0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
الْمَآئِدَة
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ۚ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ ۗ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ ﴿1﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه به آنچه که در ایمان واجب است، باور دارید و گردن نهاده اید برای شما حلال گردانیده شد حیوانات انعام که در سوره انعام شمرده شده است و اهلی و وحشی آنها، مگر آنچه که برای شما حرام بودن آن تلاوت میشود، چه در این سوره و چه در سوره ای و جایی دیگر. و این حلال بودن یک استثناء دارد و آن اینکه شما نباید از کسانی باشید که شکار حیوانات وحشی را در حالت احرام، حلال میشمارند یعنی حرام بداند. قطعا الله متعال آنچه اراده میکند را حکم میکند و میداند که چه چیزی باید حلال باشد و چه چیزی حرام باشد.

مستندات
سوره مائده همه ی آیاتش مدنی هستند. (بحر العلوم)
از جبیر بن نفیر روایت است که پیش حضرت عائشه رفتم و ایشان گفت: آیا سوره ی مائده را قرائت میکنی؟ گفتم: آری. گفت: این سوره آخرینها قرآن است پس هرآنچه در آن از حلال آمده است را حلال بشمارید و هرآنچه از حرام در آن امده است را حرام بشمارید. (بحر العلوم)
از شعبی: از این سوره بغیر از ... وَلا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَلا الْهَدْيَ وَلا الْقَلائِدَ وَلا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ... هیچ آیه ای منسوخ نشده است. (بحر العلوم)
بعضی نیز گفته اند که أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ [سورة: 106] نیز منسوخ شده است. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
ای کسانیکه تصدیق کرده اید، در اینجا الله متعال بیان نکرد که چه چیزی را تصدیق کرده اند پس شامل تمام آنچه در ایمان باید تصدیق بشود را تصدیق کرده اند از یگانگی الله متعال و رسالت محمد ص و قرآن و جمیع انبیاء و زنده شدن بعد مرگ و بهشت و جهنم. (بحر العلوم)
أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ۚ
وفا و ایفاء به عقود یعنی اقدام به انجام آنچه که عقد لازم میگرداند. (ابوسعود)
یعنی وفا به آنچه که واجب است و هرآنچه که از نظر دینی مستحسن است و مستحب است. (ابوسعود)
عقودی الله متعا امر به وفای آن کرده است همان عهدهایی هستند که الله متعال از اهل کتاب گرفته است بر اینکه به محمد ایمان بیاورند به شریعت وی ص عمل کنند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی تکمیل کنید فرائض الله متعال که در قرآن بر شما فرض گردانیده است از حلال و حرام. (بحر العلوم)
مقاتل: به عهدی که بین شما و مشرکین است وفا کنید. (بحر العلوم)
گفته میشود: به هر عقدی که بین شما و مردم است و همینطور با الله بسته اید، وفا کنید. (بحرالعلوم)
ابن عباس: منظور از عقود، حلال و حرامهای الله متعال هستند که باید به آنها وفا کرده شوند. (احکام جصاص)
از حسن: عقود دینی منظور است. (احکام جصاص)
عقود به چند دسته تقسیم میشوند:
الف: عقدی که الله متعال بر بندگانش میبندند از اوامر و نواهی.
ب: عقدی انسان بین خودش و الله میبندد از نذر و قسم.
ج: عقود بین انسان با انسانی دیگر مثل معاملات از فروش و اجاره.
عمل و وفا به تمامی این عقود واجب است. (بحر العلوم)
ابن عباس ومجاهد ومطرف و الرَّبِيعِ وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَالثَّوْرِيِّ روایت است که منظور از عقود در اینجا عهود یعنی عهدها هستند. (احکام جصاص)
از قتاده: عقود جاهلی همان هم پیمان و هم قسم شدن است. (احکام جصاص)
از جبیر بن مطعم از رسول الله ص: همپیمانی در اسلام نیست و آنچه در جاهلیت بوده است را اسلام چیزی جز محکمتر و سختتر کردن آن نیافزوده است. (احکام جصاص)
ابن عیینه از عاصم احول از انس بن مالک رسول الله ص در خانه ی ما بین مهاجرین و انصار همپیمانی و هم قسمی برقرار کرد و به وی گفته شد رسول الله ص فرموده اند که در اسلام همپیمانی نیست. انس گفت در خانه ی ما بین مهاجرین و انصار همپیمانی بر قرار کردند. ابن عیینه گوید: رسول الله ص بین انصار و مهاجرین عقد برادری بسته اند. (احکام جصاص)
طبق آیه { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} [النساء: 33] در مورد اینکه در اوائل اسلام با همپیمان شدن ارث بری داشتند، مفسران اختلافی ندارند و تا اینکه الله متعال ذوی الارحام را بر آنان مقدم داشت. (احکام جصاص)
پس کمک به یکدیگر و ارث بری در اسلام بوده است. (احکام جصاص)
یک نوع همپیمانی در جاهلیت بود که در آن با هم عهد میبستند که همدیگر را یاری کنند چه بر حق باشد چه بر باطل و این در اسلام قطعا باطل است. (احکام جصاص)
ابوعبیده: منظور از عقود، عهدها و قسمها هستند. (احکام جصاص)
أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ
انعام همان حیواناتی هستند که در سوره انعام شمرده است. (ابوسعود)
هشت حیوان از هر نوع ماده و نر آن نوع منظور است: شتر و گوسفند و گاو و بز که در آیه {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ} [الأنعام: 143] شمرده است.
به شما اجازه داده شده است انعام را که شامل شتر و گاو و گوسفند چه اهلی و چه وحشی میشود. (بحر العلوم)
گفته اند: منظور حیوانات وحشی هستند و این قول فراء است چراکه در ادامه میفرماید غیر محلی الصید و انتم حرم که این حکم مربوط به حیوانات وحشی است نه اهلی و لیکن نزد ما احناف شامل هردوی آنها میشود. (تاویلات اهل سنت)
بهیمه هر زنده ای که قابلیت تشخیص ندارد. (بحر العلوم)
إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ
یعنی به شما انعام را رخصت داده شده است مگر آنچه از حیوانات که در این سوره بر شما حرام گردانده شده است و آن مردار و خون و گوشت خوک و غیر آن است. (بحر العلوم)
و این در جواب قول مشرکین است که میگفتند: الله متعال سائبه و بحیره را حرام گردانده است پس الله متعال میفرماید که این دو حلال هستند مگر آنچه که در این سوره میگوییم. (بحر العلوم)
غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۗ
یعنی این اشیاء بر شما حلال هستند بدون اینکه شکار را حلال بدانید در حالیکه محرم هستید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
یعنی الله متعال هرچه خواهد را حلال و هرچه را خواهد حرام میگرداند زیرا وی تعالی است که صلاح خلقش و آنچه برای شما صلاحیت دارد و آنچه ندارد، را میداند و کسی را نسزد که در حکم وی تعالی دخالت کند. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا ۘ وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿2﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، حرامهای خدا را و نشانه های دین خدا را حلال نشمارید و هتک حرمت نکنید، و همینطور در ماههای حرام نیز قتال نکنید و همینطور به حیوان هدیه شده با کعبه را نیز به آن تعرض نکنید و همینطور آنچه که بعنوان هدیه به بیت الله نشان شده است را نیز حلال نشمارید و همینطور کسانیکه امان گیرندگان به بیت الله را که قصدشان حضور در آنجا و کسب دنیوی است و به زعم خود کسب رضای الله را دارند را نیز مورد تعرض قرار ندهید. و وقتی حلال شدید و از حرم خارج شدید، پس میتوانید به شکار بپردازید و دشمنی و کینه ی شما با قومی که شما را از بیت الله منع کرده اند، باعث نشود که عدالت را زیر پا بگذارید و عدالت نکنید، و از حدود الهی تجاوز کنید، و شما با یکدیگر در اجرای دستورات الهی همکاری کنید و بر دوری از حرام و ممنوع خدا، همکاری کنید و بر گناه و دشمنی، همکاری نکنید. از الله بترسید و پروا کنید. قطعا الله متعال سخت عذاب است برای کسیکه از وی پروا نکند.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ
شعائر جمع شعیرة، آنچه که الله متعال آن را نشانه ی عبادت وی تعالی قرار داده است. (بحر العلوم)
یعنی ترک چیزی از مناسک را که الله متعال به آن امر کرده است، حلال نشمارید از امر حج یعنی سعی صفا و مروه و خروج به عرفات و رمی جمار و طواف و استلام حجر الاسود و غیر اینها را تکر نکنید. (بحر العلوم)
این امر بدین خاطر بود که انصار سعی صفا و مروه را ترک میکردند و اهل مکه به عرفات نمیرفتند و اهل یمن از عرفات بر میگشتند. پس به همه ی آنها در این سوره امر شد که هیچ یک از مناسک را ترک نکنند. (بحر العلوم)
از عطا: منظور از شعائر، فرضهایی است که الله متعال بربندگانش تعیین کرده است. (احکام جصاص)
از حسن: تمامی امور دین، شعائر الله هستند. (احکام جصاص)
لاَ تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ منسوخ نشده است بلکه محکم است برای همین ما اصحاب ما احناف گفته اند که اگر کسی حجش را فاسد کند بر وی باید است که تمام مناسک حج را انجام دهد و حق ترک هیچ یک از مناسک را ندارد و بعدا در سال بعد قضای آن را بجای بیاورد. (بحر العلوم)
یعنی آنچه را که الله متعال حرام بودن آن را به شما اعلام کرده است، حلال نشمارید. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ
و همینطور قتل در ماههای حرام را نیز حلال نشمارید. (بحر العلوم)
این قسمت آیه نیز با آیه ی وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً [سورة التوبة: 36] منسوخ شده است و در ماههای حرام نیز قتال مجاز است. (بحر العلوم)
وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ
و همینطور متعرض هدی و شتر و گاو علامت شده برای حرم نشوید و آن را نیز حلال نشمارید. (بحر العلوم)
در جاهلیت نیز وقتی برای حج حیوانی از میبردند بر آن علامت میگذاشتند و بر گردن آن چیزی میبستند و در برگشت نیز بر گردن حیوانات خود از لیف درختان مکه، بر ان میبستند و بدین طریق میدانستند که وی حاج است و بر وی تعرض نمیکردند و در اسلام نیز امر شد که آن را حلال نشمارید. (بحر العلوم)
این نیز محکم است و برای همین کسیکه با سوق هدی؛ با بردن هدی با خود و نشان کردن آن؛ به سوی مکه روان شود و نیت احرام کند محرم میشود و حق حلالی شدن ؛ از احرام بیرون آمدن؛ را ندارد مگر با انجام مناسک حج. (بحر العلوم)
وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ
همینطور کسانی را که قصد بیت الحرام را دارند مورد تعرض قرار ندهید. (بحر العلوم)
در شان شُرَيْح بن ضُبَيْعة بن شُرَحْبِيل اليماني نازل شده است و داستان از این قرار بود که وی پیش رسول الله ص رفته بود و با ایشان سخن گفته بود و در وقت برگشت گله ای در حال چرا را از اهل مدینه دید و آن را با خود به یمامه برد، بعد با اموال تجاری بزرگی به مکه حرکت کرد پس اصحاب رسول الله ص قصدشان این بود که بر وی حمله کنند و اموالش را غارت کنند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
این قسمت آیه با آیه ی سوره ی توبه فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [سورة التوبة: 5]، منسوخ شده است. (بحر العلوم)
يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ
از رسول الله ص: در مورد تجارت در حج سوال شد و این آیه نازل شد. (احکام جصاص)
فضل یعنی در طلب کسب سود هستند و رضوان یعنی طلب رضایت الله متعال که آن حاصل نخواهد شد مگر با ایمان آوردن. (بحر العلوم)
در این آیه متعرض امر کفار نشده است و آنچه ذکر شده است برای بیان این مطلب است که به چنین افرادی تعرض کرده نشود و اگر کسی این امور را انجام دهد و کافر باشد از وی قبول کرده نشود و در آیه ای دیگر این را بیان کرده است یعنی وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ [سورة المائدة: 5] ذکر کرده است. (بحر العلوم)
وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ
و وقتی از احرام بیرون آمدید اگر خواستید شکار کنید. (بحر العلوم)
ضحاک: یعنی وقتی از احرام بیرون آمدید و از حرم نیز خارج شدید. (بحر العلوم)
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا ۘ
و دشمنی اهل مکه که مانع شما از مسجد الحرام شده بودند، باعث نشود که به اهل یمامه تعدی کرده و حلال بشمارید. (بحر العلوم)
یعنی دشمنی با قومی باعث نشود که در دادن جزای آنان تعدی کرده و حدود را رعایت نکنید. (بحر العلوم)
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ
بر اجرای دستور الله متعال با هم همکاری کنید و به آن عمل کنید. (بحر العلوم)
بر بخشش و گذشت تقصیر دیگران همکاری کنید. (نسفی)
از ابن عباس: نیکی همان دستورات الهی است پس بر آن یکدیگر را تشویق کنید و عمل کنید و از نهی وی تعالی دوری کرده و از ارتکاب آن باز دارید. (بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: دلالت کننده و راهنمایی کننده به خیر، همانند فاعل آن کار است و نیز گفته شده است دال بر شر همانند کننده ی ان است. (بحر العلوم)
وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ
یعنی در تعرض به حجاج اهل یمامه همکاری نکنید. (بحر العلوم)
این آیه در حق تمامی مردم عمومیت دارد. (بحر العلوم)
در انتقام گرفتن و در تسکین خاطر با انتقام. (نسفی)
بر یعنی انجام امر و تقوی ترک ممنوع دینی و اثم ترک مامور و عدوان، انجام ممنوع دینی. (نسفی)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ
از الله بترسید و در آنچه که دستور میدهد، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
اگر عذاب دهد، سخت عذاب است. (بحر العلوم)
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ ۙ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿3﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

بر شما حرام شده است خوردن حیوان خود مرده و خون ریخته و گوشت و فراورده ها از خوک، و آنچه که در وقت ذبح نامی غیر از الله متعال بر آن ذکر شده باشد و حیوانی که در اثر خفگی مرده باشد و حیوانی که به ضربات چوب و مانند آن کشته شده باشد و آنچه از بالا افتاده باشد و مرده باشد و آنچه که با شاخ زده شدن مرده باشد، آنچه را که حیوان شکاری آن را خورده باشد و از ان باقی مانده باشد مگر اینکه زنده بیابید و بتوانید ذبحش کنید. و آنچه که برای بتان ذبح شده باشد و طلب قسمت و تقدیر کردن با ازلام نیز بر شما حرام شده است. این استقسام خروج از حدود الهی است. امروز کفار از اینکه شما به عقب و به کفر برگردید ناامید گشتند پس شما لازم است که از انها نترسید بلکه آنچه باید ترس داشته باشید از من و از نافرمانی بر من است. امروز من دین شما کامل کردم یعنی تمام آنچه باید در دین به شما آموزش دهم و بیان کنم را تکمیل کردم و بر شما نعمت خود را که وعده داده بودم، عملی کرده و تکمیل کردم و از شما اسلام را بعنوان دین، راضی شده و قبول کردم. پس اگر کسی در حالت اضطرار قرار گیرد و شیی حلال برای خوردن نیابد و در شرف هلاک قرار گیرد، در حالیکه قصدش لذت از این خوردن نیست و راضی به آن نیست و حلال نمیداند، پس بداند که الله متعال قطعا در این مورد آمرزنده است و مهربان است. نکته: اعلام کامل شدن دین یعنی اینکه در این روز اعلام میدارد که شما به هدف خود رسیدید و دین قوانین و عقایدی که به آن باید ایمان داشته باشید را بیان کرده و تکمیل کرد. نکته: راضی شدن برای شما اسلام را بعنوان دین از این جهت است که در آیات دیگر مثل آیه {وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ } [التوبة: 39] بیان داشت که اگر شما به دین پایبند نباشید بجای شما قومی دیگر را جایگزین خواهد کرد پس وقتی این آیه مائده اعلام کرد که شما تماما به آنچه خواستم عمل کردید و دین اسلام بعنوان دین شما تثبیت شد. نکته: این مساله ی بسیار بزرگی است که صحابه در این روز بعنوان دینداران اسلام معرفی شدند.

مستندات
(اینها) بر شما حرام شده است: مردار و خون و گوشت خوک و آنچه به نام غیر خدا فروافکنده و کشته شده و خفه شده و چوب‌خورده و از بلندی افتاده و شاخ خورده و آنچه درنده خورده - مگر آنچه را (از اینها) زنده دریافته، سر ببُرید - و (همچنین) آنچه روی بت‌ها سر بریده شده و (نیز) اینکه با تیرهای قرعه (حیوانی را، میان خود) بخش کنید؛ اینها فسق و نافرمانی ست. امروز کسانی که کافر شدند از دین شما نومید گردیدند، پس از اینان مترسید و از من بهراسید. امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و این (اسلام) را برای شما (به عنوان) طاعتی (شایسته و بایسته و پیوسته) پسندیدم‌؛ پس هرکس (در این جریان و مانند آن) دچار تنگی و تنگنایی شود، بی آنکه به گناهی متمایل باشد، (اگر آنچه را منع شده است انجام دهد) خدا همواره پوشنده‌ی رحمتگر بر ویژگان است.
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ
شروع در بیان حرامهایی است که قبلا گفته بود در إِلاَّ مَا يتلى عليكم گفته بود است. (ابوسعود)
میته: حیوانی که بدون ذبح جانش رفته باشد. (ابوسعود)
یعنی حرام گشت خوردن این اشیاء. (بحر العلوم)
وَالدَّمُ
و خون مسفوح ؛ریخته شده؛. (ابوسعود)
یعنی خوردن و نوشیدن خون، بر شما حرام گشت. (بحر العلوم)
در جاهلیت این خون را در روده ها میرختند و پخته و میخوردند. (ابوسعود)
وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ
لحم خوک، شامل چربی و استخوان آن و سائر اجزای آن نیز میشود، چراکه اسم لحم همه را شامل میشود و در این مورد اختلافی بین فقهاء نیست. (احکام جصاص)
ذکر لحم خوک از این جهت است که بیشترین منفعت آن مربوط به گوشتش میباشد. (احکام جصاص)
به اجماع مسلمانان، خوردن تمامی اجزای خوک حرام است. (بحر العلوم)
وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ
یعنی صدا را به نام غیر از الله در وقت ذبح آن بلند کرده شده باشد همانند آنچه میگفتند از باسم لات و عزی و مانند آن. (ابوسعود)
وَالْمُنْخَنِقَةُ
حیوانی که با خفگی مرده باشد. (ابوسعود)
وَالْمَوْقُوذَةُ
حیوانی که با زدن با چیزی مثل چوب و مانند آن کشته شده باشد. (ابوسعود)
هر حیوان ذبح کردنی که بدون ذبح شرعی بمیرد را نیز شامل است. (احکام جصاص)
وَالْمُتَرَدِّيَةُ
حیوانی که از بالا به پایین افتاده ویا به چاهی افتاده و مرده باشد. (ابوسعود)
از ابن مسعود: اگر شکاری را بر بالای کوه زدی و به پایین افتاد نخور چراکه ترس ان دارم که آن پایین افتادن کشته باشد و همینطور اگر در آب بیافتد نیز نخور چراکه میترسم که آب آن را کشته باشد. (احکام جصاص)
از عدی بن حاتم از رسول الله ص در مورد شکار پرسیدم و ایشان جواب دادند: اگر پرتابت آن را بکشد، بخور مگر اینکه به آب بیافتد که در اینصورت نمیبینی که کدام یک کشته باشد. (احکام جصاص)
وَالنَّطِيحَةُ
حیوانی که حیوانی دیگر آن را شاخ زده و کشته باشد. (ابوسعود)
وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ
آنچه که حیوان درنده آن را خورده باشد و آن حیوان شکار شده مرده باشد. (ابوسعود)
در این دلیل است بر اینکه اگر حیوان شکاری تربیت شده، شکارش را بخورد حرام میشود. (ابوسعود)
إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ
مگر آنچه از حیواناتی را که زنده یافتید و ذبحشان کردید که در اینصورت حلال خواهد بود. (ابوسعود)
درحالتی باشد که مثل حرکت حیوان ذبح شده را داشته باشد. (ابوسعود)
گفته شده است: این استثنا مخصوص آنچه درنده خورده است میباشد. (ابوسعود)
از عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ والحسن وقتادة: اگر زنده به آن برسی طوریکه چشمش میزند و یا دمش حرکت میکند پس خوردن آن مباح است. (احکام جصاص)
وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ
و آنچه که بر نصب ذبح شده است نیز حرام است. (ابوسعود)
نصب سنگهایی بوده اند که دور کعبه چیده شده بود و در جاهلیت بر روی آن ذبح میکردند و آن نوعی تقرب به الله میدانستند. (ابوسعود)
گفته شده: آنچه برای بتان ذبح شده، منظور است. (ابوسعود)
گفته میشود در عیدهای خود به الهه های خود ذبح میکردند. (بحر العلوم)
وَأَن تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ
ازلام جمع زَلَم، یعنی قدح؛در اینجا تیر بی پر؛ که استقسام به آن حرام است یعنی طلب قسمت کردن با آن حرام است. (ابوسعود)
در جاهلیت اینگونه بود که وقتی کسی قصد کاری میکرد، سه تیر را به هم میزدند که در یکی نوشته بود، امرنی ربی؛ پرودگارم مرا امر کرد؛ و در دیگری نوشته بود، نهانی ربی؛ نهی کرد پروردگارم؛ و در سومی چیزی نوشته نشده بود پس وقتی انتخاب میکردند، امرنی ربی میآمد، به آن کار اقدا میکرد و اگر نهی میآمد اجتناب میکردند و اگر خالی میآمد بار دیگر اقدام میکردند. پس استقسام یعنی طلب اینکه چه برای آنان مقدر شده است میباشد با استفاده از این تیرها. (ابوسعود)
گفته اند: استقسام یعنی تقسیم گوشت شتر بر اساس سهم مشخص است. (ابوسعود)
این تقسیم گوشت صورتهای مختلفی داشت:
الف: ده نفر جمع میشدند و شتری را میخریدند و گوشت آن را نه سهم میکردند و به هریک تیری میدادند و بعد این تیرها را یکی جمع میکرد وبه هرکس که اسمش در میآمد، سهمی از گوشت میدادند و وقتی به نه نفر رسید به آخری سهمی نمیرسید و همچنین این شخص باید ثمن آن شتر را میداد.
ب: و یا ده نفر هر یک سهمی مشخص میکردند و به هفت نفر سهم میرسید و به سه نفر دیگر چیزی نمیرسید. (بحر العلوم)
ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ
این استقسام به ازلام، تمرد و سرکشی است. (ابوسعود)
و خروج از حدود و طلب دانستن غیب و گمراهی در اعتقاد به اینکه راه دانستن غیب است، میباشد. (ابوسعود)
افترا بر پروردگار است در امرنی و نهانی ربی گفتن و اگر منظورشان بت باشد، شرک و جهالت است. (ابوسعود)
منظور همین حرامهایی است که شمرده است و منظور از تحریم آنها، خوردن آنهاست. (ابوسعود)
الْيَوْمَ
بعد عصر روز جمعه در روز عرفه حجة الوداع نازل شده است. (ابوسعود)
امروز این زمان .(ابوسعود)
حسن: منظور از یوم، زمان رسول الله ص است. (احکام جصاص)
يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن دِينِكُمْ
کفار ناامید شدند از ابطال این دین و از برگشتن شما از آن دین با حلال دانستن این پلیدیها و یا غیر این امور. (ابوسعود)
و یا از اینکه آنها بر شما غلبه کنند، چراکه دیدند که الله متعال بر وعده ی خود که دین اسلام را بر دیگر ادیان غالب گرداند، عمل کرده است. (ابوسعود)
ضحاک: این آیه در فتح مکه نازل شده است. (بحر العلوم)
فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ
پس از اینکه آنها بر شما غلبه کنند نترسید و خشیت را خالص برای الله بگردانید. (ابوسعود)
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
امروز، با پیروزی و ظاهر گرداندن بر ادیان دیگر دینتان را کامل کرد. (ابوسعود)
و یا با تصریح به عقاید و واقف گرداندن بر اصول شریعت و قوانین اجتهاد، کامل گرداند. (ابوسعود)
جار و مجرور یعنی لکم را قبل دینکم آورده است تا اعلام کند که این کامل شدن دین به نفع و مصلحت شماست. (ابوسعود)
یعنی با ارسال رسول الله و مبعوث کردن ایشان دینتان را کامل و نعمت خود را بر شما تکمیل کردم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی امروز دین شما را آشکار و غالب گرداندم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی امر دین شما تکمیل و تمام شد و به اموری امر شدید که قبلا مامور نبودید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي
و نعمت خود را بر شما تکمیل کردم با فتح مکه و ورود در حالت امن و پیروزمند و با هدم ستون و مناسک جاهلیت و نهی حج مشرک و نهی از طواف عریان. (ابوسعود)
و یا با کامل کردن دین و شریعت و یا با هدایت و توفیق. (ابوسعود)
گفته شده است: با وفای به عهد خود که با قول { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } [البقرة: 150] وعده داده بودم، نعمت خود را بر شما تکمیل کردم. (ابوسعود)
وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ
از بین ادیان دین اسلام را برای شما برگزیدم و این تنها دین نزد الله است نه غیر آن. (ابوسعود)
یهود به حضرت عمر گفتند: ما آیه ای در کتاب شما میبینیم که اگر آن برای ما میبود، آن روز را عید میگرفتیم و حضرت عمر جواب دادند: ما میدانیم که آن آیه چه زمانی نازل شده است و در چه مکانی نازل شده؛ در روز عرفه بر رسول الله ص وقتی بر روی شتر بودند در روزه جمعه نازل شد. منظور حضرت عمر این است که ما آن را عید میگیریم. (ابوسعود)
وقتی این آیه نازل شد، حضرت عمر گریه کرد و رسول الله ص فرمودند: چه چیزی باعث گریه ات شده است؟ حضرت عمر گفت: ما تا بحال در حال رشد و زیاد شدن و پیشرفت بودیم حال که تکمیل شد، رو به کاهش خواهد نهاد چراکه چیزی تکمیل نشود مگر اینکه رو به افول میرود. رسول الله ص فرمودند: راست گفتی. (ابوسعود)
و این علام فرارسیدن مرگ رسول الله ص نیز بوده است و همینطور هم شد و هشتاد و یک روز بعد این آیه، رسول الله ص، فوت کردند. (ابوسعود)
فَمَنِ اضْطُرَّ
متصل به محرمات قبل در این آیه است. (ابوسعود)
کسیکه در اضطرار بر خوردن این مذکورات قرار گیرد. (ابوسعود)
اضطرار: ضرری است که به انسان میرسد از گرسنگی و غیر آن و امکان امتناع از آن نیست و در این آیه منظور در اضطرار گرسنگی بمانید است. (احکام جصاص)
فِي مَخْمَصَةٍ
در تنگنای گرسنگی که خوف مرگ و یا لوازم مرگ میرود. (ابوسعود)
غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ ۙ
بدون میل به گناه و بدون انحراف به گناه باشد، یعنی اینکه به جهت لذت بردن نخورد و بدون تجاوز حد مشخص شده باشد. (ابوسعود)
ویا بدون اینکه از دست مضطر دیگری در نیاورده باشد. (ابوسعود)
بدون اینکه قصد چنین عملی را داشته باشی یعنی بدون تبعیت از هوای خود باشد یعنی بعد اینکه ضرورت برداشته شد ادامه ندهی. (احکام جصاص)
بدون اینکه آن را حلال بداند بخورد. (تاویلات اهل سنت)
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
الله متعال چنین شخصی را مؤاخذه نخواهد کرد. (ابوسعود)
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ ۖ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۙ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ ۖ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ ﴿4﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

