کسب انان برای آنان سودی ندارد. (بحر العلوم)
و لیکن برای کسانیکه تقوی را پیشه کرده اند و از شرک دوری کردند و پروردگار خود را یگانه دانستند، برای آنان است باغهایی که از زیر آن نهرها جاری است و آنان در آن جاودان خواهند بود و این چیزی است که از نزد پرودگارشان برای انان تدارک دیده شده است و آنچه نزد الله برای نیکان مهیا شده است، مطلقا از هرچیزی بهتر است.
مستندات
لَٰكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ
لیکن برای کسانیکه از شرک پروا کردند. (نسفی) کسانیکه از شرک و معاصی و فاحشه ها دوری کرده و پروردگارشان را یگانه میدانند. (بحر العلوم)
نزل یعنی آنجه برای کسانیکه به پیش کسی میرود، مهیا کرده میشود از خورد و خوراک و هدیه. (بیضاوی)
یعنی رزق و عطایی است از نزد الله متعال. (نسفی) وَمَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ لِّلْأَبْرَارِ
و آنچه که نزد الله است ؛نعمت بسیار دائمی؛ از آنچه که کفار در کم و فانی، تصرف میکنند، بهتر است. (نسفی) و آنچه نزد الله است، برای مومنان مطیع از دنیا بهتر است. (بحر العلوم)
و قطعا در بین اهل کتاب یعنی یهودیان و مسیحیان، کسانی هستند که موکدا به الله ایمان دارند و به آنچه بر شما ای مومنان نازل شده است از قرآن، ایمان دارند و بر انچه بر خودشان از تورات و انجیل نازل شده است ایمان دارند، در حالیکه از الله متعال میترسند و پروا دارند، و عهدی را که الله متعال با آنان در کتبشان بسته است، به ثمنی ناچیز یعنی مال دنیا نمیفروشند. بر آن کسانیکه چنین صفاتی دارند، اجر و مزدی مخصوص نزد پرودگارشان، مهیا است. قطعا الله متعال در محاسبه سریع است و زود باشد که پاداش آنان را به آنان بدهد.
مستندات
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ
در شان نجاشی نازل گشته است؛ وقتی نجاشی مرد، جبرئیل خبر مرگ وی را به رسول الله ص رساند و رسول الله ص به اصحاب فرمودند، بپاخیزید تا برای برادرتان که در سرزمینی دیگر مرده است نماز بخوانیم پس به بقیع امد و نجاشی به رسول الله ص نشان داده شد و بر آن نماز جنازه خواندند و چهار تکبیر گفتند و برای وی طلب آمرزش کردند و منافقان گفتند که ببینید برای کافر غیر عرب حبشی نماز میخواند در حالیکه مسیحی است و بر دین خودش نیست و هرگز ندیده است. پس این آیه نازل گشت. (مظهری) عطاء گوید: در شان اهل نجران نازل شده است که چهل نفر بودند که سی و دو نفر انان از حبشه بوده و هشت نفر از روم بودند و مسیحی بوده و به رسول الله ص ایمان اوردند. (مظهری) ابن جریر طبری گوید: در شان عبدالله ابن سلام و یاران وی نازل شده است. (مظهری) مجاهد گوید: در شان تمامی اهل کتاب که به اسلام گرویده بودند نازل شده است. (مظهری)
بیان این مطلب است که اینطور نیست که همه ی اهل کتاب کسانی باشند که عهد شکنی کنند و کتاب را تحریف کنند بلکه بین آنان کسانی هستند که دارای صفات جلیله هستند. (ابوسعود) لَمَن يُؤْمِنُ بِاللَّهِ حقیقتا ایمان اوردند به اسماء و صفات الله. (مظهری) وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِمْ یعنی به قرآن و تورات و انجیل و زبور نیز ایمان آورده اند. (مظهری)
اینکه ایمان به قرآن را اول ذکر کرده بعد ایمان به کتب خود را آورده است برای بیان این مطلب است که در حال حاضر ایمان به تورات و انجیل وقتی اعتبار دارد که به قرآن ایمان بیاورند و دیگر اینکه احکام منسوخ در انها اعتباری ندارد و احکام غیر منسوخ نیز اگر در قرآن باشد، اعتبار دارد. (ابوسعود)
خَاشِعِينَ لِلَّهِ خاضع و متواضع و فروتن در برابر الله متعال هستند. (مظهری) لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا یعنی آیاتی از تورات را که در آن صفات محمد هست را به دنیا نمیفروشند. (مظهری)
به بهایی ناچیز همانطور که فقهای آنان با تحریف اینکار را انجام میدادند. (مظهری)
أُولَٰئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