از تو میپرسند که چه چیزی برای آنان حلال است؟ بگو که برای شما خوردنی و نوشیدنیهای پاک و بی ضرر و لذت بخش حقیقی حلال شده است. و همچنین آنچه از حیوان شکاری که به آن تعلیم میدهید آنچه را که الله متعال به شما تعلیم داده است پس وقتی تعلیم دادید و برای شما شکار را نگهداشتند و نخوردند، پس شما بخورید و باید که در وقت ارسال آن شکاری، نام خدا را بیاورید. از الله پروا کنید و بر دستورات وی عمل کنید و بر حرام و حلال وی ثابت قدم باشید. قطعا الله متعال حسابگری سریع است که در یک آن، تمام ریز و درشت اعمال شما را برای شما حساب میکند و جزایش را نیز مشخص میکند. نکته: در مورد طیبات حلال شد، یک مورد آن مواردی بود که اسلام حلال بودن آن را اعلام کرد پس اگر به معنی حلال بگیریم معنی ان میشود، حلالها برای شما حلال هستند و زیاد معنای خوبی به نظر نمیرسد و دیگر اینکه گفته شد که منظور آن چیزی است که باعث لذت شما میشود و این معنی نیز هرچند بی راه نیست ولی احتمال زیاد میرود که هرکس ادعا کند که این چیزی است که من از ان لذت میبرم و بخواهد اشیاء حرام برای خود حلال بداند. معنی دیگر که گفتند این بود که آنچه که طبع سلیم از آن نفرت ندارد و پلید نشمارد و این معنی به مقصود آیه نزدیکتر به نظر میرسد چراکه شاید سوال از این عارض شود که شما که داری هرچیزی را حرام میگویی پس چه چیزی حلال است، باشد پس جواب میدهد اگر دین اشیایی را حلال ندانسته بدین سبب است که پلید و مضر است و اگر نافع بود و مضر نبود، حلال میگرداند و در مورد طبع سلیم نیز باید بر اساس علم استوار باشد و آن علم قطعی است در انچه که در شرع حرام بودن وارد شده و آنچه در حلال بودن آن وارد شده است و علم تجربی امروز بر حلالها و کارهایی که برای حلال شدن حیوان که شرع شرایطی تعیین کرده است، صحه گذاشته است و بعضی از حکمتهای ان را شناخته است از چگونگی ذبح و از چگونگی شکار حیوانات شکارچی.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ ۖ
از ابی رافع وقتی رسول الله ص دستور دادند تا سگان را بکشند، مردم گفتند از این حیوانات که دستور کشتن انها را دادی کدام صنفش برای ما حلال است؟ این آیه نازل شد. (احکام جصاص)
ظاهر این حدیث چنین میرساند که از این سگان و هر حیوان دیگر میشود به انواع مختلف منتفع شد بغیر از آنچه که نصا ثابت شده است که نباید استفاده کرد یعنی خوردن آن جایز نیست و بغیر از خوردن میشود از آن استفاده کرد از قبیل شکار کردن و فروختن و انواع دیگر استفاده ها. (احکام جصاص)
در شان عدی بن حاتم طائی نازل شده است. عدی گفت: از رسول الله ص پرسیدم ما با این سگان و بازها شکار میکنیم، پس کدام نوع شکار آنها برای ما حلال است؟ ایشان جواب دادند: آن حیوان و بازی که آن را تربیت کردی و بعد در پی شکار فرستادی و در وقت ارسال بسم الله گفتی پس آنچه را که برای تو نگهداشته است را بخور. گفتم: هرچند که آن حیوان شکاری آن را بکشد؟ فرمودند: اگر کشت و خودش نخورد، بخور چراکه برای تو نگهداشته است و اگر از آن چیزی خورد، نخور، چراکه برای خودش نگهداشته است. گفت: با سگهای ما سگهای دیگر نیز در شکار شرکت میکنند، حکم آن چه میشود؟ فرمودند: نخور تا وقتی ندانی که این سگ تو بود که برای تو نگهداشته است. در اینجا بود که این آیه نازل شد.(بحر العلوم)
یعنی از تو میپرسند که در مورد شکار چه چیزی رخصت داده شده است؟ (بحر العلوم)
گفته میشود: وقتی آیه حرمت علیکم نازل شد، گفتند پس چه چیزی برای ما حلال شده است؟ (بحر العلوم)
قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۙ
یعنی حیوانات حلال از ذبائح بر شما حلال شده است. (بحر العلوم)
طیب دو معنا را شامل میشود: آنچه که لذت بخش است و دیگری حلال. (احکام جصاص)
ضد طیب، خبیث است و خبیث حرام است و اصل در طیب همان لذت بردن است که حلال را به آن تشبیه شد بخاطر منتفی بودن ضرر در آن. (احکام جصاص)
یعنی آنچه که شما را خوش میآید و خوردن آن برای شما ضرر ندارد، حلال گشت. (احکام جصاص)
آنچه که افرادی که طبعشان سالم است، از آن تنفر نداشته باشند و پلید نشمارند.(ابوسعود)
وَمَا عَلَّمْتُم مِّنَ الْجَوَارِحِ
و حلال گشت شکار آن حیوانی که تعلیم داده اید از پرنده و سگان. (بحر العلوم)
جوارح: حیواناتی که برای صاحبانشان، صید میکنند. (احکام جصاص)
جوارح: حیواناتی که با دندان و یا چنگال خود مجروح میکنند. برای همین امام محمد گفته است: اگر سگ شکاری به شکار صدمه بزند و خونریزی نکند، حلال نیست چراکه جوارح گفته است پس باید زخمی کرده و خون جاری کند. (احکام جصاص)
مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ ۖ
تعلیم دهندگان هستید که به آن اموزش میدهید آنچه را که متعال شما را تربیت کرده است. (بحر العلوم)
تعلیم دیدگانیکه به آن اموزش میدهید آنچه را که متعال شما را تربیت کرده است. (بحر العلوم)
مکلب به کسر لام: صاحب سگ شکاری که تعلیمش داده است. (احکام جصاص)
مکلب: وادارندگان سگان بر شکار یعنی تحریک کردن سگان بر شکار است. (احکام جصاص)
کلب را به هر حیوان درنده اطلاق میشود، رسول الله ص در حق عبته بن ابی جهل، چنین نفرین کردند: اللهمَّ سلِّطْ عليهِ كلباً من كلابك، یعنی بار الها کلبی از کلبهای خود را بر وی مسلط بگردان و عتبه را شیری در هم درید و هلاک کرد. (ابوسعود)
فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ
پس بخورید از آنچه برای شما نگهداشته اند. (بحر العلوم)
على ابن أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمُ گفتند: اگر سگ از شکارش بخورد، نباید خورد. (احکام جصاص)
تربیتی بودن پرنده به این است که وقتی آن را فراخوانده شود، بیاید و از صاحبش فرار نکند. (احکام جصاص)
وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ ۖ
وقتی سگان را برای شکار فرستادید، بسم الله بگویید. (بحر العلوم)
در این آیه دلیل است بر :
الف: اگر حیوان شکاری بخورد، حلال نیست چراکه برای خودش صید کرده است.
ب: شرط حلال شدن، بسم الله گفتن در وقت ارسال است.
ج: اگر حیوان شکاری تربیت شده نباشد، صیدش حلال نیست. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
از الله بترسید و مردار را نخورید و آنچه که نام الله بر آن برده نشده است، را نیز نخورید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
سریع مجازات است. (بحر العلوم)
همینکه حساب را شروع کند، به اتمام میرساند. (ابوسعود)
الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۖ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ ۖ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ ۗ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴿5﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

امروز برای شما همانطور که گفتیم، غذاهای نیک و درست حلال گشت و همینطور برای شما ذبح شده توسط اهل کتاب یعنی یهودیان و مسیحیان بر شما حلال شد و همینطور ذبیحه ی شما بر آنان حلال است و میتوانید به آنها غذا بدهید و پاکدامنان از مسمانان و همینطور نکاح زنان از اهل کتاب که به آنان قبل شما کتاب داده شده است برای شما حلال هستند و این وقتی است که مهر آنان را بپردازید و به دادن آن التزام کنید و در حالی حلال است که نکاح کرده باشید نه اینکه آشکارا زنا کنید با آنها و یا دوست پنهانی بگیرید آنها را و زنا کنید، و کسیکه به آنچه که باید ایمان آورده شود، کفر بورزد عمل صالحش باطل است یعنی ثواب آن اعمالی که قبلا انجام داده است، باطل است. و چنین شخصی در آخرت، جزو زیان کشان و کسانی است که در معامله فریب خورده اند.

مستندات
الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۖ
امروز حلال بودن آن را برای شما بیان و آشکار کرد. (بحر العلوم)
وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَّكُمْ
منظور از طعام اهل کتاب، ذبیحه های آنان است چراکه در غیر ذبح، تمامی ادیان در حلال بودن برای ما یکی هستند. (نسفی)
یعنی طعام یهودیان و مسیحیان. (ابوسعود)
از ابن عباس در مورد ذبح مسیحیان عرب سوال شد، و وی جواب داد: مشکل ندارد. (ابوسعود)
حکم صابئین حکم اهل کتاب است نزد امام ابوحنیفه. (ابوسعود)
حکم مجوس در گرفتن جزیه مثل اهل کتاب است ولی در نکاح و طعام آنها، همانند آنها نیستند و نکاح آنها جایز نیست و طعامشان نیز حلال نیست. (ابوسعود)
رسول الله ص: با مجوس مثل اهل کتاب رفتار کنید ولی زنانشان را نکاح نکنید وذبح کرده ی آنان را نخورید. (ابوسعود)
وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَّهُمْ ۖ
و بر شما گناهی نیست که به آنان غذا بدهید. (نسفی)
از ابن عباس: ذبیحه ی آنها برای شما حلال است و ذبیحه ی شما برای انها حلال است. (تاویلات اهل سنت)
وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ
منظور از محصنات، زنان آزاد و همینطور زنان پاک دامن هستند و این دو شرط صحت نکاح نیستند بلکه بیان استحباب است. (نسفی)
چراکه نکاح کنیزان مسلمان نیز جایز است. (نسفی)
وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ
و زنان آزاد از اهل کتاب و یا پاکدامنان از اهل کتاب نیز بر شما حلال است. (نسفی)
إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ
وقتی که مهر آنان را بپردازید. (نسفی)
منظور التزام به مهر است. (ابوسعود)
مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ
در حالیکه به نکاح باشد نه به طریق زنا. (نسفی)
یعنی پاکدامنان هستید به نکاح و آشکارا زنا کننده نیستید. (ابوسعود)
وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ ۗ
و نه اینکه دوست پسر و دوست دختر بگیریدشان. (نسفی)
زناکننده ی سری نیز نباشید. (ابوسعود)
در جاهلیت چنین بود که زنای آشکار را عار میدانستند ولی زنای سری را عیب و عار نمیدانستند پس آیه بیان داشت که هر نوع زنا حرام است. (بحر العلوم)
وَمَن يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ
و کسیکه به آنچه که باید ایمان آورده شود، کفر بورزد، عملش باطل است. (تاویلات اهل سنت)
و کسیکه به شریعت اسلام کفر ورزد، عملش باطل شده است. (نسفی)
وقتی آیه حلال بودن نکاح زنان اهل کتاب نازل شد، زنان آنها گفتند که الله حتما به دین ما راضی شده است که نکاح ما را حلال داشته است پس این آیه در رد آنان نازل شد. (بحر العلوم)
گفته شده است: وقتی حرمت علیم المیته نازل شد و بعد رخصت در وقت اضطرار بیان شد، عده ای گفتند که ما در وقت اضطرار نیز رخصت را عمل نخواهیم کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته اند: این کلامی جدا است و خطاب به مسلمانان است. (بحر العلوم)
ابن عباس: یعنی اگر کسی به کلمه ی شهادت کفر ورزد، ثواب عملش باطل است. (بحر العلوم)
وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ
و در آخرت و در عقوبت جزو مغبونان و زیان دیدگان است. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ۚ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ ۚ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَٰكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿6﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، وقتی قصد نماز کردید و طاهر نبودید، پس به جهت وضو بجای آوردن، بشویید صورت خود را و دستهایتان را همراه با آرنج و بر سر مسح کنید و بشویید پاهایتان را همراه با قوزک پا و اگر بی غسل بودید خود را پاک کنید و بدن خود را پاک کنید و اگر که بیمار بودید و یا بر سفری بودید و یا کسی از شما از مکان خالی آمدید؛ از مکان قضای حاجت آمدید؛ بعد آب برای طهارت نیافتید، پس قصد کنید و تیمم کنید و برای تیمم بر زمین پاک ضربه بزنید و مسح کنید بر صورت خود وبر دستان خود. الله متعال قصدش از این امور تنگ گرفتن بر شما و به سختی انداختن شما نیست بلکه هدفش پاک کردن بدن و گناهان خودتان است و دیگر اینکه نعمت خود را با این رخصتها، بر شما تکمیل کند باشد که سپاسگزار نعمتهای الله باشید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ
یعنی وقتی قصد برپاداشت نماز کردید و وضو نداشتید، (بحر العلوم)
گفته شده است: وقتی از خواب برای نماز بیدار شدید. (بحر العلوم)
آیه در حکم مجمل است که چگونگی وضو و در چه وقت بودن آن باید بیان شود و بر طبق بیان باید عمل کرده بشود والا کلمه ی اذا افاده ی تکرار را ندارد و دیگر اینکه خلف و سلف اجماع دارند که هر بار که برای نماز میرویم نیاز به وضو نیست بلکه وضو برای اوقاتی و طبق مسائلی باید انجام گیرد. (احکام جصاص)
رسول الله ص در فتح مکه پنج وقت نماز را به یک وضو خواندند و حضرت عمر به ایشان گفت: کاری انجام دادید که قبلا انجام نمیدادید. حضرت جواب دادند: از قصد و عمدی اینکار را کردم. (احکام جصاص)
به رسول الله ص امر شده بود که برای هر نماز یک وضو بگیرد وقتی این کار بر رسول الله ص گران آمد به ایشان امر آمد که برای هر نماز مسواک بزنند مگر اینکه حدثی رخ دهد که در آن وقت وضو گرفته شود. (احکام جصاص)
عبدالله بن علقمه از پدرش چنین خبر داد که نزول آیه برای بیان وضو برای هر حدث نازل شده است. (احکام جصاص)
از شرائط صحت نماز ، وضو است و رسول الله ص فرموده اند: الله متعال نمازی بدون طهارت قبول نمیکند. (احکام جصاص)
فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ
پس بشویید صورت خود را و دستان خود را همراه با آرنج. (بحر العلوم)
غسل یعنی عبور دادن آب بر عضو . (احکام جصاص)
از جابر بن عبدالله: رسول الله ص وقتی وضو میگرفتند، در وقت شستن دستها آب را بر آرنجهایشان دور میدادند. (احکام جصاص)
وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ۚ
به نصب ارجلکم یعنی بشویید پاهای خود را. (بحر العلوم)
به جر ارجلکم یعنی مسح کنید بر پاهای خود وقتی که موزه پوشیده اید. (بحر العلوم)
رسول الله ص در وضو بر موی جلوی سر خود مسح میکردند. (احکام جصاص)
گفته میشود: جر ارجلکم به جهت همسایگی با مجرور است و معنی همان شستن پا است. (بحر العلوم)
مسح بر خفین با سنت رسول الله ص ثابت شده است. (بحر العلوم)
این چهار عضو که ذکر شده است، ارکان و فرایض وضو هستند و غیر این چهار عضو، سنت و اداب خواهند بود. (بحر العلوم)
اگر آیه ای به دو طریق قرائت شود و معنی هر یک با دیگری متفاوت باشد الله متعال هر دو را منظور داشته است و به منزله ی دو آیه حساب میشود. (بحر العلوم)
عَلِيٌّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ در روایتی وَإِبْرَاهِيمُ وَالضَّحَّاكُ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ از عَاصِمٍ؛ همگی؛ به نصب قرائت میکردند و شستن پا را فرض میدانستند. (احکام جصاص)
متواترا از رسول الله ص ثابت است که در وضو پایشان را میشستند و امت اسلامی در آن اختلاف نکرده اند. (احکام جصاص)
رسول الله ص اعضای شستنی وضو را یک بار شستند که پا را نیز شستند و فرمودند: این وضویی است که بدون آن، الله متعال نماز را قبول نمیکند. (احکام جصاص)
مسح بر خفین متواترا ثابت است. (احکام جصاص)
عمر وَعَلِيٌّ وَصَفْوَانُ بْنُ عَسَّالٍ وَخُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ وَعَوْفُ بْنُ مَالِكٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةُ از رسول الله ص روایت کرده اند که مدت مسح بر خفین برای مقیم یک شبانه روز و برای مسافر سه شبانه روز است. (احکام جصاص)
وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ
پس خود را پاک کنید. (بحر العلوم)
پس بدن خود را پاکیزه کنید. (ابوسعود)
وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ
اگر بیمار بودید بیماری که خوف مرگ یا زیادت مرض در صورت استعمال آب باشد. (ابوسعود)
أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ
و یا بر سفر بودید. (ابوسعود)
أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ
غائط مکانی مطمئن یعنی جایی که کسی نیست و منظور مکانی است که مردم قضای حاجت انجام میدهند. (احکام جصاص)
أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ
عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو مُوسَى وَالْحَسَنُ وَعُبَيْدَةُ وَالشَّعْبِيُّ: منظور از لامستم النساء، جماع است و با دست زدن به زن، وضو واجب نمیشود. (احکام جصاص)
از حضرت عائشه: رسول الله ص بعضی از زنان خود را میبوسیدند و بعد نماز میخواندند و وضو نمیگرفتند. (احکام جصاص)
فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً
فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا
آیه متضمن بیان حکم شخص بیماری است که استعمال آب برایش ضرر دارد و مسافری که آب نمییابد است از برای حصول وضو و غسل. (احکام جصاص)
صعید: روی زمین را گویند. (تاویلات اهل سنت)
طیب در اینجا به معنی پاک و طاهر است. (تاویلات اهل سنت)
فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ ۚ
منه یعنی از صعید به صورت و دستان خود مسح کنید. (بحر العلوم)
مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ
به شما تنگی را تکلیف نمیکند. (بحر العلوم)
از امر به وضو و طهارت و تیمم، الله متعال قصد در سختی انداختن شما را ندارد. (ابوسعود)
وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ
لیکن قصدش پاک کردن شما از حدث و جنابت است. (بحر العلوم)
لیکن قصدش از اینکار پاک کردن شما از گناهان است. (ابوسعود)
وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
با نعمت رخصتی که به شما داده است نعمتش را بر شما تکمیل کند. (بحر العلوم)
تا الله را شاکر باشید که به شما رخصت ها داده است و بر شما تنگ نگرفته است. (بحر العلوم)
با تشریع طهارت و تیمم که پاک کننده و کفارت کننده ی گناهان است، میخواهد که نعمتش را بر شما تکمیل کند. (ابوسعود)
با خصتهایش میخواهد که نعمت عزیمت را تکمیل کند. (ابوسعود)
باشد که سپاس گذار نعمتهایش باشید. (ابوسعود)
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ﴿7﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و با عمل خود نعمتهای الله را یادآور باشید و همینطور میثاقی را الله متعال با شما انسانها و شما مسلمانان را به یاد آورید و بیاد آورید وقتی که گفتید شنیدیم و اطاعت کردیم. و از الله متعال پروا کنید و آن با دوری از گناهان و عمل به دستورات حاصل میشود. قطعا الله متعال دانای به اسرار شما است و بر ان اساس شما را جزا خواهد داد.

مستندات
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ
با سپاسگزاری از نعمتهایش، نعمتهایش را یاد بیاورید. (تاویلات اهل سنت)
با اسلام آوردن اینکار را انجام دهید تا نعمتش را بر شما یادآوری کند و شکرش را بجای آورید. (ابوسعود)
با اقرار به یگانگی الله متعال، نعمتهای الله را حفظ کنید. (بحر العلوم)
وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُم بِهِ
منظور از میثاق همانی است که در خلقت و گواه گرفتن بر آن باشد چراکه هر مخلوقی بر یگانگی و پروردگار بودن الله متعال گواه هستند. (تاویلات اهل سنت)
میتواند میثاق انچه که با قبول دعوت به اسلام پذیرفته اند، باشد. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند میثاقی است که رسول الله ص در وقت اسلام آوردن از آنها گرفت مبنی بر اینکه از دستورات را اجرا کنند در فراخی و تنگی و شدت و ضعف. (ابوسعود)
میثاق در وقت بیعت عقبه است. (ابوسعود)
بیعت رضوان است. (ابوسعود)
إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ
وقتیکه گفتید: دعوتت را اجابت کردیم و امرت را اطاعت کردیم. (تاویلات اهل سنت)
قولت را شنیدیم و امرت را اطاعت کردیم. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
در ترک دستور الله و در ارتکاب نهی وی، از الله پروا کنید. (تاویلات اهل سنت)
پروا کنید از اینکه نعمتش را فراموش کنید و یا میثاقش را نقض کنید. (ابوسعود)
در هر آنچه که انجام میدهید و یا ترک میکنید از الله پروا داشته باشید. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
به آنچه از نهان که در دلها دارید و طوری با دل آمیخته است که میشود به آن صاحب دل گفت. پس بر این اساس شما را جزا خواهد داد پس با آنچه آشکارا انجام میدهید، چه گمان دارید. (ابوسعود)
به آنچه از نیکی و بدی دارید آگاه است و معنی آن وعده و وعید هر دو میشود. (نسفی)
وعید و تهدید است. (تاویلات اهل سنت)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ﴿8﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، کسانی باشید که برپادارنده ی قوانین و اوامر الهی هستند و گواهان به عدل باشید بر هرکس که باشد چه دوست و چه دشمن و کارتان رعایت عدالت باشد، و دشمنی و کینه از کسی باعث نشود که عدالت را رعایت نکنید چه طرف مسلمان باشد و چه کافر، و عدالت را پیشه ی خود سازید که این به تقوی یعنی پروا از الله متعال و غضبش و از اتش، نزدیکتر است. قطعا الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه است و بر آن اساس جزا خواهد داد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ
یعنی گویندگان حق باشید. (بحر العلوم)
بخاطر الله متعال همراه حق باشید در هر آنچه که بر گردن شما لازم میشود از امر به معروف و عمل به آن و نهی از منکر و اجتناب از ان که این معنی قیام برای الله به حق است. (احکام جصاص)
برپادارندگان دستورات الهی و پیروی کننده ی آن بزرگدارنده ی آن و رعایت کننده ی حقوق آن باشید. (ابوسعود)
شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ
در شهادت در مورد حقوق مردم، عدالت را پیشه کنید. (احکام جصاص)
یعنی از کسانی باشید که الله متعال آنان را در روز قیامت شاهد بر مردم میگیرد. (احکام جصاص)
به حق بودن دستورات الهی شاهد باشید. (احکام جصاص)
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ
از این جهت بود که وقتی مسلمانان مکه را فتح کردند به آنان دستور داده شد که اهل مکه را بر آنچه که قبلا انجام داده اند مجازات نکنند و در قول و حکم عدالت را رعایت کرده و انصاف پیش بگیرند. (بحر العلوم)
در شان یهود نازل شده است که وقتی رسول الله ص برای کمک خواهی برای دیه، پیش آنان رفته بود آنان قصد کشتن ایشان را کرده بودند. (احکام جصاص)
حسن: در شان قریش نازل شده است که آنان مسلمانان را از مسجد الحرام منع کردند. (احکام جصاص)
آیه متضمن رعایت عدالت در حق صاحب حق و اهل باطل است و چینین حکم شده است که کفر کافر و ظلم انان مانع عدالت شما نشود و در جنگ با آنان نیز از آنچه مستحقش هستند، تجاوز کرده نشود و درکشتن نیز افراط نشود و زنان و کودکان به قصد کشته نشوند و مثلت کرده نشوند. (احکام جصاص)
وقتی رسول الله ص، عبدالله بن رواحه را به یهود خیبر برای حساب خراج آنان فرستادند، یهود برای وی بعنوان رشوه و اینکه در حساب به سود آنان رفتار کند، هدیه ای آوردند و عبدالله گفت: این حرام است و قطعا شما دشمنترین افراد نزد من هستید ولی این مانع من نمیشود که عدالت را در حق شما رعایت نکنم. یهود گفتند بر این اساس امر آسمانها و زمین بنا شده است. (احکام جصاص)
شدت بغض شما باعث عدم رعایت عدالت در حق آنان نشود. (ابوسعود)
اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ
حق را بگویید و این عدل به اطاعت امر نزدیکتر است. (بحر العلوم)
رعایت عدالت شما را با اجتناب دادن از گناهان به متقی بودن نزدیک میکند. (احکام جصاص)
عدالت باعث میشود که شما در همه چیز عدالت را رعایت و از گناهان اجتناب کنید. (احکام جصاص)
رعایت عدالت برای دوری از آتش نزدیکتر است. (احکام جصاص)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
در آنچه که الله به شما دستور داده است از وی تعالی بترسید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
به آنچه از طاعت و غیر آن انجام میدهید، آگاه است. (بحر العلوم)
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ۙ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ ﴿9﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

به کسانیکه ایمان اورده اند و عمل صالح که شرع تعیین کرده است، انجام داده اند، برای آنان الله متعال وعده داده است و آن وعده این است که گناهانشان آمرزیده شود و برای آنان پاداشی بس بزرگ مهیا شده است.

مستندات
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ۙ
این آیه ادامه ی آیه ی قبلی است یعنی اگر شما برپادارنده ی حق باشید و عدالت را رعایت کنید، برای شما آنچه وعده داده شده است خواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد که ابتدای سخنی باشد یعنی اینکه الله متعال به مومنان که عمل صالح انجام میدهند وعده ای میدهد و آن را اینجا بیان میکند. (تاویلات اهل سنت)
گفته میشود: وقتی اهل مکه بعد اینکه مسلمان شدند گفتند: برای ما در آخرت چه خواهد بود چراکه ما تو (رسول الله ص)را و اصحابت را اخراج کردیم پس گفته شد: کسانیکه به الله و محمد ایمان اوردند و بعد اسلام عمل صالح انجام دادند دهند برای انان آمرزش گناهان گذشته است و اجری بزرگ در آخرت است. (بحر العلوم)
لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ
ان وعده این استکه گناهانشان پوشانده میشود و گذشت کرده میشود و جنت برای آنان است. (تاویلات اهل سنت)
ابن عباس: برای آنان در دنیا آمرزش گناهان و در آخرت بهشت است. (تاویلات اهل سنت)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ ﴿10﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و کسانیکه آنچه در اسلام باید به آن ایمان آورده شود از یگانگی الله و مانند آن و نشانه های آن را از قبیل قرآن و مانند آن را دروغ پنداشتند، آن افراد با این صفات، ملازمان آتش سخت شعله زن هستند. نکته: گویند که جهنم هفت طبقه است که هر یک را نامی است: نام اول جحیم، نام دوم جهنم، سیم سقر، چهارم سعیر، پنجم لظی، ششم هاویه، هفتم حطمه.

مستندات
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا
یعنی کسانیکه محمد و قرآن را انکار کردند و دروغ پنداشتند، (بحر العلوم)
از جمله ی آیات همانی است که تلاوت شد از قیام به عدل و تقوی . (ابوسعود)
به یگانگی الله متعال کفر ورزیده و قرآن را انکار کردند که از جانب الله باشد. (تاویلات اهل سنت)
أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ
یعنی در آن ابدی ماندگار خواهند بود. (بحر العلوم)
آن موصوفان به صفت کفر و تکذیب آیات، ملابس و مخلوط در جهنم خواهند بود بودنی ابدی. (ابوسعود)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ﴿11﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان اورده اید بیاد آورید نعمتی را که الله متعال به شما ارزانی داشته است و آن اینکه قومی ؛نکره است یعنی قوم مشخصی منظور نیست؛ قصد کردند که به کشتن و هلاک شما اقدام کنند و دست درازی کنند و این الله متعال بود که دست آنان را بازداشت و نتوانستند اقدام کنند. پس آنچه بر شماست اینکه از الله پروا کرده و دستوراتش را ادا و از نواهی دین اجتناب کنید و بر مومنین آنچه لازم است اینکه به الله متعال اطمینان داشته باشند و فقط وی تعالی را کمک کننده و یاور بدانند.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ
یادآوری نعمت دفع شر برای مومنان است. (ابوسعود)
این نعمت میتواند نعمتی کلی برای تمامی مسلمین باشد چراکه در ابتدای اسلام مشرکین دست درازی میکردند و مخفیان دین را تبلیغ میکردند و قادر به اظهار اسلام نبودند و آنان بارها قصد کشتن مسلمانان کرده بودند پس در در دست درازی آنان منتی عظیم بر تمامی مسلمانان است. (تاویلات اهل سنت)
وقتی رسول الله ص به مدینه هجرت کردند با دو قوم یهود بنی نضیر وبنی قریظه که در نزدیکی مدینه بودند پیمان صلح امضا کردند و قرار بر این شد که علیه یکدیگر اقدامی نکنند و دیگر اینکه در پرداخت دیه به هم کمک کنند. دو نفر از این طائفه پیش رسول الله ص آمدند و از پیش ایشان که خارج شدند، عمرو بن امیه ضمری، آن دو را کشت و خبر نداشت که این دو مستامن هستند یعنی با امان نامه آمده اند، پس رسول الله ص به اهل آن دو دیه ی مسلمان آزاد را پرداختند و برای پرداخت دیه همراه حضرت ابوبکر و عمر و علی رفتند به بنی نضیر تا کمک بگیرند و این طائفه گفتند که خوب است فقط اجازه بدهید تا با برادرانمان یعنی بنی قریظه مشوره بگیریم و در روایت کلبی به بنی قریظه رفتند و آنان گفتند از بنی نضیر اجازه بگیریم و یهود شروع کردند به جمع آوری اسلحه تا رسول الله ص و یارانش را بکشند و منتظر کعب بن اشرف بودند، و جبرئیل نازل شد و به رسول الله ص قصدشان را خبر داد و حضرت همراه با یارانش از آنجا خارج شدند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در روایت عبدالله بن کعب آمده است که بعد رسول الله ص آنها را محاصره کرد و نخلهای انان را قطع کردند و آنها گفتند آیا به ما امان میدهی که جان خود را و فرزندان خود را و هرچه شتران حمل میکنند بغیر از سلاح را با خودمان ببریم؟ رسول الله ص موافقت کردند و انها را به شام تبعید کردند. (بحر العلوم)
ضحاک: سبب نزول آیه این بود که رسول الله ص شبی به بقیع تنها رفتند و یهودی جنگاوری پیش ایشان رفته و گفت که شمشیرت را به من بده چراکه انبیا بخیل نیستند. رسول الله ص نیز شمشیرشان را دادند و آن یهودی بر رسول الله ص شمشیر کشید و قصد کشتن ایشان را داشت که الله متعال بر قلب آن یهودی ترس انداخت و جرأت نکرد که شمشیر بکشد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته شده است: رسول الله ص تنها زیر درختی برای استراحت شمشیرشان را از درخت آویزان کردند و مشرکی آمد و شمشیر ایشان را گرفت و گفت حال چه کسی مانع من میشود؟ رسول الله ص جواب دادند: الله. پس جبرئیل شمشیر را از دست مشرک انداخت و رسول الله ص شمشیر را گرفته و فرمودند: حال چه کسی مانع میشود تو را بکشم؟ مشرک گفت: هیچ کس و بعد کلمه ی شهادت را گفت و این آیه نازل شد. (بیضاوی)
إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَن يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنكُمْ ۖ
قصد کردند و آرزو کردند که به شما با کشتنتان دست درازی کنند پس آنان را مانع شد.(بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
تقدیر آیه چنین است، از الله پروا کنید و بر وی تعالی توکل کنید. (بحر العلوم)
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
بر مومنین است که به الله اعتماد کنند و اطمینان داشته باشند که الله متعال آنان را نصرت خواهد داد. (بحر العلوم)
چراکه الله متعال کافی و مانع و دفع کننده است. (نسفی)
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا ۖ وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ ۖ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۚ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ ﴿12﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

وقطعا الله متعال از بنی اسرائیل نیز عهد گرفت و در بین آنان برانگیختیم، سرگروهان دوازده گانه بر اساس شاخه های دوزاده گانه بنی اسرائیل، و همینطور الله متعال به آنان فرمود: قطعا اگر که شما نماز را با تمام ارکانش سر وقتش ادا کنید و نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و به تمامی رسولانم ایمان بیاورید، رسولانم را بزرگ بدارید و احترام کنیدو از آنها دفاع کنید و به الله متعال قرض حسنه بدهید در اینصورت است که قسم میخورم که گناهانتان را محو کنم و قطعا شما را داخل باغی خواهم برد که از زیر آنها نهرها جاری است. اگر کسی کفر بورزد پس قطعا وی راه درست را و راه میانه و معتدل را به خطا رفته است. نکته: قرض حسنه به الله داده میشود و انتظار شخص نباید چیزی غیر از ثواب باشد، پس ان ادعای کارمزد و تورم و و بهانه و توجیهات دیگر ، در مقابل نص شرعی، هیچ اعتباری ندارد. طرف که ادعا میکند قرض میدهد، باید یادش باشد که به الله قرض میدهد و برکت و فزونی مال را از الله بخواهند نه از خلق الله.

مستندات
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ
آموزش مسلمانان است مبنی بر اینکه همانطور که از شما عهد و میثاق گرفته شده است از امتهای گذشته نیز عهد گرفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
ذکر عهد گرفته شدن از امتهای گذشته به این جهت است که رسول الله ص در آن زمان حاضر نبوده اند و باز خبر میدهند پس نشان میدهد که الله متعال به ایشان خبر داده است تا نشانه ای برای رسالت رسول الله ص باشد. (تاویلات اهل سنت)
عهدهای گرفته شده همانی است که در ادامه ی آیه میآید از برپاداشت نماز ووو. (تاویلات اهل سنت)
ابن عباس: عهد این بود که به الله شرک نورزند و به الله و فرشتگانش و کتب و رسولانش ایمان بیاورند و آنچه الله حلال کرده را حلال بدانند و آنچه حرام کرده را حرام بدانند و همدیگر را یاور باشند. (تاویلات اهل سنت)
وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا ۖ
یعنی حضرت موسی دوازده پادشاه از آنان برگزید و به بیت المقدس فرستاد تا برای وی خبر آن شهر را بیاورند. (تاویلات اهل سنت)
ممکن است که خودشان انتخاب کرده باشند تا موسی به آنان احکام دین و شریعت را آموزش دهد تا انان را مقتدا باشند و هر عهدی از ان دوازده نفر بگیرد آنان قبول کنند. (تاویلات اهل سنت)
معنی نقیب همانطور ابن عباس گفته است میتواند به معنی پادشاه باشد. (تاویلات اهل سنت)
ابوعوسجه: مورد نظر کسیکه به وی نگاه کرده میشود در حالیکه از وجیهان قوم است. (تاویلات اهل سنت)
ابوعبید: نقیب ضامن قوم و امیر قوم. (تاویلات اهل سنت)
الْقُتَبِيُّ: کفیل قوم. (تاویلات اهل سنت)
وقتی فرعون مصر هلاک شد به حضرت موسی دستور امد که به سرزمین اریحا کوچ کنندو برای اینکار از هر سبط یک نفر را مسوول انتخاب کند تا هرچه به آنها میگوید در قوم خودشان عملی کنند و وقتی به ان دوازده نقیب را به بیت المقدس فرستاد و دیدند که قومی که در ساکن هستند، مردمانی بزرگ جثه هستند و ساختمانهای بزرگ دارند و قرار بر این شده بود که به قوم خود خبر ندهند و این نقبا خیانت کردند بغیر از دو نفر و بدین طریق عهد خود را شکستند. (ابوسعود)
وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ ۖ
ابن عباس: یعنی الله متعال به نقباء گفت که همراه آنان است با کمک رساندن و دفاع از شما. (تاویلات اهل سنت)
بلکه به هرکسی که به عهد و پیمانی که ذکر شده است عمل کند این وعده است و همینطور وعید آخر نیز برای همه است. (تاویلات اهل سنت)
من همراه شما هستم به علم و قدرت و نصرت نه فقط به نصرت. (ابوسعود)
لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ
مادامیکه بر برپاداشت نماز مداومت بورزید. (بحر العلوم)
وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ
این آیه نشان میدهد که نماز و زکات بر امتهای گذشته نیز فرض بوده است. (تاویلات اهل سنت)
وَآمَنتُم بِرُسُلِي
یعنی ایمان بیاورید به تمامی رسولانم و بین آنان در ایمان و کفر تفاوت قائل نشوید که به بعضی ایمان اورده و به بعض دیگر کفر بورزید. (تاویلات اهل سنت)
وَعَزَّرْتُمُوهُمْ
الْقُتَبِيُّ وأَبُو عَوْسَجَةَ: یعنی تعظیم کنید و بزرگ بدارید. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفتند: یعنی آنان را نصرت و کمک کنید. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: یاریشان کنید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا
یعنی قرضی که واقعا و صداقتا برای کسب رضای الله باشد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی با خوشی دل و به جهت رضای الله باشد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی نزد الله متعال نیکی ها و دستاویزها بگردانید تا بدان وسیله مستوجب ثواب عظیم بشوید. (تاویلات اهل سنت)
با انفاق و خرج کردن در راهای خیر و دادن صدقه نفل. (ابوسعود)
لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ
وعده میدهد که اگر به عهد و پیمان خود عمل کنند ، گناهانشان آمرزیده میشود. (تاویلات اهل سنت)
گناهان شما را محو خواهم کرد. (بحر العلوم)
وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۚ
فَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ
کسیکه بعد این عهد و پیمان کفر بورزد. (تاویلات اهل سنت)
کسیکه کفر بورزد، راه درست را به خطا رفته است. (تاویلات اهل سنت)
فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً ۖ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ ۙ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ ۚ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿13﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

پس بخاطر نقض عهدی که انجام دادند آنان را از رحمت خود دور کردیم و قلبهایشان را سخت گرداندیم که نه موعظه قبول میکنند و نه رحمت و نه نرمش دارند و سهم خودشان از آنچه به آنها تذکر داده شده بود را فراموش کردند و غفلت ورزیدند و لایزال و همیشه اطلاع خواهی یافت بر خیانتی از آنان مگر عده ای کم از انان که ایمان اوردند . پس عفوشان کن و از آنان روی بگردان. قطعا الله متعال عفو کنندگان از مردم را دوست دارد.

مستندات
فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ
به سبب نقض عهدی که انجام دادند نه به خاطر چیزی دیگر. (ابوسعود)
لَعَنَّاهُمْ
آنان را طرد کردیم و از رحمت خود بدور داشتیم و به میمون و خوک مسخشان کردیم. (ابوسعود)
با وضع جزیه بر آنان، خوارشان کردیم. (ابوسعود)
از شیرینی ایمان، قلبهایشان را خالی کردیم. (ابوسعود)
وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً ۖ
طوریکه نشانه ها و نظر و تامل در آنان تاثیر گذار نیست. (ابوسعود)
ویا به معنی اینکه قلبهای آنان را پست گرداندیم. (ابوسعود)
یعنی به آنان مهلت دادیم و در عذاب آنها عجله نکردیم تا اینکه سخت دل شدند. (ابوسعود)
آنان را دچار خذلان کردیم و لطف و نرم خویی را از آنان منع کردیم پس سخت دل شدند. (ابوسعود)
یعنی خشک گرداندیم طوریکه رحمت و نرمش در ان نیست. (نسفی)
يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ۙ
بیان نهایت سخت دل شدن آنان است چراکه چیزی بزرگتر از این نیست که کلام را تغییر داده شود. (ابوسعود)
صفت محمد را در تورات که موافق قرآن بود را تغییر دادند یعنی صفت محمد که در کتابشان آمده بود را تغییر دادند. (بحر العلوم)
گفته میشود: حرام خدا را حلال شمردند و به آن عمل نکردند. (بحر العلوم)
تاویل آن را تغییر داده و میگویند که این از نزد الله است. (تاویلات اهل سنت)
تحریف بدین معنیکه نظم و مورد تلاوت را تغییر داده و محو میکنند. (تاویلات اهل سنت)
وَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ ۚ
و سهمی بزرگ از تورات را فراموش کردند. (ابوسعود)
و یا منظور از این سهم، ترک تبعیت از محمد ص است. (ابوسعود)
گفته شده است که آنان تورات را تحریف کردند و خیلی از تورات از ذهن آنان پاک شد. (ابوسعود)
از ابن مسعود: گاهی شخص بخاطر گناه، بعضی از علم خود را فراموش میکند و این آیه را تلاوت کرد. (ابوسعود)
یعنی ترک و اعراض از تورات، غافل ماندن از سهمی بسیار بزرگ است. (نسفی)
کتاب الله در میانشان بود را تضییع کردند و و عهد را نقض کردند و دستورش را ترک کردند. (تاویلات اهل سنت)
آن سهمی را که در کتبشان مامور به اجرای ان بودند را ترک کردند یعنی تبعیت از محمد ص را ترک کردند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَائِنَةٍ مِّنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ ۖ
خائنه مصدر به معنی خیانت میتواند باشد یعنی به بسیاری از خیانتهای آنان پی خواهی برد. (ابوسعود)
خائنه به معنی نفس خائنه یعنی به بسیاری از خیانتکاران از انها پی خواهی برد. (ابوسعود)
یعنی خیانت و مکر و حیله از گذشته عادت این قوم بوده است پس تو همیشه از آنان خیانت خواهی دید. (ابوسعود)
مگر عده ای کم از آنان مثل عبدالله بن سلام و اتباع وی که اهل خیانت نیستند. (ابوسعود)
فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ ۚ
یعنی اگر توبه کردند و ایمان آوردند و یا پیمان بستند و متعهد به پرداخت جزیه شدند. (ابوسعود)
گفته شده: مطلق است یعنی از آنان در گذر که با آیه ی سیف منسوخ شده است. (ابوسعود)
ترکشان کن و مجازاتشان نکن و از آنان روی بگردان. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
علت برای عفو و بخشش است. (ابوسعود)
تشویق به گردن نهادن به بخشش و عفو است. (ابوسعود)
آگاهی دادن به این مطلب است که عفو و بخشش مطلقا از احسان است. (ابوسعود)
کسانیکه از مردم عفو میکنند و این قبل امر به جنگ با اهل کتاب بوده است. (بحر العلوم)
وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ ﴿14﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و از کسانیکه گفتند ما نصاری پیروان مسیح هستیم نیز عهد محکم گرفتیم پس آنان نیز آن عهد را به فراموشی سپردند و موعظه قبول نکردند پس ما نیز بین آنان دشمنی و کینه انداختیم و تا روز قیامت این دشمنی و کینه ادامه خواهد داشت و زود باشد که الله متعال به آنان از آنچه انجام داده اند خبر خواهد داد.

مستندات
وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ
وقتی الله متعال حال یهود را در نقض عهد بیان فرمود، حال بیان میدارد که وضعیت نصاری نیز از آنها بهتر نیست و آنان نیز در نقض عهد دست کم از یهود ندارند. (بحر العلوم)
از کسانیکه گفتند ما نصاری هستیم نیز در انجیل عهد گرفتیم که از قول محمد پیروی کنند. (بحر العلوم)
آنها نیز مثل یهود بر عهد خود نماندند. (بحر العلوم)
نصاری نامیدن خودشان به این دلیل است که گویند که آنها در آبادی به نام ناصره نزول کردند و حضرت عیسی نیز آنجا سکونت گزیدند و با هم همپیمان شدند. (بحر العلوم)
گفته شده است: نصاری نامیده شدنشان بخاطر قول حضرت عیسی است که فرمود: مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ. (بحر العلوم)
اینان اهل ناصره نبوده اند چراکه اهل ناصره مومن موحد بوده اند و این مسیحیان، سه خدایی بوده اند. (احکام جصاص)
فَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ
پس سهمی را در انجییل برایش مامور شده بودند از تبعیت از قول محمد را فراموش کردند. (بحر العلوم)
فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ
پس بین آنان دشمنی و بغض و کینه انداختیم. (بحر العلوم)
گفته میشود: اصل اغراء، چسباندن است. (بحرالعلوم)
گفته میشود: شخصی به نام بولس (پولس) بود که اصل دشمنی را بین آنان انداخته است طوریکه بین وی و نصاری، جنگی درگرفته است و وی یهودی بود و از نصاری خلق کثیری را کشت و بعد حیله ای اندیشید تا بین آنان دشمنی پدید آید و خودش را به تک چشم بودن زد و پیش نصاری آمد و گفت: آِیا مرا میشناسید؟ پس گفتند: تو کسی هستی که خیلی از ما را کشتی و با ما کارهایی را انجام دادی که میدانی چه بوده است. گفت: بله من تمام آن کارها را انجام دادم و الان توبه کننده هستم. چراکه من حضرت عیسی را در خواب دیدم که از آسمان فرود آمد و بر صورت من زد و چشمم را کور کرد و فرمود: از قوم من چه میخواهی؟ من نیز به دست وی توبه کردم و من پیش شما آمدم تا بین شما باشم و به شما شریعت را به شما یاد بدهم همانطور که عیسی به من در خواب آموزش داده است پس مسیحیان برای وی اتاقی تدارک دیدند و وی به داخل آن غرفه رفته و روزنه ای به سمت مردم گشود و در آن اتاق مشغول عبادت شد و چه بسا که مردم میآمدند و از همان روزنه از وی سوال میپرسیدند و گاهی نیز از همان روزنه آنان را ندا میداد تا جمع شوند و برای آنان چیزی میگفت که ظاهر آن منکر و بد بود و مردم نیز انکارش میکردند و وی طوری آنان را تفسیر میکرد که خوششان میآمد پس همه فرمانبردار وی شدند و سخنان وی را قبول کردند. تا اینکه روزی آنان را جمع کرد و گفت که برای من علمی آمده است. به آنان گفت: مگر این مخلوقات، برای خدا نیستند؟ گفتند: آری. گفت: پس چرا این اشیاء را حرام میدارید؟ یعنی خوک و خمر را و آنان به تبعیت از وی آنها را حلال دانستند و بعد چند وقت باز گفت که مرا علمی آمده است: مگر خورشید و ستاره ها و ماه از مشرق طلوع نمیکند؟ گفتند: آری پس گفت: اینها را چه کسی چنین کرده است؟ گفتند: خدا. پس گفت: خدا سمت مشرق است پس در نماز به سوی مشرق بایستید تا رو به الله کرده باشید. آنان قبله ی خود را تغییر دادند و بعد چند وقت گفت که به غرفه ی من بیایید چراکه من میخواهم خود را قربانی راه عیسی کنم و مرا علمی آمده است که من میخواهم ان را به طور سری به شما بگویم تا به مردم برسانید و آن این است که عیسی چشم مرا شفا داده است و از من راضی شده است پس عیسی همان خدا بوده است و هر بار گروهی را به غرفه اش میآورد و به انان چیزی میگفت و بعد نصاری میان خود همدیگر را تکذیب میکردند و میگفتند که به ما این را گفته است نه آن چیزی که شما میگویید و بین آنان جنگی بزرگ در گرفت و بسیاری کشته شدند.(بحر العلوم)
و این دشمنی بین آنان تا قیامت باقی است و میماند. (بحر العلوم)
آنان سه فرقه هستند: نسطوریه که حضرت عیسی را پسر الله میدانند و یعقوبیه که عیسی را خود الله میدانند و ملکانیه که الله سومشان است یعنی سه خدا هستند مسیح و مادرش و الله. (بحر العلوم)
گفته میشود: بین آنان دشمنی انداخته است بخاطر جدل و خصومتی که در دین با هم دارند. و این خصومت در دین باعث حبط عمل میشود. (بحر العلوم)
وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ
یعنی در آخرت به آنان خبر میدهد که حق با چه کسی بوده است. (بحر العلوم)
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ ۚ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ ﴿15﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای صاحبان کتاب یعنی یهودیان و نصاری، تحقیقا فرستاده ی ما برای شما آمده است در حالیکه بیان میکند بسیاری از آنچه از کتاب و احکام دینی را که شما از مردم مخفی میدارید و بسیاری را مورد عفو و بخشش قرار میدهد. قطعا از طرف الله متعال روشنگری و کتابی آشکار کننده آمده است.

مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا
خطاب هر دو گروه از اهل کتاب است بعد اینکه زشتی کارهای آنان را بیان کرد حال در صدد دعوت آنان به ایمان به رسول الله ص است. (ابوسعود)
اضافه ی رسول به ضمیر الله متعال به جهت تشریف و بزرگداشت رسول الله است و همینطور اعلام این مطلب که واجب الاطاعه است. (ابوسعود)
بجای فلان بن فلان گفتن، کلمه ی رسول بکار برده است تا اعلام کند که رسولان به نام و اسامی شناخته نمیشوند بلکه به معجزه و آیاتشان شناخته میشوند. (تاویلات اهل سنت)
دلیل است بر اینکه کسی که به تمامی رسولان ایمان بیاورد بدون اینکه نام انها را بداند، کافی است. (تاویلات اهل سنت)
يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِّمَّا كُنتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ
در حالیکه بیان کننده ی تدریجی بر اساس مصلحت است. (ابوسعود)
بسیاری از آنچه در تورات و انجیل بیان شده است را بیان میکند من جمله بعثت محمد و آیه رجم در تورات و بشارت عیسی به آمدن احمد در انجیل. (ابوسعود)
نبین و نعفو به صیغه ی متکلم مع الغیر نیز قرائت شده است یعنی ما (الله متعال) بسیاری را بخاطر ایمان آوردنشان مورد بخشش قرار میدهیم. (تاویلات اهل سنت)
جمیع آنچه کتمان کرده اند را برایشان بیان میکنیم و جمیع آنها را میبخشیم. (ابوسعود)
وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ ۚ
و بسیاری از آنچه مخفی میکنید را آشکار نمیکند و آن درصورتی است که باعثه ی دینی برای ، برای آن نباشد و این به جهت مفتضح نکردن شما اهل کتاب است. (ابوسعود)
تشویق با ترغیب و تهدید، برای عدم مخفی کردن است. (ابوسعود)
گفته شده است: یعنی بسیاری از شما را عفو میکند و مواخذه نمیکند. (ابوسعود)
بیان میکند آنچه از شریعت و احکام مخفی میدارید را و بسیاری را نیز میبخشد. (تاویلات اهل سنت)
قَدْ جَاءَكُم مِّنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُّبِينٌ
یعنی فائده ی آمدن رسول منحصر در بیان آنچه مخفی میکنید نیست بلکه دارای فوائد بیشمار است.
منظور از نور و کتاب مبین، قرآن کریم است. (ابوسعود)
چراکه در قرآن برداشتن تاریکی شرک و شک است و بیان آنچه مردم مخفی میکنند است و اعجاز آشکارش است. (ابوسعود)
نور بودن قرآن از این جهت است که حقیقت هر چیزی را بیان میکند و واضح میسازد. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: منظور از نور محمد ص و از کتاب مبین قرآن است. (ابوسعود)
يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿16﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال به وسیله ی قرآن و محمد ، کسی را که دنبال حقیقت باشد و دنبال کسب رضای خالق خودش باشد را به انواع راههای سلامت ماندن در دنیا و آخرت میرساند و وی را خارج میکند از تاریکیهای کفر و جهل و آنان را هدایت میکند به راهی مستقیم و مطمئن که حتما به بهشت میرساند.

مستندات
يَهْدِي بِهِ اللَّهُ
الله متعال بوسیله ی قرآن، هدایت میکند. (بحر العلوم)
به وسیله ی محمد ص. (تاویلات اهل سنت)
مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ
کسی را که حق را میطلبد و به آن شوق دارد را. (بحر العلوم)
کسی را که با ایمان آوردن دنبال کسب رضای الله است را. (ابوسعود)
سُبُلَ السَّلَامِ
به دین اسلام. (بحر العلوم)
یعنی به راه هدایت. (بحر العلوم)
به راههای سالم ماندن از عذاب را و نجات از عذاب را. (ابوسعود)
راههای سلام یعنی شریعت که الله متعال برای مردم گذاشته است . (ابوسعود)
راههای سالم که رساننده به دار السلام منزه از هر نوع آفت است و در امان از هر گونه ترس است یعنی همان جنت میرساند. (قرطبی)
وَيُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ
یعنی از قبلهایش شیرینی کفر را بیرون کرده و شیرینی ایمان را وارد میکند و به ایمان آوردن توفیق میدهد. (بحر العلوم)
از انواع کفر و ضلالت، بیرون میآورد. (ابوسعود)
و به ایمان میآورد. (ابوسعود)
به اراده ی الله متعال و یا با آسان کرد وی تعالی. (ابوسعود)
وَيَهْدِيهِمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ
و توفیق برگزیدن دین را اسلام را به وی میدهد. (بحر العلوم)
راهی که نزدکترین راه و رساننده ی قطعی به الله متعال است. (بحر العلوم)
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۚ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ۗ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۚ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿17﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قطعا کافر شده اند کسانیکه گفتند: همانا الله همان مسیح است.پس در رد قول آنان بگو: اگر چنین است و الله متعال بخواهد مسیح و مادرش مریم را و تمامی آنچه در زمین است را هلاک کند چه کسی میتواند مانع وی تعالی بشود؟ در حالیکه برای الله تعال است هرآنچه که در آسمانها و زمین و هر آنچه ما بین این دو است، میباشد. هر آنچه را هر طور که خواهد خلق میکند. قطعا الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: خلق حضرت عیسی بدون پدر، از نظر انسان که بر طبق عادت تولد فرزند را از نر و ماده دیده و فکر کرده همیشه همینطور است، عجیب است نه برای الله متعال که قادر مطلق است. یعنی خلق شدن و متولد شدن فرزند از پدر و مادر، یک قاعده ی اکثری است نه اینکه قانونی باشد که نقض نمیشود. اکثر ما انسانها بر اساس عادت و عرف خودمان، بعضی اشیاء که بر ان اساس نیست را انکار میکنیم و این قضیه حتی در مورد افرادی که در منطقه ای زندگی کرده اند که با عادت منطقه ای دیگر متفاوت است، از زندگی دیگران اظهار تعجب میکنند.

مستندات
لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۚ
قائلان به این قول که مسیح همان الله است، فرقه ی یعقوبیه هستند. (مظهری)
گفته شده: کسی به صراحت این را نگفته است بلکه گفته اند که در وی لاهوتی ؛ الوهیتی؛ هست پس لازم قول آنان همین اله دانستن عیسی است. (مظهری)
کفر اینان کفر متکبران و عناد است چراکه آنان اعتراف دارند که عیسی پسر مریم است باز برای وی اله بودن ثابت میکنند و کفر عناد بودن کفر انان مشخص است چراکه شخص کوچکتر را برای شخص بزرگتر از خودش، اله گرفته اند.(تاویلات اهل سنت) یعنی عیسی که پسر است را اله مریم که مادر است.
قُلْ فَمَن يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَن يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَن فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ۗ
برای آشکار شدن باطل بودن قول انان بگو: . (ابوسعود)
پس بگو چه کسی قادر است بر اینکه از خدا دفع کند، چیزی را اگر که الله بخواهد... (مظهری)
یعنی مسیح و مادرش، مخلوق هستند مثل سائر موجودات. (مظهری)
کسی نمیتواند مانع الله متعال شود اگر هلاک مسیح و مادرش را قصد کند، اگر اله بود که میتوانست از خودش و مادرش دفع هلاک کند. (تاویلات اهل سنت)
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۚ
برای الله متعال است هرآنچه که در آسمانها و زمین و ما بین آن دو است و شامل فرشتگان و تمامی موجودات میشود. (ابوسعود)
تمامی آنها بندگان و مایملک الله متعال هستند. (تاویلات اهل سنت)
يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ۚ
بدون اینکه قبلش ماده ای باشد مثل خلق آسمانها و زمین و یا از ماده ای غیر از جنس خودش مثل خلق آدم و یا فقط از نر خلق کند مثل خلق حوا از آدم و یا فقط از مؤنث مثل خلق عیسی از مریم و یا از نر و ماده مثل اکثر حیوانات. (مظهری)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
از زنده کردن و میراندن پس چگونه مخلوق محتاج با چنین موجود بی نیاز و با قدرت یکی باشد؟. (مظهری)
چیزی وی را عاجز نمیگرداند. (صفوة التفاسیر)
وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَىٰ نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ ۚ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ ۖ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ ۚ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ ﴿18﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و یهودیان و مسیحیان گفتند که ما فرزندان و دوستان الله متعال هستیم و ما را نزد وی تعالی جایگاهی در این حد است. به آنان بگو: اگر اینطور باشد چرا شما را عذاب میدهد آن عذابی که خودشان به آن اعتراف دارند، بلکه حقیقت این است که شما نیز مثل دیگران مخلوقات خدا هستید و الله متعال هرکه را خواهد میآمرزد و هرکه را خواهد عذاب میدهد و برای الله متعال است مالکیت آنچه در آسمانها و زمین و آنچه در بین آنها است، و به جایی نمیروید جز اینکه بازگشت همه به سوی اوست نه سوی کسی دیگر.

مستندات
وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَىٰ نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ ۚ
و یهود و مسیحیان گفتند: ما عزیزان الله هستیم. (نسفی)
و یا منظور ما پیروان پسران خدا یعنی پیروان عزیر و مسیح هستیم. (نسفی)
از ابن عباس: رسول الله ص عده ای از یهود را به اسلام دعوت کرد و با عذاب الله آنان را انذار داد و آنان گفتند: چگونه تو ما را به عذاب الله بیم میدهی در حالیکه ما پسران وی هستیم؟ (نیسابوری)
از آنچه نصاری در انجیل خود میخوانند این جمله آمده است: من پیش پدر خود و پدر شما میروم. (نیسابوری)
احتمال دارد که گوینده ی ما پسران الله هستیم، نصاری باشند و گوینده ی ما دوستان الله هستیم، یهود باشند. (تاویلات اهل سنت)
به طور کلی این دو طائفه برای خود، فضلی بر دیگران قائل بودند. (قرطبی)
قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُم بِذُنُوبِكُم ۖ
بگو: اگر آنچه میگویید صحیح است چرا بخاطر گناهانتان شما را به مسخ و آتش، عذاب میدهد؟ آیا پدر فرزندش را به مسخ و آتش عذاب میدهد؟ (نسفی)
منظور از عذاب همان مسخ انان به خوک و میمون است. (تاویلات اهل سنت)
بَلْ أَنتُم بَشَرٌ مِّمَّنْ خَلَقَ ۚ
در رد ادعای آنان میفرماید: شما نیز خلقی از خلائق الله هستید نه پسران وی تعالی. (نسفی)
بشری مثل بشرهای دیگر هستید و برای شماست و بر علیه شماست آنچه بر دیگران است. (جلالین)
يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ ۚ
هرکس را که توبه کند به فضل خودش میآمرزد. (نسفی)
و هرکس که بر گناهش و کفرش بمیرد، به عدل خود عذاب میدهد. (نسفی)
برای کسی بر گردن الله متعال حقی نیست که موجب مغفرت وی شود و قدرتی نیست که مانع عذاب وی شود. (نیسابوری)
هرکه را که آمرزشش را بخواهد میآمرزد و هرکه را که عذابش بخواهد عذاب میدهد و اعتراضی بر وی تعالی نیست. (جلالین)
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ
اگاهی این مطلب است که مسیح بنده ی وی است و مملوک بودن و پسر کسی بودن با هم منافات دارند. (نسفی)
وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ
و بازگشت به سوی وی است. (جلالین)
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَىٰ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ ۖ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿19﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای اهل کتاب بدانید که برای شما رسولمان آمده است در حالیکه برای شما دین و شریعت را بیان میکند و این در زمانی است که وحی و آمدن رسولان قطع شده بود و مردم به شریعت احتیاج داشتند و دین قبلی مندرس شده بود و این فرستادن رسولمان که محمد باشد از این جهت بود که بهانه نیاورید و نگویید که ما را بشارت دهنده به بهشت و ترساننده از جهنم کسی نبود، قطعا شما را بشارت دهنده و ترساننده آمده است. و الله متعال بر همه چیز قادر است از جمله ی قطع وحی و عدم ارسال رسولان و فرستادن رسول و برقراری وحی است.

مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا
ای اهل تورات و انجیل، محمد فرستاده ی ما برای شما آمد. (بحر العلوم)
ای اهل کتاب شما را در انچه میگویید و آنچه ادعا میکنید که در آخرت نجات برای شماست، حجتی ندارید و بلکه تحقیقا رسول ما برای شما آمده است بعد فترتی از ارسال رسولان و وحی. (وسیط زحیلی)
يُبَيِّنُ لَكُمْ
برای شما دین و احکام و شریعت را آموزش میدهد، .(بحر العلوم)
عَلَىٰ فَتْرَةٍ مِّنَ الرُّسُلِ
فترت بین دو حادثه را گفته میشود که سکونی از آنچه در آن دو زمان بوده یعنی قبل و بعدش بوده است. (زهرة التفاسیر ابوزهره)
فتور: سکون بعد تیزی و نرمی بعد شدت را و همینطور به ضعف بعد قوت را گویند. یعنی در حالت سکونی از ارسال رسولان بود، رسولمان را فرستادیم. (مفردات راغب)
بعد انقطاعی از ارسال پیامبران و وحی. (بحر العلوم)
مقاتل اینگونه میداند: تحقیق رسولمان آمد بعد فترتی که در ارسال رخ داد که بیان میکند. (بحر العلوم)
منظور بین حضرات عیسی و محمد ص بوده است. (بحر العلوم)
قتاده: بین حضرات عیسی و محمد ص، پانصد و شصت سال بوده است. (بحر العلوم)
کلبی: پانصد و چهل سال بوده است. (بحر العلوم)
ضحاک و مقاتل: ششصد سال. (بحر العلوم)
وهب: پانصد و بیست سال. (بحر العلوم)
دوران فترت گفتن از این جهت است که بعد حضرت موسی رسولان پی هم بدون انقطاع میآمدند و بعد حضرت عیسی غیر از رسول الله ص رسولی نبوده است. (سمعانی)
کلبی: بین حضرت موسی و عیسی، هزار و هفتصد سال بوده است و در این مدت هزار نبی آمده است و بین عیسی و محمد ص چهار نبی آمده است که سه نبی از بنی اسرائیل بوده و یکی از عرب بوده است که آن خالد بن سنان است. (کبیر رازی)
بعضی خالد بن سنان را قبل حضرت عیسی دانسته اند بر این اساس گفتن اینکه دخترش پیش رسول الله ص آمده است، دخترش با واسطه است چراکه بعید است که فردی این همه سال عمر کند و کسی نیز وی را از معمرین ذکر نکرده است. (آلوسی) معمرین کسانی که خیلی زیاد عمر کرده اند.
از ابن عباس: بین حضرت موسی و حضرت عیسی، هزار نبی از بنی اسرائیل بغیر از آنچه از غیر بنی اسرائیل بوده است. (آلوسی)
أَن تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِن بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ ۖ
تا که نگویید: بعد مندرس شدن دین برای ما رسولی نیامد تا ما را بشارت دهد و بیم دهد. (بحر العلوم)
بخاطر کراهت اینکه بگویید: ما را .... (سمعانی)
فَقَدْ جَاءَكُم بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ ۗ
تحقیقا محمد آمده است که به بهشت بشارت میدهد و از آتش بیم میدهد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
و الله متعال بر همه چیز من جمله امرزش و عذاب و ارسال پیامبران، قادر است. (بحر العلوم)
وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ ﴿20﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای محمد بیاد آور زمانی را که حضرت موسی به قومش گفت: ای قوم من به یاد آورید نعمت خدا را که به شما ارزانی داشته است وقتیکه در میان شما انبیاء بسیار قرار داد و شما را مالک و پادشاه گرداند طوریکه اختیار عمل دست خودتان بود و به شما ارزانی داشت انچه از امور را که به دیگران زمان حضرت موسی نداده است. نکته: هدف از ذکر وجود انبیاء و پادشاهان بسیار در بنی اسرائیل، یادآوری این مطلب است که قبلا به شما خیر دنیا و آخرت را داده شده بود و قدر ندانستید. حتی در این حد بوده است که بودن رسولی از غیر خودشان مایه تعجب و کفرشان شده است.

مستندات
وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ
بیان نقض عهد بعد عهد بستن بنی اسرائیل است و تفصیل نقض عهد آنان است و اشاره به عدم انقطاع رسولان بین خودشان است. (آلوسی)
ای محمد برای یهود یاد کن آن زمانی را که موسی به نصیحت و برای توجه به آن با نسبت دادن آنها به خودش به آنها گفت: نعمت خدا بر خودتان را شکر گزاری بیاد آورید. (آلوسی)
إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنبِيَاءَ
نعمت خدا را بیاد آورید آن وقتی را که از خویشان شما پیامبران قرار داد. (آلوسی)
وَجَعَلَكُم مُّلُوكًا
انگار که گفته است: همه ی شما را ملک (پادشاه) گرداندیم و این بدین سبب است که تقریبا همه ی انان را در رفاه و آسایش قرار داد. (آلوسی)
و یا بخاطر زیاد بودن پادشاهان از انها است. (آلوسی)
گفته اند که مجاز نیست و حقیقت است یعنی حقیقتا همه پادشاه بوده اند چراکه ملک؛پادشاه, به کسیکه دارای خانه و خادم باشد، گفته میشود. (آلوسی)
از رسول الله ص: در بنی اسرائیل اگر کسی خانه و خادم و مرکب و زنی داشت، وی را ملک میدانستند. (آلوسی)
یعنی بعد اینکه مملوک؛برده؛ بودند، و آزاد شدند، آنان را میشود گفت که ملک؛پادشاه؛ شده اند. (آلوسی)
این به مثابه ی آن است که نزدیکان پادشاهان در وقت ذکر موارد افتخار خود میگویند ما پادشاه هستیم. (ابوسعود)
شما را ملوک قرار داد که بوسیله ی آنها بر دشمنان چیره میشدید چراکه ملوک در بنی اسرائیل جنگ آورانی بودند که امر جنگ را به عهده میگرفتند همانطور که در {ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} [البقرة: 246] بیان شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَآتَاكُم مَّا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ
مثل شکافتن دریا و غرق کردن دشمن و با ابر سایه زدن بر آنها و از آب آمدن از سنگ و نازل شدن من و سلوی و غیر اینها که الله متعال مخصوص بنی اسرائیل داده است. (الوسی)
منظور از عالمیان ، عالمیان زمان خودشان است. (آلوسی)
يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ ﴿21﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای قوم من به زمین مبارک و پاکی که الله متعال برای شما مقرر کرده است که در صورت اطاعت از دستورات و اجتناب از مخالفت و دوری از نواهی، ساکنان ان باشید، داخل شوید و عقب نشینی نکنید که زیان دنیا و آخرت نصیبتان خواهد شد. نکته: نوشته شده یعنی وعده داده شده است که با توکل بر خدا با اهل آن مکان مقدس بجنگید، پیروز خواهید شد و ساکنان آنجا خواهید شد.

مستندات
يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ
به بیت المقدس و مقدس بودن آن بخاطر این است که محل استقرار انبیاء و مسکن مومنین بوده است. (بیضاوی)
گفته اند: منظور کوه طور و اطراف آن است. (بیضاوی)
و همچنین فلسطین و دمشق و بعضی از اردن نیز گفته اند. (بیضاوی)
شام نیز دانسته اند. (بیضاوی)
مقدسه یعنی مطهره، پاک و پاکیزه. (عز بن عبدالسلام)
مطهره منظور مبارکه است. (نسفی)
الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ
آن مکانی که برای شما در نظر گرفته است. (بیضاوی)
و یا در لوح محفوظ نوشته شده است که آن برای شما مسکن خواهد بود لیکن به شرطی که ایمان بیاورید و اطاعت کنید. چرا که بعد عصیان برای آنها گفته شد: فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ. یعنی بر آنها حرام است. (بیضاوی)
بر شما مقرر کرده است که با اهل آن جنگ کنید تا مسلمان شوند. (تاویلات اهل سنت)
مکانی که الله متعال داخل شدن به ان را بر شما فرض گردانید. (بحر العلوم)
وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ
از ترس جبارین به عقب بر نگردید. (بیضاوی)
گفته شده است: وقتی نقیبان به آنها احوال جبارین را گفتند گریه کردند و گفتند که بیایید رئیسی تعیین کنیم تا به مصر برگردیم. (بیضاوی)
و یا اینکه با انجام گناه و عدم اعتماد به الله متعال از دین خود برنگردید. (بیضاوی)
فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ
که در اینصورت زیانکش دنیا و آخرت خواهید شد. (بیضاوی)
حضرت موسی دوازده نفر را فرستاد تا خبر ساکنان بیت المقدس را بیاورند و وقتی رفتند یکی از انها که بعضی نام وی را عوج گفته اند، آمد و فرستادگان موسی را گرفت و در آستین خود جای داد و به پیش پادشاه انان انداخت و گفت که این افراد ادعا دارند که میخواند شهر ما را بگیرند و پادشاه قصد کشتن آنان کرد و زن وی گفت: چرا میخواهی این ضعیفان را بکشی کافی است که آنان را رها کنی تا بروند و خبر ما را به قومشان برسانند تا از ترس فرار کند و چنین کردند و یک خوشه انگور به آنان دادند که با دو چوب دستی بین دو مرد حمل میشد و نقیبان که برگشتند گفتند به قوم خود خبر ندهیم که خواهند ترسید و الله متعال این شهر را برای موسی وعده داده است و وقتی برگشتند همه بغیر از دو نفر یعنی یوشع بن نون و کالب بن یوقنا، به قوم خود خبر دادند. (بحر العلوم)
قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّىٰ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ ﴿22﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قوم موسی گفتند: ای موسی در آن سرزمین قومی زورمند هستند ما نیز تا وقتی آنها در آنجا هستند، داخل نخواهیم شد و اگر که آنها بیرون رفتند ما داخل خواهیم شد.

مستندات
قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ
وقتی حضرت موسی آنان را امر کرد که وارد شهر بشوند گفتند:.... (بحر العلوم)
جبار در مورد مردم کسی که مردم را به آنچه میخواهد، مجبور میکند. (احکام جصاص)
جبار نامیده شدن آنان بخاطر طول قامتشان و زورمند بودنشان بوده است. (سمعانی)
در مورد طول قامت آن قوم گفته اند: شش و نیم ذراع و یا کلبی گوید: هشتاد ذراع بوده است. (بحر العلوم) ذراع معادل گز که اختلافی است بین 55 الی 89 سانتی متر.
در مورد عوج نیز گفته اند که بلند قدترین آنها بوده است و قدش به سه هزار و سیصد و سی و سه ذراع میرسیده است. (قرطبی)
از نسل عمالقه بودند و بقایای قوم عاد. (سمعانی)
ما را نه یارای جنگ با آنان است و قدرتی پیش آنان داریم. (مظهری)
وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّىٰ يَخْرُجُوا مِنْهَا
ما داخل نمیشویم تا وقتی که آنها از آن شهر خارج نشوند. (بحر العلوم)
گفته اند که نام آن مکان ایلیاء بوده است و بعضی نیز اریحاء گفته اند. (بحر العلوم)
تا وقتی که آنان ان مکان را خودشان به ما تسلیم نکنند، وارد نخواهیم شد. (صفوه التفاسیر)
فَإِن يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ
تا آنها خارج نشوند ما یارای داخل شدن نداریم اگر خارج شدند ما داخل خواهیم شد. (صفوة التفاسیر)
قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿23﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

دو مرد از کسانیکه میترسیدند و الله متعال به آنها نعمت صلاح و ایمان داده بود گفتند: شما بر آنها در دربی وارد شوید و همینکه داخل شوید شما بر آنها غالب هستید و توکلتان بر الله متعال باشد اگر که به آنچه موسی گفته است ایمان دارید. نکته: وقتی بنی اسرائیل آن همه نشانه و معجزه در هلاک فرعون ونجات از طریق شکافتن دریا را دیده بودند در حالیکه در حالت عادی غیر ممکن بود پس بسیار عجیب است که وقتی موسی به آنها وعده میدهد که وارد بشوید و پیروز خواهید شد باز به قدرت ظاهری دشمن نگاه کرده و نافرمانی میکنند. اگر قبلا امور غیر عادی از حضرت موسی ندیده بودند جای تعجب نداشت ولی وقتی از اول تا آخر نجات آنان تا رسیدن به این مکان موعود، سراسر معجزه بود، ترس آنان شگفت اور است.

مستندات
قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا
دو مردی که الله متعال به ایمان انان را نعمت داده بود. (معانی زجاج)
از کسانیکه از جبارین میترسیدند. (قرطبی)
قتاده: از الله میترسیدند. (قرطبی)
ضحاک گوید: این دو از شهر جبارین بودند که طبیعتا از جبارین میترسیدند که جبارین از ایمان انها خبر دار شوند و به الله اعتماد داشتند و گفتند. (قرطبی)
از ضعف و ترسویی بنی اسرائیل میترسیدند. (قرطبی)
یخافون به ضم یاء نیز قرائت شده است که جنبه ی اینکه این دو نفر از غیر قوم موسی باشند را تقویت میکند. (قرطبی)
آن دو که الله متعال به صلاح و یقین به آنان نعمت داده بود. (قرطبی)
ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ
گویا دانسته بودند که اگر از ان درب وارد شوند، غلبه حاصل خواهد شد. (معانی زجاج)
این را گفتند چون به وعده ی الله متعال یقین داشتند. (قرطبی)
منظور از درب یعنی از جهتی وارد بشوید است و درب بخصوصی منظور نیست. (تاویلات اهل سنت)
وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر تصدیق کننده ی الله باشید الله متعال شما را نصرت خواهد داد. (قرطبی)
بر الله توکل و اعتماد کنید اگر مسلمان هستید الله متعال به شما نصرت خواهد داد. (تاویلات اهل سنت)
اگر که وعده حضرت موسی را حق میدانید. (تاویلات اهل سنت)
قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا ۖ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ ﴿24﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قوم موسی گفتند: ای موسی با تا ابدا تا وقتی آنها در انجا هستند داخل نمیشویم اگر خواستی بروی پس همراه پروردگارت به جنگ آنان برو که نصرت با توست و ما قطعا اینجا نشسته ایم و برای جنگ حرکتی نمیکنیم.