برای انان، اجری مخصوص نزد پرودگارشان مهیا است. (مظهری)
إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
قطعا الله متعال سریع الحساب است چراکه اعمال را میداند و آنچه که اعمال مستوجب میشوند نیز عالم است. (مظهری) گفته شده است: الله متعال حساب تمامی خلائق را در نصف روز از روزهای دنیا، محاسبه میکند. (مظهری) منظور این است که آنچه وعده داده شده، خیلی زود به انان میرسد. (مظهری)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، بر انجام عبادت و دوری از گناه و بر ناگواریها شکیبایی کنید و ناشکری نکنید و در جهاد نیز صبر را پیشه کنید و بر جنگ و جهاد آماده باشید و از الله بترسید در انجام اوامر و اجتناب از نواهی وی تا باشید که رستگار شوید و نجات یافته پیروز شوید. نکته: از آنحا که مصابره به شراکت با دیگری است و در اینکه معانی که در تفاسیر ذکر شده درست است، به نظر میرسد که کمک به شکیبایی دیگران نیز بی راه نخواهد بود یعنی وقتی مصیبتی بر کسی وارد میشود، کمک کنیم که این مرحله را بگذراند و گمراه نشود.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا
ای مومنان، بر دینی که بر انها هستید، باشید و بخاطر سختی و یا چیز دیگر آن را ترک نکنید. (خازن) اصل صبر این است که نفس خود را از آنچه که شرع نمیخواهد و عقل نمیخواهد نگهداری و مرتکب نشوی. (خازن)
بر طاعت الله صبور باشید.(خازن) بر فرائض الله شکیبا باشید. (خازن) بر تلاوت قرآن صبور باشید. (خازن) بر امر و فرمان الله صبور باشید. (خازن) بر بلاء صبور باشید. (خازن) بر جهاد و بر احکام قرآن و سنت صبور باشید. (خازن) وَصَابِرُوا
بر کفار و دشمنان صبوری پیشه کنید. (خازن) همراه پیامبرتان، بر جهاد با کفار صبوری کنید تا آنان شرک را ترک کرده بر اسلام داخل شوند. (بحر العلوم) صبر بر چیزی است که در خودش است مثل صبر طاعت و صبر از معصیت و صبر بر بلا ولی مصابره همراه با دیگران خواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
وَرَابِطُوا بر جهاد با مشرکان مداومت ورزید و ثابت قدم باشید. (خازن)
اصل مرابطه این است که مسلمانان و کفار در مقابل هم اسبان را به صف کنند و اماده ی جنگ شوند. (خازن)
هرکس که در سر حد دار اسلام بوده و از آن دفاع کند، مرابط است. (خازن)
گفته اند مرابطه این است که بعد نماز منتظر نمازی دیگر باشی. (خازن)
بر دین خود مداومت ورزید. (تاویلات اهل سنت) وَاتَّقُوا اللَّهَ
یعنی از آنچه بین من (الله) و شما هست پروا کنید و بترسید. (خازن) در جمیع اوامر و نواهی الله از الله پروا کنید. (بحر العلوم) از پلیدی ها دوری کنید تا نجات یابید. (بیضاوی)
لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ تا فردا که با من ملاقات میکنید، نجات یابید. (خازن)
گفته اند: بر بلا صبر کنید و بر نعمتهای من با شکیبایی برخورد کنید و بر مجاهدت با دشمنان من، آماده باشید و از محبت غیر من پروا کنید، تا با ملاقات با من پیروز مند شوید. (خازن) تا به نجات از آتش و با در امان ماندن از آتش پیروز شوید. (بحر العلوم)
اصل فلاح، در نعمت ماندن است. (بحر العلوم)
فلاح یعنی رسیدن انسان به نهایت آنچه امید و آرزو دارد است.(بحر العلوم) رسول الله ص: آیا شما را به چیزی که باعث محو گناهان میشود و باعث رفع درجات میشود، راهنمایی کنم؟ گفتند آری. فرمودند: در وقت سختی، وضو را کامل ساختن و قدمهای زیادی بر مسجد برداشتن و منتظر نماز بعد نماز ماندن، این همان رباط است این همان رباط است. (العز بن عبدالسلام) از رسول الله ص: کسی که سوره آل عمران تلاوت کند، برای هر آیه از آن نجات از پل صراط عطا کرده میشود. (بیضاوی) از رسول الله ص: هرکس سوره ای را که در آن آل عمران ذکر شده است را در روز جمعه تلاوت کند، الله و فرشتگان تا غروب بر وی رحمت فرستند. (بیضاوی)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.