مستندات
قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُوا فِيهَا ۖ
داخل شدن به آن را تا وقتی انان هستند را موکدا رد کردند و موبدا رد کردند. (بیضاوی)
فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ
بگو تا پرودگارت تو را نصرت دهد همانطور که قبلا بر فرعون نصرت داد. (بحر العلوم)
ابوعبیده:یعنی برو و خودت همراه پرودگارت با آنها جنگ کن و پروردگارت امرت را به اتمام خواهد رساند همانطور که قبلا اینکار را کرده است ولی ما نمیتوانیم با جبارین جنگ کنیم. (بحر العلوم)
گفته میشود: تو با سیدت یعنی هارون برو چراکه هارون از موسی بزرگتر بوده است. (بحر العلوم)
این قول را از روی اهانت به الله و رسولش گفتند و اینکه نشان بدهند که به این دو هیچ اعتنایی ندارند. (بیضاوی)
بعضی این قول آنان را بر کفر حمل کرده اند که این حمل درست نیست چراکه اگر چنین میکردند حضرت موسی با اینان نیز جنگ میکرد بلکه گفتند ما نمیتوانیم بجنگیم و ما اینجا هستیم و تو با خدایت برو و بجنگ. (نسفی)
قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي ۖ فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ ﴿25﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

حضرت موسی گفت: پروردگارا من برای نصرت دین تو و اجرای وعده ات و دستورت کسی غیر از خودم و برادرم را ندارم پس خود بین ما و آنها حکم کن.

مستندات
قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي ۖ
حضرت موسی گفت: پروردگارا من کسی را مالک نیستم مگر خودم را و برادرم نیز غیر از خودش را مالک نیست. (بحر العلوم)
حضرت موسی گفت: من کسی غیر از خودم و برادرم هارون را مالک نیستم. (بحر العلوم)
من در اطاعت از تو و فرمانبرداری از تو کسی غیر از خودم و برادرم را ندارم. (تاویلات اهل سنت)
برای نصرت دینت. (نسفی)
فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ
بین ما و قوم گناهکار خودت قضاوت کن. (بحر العلوم)
بین ما و کسانیکه از طاعت تو خارج هستند و بر گناه اصرار دارند حکم کن هرکه را که مستحق هرچیزی است. (ابوسعود)
گفته شده: بین ما و انها فاصله بیانداز و ما را از همراهی با آنان، خلاص کن. (ابوسعود)
عده ای گفتند که منظور بین خودش و کسانیکه از جنگ با جبارین سرباز میزنند است و عده ای نیز گفتند که منظور بین وی و جبارین است. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ ۛ أَرْبَعِينَ سَنَةً ۛ يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ ﴿26﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال فرمود: پس قطعا آن زمین مقدس برای آنان حرام است یعنی نمیتوانند وارد آن بشوند تا چهل سال در تیه سرگردان میمانند، پس بخاطر انچه بر سر فاسقان آمده است غم مخور. پس بر کردار فاسقان غم مخور که مجازات خواهند شد. نکته: این جمله ی آخر فلاتأس علی ... ادامه ی اعلام تحریم و در تیه بودن آنان است که به نظر میرسد به این معنی است که جواب حضرت موسی را میدهد که خواستار خلاصی از دست این قوم سرکش شده بود نه اینکه بعد دعا پشیمان شده باشد که در آیه دلالتی بر این امر نیست.

مستندات
قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ ۛ أَرْبَعِينَ سَنَةً ۛ
داخل شدن بر آن مکان مقدس برای آنان تا چهل سال حرام است. (بحر العلوم)
تحریم منع است نه تحریم شرعی . (ابوسعود)
منظور از تحریم این است که در این مدت نمیتوانند داخل شوند نه اینکه بعد این مدت همه بتوانند وارد شوند چراکه بعد چهل سال آن افرادی باقی مانده بودند داخل شدند. (ابوسعود)
يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ
بر روی زمین گم شده و حیران میگردند و راه خروج از آن را پیدا نمیکنند و در تیه گم شده میمانند. (بحر العلوم)
گفته شده است که ورود به آن بر انها حرام است و جمله اینجا تمام میشود و چهل سال در تیه میمانند. (بحر العلوم)
روز از طی مسیر باز میاستادند و شبها میرفتند و صبح که میشد در همانجایی بودند که از ان حرکت را شروع کرده بودند. (بحر العلوم)
تیه مکانی بین فلسطین و ایله بوده است و مساحت آن شش فرسخ در دوازده فرسخ بوده است. (بحر العلوم)
گفته اند: در زمانی که در تیه بودند، هارون و موسی بین آنها نبوده است چراکه الله متعال انبیاء را عذاب نمیدهد. (بحر العلوم)
بعضی نیز گفته اند که حضرت موسی و هارون بوده اند لیکن الله متعال برای آن دو آسان گردانده بود همانطور که بر ابراهیم آتش را خنک و سلامت داشته بود. (بحر العلوم)
گویند که تعداد آنان ششصد هزار نفر بوده است که همه ی آنهاییکه گفته بودند به آن داخل نخواهیم شد در تیه مردند و این اولاد آنها بود که وارد شهر شدند. (بیضاوی)
گفته شده است که موسی و هارون در تیه مردند و از آن گروه نیز غیر از کالب و یوشع کسی نمانده بود. (بحر العلوم)
یوشع همراه فرزندان آنها رفته و شهر را در نزدیک غروب آفتاب فتح کرد و گویند که یوشع دعا کرده بود که خورشید برگردد و برای وی سه ساعت برگشت داده شد تا اینکه شهر را فتح کردند. (بحر العلوم)
فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ
وقتی در تیه ماندند حضرت موسی بر دعای خود پشیمان شد و ندا آمد: بر قوم فاسق نافرمان، غم مخور. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: خطاب به رسول الله ص است یعنی اگر قومت ایمان نیاوردند، غم مخور. (بحر العلوم)
یعنی پشیمان و ناراحت نباش که حق این فاسقان است. (ابوسعود)
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ ۖ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ ﴿27﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای محمد برای اهل کتاب بخوان قصه ی دو پسر آدم را به حق و به راستی. وقتیکه هر یک قربانی آوردند تا مشخص شود چه کسی بر حق است پس از یکی از انها قبول کرده شد و از دیگری قبول نشد. آنکه قربانی وی مردود شد، گفت: قطعا تو را خواهم کشت. کسیکه قربانی قبول شد گفت: چرا مرا بکشی اینکه تقصیر من یا دست من نیست بلکه مقصر خودت هستی چراکه قطعا الله متعال از کسانیکه از الله پروا میکنند، قربانی وی را قبول میکند.

مستندات
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ
الله متعال به محمد ص دستور داد تا برای کسانیکه به ایشان حسادت میکنند قصه ی آنچه بخاطر حسادت رخ داده است، بیان کند تا ایشان را حسادت را ترک گفته و ایمان بیاورند. (نسفی)
بر اهل کتاب بخوان. (نسفی)
روایت میشود که برای حضرت آدم هر سال فرزندان دو قلو داده متولد میشد که یکی پسر و دیگری دختر میشد و ضربدری به عقد یکدیگر در میآورد یعنی دختر یک شکم با پسر شکمی دیگر ازدواج میکرد. (نیسابوری)
خبر دو پسر از پشت آدم را که هایبل و قابیل باشند. (نسفی)
و یا دو مرد از بنی اسرائیل را. (نسفی)
اینکه دو مرد از بنی اسرائیل باشند بعید است چراکه قاتل در این قصه نمیداند که با مقتول خود چکار کند یعنی حتی دفن کردن را نیز بلد تا اینکه کلاغ به وی آموزش میدهد پس همان دو پسر خود حضرت آدم بودن درست است. (نیسابوری)
خبری که پوشیده به راستی بوده و موافق کتب اولین است. (نسفی)
تلاوتی که پوشیده به صدق و صحت است. (نسفی)
برای انان تلاوت که تو حق به جانب و راستگو هستی. (نسفی)
إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا
قربان: هرآنچه که بوسیله ی آن به الله متعال تقرب و نزدیکی جسته میشود از قربانی حیوان و صدقه . (نسفی)
یعنی هر یک قربانی خود را ادا کرد. (نسفی)
در سبب قربانی کردن آنها بعضی گفته اند که سببی نداشته است و مشهور آن است که سببش همان عقد دختر همراه قابیل بوده است. (ماوردی)
فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ
از یکی از آنها قربانیش قبول کرده شد که هابیل باشد و از دیگری قبول نشد که قابیل باشد. (نسفی)
روایت شده است که به حضرت آدم وحی شده است که به هر یک از پسران قل؛ توأم؛ دیگری به نکاح آن یکی در بیاورد و قل قابیل زیباتر بوده و اسمش اقلیما بوده و قابیل حسادت کرده و بر هابیل غضب کرد و حضرت آدم خواست که قربانی کنند هرکس قربانیش قبول شد، وی اقلیما را عقد کند و قربانی هابیل قبول شد به اینصورت که آتشی از آسمان آمد و قربانی خورد و حسادت قابیل بیشتر شد تهدید کرد که وی را خواهد کشت. (نسفی)
بعضی نیز گفته اند که قابیل میگفت: من و قل من، در بهشت متولد شده ایم و تو هابیل در زمین متولد شده اید پس نمیتوانی با اقلیما ازدواج کنی. (ماوردی)
گفته شده : قابیل کشاورز بوده و بدترین گندم خود را برای قربانی آورده بود و هابیل دامدار بوده و شتر فربهی را آورده بود. (بیضاوی)
دلیل قبول نشدن قربانی وی این بود که بحکم خدا راضی نشده بود و در قربانی کردن اخلاص نداشت و پستترین اموالش را آورده بود. (بیضاوی)
قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ ۖ
به هابیل گفت: حتما تو را خواهم کشت. (نسفی)
قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ
تقدیر سخن این است که هابیل به قابیل گفت: چرا مرا میکشی؟ گفت: چراکه قربانی تو قبول شد و از من نشد. هابیل گفت: غیر این نیست که الله متعال از متقین، قبول میکند و تو متقی نبوده ای پس این قبول نشدن بخاطر متقی نبودنت بوده است. (نسفی)
از کسی که از شرک پروا میکند قبول میکند. (تاویلات اهل سنت)
لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ ۖ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ ﴿28﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

هابیل گفت: اگر تو دست درازی کنی تا مرا بکشی من دست درازی کننده به تو برای قتل تو نیستم چراکه قطعا من از الله پرودگار جهانیان، میترسم. نکته: مفسران در سوالی در این آیه مانده اند که چرا هابیل باید بگوید که از الله میترسد چراکه اینجا جای ترس از الله نیست چراکه الله متعال اجازه داده است که از خودش دفاع کند و در توجیه آن بعضی گفته اند که دفاع از خود در آن زمان مباح نبوده است و بعضی نیز گفته اند که بر طبق روایت از رسول الله ص که فرمودند: در وقت نزاع بنده ی کشته شده ی خدا باش نه بنده ی کشنده ی خدا، پس بر این روایت عمل کرده است. آنچه به نظر حقیر میرسد و همانطور که در تفسیر نیز آمده استکه به غفلت کشته است، این گفته ی هابیل در وقت قتل نبوده باشد بلکه در وقت با خبر شدن از قصد قابیل بوده و به نصیحت گفته است که من که قصد کشتن تو را ندارم پس تو نیز نداشته باش. تصور کنید دو برادر با هم صحبت میکنند و یکی تهدید به مرگ میکند حال بیراه نیست که برای منع وی ترسیدن خود از الله متعال را مطرح کرده باشد تا بلکه جلوی کشتن وی را نیز بگیرد. والله اعلم.

مستندات
لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ ۖ
والله اگر تو اقدام به قتل من کنی و از این عمل سر بزند من هیچگاه با تو چنین عملی را انجام نخواهم داد. (ابوسعود)
إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ
ارشاد قابیل است بر اینکه از الله بترسد. (ابوسعود)
یعنی اگر من به تو دست درازی کنم از اینکه الله متعال مرا عذاب دهد، میترسم در حالیکه عمل من برای دفع دشمنی تو از خودم است پس تو چطور نمیترسی در حالیکه دو دشمنی کننده و تجاوزکننده هستی. (ابوسعود)
اینکه هابیل میگوید که در دفاع نیز از عذاب الله میترسد شاید از این جهت باشد که در آن زمان بخاطر دفاع نیز کشتن جایز نبوده باشد. بلکه گفته اند که دفاع واجب بوده است و نباید خود را در معرض هلاک قرار داد و آنچه قابیل انجام داده است در وقت غفلت هابیل بوده است. (نسفی)
اهل علم گفته اند: بر دفاع کننده از خود واجب است که یک دفعه برای دفاع اقدام به کشتن نکند بلکه از راحتترین شروع کرده و مرحله به مرحله پیش برود و اگر چاره ای جز کشتن حمله کننده نبود میتواند بکشد. (کبیر رازی)
إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ ۚ وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ ﴿29﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قطعا من قصدم این استکه تو به پیشگاه الله متعال بروی در حالیکه گناه کشتن و گناهان دیگرت بر گردن داری پس در نتیجه ی این عمل جزو ملازمان آتش خواهی بود و این است سزای ظلم کنندگان و تجاوز کنندگان.

مستندات
إِنِّي أُرِيدُ أَن تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ ۚ
زجاج : یعنی با گناه کشتن من و با گناهی که بخاطرش قربانی تو قبول نشد به الله رجوع کنی. (کبیر رازی)
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّه عَنْهُمَا وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ رَضِيَ اللَّه عَنْهُمْ: تا با گناه کشتن من و گناهانی که قبل کشتن من داری به الله رجوع کنی. (کبیر رازی)
یعنی اگر قرار باشد که گناه قتل از کسی رخ دهد پس ترجیح میدهم که این تو باشی که مرتکب قتل میشوی. (کبیر رازی)
روایت است که در قیامت وقتی ظالم ثوابی ندارد تا به مظلوم حقش را بدهد از گناهان مظلوم بر ظالم داده میشود تا ظلمش را تسویه کند. (کبیر رازی)
یعنی من تسلیم تو میشوم تا که تو باشی که گناه من را میکشی در صورتیکه من به تو دست درازی کنم. (بیضاوی)
وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ
فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴿30﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

نفس قابیل قتل برادر را بر وی آسان کرد با وسوسه و تکرار و از این عمل از بس شنیع بود که انگار این نفس وی بود که از وی در اینکار پیروی کرد. پس وی را کشت و جزو زیانکشان دنیا و آخرت گشت.

مستندات
فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ
قُتَبِيُّ: یعنی نفس با وی همراهی کرد و گردن نهاد در کشتن برادرش. (تاویلات اهل سنت)
مجاهد: نفس وی را بر اینکار بر انگیخت و به وی جرأت این عمل را داد و یاریش کرد. (تاویلات اهل سنت)
عَوْسَجَةَ: زینت داد و دستور داد. (تاویلات اهل سنت)
اینکار را برای وی آسان گرداند و گشایش داد.(ابوسعود)
فَقَتَلَهُ
آمده است: وقتی هابیل خواب بود بر سر وی سنگی زد و سرش را متلاشی کرد. (ابوسعود)
وقتی وی را کشت نمیدانست که با آن چکار کند و از اینکه حیوانات بخورند ترسید و داخل کیسه ای گذاشته و بر پشت خود تا چهل روز حمل میکرد و بعضی گفته اند تا یکسال بر این حالت بوده تا اینکه جسد بو گرفت و پرندگان و درندگان در پی وی بودند تا هرجا گذاشت آن را بخورند. (ابوسعود)
فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ
از زیان کشان دنیا و دین گشت. (ابوسعود)
چراکه بعد آن تا آخر عمر طرد شده و غمگین باقی ماند. (بیضاوی)
گفته میشود: وقتی کشت به عدن از سرزمین یمن فرار کرد و شیطان به وی گفت که قبولی قربانی هابیل بخاطر این بود که آتش را عبادت میکرد و قابیل برای خود آتشکده درست کرد و اولین کسی بود که آتش را عباد کرد. (کبیر رازی)
گویند وقتی که کشت بدن قابیل سیاه شد و قبل آن سفید بود و حضرت آدم دانست که کشته است و حضرت آدم تا صد سال بعد این حادثه زندگی کرد و دیگر نخندید. (کبیر رازی)
فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ ۚ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَٰذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي ۖ فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ ﴿31﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

پس الله متعال کلاغی را فرستاد که زمین را میکند و خاک را پس میزد، تا بدین وسیله وی قابیل نشان دهد که با جسد برادرش چه کند. قابیل گفت: وای بر من آیا من عاجزم از اینکه مثل این کلاغ باشم و جسد برادرم را دفن کنم پس از پشیمان شدگان گشت.

مستندات
فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ
روایت شده است: وقتی کشت حیران ماند که با جسدش چکار کند چراکه اولین مرده از انسانها بود، پس الله متعال دو کلاغ را فرستاد که با هم جنگ کردند و یکی دیگری را کشت و برای آن مرده زمین را حفر کرد و آن را داخل حفره انداخت. (بیضاوی)
لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ ۚ
تا الله متعال نشان دهد. (بیضاوی)
تا کلاغ نشان دهد. (بیضاوی)
منظور از سوءة اخیه ، جسدش است چراکه جسد مرده از اشیایی است که دیدنش قبیح دانسته میشود. (بیضاوی)
تا چگونه عورة برادرش بپوشاند. (بحر العلوم)
قَالَ يَا وَيْلَتَا
کلمه ای برای بیان حسرت و بی تابی کردن است. (بیضاوی)
ویل یعنی هلاک. (بیضاوی)
أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَٰذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي ۖ
آیا من از اینکه مثل این کلاغ چنین راهی پیدا کنم، عاجز بودم؟ (بیضاوی)
از چاره اندیشی از برای پوشاندن عورت برادرم عاجز آمدم. (بحر العلوم)
عده ای گفتند که قابیل دفن کردن را میدانست و دفن هابیل را بخاطر توهین به وی ترک کرد تا اینکه کلاغی آمد و شروع کرد به پوشاندن جسد هابیل و در اینجا بود که قابیل گفت: آیه من از اینکه مثل کلاغی باشم عاجز مانده ام؟ (قرطبی)
از آن زمان دفن کردن اموات سنت بشر گشت و در دفن میت فرض کفایی است یعنی اگر عده ای آن را انجام دهند از بقیه ساقط میشود و نزدیکان هر فرد ویژه برای انجام این عمل هستند بعد همسایگان و بعد تمام مسلمین هستند. (قرطبی)
المطلب بن عبد الله بن حطب گفت: وقتی پسر آدم برادرش را کشت زمین تا هفت روز با هرآنچه در آن است لرزید و خون مقتول را فرو خورد و الله متعال ندا داد: ای قابیل برادرت هابیل کجاست؟ قابیل جواب داد: من که نگهبان وی نیستم و نمیدانم. الله متعال گفت: خون هابیل مرا از زمین فریاد میزند. چراک برادرت را کشتی؟ قابیل گفت اگر چنین است خون وی کجاست؟ از این به بعد بود که زمین خون را در خود فرو نمیخورد. (خازن)
فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ
پشیمان از اینکه وی را دفن نکرده است و بر دوش کشیده است. (بحر العلوم)
وقتی در امر آن حیران ماند و بدنش سیاه شد و والدینش از وی بیزاری جستند و یک سال و یا بیشتر آن را با خود حمل کرده بود، از کشتن برادرش جزو پشیمانان گشت. (بیضاوی)
ابن عباس: اگر از کشتن پشیمان شده باشد، این یعنی توبه کرده است. (بحر العلوم)
اگر پشیمانی از روی توبه نباشد به معنی این است که در آخرت جزو پشیمان شوندگان خواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
گفته میشود: آدم و حواء بر قبرش آمدند و چندین روز بر آن گریه کردند و قابیل بالای کوهی بود که گاو نری آمده و شاخ زد و از کوه پایین افتاد و متلاشی شد. (بحر العلوم)
گفته میشود: حضرت آدم وی را نفرین کرد و زمین قابیل را فروخورد. (بحر العلوم)
مِنْ أَجْلِ ذَٰلِكَ كَتَبْنَا عَلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا ۚ وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَٰلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ ﴿32﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

به همین سبب که پسر آدم دیگری را کشت ما بر بنی اسرائیل فرض گرداندیم و تاکید کردیم که هرکس دیگری بدون حق شرعی بکشد،و یا روی زمین فسادی انجام دهد که جزای شرعی آن اعدام است به مانند این است که تمام مردم را کشته است پس کسی از جامعه نباید در قبال کشته شدن کسی بی خیال باشد و هرکس که با کمک کردن و نجات دادن یک شخص وی را زنده بگرداند و یا با بخشش و عفو کسی را زنده نگهدارد، به منزله ی زنده کردن تمام مردم است. و قطعا رسولان ما همراه با نشانه ها و دلایل واضح برای آنان آمده است بعد کاری که اینها کردند این بود که بسیاری از آنها جزو کسانی شدند که روی زمین به تجاوز و از حد گذر کردن در قتل و انواع گناهان گشتند. نکته: مردن یک امر بدیهی است که هرکس تشخیص میدهد با مطرح کردن انواع مرگ هیچگاه زنده ای مرده حساب نمیشود پس مرگ مغزی اصطلاحی فریبکارانه برای فریب مردم عادی است تا قلب و اعضای حیاتی وی را به آنکس که میخواند بدهند و با ادعای اهدای عضو اهدای زندگی بخش کشتن برای توهم زنده کردن دیگری را بین مردم میخواهند عادی و چه بسا خوب جلوه دهند. یک عده نیز با کمال جهل و با کمال بی چشم و رویی این آیه را برای خود تلاوت میکنند، نصف آیه را یعنی قسمت هرکس بکشد بمانند کشتن همه ی مردم است را نمیخوانند و قسمت دوم را که هیچ دستاویزی برای آنان در آن برای کشتن شخص به اصطلاح مرگ مغزی شده، نیست. به الله پناه میبرم از شر کسانیکه حتی قرآن را دستاویز افکار شوم خود میکنند.

مستندات
مِنْ أَجْلِ ذَٰلِكَ كَتَبْنَا عَلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ
بیان علت فرض شدن آنچه در آیه ذکر شده بر بنی اسرائیل است. (احکام جصاص)
وجوب قصاص برای این است تا کسی دیگری را نکشد. (احکام جصاص)
این آیه بر این مطلب دلالت دارد که در نصوص شرعی علل و معانی میآید که باید آنها را در غیر مورد شرع نیز رعایت کرد و این همان اثبات قیاس است. (احکام جصاص)
بخاطر خیانت پسر آدم بر بنی اسرائیل فرض کردیم و در تورات سخت گرفتیم و تاکید کردیم که اگر کسی دیگری را بکشد بدون اینکه وی کسی را کشته باشد و یا بدون اینکه فسادی روی زمین انجام داده باشد یعنی بدون اینکه شرکی مرتکب شده باشد، پس وی بمانند این است که جمیع مردم را کشته است. (بحر العلوم)
یعنی اگر کسی را بدون اینکه جرمی مرتکب شود و قتل وی را مباح بداند پس به مثابه ی این است که تمام مردم را کشته است. یعنی جزای وی جاویدان در جهنم بودن است. (بحر العلوم)
أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ
دال بر این است که اگر در برابر نفس باشد وی را ملامتی نیست. (احکام جصاص)
یعنی کسیکه قتل کسی را الله متعال حرام کرده است را بدون حق مباح و حلال بدانند گویا چنین است که قتل همه ی مردم را حلال و مباح دانسته است چراکه با حلال دانستن آن کافر میشود و به مثابه ی حلال دانستن قتل همه ی مردم است. (تاویلات اهل سنت)
و دیگر اینکه اگر کسی نه برابر نفس، بکشد، مستحق مرگ است. (احکام جصاص)
و همینطور کسیکه فساد فی الارض انجام دهد، مستحق مرگ است. (احکام جصاص)
فساد بر روی زمین یعنی شرک و راهزنی و هر عملیکه موجب قتل است. (نسفی)
فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا
یعنی بزرگ بودن گناه قتل را نشان میدهد. (احکام جصاص)
نشان میدهد بر قابیل گناه هر قاتلی است چراکه وی بود که کشتن را بین مردم براه انداخت و آسان گرداند پس در معنی شریک در قتل است. (احکام جصاص)
رسول الله ص: قاتل ظالمی نیست مگر اینکه بر پسر آدم سهمی از گناه آن قتل است چراکه وی بود که قتل را باب کرد. (احکام جصاص)
رسول الله ص: هرکس راهی حسنه و نیک را باب کند پس برای وی اجر آن عمل ثابت است و همینطور اجر کسانیکه به آن راه نیک عمل کنند تا روز قیامت ثابت است و هرکس را بدی را باب کند، برای وی گناه آن عمل و گناه هرکسی به آن عمل میکند تا روز قیامت ثابت است. (احکام جصاص)
دیگر اینکه بر همه ی مردم واجب است که ولی مقتول را کمک و یاری کنند تا قاتل وی را قصاص کند پس همه ی مردم طرف دعوی در این قتل هستند تا وقتی که قصاص اجرا شود انگار که همه مردم اولیای مقتول هستند. (احکام جصاص)
در این آیه دلیل است بر اینکه اگر جماعتی، فردی را بشکند بر همه ی انها قصاص واجب میشود چراکه قتل یک نفر به منزله ی قتل تمام مردم است. (احکام جصاص)
کشتن یک نفر و کل مردم، در جلب غضب و قهر الله متعال برابر است. (بیضاوی)
وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا ۚ
هدف نشان دادن بزرگی جرم قتل و زنده کردن نفس در قلبهاست و ترسانیدن مردم از تعرض به نفس و برای ترغیب به حمایت از زندگی یکدیگر است. (بیضاوی)
مجاهد: زنده گرداند یعنی از هلاک نجاتش داد. (احکام جصاص)
حسن: وقتی از خون کسی بگذرد در حالیکه بر وی قصاص واجب شده بود یعنی زنده اش کرده است. (احکام جصاص)
به معنی دوری کرد از کشتن وی پس انگار که وی را زنده کرده است. (احکام جصاص)
ابوبکر جصاص: شاید منظور این باشد که به ولی مقتول کمک کند در استیفای قصاص به معنی زنده کردن وی است چراکه در قرآن آمده است که در قصاص حیات است. (احکام جصاص)
و احتمال دارد بدین معنا باشد که کسی را که قصد کشتن کسی را به ظلم داشت بکشد، وی انگار وی را زنده کرده است پس گویا که تمام مردم را زنده کرده است چراکه با این کار کسانیکه قصد کشتن دیگران را دارند از اقدام دست بکشند. (احکام جصاص)
اگر کسی را از غرق شدن و یا آتش سوزی نجات دهد ویا از کسی عفو کند، به مثابه این است که جمیع مردم را زنده کرده است یعنی اجر زنده کردن تمام مردم بر وی است چراکه زنده بودن یک شخص برای همه منفعت است چراکه برای تمام مردم دعا میکند. (بحر العلوم)
کسی را از اسباب هلاک نجات دهد. (نسفی)
در این آیه دلیل است بر اینکه جان شخص متعلق به خود وی نیست بلکه متعلق به جامعه ای است که در ان زندگی میکند پس اگر کسی به جانی تعرض کند حتی با خودکشی وی مستحق عذاب شدید در روز قیامت است. (منیر زحیلی)
یعنی کسیکه قتل یک نفر را برای خود مباح بداند قتل همه را چنین خواهد دانست و همینطور عنایت و رعایت و حمایت هر یک از افراد جامعه به مانند حمایت از کل جامعه است. (تفسیر حدیث)
وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ
برای بیان امر و نهی. (بحر العلوم)
برای بنی اسرائیل پیامبران با نشانه های آشکار آمدند. (نسفی)
ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَٰلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ
بعد بسیاری از آنان بعد آمدن بیان شرک ورزنده به الله و ترک کننده ی دستور الهی شدند. (بحر العلوم)
بعد اینکه بر انان فرض کردیم در قتل از حد گذشتند و در مورد بزرگی گناه آن بی مبالات شدند. (نسفی)
اسراف دوری از اعدال در یک امر را گویند. (بیضاوی)
إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ۚ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا ۖ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿33﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

این است و غیر این نیست سزای کسانیکه با دین الله متعال و با رسولش و با تابعان وی جنگ میکنند و بر روی زمین به فساد مشغول میشوند این است که کشته شوند و یا به صلیب کشیده شوند و یا دست و پایشان از سمت خلاف یکدیگر بریده شود و یا شرشان را از زمین کم کرده شود با حبس کردن آنها. این سزایشان برای آنان در دنیا خواری و ذلت است و در آخرت نیز برای آنان عذابی بس عظیم است.

مستندات
إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ
بیان نوعی از انواع قتلهای بناحق و آنچه از فسادی که به آن تعلق میگیرد از گرفتن مال مردم و مانند آن است. همینطور تعیین موجب این فسادها است. (ابوسعود)
منظور از محاربه در اینجا راهزنی است. (ابوسعود)
بعضی گفته اند: بزرگ بینی و قلدری کردن با دزدی است هرچند در شهر باشد. (ابوسعود)
کسانیکه با الله متعال جنگ میکنند با عدم امتثال امر وی و گردن ننهادن بر حکم و شرع وی و با رسول الله ص جنگ میکنند با تکذیب ایشان و تکذیب آنچه از نزد الله متعال آورده است و جنگ حقیقی با ایشان و همراهان و تابعان ایشان. (فواتح الالهیه)
یعنی کسانیکه با اولیای الهی جنگ میکنند همانطور که در حدیث آمده است الله متعال میفرماید هرکس ولیی از اولیای مرا اهانت کند با من به جنگ آمده است. (نسفی)
وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا
یعنی در حال تردد در سرتاسر جهان هستند با ارتکاب انواع فسادهاییکه ضررش در تمام افاق منتشر میشود. (فواتح الالهیه)
آمده است: در حق قوم هلال بن عویمر نازل شده است چراکه آنها با رسول الله ص عهد امضا کرده بودند که علیه مسلمانان نه اقدامی بکنند و نه به کسی در این راه کمک کنند و هرکس از مسلمانان بر آنها گذر میکرد در امان باشد و همینطور از قوم وی کسی بر مسلمانان گذر کند، وی نیز در امان باشد و عده ای در غیبت هلال، مسلمانان را سد راهشان شده و کشتند و اموال آنان را گرفتند پس این آیه نازل شد. (ابوسعود)
بعضی نیز در شان عرنیین دانسته اند که از اهل کتاب بودند و با رسول الله ص پیمان صلح بسته بودند ولی نقض عهد کرده و از مسلمانان کشتند و اموالشان را بردند و بر روی زمین به فساد مشغول شدند. (ابوسعود)
در شان یاران ابی برزه نازل شده است که قوم وی که با رسول الله ص عهد داشتند، قومی را که برای مسلمان شدن میآمدند را غارت کردند. (احکام جصاص)
أَن يُقَتَّلُوا
از آنجا که آنچه راهزنان مرتکب میشوند انواع مختلفی دارد از کشتن و مال گرفتن و کشتن بدون مال و گرفتن مال بدون کشتن و یا فقط ایجاد رعب و وحشت است، پس شرع هر یک را حکمی بیان کرد. (ابوسعود)
جزای آنان این است که کشته شوند بدون اینکه به صلیب کشیده شوند، اگر مرتکب قتل شده باشند. (نسفی)
اعدام اینان به جهت حد است هرچند اولیای دم مقتول عفو کنند باز اعدام باید اجرا شود چراکه این حق شرع است و فرقی ندارد با چه وسیله ای کشته باشد.(ابوسعود)
أَوْ يُصَلَّبُوا
همراه اعدام به صلیب کشیده شوند اگر همراه کشتن مال نیز گرفته باشند. (نسفی)
طریقه ی به دار آویختن این است که زنده وی را بر درختی یا استوانه ای بسته میشود و بر شکم وی نیزه زده میشود تا خودش بر این حالت بمیرد. (ابوسعود)
در ظاهر روایت حاکم مختار است که همین کار را انجام دهد ویا دست و پای وی را ضربدری ببرد و بعد به صلیب بکشد. (ابوسعود)
أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَافٍ
دست و پای آنان بریده شود اگر مال مردم را گرفته باشند. (نسفی)
دست و پا را از یک طرف بریده نشود بلکه ضربدی بریده شود. (نسفی)
أَوْ يُنفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ۚ
با حبس کردن از زمین دور کرده شوند اگر فقط مردم را ترسانده باشند. (نسفی)
ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا ۖ
این جزای مذکور در دنیا خواری و فضیحت برای آنان است. (نسفی)
منظور از نفی نزد ما احناف حبس کردن آنان است. (ابوسعود)
وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ
در کنار این ذلت و خواری در دنیا در آخرت نیز برای آنان عذابی بس بزرگ است که مقدارش قابل سنجش نیست. (ابوسعود)
این خواری و جزای آنان در دنیا کفاره ی گناهانشان نمیشود مگر اینکه توبه کنند. (بحر العلوم)
یعنی عذابی بزرگتر از انچه در دنیا برایشان اعمال شده است خواهد بود و آن عذاب با آتش است. (بحر العلوم)
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ ۖ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿34﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

مگر کسانیکه توبه کرده و از کردارشان برگردند قبل اینکه دستگیر بشوند، پس حق الله از آنها بخشیده میشود. پس بدانید که الله متعال آمرزنده ی مهربان است.

مستندات
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ ۖ
یعنی اگر قبل از اینکه دستگیر بشوند، از کرده ی خود برگردند و مال را پس بدهند، آنان را دنیا و آخرت عذاب کرده نشود. (بحر العلوم)
و الله متعال گناهان انان را میآمرزد. (بحر العلوم)
حدود از آنها ساقط میشود ولی حق الناس از آنها ساقط نمیشود. (نسفی)
حق الناس به صاحبان و اولیای آن حق بستگی دارد اگر خواستند میبخشند و یا حقشان را میگیرند. (تاویلات اهل سنت)
فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
با آنان مهربان است وقتی که توبه ی آنان را قبول کرد. (بحر العلوم)
به آنان رحم میکند و عذاب نمیدهد. (نسفی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿35﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

ای کسانیکه الله و رسولش را تصدیق کرده اید با اجتناب از امور نهی شده در شرع و انجام دستورات الهی، از الله پروا کنید و به سوی الله متعال نزدیکی جویید و در راه دین الله متعال نهایت سعی خود را انجام دهید و با دشمنان دین مقابله و جنگ کنید تا باشد که با این امور، نجات و پیروزی در آخرت نصیبتان بشود. نکته: برای مساله ی وسیله و توسل میتوانید به کتاب قول الفصل فی شبهات الوهابیه مراجعه فرمائید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ
تقوی وقتی همراه با اطاعت از دستور بیاید، منظور خود را از حرام نگهداشتن و ترک منهیات است. (منیر زحیلی)
یعنی ای مومنان از عذاب الهی دور بشوید با اجتناب از گناهان و عمل به دستورات الله متعال. (منیر زحیلی)
وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ
به الله متعال نزدیکی بجویید با آنچه که شایسته ی قربت جستن است و آن چیزی است که شما را به رضایت الله متعال میرساند و باعث رسیدن به بهشت وی میشود. (منیر زحیلی)
وسیله درجه ای در بهشت است. (منیر زحیلی)
وسیله فعیله به معنی هرآنچه که بدان به الله متعال تقرب جسته میشود از انجام عبادات و ترک
گناهان. (آلوسی)
از ابن عباس: از الله متعال حاجت بخواهید. (الدر المنثور)
وسیله یعنی قربت. (درج الدرر)
گفته اند: به الله متعال وسیله بجویید که آن قربت است و این برای بریدن وهم نزدیکی به طریق مکان را میرساند. (تیسیر ابی حفص)
وسیله یعنی محبت یعنی الله متعال را به دوستی بجویید. (طبری)
وسیله در اصل هرآنچه که بوسیله ی آن به چیزی رسیده میشود و یا به چیزی نزدیک شده میشود. (ثعلبی)
توسل به معنی نزدیکی جستن و وسیله خواستن و در این امر فرمانبرداری کردن از این آیه است و احادیث بر جواز توسل به اعمال صالحه و ذات فاضله دلالت دارد. (عمدةالرعایه به تحقیق دکتر صلاح محمد ابوالحاج)
در توسل جستن به اقوی الذریعه، امتثال به امر این آیه است و ذریعه همان وسیله است و منظور از وسیله میتواند که رسول الله ص باشد و یا قرآن و یا ایمان و یا صلوات بر رسول الله ص و یا علم شریعت و یا علم فقه باشد و یا اعتراف به عجز باشد و یا احتمال دارد که منظور از وسیله امامان مجتهدین باشند خصوصا امام ابوحنیفه و چه بسا که مذهب حنفی منظور باشد. (عمدةالرعایه به تحقیق دکتر صلاح محمد ابوالحاج)
وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ
جهاد فی سبیل الله شامل جهاد نفس و جهاد با کفار میشود. (منیر زحیلی)
در راه دین من و شریعت من که همان اسلام است، جهاد کنید و در راه جنگ با کفار و باعث داخل شدن به اسلام شدن آنها، خود را خسته کنید. (طبری)
لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
اگر تقوی پیشه کردید و جهاد کردید پس به سعات دنیا و آخرت رسیده اید. (منیر زحیلی)
تا نجات پیدا کنید و بقا و جاودانگی را در بهشتش دریابید. (طبری)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿36﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قطعا کسانیکه کفر ورزیده اند، برای آنان میبود آنچه در زمین از اموال و اشیاء است و مثل همان نیز اضافه بر آن میبود، تا آن را بدهند و ان فدیه باشد از عذاب روز قیامت، از آنان قبول کرده نمیشد و برای آنان است عذابی دردآور.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ
آنچه مانع کفار میشد که به الله و رسولانش ایمان بیاورند، قضای شهوتشان و طلب عزت و آبرو بوسیله ی اموال بود پس به آنان خبر میدهد. (تاویلات اهل سنت)
کافر وقتی عذاب را ببیند بعد تمام دنیا و مثل آن برای وی باشد و قادر باشد که آن بعنوان فدیه خود بدهد تا خود را از عذاب قیامت نجات دهد، حتما انجام خواهد داد. (بحر العلوم)
یعنی الله متعال میفرماید که اگر برای آنان، این هم بود حتما انجام میدادند. (بحر العلوم)
تشویق مومنان به تقرب جستن است و بیان میدارد که توسل کفار در قیامت به قویترین وسیله ها نیز برای نجات آنان سودی ندارد چه برسد به اینکه ثوابی را به دست بیاورند. (ابوسعود)
یعنی اگر برای هر یک از کفار چنین بود. (ابوسعود)
لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ ۖ
از عذاب روز قیامت فدیه دهند. (ابوسعود)
ولی از آنان قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
رسول الله ص: در قیامت به کافر گفته میشود: اگر برای تو تمام دنیا پر از طلا بود آیا برای نجات خودت، آن را فدیه میدادی؟ کافر گوید: بله. به وی گفته میشود: از تو خیلی کمتر از اینها خواسته شده بود آن هم کلمه ی شهادت است. (ابوسعود)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
و برای آنان عذابی دردناک است. (بحر العلوم)
یعنی هیچ راه نجاتی برای آنان نیست. (نسفی)
يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ ﴿37﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

به هر طریقی کفار اراده میکنند که از آتش خارج شوند ولی آنان خارج شونده از ان نیستند. و برای آنان عذابی همیشگی ثابت است.

مستندات
يُرِيدُونَ أَن يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنْهَا ۖ
قصد میکنند تا از آتش خارج شوند ولی فرشتگان با گرزهای آهنین جلوی آنان را گرفته و میزنند و بر میگردانند. (بحر العلوم)
یعنی آن افرادی که به پروردگارشان کفر ورزیدند، در روز قیامت میخواهند که از آتش خارج شوند. (طبری)
تمنای خارج شدن دارند. (نسفی)
تلاش بسیار میکنند تا از آن خارج شوند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ
و برای آنان عذابی دائمی و ابدی است. (بحر العلوم)
از جابر بن عبدالله: وی گفت که عده ای از آتش جهنم خارج خواهند شد. گفتند: مگر الله متعال نفرموده است؛ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها؟ یعنی خارج نمیشوند. جابر گفت: اگر خواستید ان را متوجه شوید، اول آیه یعنی آیه ی قبل این را قرائت کنید. یعنی منظورش این است که این عدم خروج ابدی برای کفار است نه گناهکاران از مومنان. (بحر العلوم)
عکرمه: نافع بن ازرق به ابن عباس گفت: کور چشم کور قلب است، گمان میکند عده ای از آتش خارج خواهند شد در حالیکه الله متعال فرموده است: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها . ابن عباس جواب داد: افسوس بر تو. آیه ی بالایش را بخوان، این که گفتی برای کفار است. (طبری)
عوف به حسن بصری گفت: با چه چیزی وارد جهنم میشوند؟ گفت بوسیله ی اعمالشان. گفت: با چه چیزی خارج میشوند؟ گفت: با ایمانشان. (تیسیر فی التفسیر نجم الدین نسفی)
ضحاک: آنان درخواست خارج شدن از آتش میدهند ولی قبول کرده نمیشود. (تیسیر فی التفسیر نجم الدین نسفی)
گفته شده است: وقتی شراره های آتش آنان را بالا میبرد، نزدیک میشوند که از جهنم خارج شوند ولی خارج نمیشود. (تیسیر نسفی)
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿38﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و دزدی که مرد است و دزدی که زن است پس دستان آنها را قطع کنید و این جزای آنچه عمل کرده اند است و عذاب و عقوبتی از الله متعال و الله متعال بر امور غالب است و کسی را یارای عاجز گرداندن وی تعالی نیست و در احکامش دارای حکمت بالغ است.

مستندات
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ
حکم عام برای تمامی دزدان است و خاص در دزدی کردن است چراکه تمامی اهل خطاب مشمول این آیه هستند. (تاویلات اهل سنت)
منظور از خاص در دزدی بودن این است که در بعضی دزدی ها حکم بریدن دست ثابت نمیشود مثل دزدی که در آن شبهه باشد مثل از محرم خود دزدی کردن و یا چیزی بی ارزش دزدیدن. (تاویلات اهل سنت)
شروع در بیان حکم دزدی صغری (دزدی کوچک) است بعد بیان دزدی کبری(دزدی بزرگ) است. (ابوسعود) سرقت کبری یعنی راهزنی وبه زورگرفتن مال.
سرقت: گرفتن مال دیگری به طریق پنهانی است و وقتی موجب قطع میشود که از حرز بردارد. (ابوسعود)
در این آیه سارق مرد و سارق زن گفت و سارق مرد را اول ذکر کرده است چراکه وقوع دزدی از مردان بیشتر است و در مورد زنا اول زن زناکار را آورده است چراکه زنا از شهوت میجوشد و آن در زنان وفورش بیشتر است. (نسفی)
فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا
دست از سر انگشتان تا زیر بغل را شامل میشود و کسی قائل به بریدن از زیر بغل و یا از آرنج دستان نیست بلکه در اینکه آیا چهار انگشت بریده شود و یا همراه کف دست، اختلاف کرده اند و ما احناف همراه کف دست میدانیم چراکه با انگشتان و کف دست است که گرفته میشود و قبض کرده میشود. (تاویلات اهل سنت)
متولی بریدن حاکمان هستند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن مسعود و علی رض، دست راست وی بریده میشود و امت اسلامی بر این متفق هستند. (تاویلات اهل سنت)
روایت شده است پیش رسول الله ص دزدی آورده شد و ایشان دستور دادند از مچ دست ببرند. (ابوسعود)
در زمان رسول الله ص در دزدی به اندازه ی سپر و یا بالاتر دست بریده میشد و قیمت آن در زمان رسول الله ص ده درهم بوده است و بزرگان صحابه از عمر، وعثمان، وعلي، وعبد اللَّه بن مسعود بر این بوده اند. روایت شده است که حضرت عمر را دزدی آوردند و وی دستور داد تا دستش را ببرند و حضرت عثمان گفت که مال دزدی وی به ده درهم نمیرسد و وقتی قیمت گزاری کردند، مشخص شد که هشت درهم بوده است و دستش بریده نشد. (تاویلات اهل سنت)
ببرید برای جزا دادنش. (ابوسعود)
ببرید و سزایشان دهید. (ابوسعود)
به سبب کارشان. (ابوسعود)
بخاطر آنچه کسب کرده اند از طریق دزدی. (ابوسعود)
نَكَالًا مِّنَ اللَّهِ ۗ
موعظه و زجری برای دیگری است تا دست به دزدی نزند. (تاویلات اهل سنت)
عذابی ثابت از الله متعال. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
و الله متعال بر امور غالب است و کسی را یارای مقابله و ممانعت نیست. (ابوسعود)
در شریعتش با حکمت است و حکم نمیکند مگر اینکه بر مقتضای حکمت باشد و برای همین این احکام را دستور داده است. (ابوسعود)
در حکم به قطع دست دزد، با حکمت بوده است. (بحر العلوم)
فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿39﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

پس اگر دزد از دزدی خود توبه ی شرعی کند و در پی جبران و اصلاح انچه در گذشته مرتکب شده براید، پس قطعا الله تعالی از عقوبت اخروی وی بر میگردد و قطعا الله متعال مهربان و با رافت است.

مستندات
فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ
هرکس بعد دزدیش توبه کند. (بحر العلوم)
از شرک توبه کند. (تاویلات اهل سنت)
وَأَصْلَحَ
عملش را به صلاح آورد بعد آن دزدی. (بحر العلوم)
انچه فاسد کرده با اصلاح کند. (تاویلات اهل سنت)
فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ
یعنی الله از وی درگذرد. (بحر العلوم)
یعنی توبه اش را قبول کرده و در آخرت بدین خاطر عذابش ندهد. (ابوسعود)
ولی عقوبت دنیوی با توبه برداشته نمیشود. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
در گذرنده است از آنچه قبلا انجام داده است و با وی مهربان است بعد توبه اش. (بحر العلوم)
در حد اعلای امرزیدن و رحمت است و برای همین است که توبه ی وی را قبول میکند. (ابوسعود)
اگر در زمان مشرک بودن کارهایی انجام داده باشد که موجب حد است، بعد اسلام بخاطر ان مواخذه نمیشود. (تاویلات اهل سنت)
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿40﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي رسول الله و يا اي مخاطب مگر نميداني كه براي الله متعال است پادشاهي و مالكيت آسمانها و زمين كه اين الله، هركه را خواهد عذاب ميدهد و هركه را خواهد ميآمرزد و حكم دست وي است و قطعا الله متعال بر همه چيز قادر است و كسي را ياراي مقابله با وي نيست.

مستندات
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
مخاطب رسول الله ص است و یا هرکسی میتواند باشد. (بیضاوی)
يعني مگر نميداني كه سلطان و قدرت اين دو . قاهريت و غالبيت بر هرچه كه در اين دو هست از آن الله متعال است و هرگونه كه خواهد در آن تصرف ميكند. (ابوسعود)
يعني خزينه هاي آسمانها و زمين براي وي تعالي است. (بحر العلوم)
خزينه ي آسمانها همان باران است و خزينه هاي زمين گياهان هستند. (بحر العلوم)
گفته ميشود براي وي تعالي پادشاهي و ملك آسمانها و زمين است و در آنها هر گونه كه خواهد حكم ميكند. (بحر العلوم)
از آنجا كه پادشاه هردو است، هركه را بخواهد عذاب ميدهد چه قبل و چه بعد توبه و هركه را كه بخواهد ميآمرزد و بعد توبه عذاب نميدهد. (تاويلات اهل سنت)
اگر عذاب دادن گناهكار واجب باشد و اگر آمرزيدن توبه كننده واجب باشد، فائده ي هركه را خواهد در اين آيه، برداشته ميشود. (تاويلات اهل سنت)
يُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ ۗ
هركه را خواهد عذاب ميدهد و هركه را خواهد ميآمرزد. (ابوسعود)
عذاب دادن را بر امرزیدن تقدیم کرد بخاطر انچه در ایه سابق گذشته است. (بیضاوی)
ویا بدین سبب که مستحق عذاب شدن مقدم است. (بیضاوی)
و یا منظور از عذاب، بریدن است که در دنیا است. (بیضاوی)
عذاب میدهد کسی را که بر کفر مرده است و میامرزد کسی را که از کفر توبه کند. (نسفی)
هركه را بر گناه اصرار ورزد عذاب ميدهد و اگر توبه كند و از كردارش برگردد، ميآمرزد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
بر هر چیز قادر است من جمله عذاب دادن و امرزیدن هرکه را خواهد. (نسفی)
يعني بر آمرزش و عذاب هردو قادر است. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ۛ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا ۛ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ ۖ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ ۖ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَٰذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا ۚ وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ۚ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ۚ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ ۖ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿41﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي فرستاده ي الله، تو را عجله در كفر، كفار ناراحت كند و از رفتار آن هراسي نداشته باش يعني همان كسانيكه به زبان اظهار ايمان ميكنند و قلب آنان ايمان ندارد و از كسانيكه يهود هستند و از صفات آنان اين است كه از ديگراني كه پيش رسول الله ص نميآيند حرف شنوي دارند و يا اينكه آنان آنچه از رسول الله ص ميشنوند با تغيير و تحريف به ديگران انتقال ميدهند و به رسول الله ص گوش ميدهند تا براي ديگران جاسوسي كنند. كلمات كتاب الله را تحريف ميكنند و تغيير ميدهند و اين فرقي ندارد تحريف در الفاظ باشد يا در معنا، نتيجه يكي است اين در حالي است كه آن مورد تحريف شده را بعنوان كتاب الله بيان ميكنند و به فرودستان ميگويند كه اگر موافق اين بود قبول كنيد والا قبول نكنيد. اين در حالي است كه وقتي الله متعال بر اساس علمش در حق كسي فتنه اي بخواهد و اراده كند، كسي را ياراي دفع آن فتنه نيست. آن افرادي كه چنين رفتاري دارند را الله متعال قصد پاك شدن قلب آنان را نكرده است. براي آنان در دنيا خفت و خواري است و در آخرت نيز عذابي بي نهايت دردناك است. نكته: بعد اينكه براي آنان خفت و خواري مقرر كرد بيان داشت كه در اخرت نيز براي آنان عذابي دردناك است يعني آنان كافر هستن چراكه در مورد مسلمان از رسول الله ص آمده است كه مسلماني در دنيا بلا و دردي ببيند كفارت گناهان وي ميشود و در آخرت عذاب داده نميشوند.

مستندات
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ
تو را كفر كسيكه كفر ميورزد ناراحت نكند يعني كفر آنان تو را از اجراي ماموريتت منع نكند. (تاويلات اهل سنت)
تمرد و تكذيبشان تو را ناراحت كند چراكه الله متعال ناصر و پيروزي دهنده ي توست. (تاويلات اهل سنت)
كردار و سو عمل آنان تو را ناراحت نكند، چراكه تو بخاطر آنان مواخذه نخواهي شد. (تاويلات اهل سنت)
با كلمه ي يا ايها الرسول خطاب كردن نشان از افضليت رسول الله ص دارد. (تاويلات اهل سنت)
مسارعه في الشيي يعني به سرعت و با ميل خود در چيزي فرو رفتن. مسارعه و عجله در كفر يعني اينكه آنان در كفر هستند از كفري به كفري ديگر ميروند براي همين في الكفر آورده است. (ابوسعود)
مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ ۛ
گفت كه آنان به زبان ميگويند كه ايمان آورده اند اين نشان ميدهد كه اصل ايمان به قلب است و زبان تعبير كننده از آنچه در قلب است ميباشد. (تاويلات اهل سنت)
در حاليكه قلب آنان، تصديق نكرده است. (تاويلات اهل سنت)
ايمان معرفت و شناخت نيست بلكه تصديق است. (تاويلات اهل سنت)
منظور از اين افراد، منافقان هستند. (تاويلات اهل سنت)
منظور از اين افراد، يهود و منافقان هستند. (تاويلات اهل سنت)
وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا ۛ
اين جمله نشان ميدهد كه اول آيه در مورد منافقان است. (تاويلات اهل سنت)
سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ ۖ
يعني به رسول الله ص گوش فرا ميدهند و گفته ي رسول الله ص را ميشنوند و وقتي پيش كساني كه پيش رسول الله ص نبوده اند، ميروند، چيزي غير از آنچه شنيده اند را از قول رسول الله ص ميگويند. (تاويلات اهل سنت)
گفته اند منظور اين است كه رسول الله ص به مردم ميگفت كه در تورات فلان حكم آمده است و فلان شريعت تورات است وقتي افرادي ميرفتند و از يهود ميپرسيدند كه آيا چنين است؟ آنان ميگفتند كه خير چنين نيست و محمد دروغگو است. (تاويلات اهل سنت)
گفته اند: اينان جاسوسان يهود بودند و وقتي رسول الله ص چيزي ميفگتند، آنان به ضعيفان مومنان بر خلاف آن ميگفتند. (تاويلات اهل سنت)
يعني در شنيدن دروغ و قبول آنچه علماي آنان به دروغ ميگويند فرورفته هستند . (ابوسعود)
از ديگران حرف شنوي زيادي دارند و قبول ميكنند منظور از ديگران آناني هستند كه پيش رسول الله ص بخاطر تكبر و غرورشان نميآيند. (ابوسعود)
قوم آخرين منظور يهود خيبر هستند و سماعون بني قريظه هستند. (ابوسعود)
يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ ۖ
دو احتمال در مورد تحريف وجود دارد:
الف: تبديل آنچه نوشته شده بود يعني تورات را تحريف لفظي كرده و ميگفتند كه اين همان است كه از نزد الله آمده است.
ب: تحريف در معنا ميكردند و آنچه در تورات نبود را به زير دستان خود ميگفتند. (تاويلات اهل سنت)
يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَٰذَا فَخُذُوهُ وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا ۚ
ميگفتند: اگر به شما هماني گفته شود كه ما شما گفتيم ؛يعني آنچه به تحريف گفته بودند؛ را قبول كنيد و الا قبول نكنيد. (تاويلات اهل سنت)
از ابن عباس: از يهود زن و مردي زنا كردند و خواستند كه حكم رجم و سنگسار را بردارند و به جلد يعني تازيانه تبديل كنند و پيش رسول الله ص آمدند و گفتند كه اگر حكم محمد تازيانه بود قبول كنيد و اگر غير آن بود، قبول نكنيد پس به رسول الله ص نوشتند كه حكم زناكار زن و مرد چيست؟ رسول الله ص فرمودند: آيا به حكم من راضي ميشويد؟ گفتند: آري راضي هستيم. جبرئيل آمد و حكم را رجم را بيان كرد و گفت كه اگر قبول نكردند شخصي بين آنان هست كه اسمش ابن صوريا است وي را بين خودت و آنان حَكَم بگير و وقتي حكم رجم را شنيدند و ابن صوريا را بين خود حكم گرفتند و رسول الله ص به ابن صوريا فرمود: بخاطر الله كه تورات را بر موسي نازل كرده است براي من بيان كن كه وقتي دو محصن زنا كنند در تورات آمده است كه حكم آنان رجم است؟ ابن صوريا گفت آري حكمش رجم است و اگر من نميترسديم از اينكه آتشي مرا بسوزاند و يا تغييري بر من رخ بدهد، دروغ ميگفتم و ميگفتم كه خير نيست. در اين روايت دو مساله وجود دارد يكي اينكه رسول الله ص از آنچه اينان كتمان ميكنند سوال كرد تا دروغگو بودن آنان در حق انكار صفات رسول الله ثابت شود و ديگري اينكه مشخص شود كه اينان وقتي از رسول الله ص در مورد تخفيف در حد سوال ميكنند مشخص ميشود كه اينان ميدانستند كه محمد، رسول الله ص است و انكارشان از روي عناد و تكبر است.(تاويلات اهل سنت)
در روايتي نيز آمده است كه كسي از طايفه بني قريظه يهودي كشته شده بود و بين بني نضير و قريظه اينگونه بود كه اگر از بني قريظه كسي از بني نضير را ميكشت، قصاص ميكردند و اگر برعكس رخ ميداد بني نضير به آنها ديه ميدادند و وقتي رسول الله ص به مدينه آمدند گفتند كه حكم اين مساله را از رسول الله ص بپرسند وبعد گفتند كه مواظب باشيد اگر خلاف اين را گفت، قبول نكنيد و اين آيه نازل شد. (تاويلات اهل سنت)
وَمَن يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَن تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ۚ
كسي را كه الله متعال عذاب و هلاكش را بكند، كسي را ياراي دفع آن عذاب نيست. (تاويلات اهل سنت)
كسي را كه الله متعال بي آبرويي وي را و گمراهي وي را قصد كند هركسيكه باشد،در دفع آن كسي را نخواهي يافت. (ابوسعود)
گفته شده است: فتنه يعني محنت يعني بلا و سختي، يعني اگر الله متعال اراده كند كه كسي را به رجم يا قتل امتحان كند، كسي را ياراي دفع آن نيست. (تاويلات اهل سنت)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ۚ
الله متعال از آنجا كه ميدانست آنان چه رفتاري خواهند داشت پس اراده ي پاك كردن قلبهاي آنان را نكرد. (تاويلات اهل سنت)
لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ ۖ
خزي آنان در دنيا كشته شدن است و يا وضع جزيه و عذاب بر آنان است. (تاويلات اهل سنت)
خزي منافقين بي آبرو شدن آنان و روشن شدن نفاق آنان بين مسلمانان است و خزي يهود وضع جزيه بر آنان است. (ابوسعود)
وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ
كه همان جاودان در آتش جهنم ماندن است. (ابوسعود)
سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ ۚ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ ۖ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا ۖ وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ ﴿42﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

آنان شنونده ي دروغ و قبول كننده ي آن هستند و كارشان حرام خواري است فرقي ندارد به رشوه باشد يا براي بودن در دين كسي و يا براي انجام عبادت، پس اگر اهل كتاب پيش تو براي حكم بين آنان بيايند پس حكم كن بين آنان و يا كه از حكم بين آنان، اعراض كن و اگر از حكم بين آنان اعراض كني، به تو ضرري نميرسانند و آنچه بر آن اصرار ميكنند نيز به تو ضرري نميزند و اگر تصميم بر حكم بين آنان گرفتي، پس به عدالتي كه الله متعال برايت روشن كرده است حكم كن. قطعا الله متعال حاكمان به عدل را دوست دارد و دوست داشتن الله مستلزم حفظ آنان از گزند دشمنان است. نكته: اينكه الله متعال ميفرمايد قطعا الله عادلان را دوست دارد بشارتي براي افرادي است كه قصد اجراي عدالت دارند بشارت بر اينكه آنان در حفظ الله هستند پس از كسي واهمه اي نداشته باشند.

مستندات
سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ ۚ
موكدا انان شنوده ي دروغ هستند. (نسفي)
سحت هرآنچه كه كسب آن حلال نباشد و سحت ناميده شدن آن بخاطر اين است كه از وي بركت گرفته شده است و بركتش ريشه كن شده است. (نسفي)
در حديث آمده است كه منظور از سحت، رشوه است. (نسفي)
سحت يعني عجله و شتاب در انجام گناه. (العز بن عبدالسلام)
فقراي يهود از بزرگانشان اجرت ميگرفتند تا بر يهوديت بمانند. (ابوسعود)
يا چيزي كه در آن عار براي شخص باشد. (العز بن عبدالسلام)
آنان براي صدور احكام و همينطور براي حلال گرداندن حرام، رشوه ميگرفتند. (نسفي)
فَإِن جَاءُوكَ فَاحْكُم بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ ۖ
گفته ميشود كه رسول الله ص در اول امر وقتي اهل كتاب براي حكم گرفتن ميآمدند مخير بود بين اينكه بين آنان حكم كند و يا از حكم امتناع كند و بعدا با آيه ي : وَأَنِ احكم بَيْنَهُمْ بِمَا أَنزَلَ الله منسوخ شده و ملزم به حكم شده است. (نسفي)
نزد امام ابوحنيفه اگر دو اهل كتاب پيش قاضي مسلمان براي حكم گرفتن بيايند، بر قاضي واجب است كه حكم كند. (بيضاوي)
زهري: سنت بر اين روال بود كه اهل كتاب را براي حكم به اهل دينشان سپرده ميشد و اگر خودشان به حكم مسلمانان راضي شوند، قاضي مسلمان بين آنان حكم ميكرد و اين با نظر و قول امام ابوحنيف موافق است كه اگر آنها راضي باشند بين آنان حكم كرده ميشود. (بحر العلوم)
وَإِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيْئًا ۖ
اگر از حكم بين آنان اعراض كني، نميتوانند تو را ضرري برسانند. چراكه الله متعال حافظ تو از مردم است. (نسفي)
وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ ۚ
اگر بين آنان حكم ميكني پس به عدالت حكم كن. (نسفي)
بين آنان بر اساس عدالتي كه الله متعال به تو امر كرده است، حكم كن. (بيضاوي)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
عادلان را. (نسفي)
پس از آنان محافظت ميكند و شأن آنان را بالا ميبرد. (بيضاوي)
وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ ۚ وَمَا أُولَٰئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ ﴿43﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و چگونه است كه آنان تو را حكم ميگيرند در حاليكه نزد آنان كتاب الله يعني تورات هست و در آن تورات حكم الله هست و بعد حكم تو نيز آنان رويگردان ميشوند و آنان مومن نيستند. نكته: يعني اي رسول الله ص حواست باشد كه حكم گرفتن تو براي شناخت حق نيست و براي تصديق تو نيز نيست.

مستندات
وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التَّوْرَاةُ
اي محمد از رفتار آنان تعجب بايد كرد چراكه آنان از روي سفه و ناداني حكم آنچه را كه خودشان تصديق ميكنند يعني تورات را ترك ميكنند و تو را تكذيب ميكنند بعد پيش تو براي حكم ميآيند، يعني وقتي انان آنچه را كه تصديق ميكنند را قبول نميكنند پس چيزي را تكذيب ميكنند، به آن عمل نخواهند كرد. (تاويلات اهل سنت)
يعني قصد اينان از حكم گرفتن تو، شناخت حق و برپاداشت شريعت نيست بلكه هدفشان يافتن حكم سبكتر براي خودشان است. (ابوسعود)
فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ
در آن حكم آنچه در آن تنازع دارند از رجم و يا قصاص و هرچه كه باشد، وجود دارد. (تاويلات اهل سنت)
ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ ۚ
بعد اينكه تو حكم كردي از آن روي بر ميگردانند. (تاويلات اهل سنت)
بعد اينكه حكم تورات را دانستند از آن روي بر ميگردانند. (تاويلات اهل سنت)
وَمَا أُولَٰئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ
اين اشخاص مومن نيستند. (تاويلات اهل سنت)
آنان مومن به كتاب خودشان نيستند چراكه آن را ترك كردند تا تو حكم كني و مومن به تو نيز نيستند چراكه وقتي حكم كردي رويگردان شدند. (ابوسعود)
آنان تصديق كننده ي آنچه نزد خودشان است، نيستند و اين در حالي است كه ادعاي ايمان به تورات را دارند و در اين ادعا دروغگو هستند. (بحر العلوم)
إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ ۚ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ ۚ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا ۚ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ ﴿44﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قطعا ما -الله متعال= تورات را فرو فرستاده ايم كه در آن نور براي روشني راه است و هدايت از گمراهي است توراتي كه بر اساس آن انبياي بني اسرائيل حكم ميكردند و اين حكم براي توبه كنندگان و زاهدان و علماي آنان بود و اين حكم بر اساس تورات، بخاطر اين بود كه آنان مكلف به محافظت از تورات و حكم الله بودند و آنان بر اجراي آن شاهد بودند و بر مطابقت حكم رسول الله ص با تورات نيز شاهد بودند مثل ابن صوريا پس هركس كه قصد حكم دارد در حكم مطابق حكم الله، از مردم ترس نداشته باشد و بلكه از الله بترسد و مخالفت نكند. هركس كه از روي انكار بر اساس احكام منزله حكم نكند، پس آنان كافران هستند.

مستندات
إِنَّا أَنزَلْنَا التَّوْرَاةَ
فِيهَا هُدًى وَنُورٌ ۚ
در آن هدايت از گمراهي است و بيان شريعت و احكام است يعني حكم رجم و قصاص در اعضاي بدن است. (بحر العلوم)
به سوي حق هدايت ميكند و آنچه بر آنان مبهم ميآيد را بيان ميكند. (نسفي)
يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا
يعني با آن حكم ميكنند پيامبراني كه اسلام آورده اند يعني تصديق كرده اند تورات را از زمان حضرت موسي تا زمان حضرت عيسي كه گفته ميشود بين اين دو هزار بلكه چهار نبي بوده است در هر صورت انبياي بسياري بوده اند كه همه گي بر اساس تورات حكم ميكرده اند. (بحر العلوم)
انبيايي كه بر حكم الله در تورات گردن نهادند و اين تعريض به يهود است كه دين تمام انبياء اسلام بوده است. (نسفي)
انبيايي كه خود و امر خود را به الله سپرده اند و بر آن اساس حكم كرده اند هرچند خوف جانشان بود. (تاويلات اهل سنت)
اگر شريعت قبل اسلام براي ما دليل باشد، تمام انبياء بر آن اساس حكم ميكنند مادامي كه منسوخ بودن آن حكم اعلام نشود. و مستند و دليل قائلين به عمل به شريعت قبل خودمان اگر منسوخ نشود، همين آيه است. (نسفي)
لِلَّذِينَ هَادُوا
يعني بر له و عليه يهود حكم ميكردند. (بحر العلوم) يعني بين آنها حكم ميكردند.
يعني كسانيكه از گناه توبه كرده اند. (نسفي)
وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ
گفته شده: يعني از زمان حضرت موسي تا زمان حضرت محمد ص بر اين حكم ميكرده اند. (بحر العلوم)
يعني زاهدان و علماي انها. (نسفي)
ربانيون علماي آنها و احبار قاريان آنها بوده اند. (بحر العلوم)
ربانيون كساني با عمل بيشتر و عمل كمتر و احبار بر عكس آنها. (بحر العلوم)
كلماتي مثل فقهاء و علماء هستند. (بحر العلوم)
قتبي: هردو به يك معنا است منظور علما هستند. (بحر العلوم)
بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِن كِتَابِ اللَّهِ
بخاطر اينكه كتاب را آموزش ديدند و به كتاب الله تورات ميسپردند. (بحر العلوم)
الله متعال انان را به حفظ كتاب تكليف كرده بود. (نسفي)
وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ ۚ
و بر آنچه در تورات از رجم و احكام ديگر بود، شهادت ميدادند. (بحر العلوم)
و آنان بر تورات نگهبان بودند تبديلش نكنند. (نسفي)
گواه بودند بر حكم رسول الله ص كه مطابق تورات است. (تاويلات اهل سنت)
فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ
پس اي يهود مدينه از يهود خيبر نترسيد و به آنان حكم رجم را خبر دهيد. (بحر العلوم)
حكم كنندگان در اجراي احكام الهي غير از الله از كسي نترسند. (نسفي)
وَاخْشَوْنِ
بلكه از كتمان آن از من بترسيد. (بحر العلوم)
وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا ۚ
و بخاطر متاعي كم آيات مرا نفروشيد. (بحر العلوم)
احكام الهي و آيات الهي را تبديل نكنيد. (نسفي)
بخاطر رشوه و طلب جاه و مقام و كسب رضايت مردم. (نسفي)
وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ
اگر به آن اقرار نكند و بيان نكند، آنان كفار هستند. (بحر العلوم)
از براي سبك شمردن حكم الهي بر آن اساس حكم نكند پس وي كافر است. (نسفي)
ابن عباس: هركس چيزي از حدود الهي را انكار كند وي كافر است و اگر آن را بخواندو عمل نكند وي فاسق است. (بحر العلوم)
به حذيفه گفتند: اين آيه در مورد يهود نازل شده است و حذيفه گفت: چه نيك برادري است شما را يهود، آيا شيريني براي شما باشد و تلخي براي يهود؟ قطعا راه آنان را پيش خواهيد برد مثل بند كفش يعني اين آيه عام است هركس حكم الله را انكار كند از كافران است. (بحر العلوم)
وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ۚ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ ۚ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿45﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و نوشتيم در تورات كه جان در مقابل جان است و چشم مقابل چشم و بيني مقابل بيني و دندان مقابل دندان و زخم ها و جنايتها مقابل هم هستند و بين آنان اگر امكان مماثله باشد، قصاص است. پس هركس كه بر وي جنايت رخ داد و جاني مستحق بخشش بود و ولي مقتول يا آسيب ديده، آن را ببخشد و به جاني آن را صدقه بدهد، اين عمل كفارت گناهان براي وي است. و هركس بر اساس آنچه الله نازل كرده است حكم نكند، آنان ظالمان هستند يعني از حد گذرندگان هستند و كساني هستند كه اشيار را در غير مكان خودش ميگذارند.

مستندات
وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا
خبر از آنچه كه الله متعال در تورات بر بني اسرائيل حكم كرده است ميباشد. (احكام جصاص)
در تورات بر يهود نوشتيم. (ابوسعود)
أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنفَ بِالْأَنفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ
با توجه به ظاهر آيه امام ابويوسف به وجوب قصاص نفس بين مرد و زن قائل شده است. (احكام جصاص)
از ابن عباس: آنان مرد را بخاطر كشتن زن قصاص نميكردند و اين آيه نازل شد. (ابوسعود)
منظور از قصاص در چشم براي وقتي است كه ديدن چشم را از بين برده باشد ولي اگر چشم كسي را در بياورد قصاص نيست چراكه مثل جنايت در آوردن ممكن نيست در مورد بقيه ي اعضاي بدن نيز چنين است يعني اگر امكان مماثله يعني مقابله به مثل كردن ممكن باشد، قصاص است والا نيست. (احكام جصاص)
نزد امام ابوحنيفه، قصاص اعضاي بدن بين مسلمان و ذمي ثابت است. (مظهري)
وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ۚ
يعني در ساير اعضا كه امكان مماثله باشد، قصاص واجب ميشود. (احكام جصاص)
فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ ۚ
جنايت را صدقه بدهد يعني اينكه براي تشويق به عفو اين كلمه بكار رفته است. (ابوسعود)
از عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَإِبْرَاهِيمَ در روايتي از وي وَالشَّعْبِيِّ در روايتي از وي: اگر ولي مقتول يا مجني عليه ؛كسيكه آسيب ديده است؛ ببخشد وعفو كند، اين عفو براي انان كفارت گناهان است. (احكام جصاص)
از ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَإِبْرَاهِيمُ در روايتي وَالشَّعْبِيُّ در روايتي: اين گذشت و بخشش براي جاني كفارت است يعني جاني به منزله ي مجازات شده در نظر گرفته ميشود و گويا كه جنايت نكرده است حساب ميشود. اين معنا براي وقتي است كه جاني از جنايتش توبه كرده باشد و اگر مصر بر جنايت خودش باشد، عقوبت مقرر براي وي ثابت است. (احكام جصاص)
وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
هركس بر اساس آنچه الله متعال نازل كرده است حكم نكند، آنان ظالمان هستند. (ابوسعود)
يعني تجاوز كنندگان از حدود الهي هستند. (ابوسعود)
وَقَفَّيْنَا عَلَىٰ آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ ۖ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ ﴿46﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و بعد اين افراد از انبياء كه در آيات قبل ذكر شد، حضرت عيسي پسر مريم را فرستاديم و اين عيسي تصديق كننده و اقرار كننده به حقانيت تورات بود و به وي انجيل را داديم به جهت منت و نعمت و اين درحالي است كه در انجيل اين هدايت از گمراهي به راه درست بود و روشنايي بود و نيز تصديق كننده ي كتاب قبل خودش بود يعني اقرار به حقانيت تورات داشت و اين انجيل هدايت و آنچه را كه انجيل شامل آن بود، هدايت و تذكري بود براي متقياني كه از معاصي دوري ميكنند.

مستندات
وَقَفَّيْنَا عَلَىٰ آثَارِهِم بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ
يعني در پي انبياي ذكر شده در آيات قبل، يعني پس از آنان فرستاديم، عيسي پسر مريم را. (ابوسعود)
در پي افرادي كه بين آنان تورات نازل شده بود، فرستاديم. (تاويلات اهل سنت)
بعد آن پيامبران مبعوث گردانديم حضرت عيسي را. (در منثور)
مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ ۖ
در حاليكه تصديق كننده بود آنچه قبل خود آمده بود يعني تورات را. (ابوسعود)
به احكام تورات حكم كننده بود و اجرا كننده ي امر آن و نهي كننده از نواهي آن بود. (فواتح الالهيه)
در حاليكه عيسي اقرار كننده است به اينكه تورات از طرف الله متعال نازل شده است و واجب العمل به آن است ماداميكه منسوخ كننده ي آن نيامده باشد و ناسخ آن انجيل است و انجيل نيز تصديق كننده است چراكه بشارت دهنده به بعثت محمد ص است مثل تورات. (نيسابوري)
اين نشان ميدهد كه انبيا تصديق كننده ي كتب نازل شده، هستند چه پيش و چه پس آمده باشند. (تاويلات اهل سنت)
وَآتَيْنَاهُ الْإِنجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ
همانطور كه در تورات چنين بود. (ابوسعود)
شواهد نبوت حضرت عيسي نيز در همين نور داخل هستند. (ابوسعود)
در آن هدايت است براي كسيكه به آن تمسك جويد. (تاويلات اهل سنت)
نور يعني بيان احكام شرعي و بيان تفصيلي تكاليف است. (نيسابوري)
هدي اول يعني اصول ديانت از قبيل توحيد و نبوت و معاد است و هدي دوم مشتمل بر بشارت به بعثت رسول الله ص است چرا كه آن سبب هدايت مردم به نبوت رسول الله ص است. (نيسابوري)
در آن نور است براي كسيكه از حق نابينا بود و براي كسيكه از آن روشنايي ميطلبد. (تاويلات اهل سنت)
براي تاييد وي و براي منت نهادن به نعمت به وي انجيل را داديم. (فواتح الالهيه)
وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ
و اين انجيل تصديق كننده ي كتاب پيش از خود كه تورات باشد، است و اين نشانگر اين مطلب است كه كتب نازله تصديق كننده ي يكديگر هستند هرچند كه از نظر زماني از هم دور باشند و اين نشانگر اين است كه همگي از نزد يك نفر نازل شده اند. (تاويلات اهل سنت)
وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِينَ
اصلا خود هدايت است يعني اول گفت كه در آن هدايت است بعد بيان ميكند خود هدايت است. (ابوسعود)
هدايت و موعظه براي متقين بودن از اين جهت است كه متقين هستند كه از هدايت و موعظه ي آن استفاده ميكنند و نفع ميبرند. (ابوسعود)
متقيني كه از تمام معاصي و گناهان دوري و اجتناب ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ ۚ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ ﴿47﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و بايد كه اهل انجيل بر اساس انجيل حكم كنند و يا ما -الله- انجيل را نازل كرديم تا بر آن اساس حكم شود، و هركس كه بر طبق آنچه الله متعال نازل كرده حكم نكند و اگر از روي انكار نباشد، وي فاسق و خلاف شرع انجام دهنده است و اگر اين عدم حكم از روي اهانت به حكم الله باشد، پس منظور از فاسق همان كافر است. نكته: وقتي الله متعال ميفرمايد كه به اهل انجيل گفتيم كه بر انجيل حكم كنند اين امر دلالت بر اين دارد كه تورات و يهوديت با آمدن حضرت عيسي منسوخ شده اند.

مستندات
وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنجِيلِ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فِيهِ ۚ
به اهل انجيل گفتيم كه بر اساس موجب انجيل حكم كنيد. (نسفي)
انجيل را نازل كرديم تا اهل انجيل بر آن اساس حكم كنند. (بيضاوي)
اين آيه نشانگر اين مطلب است كه انجيل مشتمل بر احكام است و يهوديت با آمدن حضرت عيسي منسوخ شده است و اينكه حضرت عيسي با شريعتي مستقل آمده است. (بيضاوي)
وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
و من لم يحكم را در هر سه ايه ميتوان به معني انكار و جحود گرفت چراكه فاسق و ظالم مطلق، همان كافر است. (نسفي)
گفته شده: كسيكه بر اساس حكم منزل حكم نميكند، كافر به نعمت الله و ظالم در حكمش و فاسق در كردارش است. (نسفي)
در گذرنده و تجاوز كننده از حكم الهي هستند اگر بغير آن حكم كنند و اگر از روي اهانت باشد، پس تجاوز كنندگان و بيرون آمدگان از ايمان هستند. (بيضاوي)
اينان عاصيانند. (بحر العلوم)
وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ ۖ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ ۚ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَٰكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ ۖ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ ۚ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ ﴿48﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و ما -الله- نازل كرده ايم بر تو اي محمد كتابي كامل را كه همان قرآن است و اين نازل كردن ما به حق بوده و حق همراه قرآن است در حاليكه اين كتاب تصديق كننده ي كتب آسماني پيش از خود است و اين كتاب از كتب ديگر بالاتر است و محافظ مسائل مطرح شده در كتب ديگر است. پس اگر اهل كتاب پيش تو براي حكم آمدند، پس بين آنان بر طبق آنچه الله متعال نازل كرده است، حكم كن و در حكم كردن بر طبق آنچه از حق به تو داده شده ،از هوا و ميل آنان تبعيت نكن. براي هر يك از امتها قانون و راهي را گردانده ايم و اگر الله متعال ميخواست كه همگي بر يك شريعت باشند، و يا همگي را بر اسلام جمع كند، ميتوانست منتها شريعتهاي مختلف و راه و روش مختلف گرداند تا شما را بيازمايد بر طبق آنچه به هر يك از شما داده شده است پس كاري كه بايد انجام دهيد اين است كه در انجام خيرات با هم مسابقه دهيد. مرجع و بازگشت شما تنها به سوي الله است نه به جايي ديگر پس وقتي پيش الله بازگشتيد، الله متعال به شما آگاهي ميدهد در آن چيزهايي كه در دنيا با هم اختلاف كرده بوديد و در آن شك داشتيد.

مستندات
وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ
يعني بر تو كتاب كامل فرستاديم يعني آنچه بر تو نازل شده است، چيزي است كه قابليت كتاب ناميده شدن را دارد. (ابوسعود)
به حق آميخته و به حق سرشته شده است. (ابوسعود)
به حق نازل كرده ايم. (ابوسعود)
به تو نازل كردنمان به حق است. (ابوسعود)
مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ
تصديق كننده ي كتب نازله قبل خودش است. (ابوسعود)
تصديق كننده بودن از جهت اين است كه در قصه ها و وعيد و وعده ها با آنها موافق است. (ابوسعود)
منظور از كتاب، كتب آسماني است. (ابوسعود)
وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ ۖ
حافظ كتب بدون تحريف گذشته است يعني بر صحت و ثبات آنها شهادت ميدهد و اصول شريعت آنها را تقرير ميكند و همينطور فروعي كه حكمشان ابدي است را نيز تقرير ميكند و منسوخ از احكام آنها را نيز بيان ميكند. (ابوسعود)
مهيمَن به صيغه ي اسم مفعول نيز قرائت شده است پس معني آن ميشود: اين كتاب منزل بر محمد از تغيير و تبديل حفاظت شده است. (ابوسعود)
از ابن عباس: مؤتمن بر آن يعني مورد اطمينان در اين مورد. (تاويلات اهل سنت)
كسائي: يعني گواه بر آن. (تاويلات اهل سنت)
از حسن مصدق و امين بر كتب. (تاويلات اهل سنت)
قتبي:امين بر كتاب. (تاويلات اهل سنت)
ابوعوسجه: مسلط و غالب بر كتب. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده: تفسير كننده كتب. (تاويلات اهل سنت)
يعني عالي و بالاتر از كتب ديگر است و معني بالاتر بودن، در كثرت ثواب آن است. (قرطبي)
جوهري: مهيمن كسيكه با وي ديگران از ترس در امان باشند. (قرطبي)
ابوبكر كيساني: ميهمن كلمه اي از اهل كتاب است و عربي نيست و به معني شاهد است و اين اثبات رسالت رسول الله ص است. (تاويلات اهل سنت)
فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ ۖ
پس وقتي كه قرآن چنين صفتي دارد از مصدق كتب گذشته بودن و از نزد الله آمدن، اگر اهل كتاب براي حكم پيش تو آمدند، بر طبق آنچه بر تو نازل شده، حكم كن. (ابوسعود)
يعني بر رجم حكم كن. طبق روايت سوال در مورد زناي محصنه. (تاويلات اهل سنت)
يعني بر قصاص حكم كن طبق روايت سوال در مورد قتل عمد. (تاويلات اهل سنت)
وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ ۚ
از ميل و هواي منحرف آنان تبعيت نكن. (ابوسعود)
در ترك قصاص و حكم به ديه از هواي آنان پيروي نكن. (تاويلات اهل سنت)
و از آنچه از حقي كه راهي غير آن نيست، بر تو آمده است، بخاطر هواي آنان، عدول نكن. (ابوسعود)
لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا ۚ
كلام جديدي است كه براي توضيح به اهل كتاب معاصر رسول الله ص وارد شده است تا بگويد كه آنچه در كتب گذشته بود، براي زمان خودشان بود و آنچه الان بدان تكليف شده اند تبعيت و عمل به قرآن است. (ابوسعود)
پس شريعت امتي كه بعد بعثت حضرت موسي بود تا زمان حضرت عيسي، تورات بود و بعد وي تا آمدن رسول الله ص ، شريعتشان انجيل بود و از بعد نازل شدن قرآن، ديگر شريعتي غير از قرآن نيست. (ابوسعود)
يعني براي امت هر زماني شريعتي تعيين كرده ايم كه خاص زمان خودشان بوده است. (ابوسعود)
شِرعه و شريعت، در لغت راهي است كه به آب ميرساند و شريعت دين نيز راهي است كه تو را به زندگاني ابدي ميرساند. (ابوسعود)
منهاج يعني راه آشكار در دين. (ابوسعود)
أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: شريعت ابتداي راه است و منهاج راه مستمر را گويند. (قرطبي)
نسخ پشيماني و عوض كردن نظر نيست بلكه نسخ بيان انقضاي يك حكم و بيان حكم جديد است. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده: شرعه به معني سنت است و بعضي نيز منهاج را سنت گفته اند. (تاويلات اهل سنت)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً
اگر الله متعال ميخواست كه همه ي شما يعني گذشتگان و افراد حال حاضر را بر يك دين قرار ميداد و منسوخ و ناسخي نميگذاشت و حكمي را هيچگاه تغيير نميداد.
اگر الله ميخواست همه ي شما را بر اسلام اجبار ميكرد. (ابوسعود)
وَلَٰكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ ۖ
وليكن بودن شما بر يك امت را نخواست تا شما را بر طبق آنچه به شما داده شده است مورد امتحان قرار دهد. (ابوسعود)
آن شريعتي كه مناسب زمان خودش است. (ابوسعود)
فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ ۚ
وقتي كه چنين است پس بشتابيد به سوي چيزي كه در آن خير دنيا و آخرتتان است به عقيده ي حق و اعمال صالحه كه درقرآن گنجانده شده است. (ابوسعود)
فرصتها را در اين مور غنيمت بشماريد و تلاشتان در سبقت گرفتن در آن باشد. (ابوسعود)
پس اي امت محمد در كسب خيرات از امتهاي ديگر پيشي بگيريد. (تاويلات اهل سنت)
بشتابيد به سوي اموري كه باعث آمرزيده شدنتان ميشود. (تاويلات اهل سنت)
و يا به معني خيرات انجام دهيد. (تاويلات اهل سنت)
إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا
علت شتاب به سوي آنچه گفتيم اين است كه محل بازگشت همه ي شما به سوي الله است. (ابوسعود)
در اين جمله هم وعيد است و هم وعده. (ابوسعود)
فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ
پس براي شما جزا ميدهد جزايي كه بين حق و باطل جداسازي انجام ميدهد طوري كه براي هيچ يك از شما شائبه در آن نميماند در آنچه كه در مورد آن در دنيا با هم اختلاف ميكرده ايد. (ابوسعود)
وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ ۖ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ ﴿49﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و بر تو نازل كرديم تا حكم كني بر اساس آنچه الله متعال بر تو نازل كرده است و از هواي و ميل آنان تبعيت نكن و مواظب تا تو را از بعضي از انچه الله متعال بر تو نازل كرده، منحرف نكنند. پس اگر بعد حكم از حكمي كه بيان كردي رويگرداني كنند، پس بدان كه الله متعال اراده كرده است كه عذاب بعضي از گناهان آنان را به آنها برساند كه منظور در همين دنيا ميباشد، و قطعا بسياري از مردم از راه خارج شدگان هستند.

مستندات
وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ
به تو كتاب نازل كرديم و حكم نازل كرديم تا بر طبق آن حكم كني. (مظهري)
يا بر تو نازل كرديم كه به حق حكم كني و بر طبق آنچه الله متعال نازل كرده است حكم كني. (مظهري)
آمده است: يهود بني قريظه گفتند: برويم پيش محمد تا بلكه بتوانيم وي را در دينش دچار فتنه كنيم. و وي فقط انسان است نه رسول، پس به رسول الله ص گفتند: اي محمد، ميداني كه ما فقها و علماي يهود و والا مقامان آنان هستيم ،اگر ما از تو تبعيت كنيم ديگران نيز از تو پيروي خواهند كرد. بين ما و قوم ما دعوايي است كه ميخواهيم تو بين ما قضاوت كني، و رسول الله ص از اين امر امتناع كردند و اين آيه نازل شد كه بين آنان بر اساس قرآن حكم كن. (بحر العلوم)
وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ
وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ ۖ
مواظب باش و بر حذر باش تا تو را گمراه نكنند و تو را حق نگردانند. (مظهري)
از فتنه ي آنان بر حذر باش. (مظهري)
بر حذر باش تا تو را از بعضي از آنچه الله متعال نازل كرده، منحرف نكنند. (مظهري)
اين بر حذر داشتن رسول الله ص در حاليكه ايشان مورد امانت است براي قطع طمع اهل كتاب است. (نسفي)
همانطور كه قبلا گفتيم، عصمت مانع ورود نهي نميشود. (تاويلات اهل سنت)
فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ ۗ
اگر از حكم نازل شده رويگرداني كنند و چيزي ديگر بخواهند بدان كه الله متعال ميخواهد كه عذاب بعضي گناهان آنان را تعجيل كند و در دنيا عذابشان دهد. (مظهري)
اين رويگرداني امري بزرگ است. (مظهري)
اين نشان ميدهد كه آنان را گناهان بسيار است و اين فقط يكي از آنهاست. (مظهري)
وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ
بسياري از مردم يعني يهود متمرد هستند و در كفر از حد تجاوز كرده اند. (مظهري)
بسياري از مردم بر كفر اصرار كننده و متمرد هستند و از حدود معمولي خارج هستند. (ابوسعود)
أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ ۚ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ ﴿50﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

آيا حكمم جاهلي را ميطلبند؟ هيچ عاقلي چنين نميكند. و چه كسي از الله بهتر است در حكم، براي كسانيكه تحقيق ميكنند و دنبال يقين هستند. يعني كسي براي آنان از الله بهتر در حكم نيست. نكته: هر حكمي كه خلاف حكم الله باشد، آن حكم حكم جاهلي يعني ناداني است. نكته: بشر هر مقدار كه دنبال حكم بهتر بگردند، از حكم الله بهتر پيدا نميكند.

مستندات
أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ ۚ
آيا حكمي را كه در جاهليت داشتند را طلب ميكنند و آن تفضيل بني نضير بر بني قريظه بود. اين درحالي بود كه رسول الله حكم كرده بودند كه كشته شدگان هردو طرف برابر هستند و بني نضير گفته بودند كه بر اين حكم راضي نميشويم و اين آيه نازل شد. (نسفي)
يعني حكم تو را ترك و حكم جاهلي را طلب ميكنند. (ابوسعود)
وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ
و چه كسي بهتر است از الله متعال در حكم كردن ؟ يعني كسي از الله حكم بهتري ندارد. (نسفي)
اين خطاب و اين سوال از كساني است كه يقين دارند چراكه اينان هستند كه برايشان آشكار ميشود كه حكمي بهتر از حكم الله نيست. (نسفي)
كسانيكه يقين ميكنند كساني هستند كه تدبر ميكنند و در امور تحقيق ميكنند پس آنان هستند كه ميدانند الله متعال بهترين حكم را دارد. (بيضاوي)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ ۘ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿51﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد، يهود و مسيحيان را براي خود دوست نگيريد و از آنان كمك نخواهيد. بعض اين فرقه ها، با بعض ديگر دوست و همپيمان هستند و هركس از شما مومنان آنان را ولي و دوست و ياري رسان بگيرد، قطعا از آنان است. قطعا الله متعال هدايت نميكند قومي را كه ظالم باشند و دوستي را در جايي كه نبايد باشد، قرار دهند. نكته: دوست و ياور گرفتن اهل كتاب و كفار چه براي دنيا باشد و چه در دين، براي مسلمانان بزرگترين خطر و بزرگترين ضعف است و باعث فروپاشي مسلمانان خواهد بود و در دنيا نيز باعث خواري و خفت خواهد شد. نكته: در وقت جبهه گيري عليه مسلمانان، كفار هم زبان هستند پس ان مسلماني كه فكر ميكند كه با كفار ميتواند رابطه دوستي برقراركند سخت در اشتباه است.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ ۘ
خطاب به تمام مومنان از مخلص و غير آنها است هرچند سبب ورود اين آيه، بعضي از مومنان باشند. (ابوسعود)
وقتي مومن هستند اين قويترين دافعه از ولي گرفتن كفار است چراكه به صفتي متصف شدند كه ضد آن دو فرقه است. (ابوسعود)
يعني در معاشرت و همنشيني مثل دوست خالص نگيريد. (ابوسعود)
يعني بر انان اعتماد نكنيد. (مظهري)
يهود و مسيحيان را اولياء در دين نگيريد چراكه اگر دين آنها را دين بگيريد، اولياي آنان خواهيد شد. (تاويلات اهل سنت)
در ياري رساني و كمك خواستن آنان را براي خود اولياء نگيريد چراكه اگر آنان را كمك رسان و ياري رسان بگيريد و آنان كفار را عليه مسلمانان كمك كنند، كافر خواهند شد. (تاويلات اهل سنت)
آنان را در كسب و تجارت و دنيا اولياء نگيريد چراكه اگر اينكار را انجام دهند، به طرف انان ميل خواهند كرد و از روي خود برگردند و اين باعث رد شهادت آنان و باعث فسق آنان ميشود.
بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ
اين آيه دلالت ميكند بر اينكه كفار هر فرقه اي باشند، ملت واحد هستند. (تاويلات اهل سنت)
منظور رسول الله ص كه اهل دو ملت (دين) از يكديگر ارث نميبرند، ملتهاي كفار نيستند بلكه منظور بين مسلمان و كافر است كه عدم ارث هست چراكه اسلام دين حق است و كفار با هر مذهب و ديني، دين باطل هستند. (تاويلات اهل سنت)
يعني اينان بر عليه شما و براي ضرر زدن به شما، با هم هستند. (مظهري)
وقتي مشخص شد كه اينان ولي يكديگر هستند، و در هركاري با هم متفق هستند، از ضرورت اين امر، اتفاق انان بر ضد شماست پس بين شما مومنان و آنان ولي و دوست بودن متصور نيست. (ابوسعود)
وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ۗ
هركس از مومنان آنان را دين ولي بگيرد يا در ياري رساني و نصرت يكديگر، پس در دينا و آخرت در حكم آنان خواهند. (تاويلات اهل سنت)
اگر در كسب و تجارت ولي بگيرند، در دنيا از زمره ي آنان خواهند بود. (تاويلات اهل سنت)
ممكن است كه مجاز باشد يعني كسيكه آنان را ولي بگيرد فاسق است وفاسق به كافر شبيه است و هدف سختگيري وجوب دوري از آنان باشد. (مظهري)
إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
يعني آنان را به ايمان هدايت نميكند و آنان را و شانشان را به خودشان واميگذراد پس در كفر و گمراهي ميافتند. (ابوسعود)
يعني ولي گرفتن آنان ظلم است و خود را در معرض عذاب هميشگي قرار دادن است و شي را در جايي غير از موضع خودش قرار دادن است. (ابوسعود)
كساني را كه با موالات كفار به خود ظلم كردند و با موالات با دشمن مومنان به مومنان ظلم كرده اند. (مظهري)
فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَىٰ أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ ۚ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ ﴿52﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

پس خواهي ديد كه افرادي كه در قلبهاي آنان بيماري شك و نفاق است، در دوستي و ارتباط با يهود و نصاري شتاب ميكنند و عذر ميآورند كه ما از اين ميترسيم كه دوران به سمت آنان برگردد و ما به آنان نياز پيدا كنيم. پس الله متعال ميفرمايد: باشد كه الله متعال فتح و پيروزي را محمد و يارانش عنايت كند و يا اينكه امري غير از آنچه شما انتظار داريد رخ بدهد كه نتيجه ي اين امر و فتح، منافقان كه دنبال دوستي با كفار بودند، بر آنچه در دل از نفاق مخفي كرده بودند، پيشمان گردند.

مستندات
فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ
حال منافقين را بيان ميكند و ميگويد: كساني را كه در قلب آنان شرك و نفاق هست را ميبيني كه... (بحر العلوم)
از عباده بن صامت به رسول الله ص گفت: من در ميان يهود دوستان زيادي دارم و من از موالات با آنان به الله و رسولش تبري ميجويم و عبدالله ابن ابي گفت: من مردي هستم كه از برگشت روزگار ميترسم و نميتوانم از ولايت و موالاتي كه دارم دست بردارم. پس اين آيه نازل شد. (بيضاوي)
از عباده بن الصامت: منظور عبدالله پسر اُبَيّ است. (ابن ابي حاتم)
از سدي: مرض يعني شك . (بحر العلوم)
يُسَارِعُونَ فِيهِمْ
در همپيماني و موالات و همكاري با يهود و نصاري، عجله ميكنند. (بحر العلوم)
منافقان در انجام گناه و دشمني با مومنان شتاب ميكنند. (ابن ابي حاتم)
در مناجات يعني در در گوشي صحبت كردن با اهل كتاب و به رضاع گرفتن آنان براي اولاد خود، شتاب ميكنند. (ابن ابي حاتم)
يَقُولُونَ نَخْشَىٰ أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ ۚ
ميگويند ما از اينكه مشركان غالب گردند ميترسيم. (بحر العلوم)
گفته ميشود: ميگويند: از احتياج و قحطي ميترسيم. (بحر العلوم)
ميگويند از اينكه دور بر عليه مسلمانان برگردد ميترسيم. (بحر العلوم)
فَعَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ
پس باشد الله متعال فتح را به رسول الله ص بر عليه دشمنانش برگرداند و مسلمانان را ظاهر و غالب بگرداند. (نسفي)
كلمه ي عسي از الله متعال به معني قطعي بودن است اين بشارتي بر مسلمانان است قطع طمع منافقين است. (ابوسعود)
أَوْ أَمْرٍ مِّنْ عِندِهِ
يا اينكه رسول الله ص امر كند تا اسرار منافقين را آشكار كرده و آنان را اعدام كند. (نسفي)
ويا به عذاب آن كفار و هلاك انان در دنيا. (تاويلات اهل سنت)
فَيُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا أَسَرُّوا فِي أَنفُسِهِمْ نَادِمِينَ
پس در نتيجه منافقان بر انچه در دلهاي خود مخفي داشته بودند، پشيمان گردند. (نسفي)
در وقت ديدن عذاب و هلاك در دنيا و يا در آخرت پشيمان ميگردند. (تاويلات اهل سنت)
از آنچه از مودت كفار و دشمني مومنان در دل داشتند. (تاويلات اهل سنت)
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَٰؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ ۙ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ ۚ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ ﴿53﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و در اين زمان است كه مومنان به يكديگر بگويند: با اشاره به منافقان، آيا اينان بودند كه قسم يقيني خورده بودند كه با ما هستند؟ اعمالشان باطل شده است و ثوابي براي آنان نيست پس در نتيجه اينان زيان كشان گشتند. نكته: يعني در اين عمل كه منافقين از دوران جنگ ميترسند وبخاطر آن يهود و نصاري را موالات ميكنند، در عاقبت امر زيان كشان هستند كه هم دنيا و هم آخرت را از دست داده اند.

مستندات
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا
در اين زمان يعني زمان پشيماني منافقان، مخلصان در ايمان به يكديگر گويند در حاليكه منافقان را به سخره گرفته اند: (فواتح الاليه)
باشد كه الله فتح را ارمغان بياورد و مومنان بگويند: (بيضاوي)
أَهَٰؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ ۙ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ ۚ
آيا اين مفسدان منافق همان هايي هستند كه قسم قوي خورده اند كه همراه ما هستند و مومن به نبي مومنان و كمك كار شما در اعتلاي كلمه الله و در نشر دينش هستند. (فواتح الالهيه)
يا اين را به يهود بگويند چراكه منافقان عهد و پيمان با يهود بسته بودند كه به آنان كمك كنند. (بيضاوي)
حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ
چگونه است كه اعمالشان اعمالشان حبط شد و مضمحل شد و هيچ فائده اي براي آنان ندارد. (فواتح الالهيه)
اعمالشان باطل شده است و در آخرت براي آنان ثوابي نخواهد بود. (بحر العلوم)
فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ
پس در نتيجه از زيانكشان زياني بزرگ و آشكار در دنيا و آخرت گشتند. (فواتح الالهيه)
در دنيا و اخرت با فوت كمك و دوام عقوبت، زيانكشان گرديدند. (نسفي)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ۚ ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿54﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد اگر از شما كساني باشند كه از دين برگردند و مرتد شوند، پس زود باشد كه الله متعال قومي را بياورد كه الله متعال از آنان راضي است و دوستشان دارد يعني بهشتشان دهد و آنان نيز الله متعال را دوست دارند و از وي پيروي ميكنند، صفتشان اين است كه درمقابل مومنان خود را خوار ميشمارند و فروتني ميكنند و در مقابل كفار، سختگير و شديد هستند و در اين را از ملامت و سرزنش كسي نميترسند. اين صفات را داشتن ، فضلي از الله متعال است كه به هركه بخواهد عنايت ميكند و الله متعال فراخ فضل است و دانا به همه چيز.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ
اي مومنان كسانيكه از شما بر كفر برميگردند. (نسفي)
از ابن عباس: اين آيه در شان اهل رده در زمان حضرت ابوبكر نازل شده است طوري كه بعد وفات رسول الله ص ، از عرب عده مرتد شدند و گفتند كه ما به يگانگي الله شهادت ميدهيم و به رسالت محمد ايمان داريم ولي از اموال خود، زكات دادن را خير نميدهيم. حضرت ابوبكر با صحابه مشورت كرد تا به جنگ آنان بروند و صحابه گفتند ما چگونه با قومي جنگ كنيم كه به الله و رسولش شهادت ميدهند؟ حضرت ابوبكر گفت: بخاطر حق زكات. پس همگي بر جنگ متفق شدند و در سمت يمن مسيمله كذاب ادعاي پيامبري كرد و مسلمانان به فرماندهي خالد بن وليد با چيزي حدود هفت هزار نفر باضافه سه هزار نفر از اطراف ب به آنها ملحق شدند و به جنگ مسيلمه رفتند و مسيلمه نيز اعراب را جمع كرد و جنگ سختي در گرفت و حتي نزديك بود كه مسلمانان شكست بخورند در اين حال بود كه الله متعال به مسلمانان نصرت داد و مسيلمه و عده ي زيادي از آنان كشته شدند وبعد اهل رده توبه كردند و آمدند. (بحر العلوم)
فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ
كه الله آنان را دوست دارد و آنان الله را دوست دارند. (بحر العلوم)
زود باشد كه قومي بيايند كه الله از آنان راضي است و بر آنان ثناء گويد و از الله متعال اطاعت كنند و اولويت را بر طاعت الله ميدهند و از وي تعالي اطاعت ميكنند و در اين خبر دليل نبوت رسول الله ص است كه از چيزي خبر داد كه هنوز رخ نداده است و همچنين اثبات خلافت حضرت ابوبكر است. (نسفي)
از حضرت رسول الله ص در مورد اين قوم سوال شد و حضرت رسول الله ص بر گردن سلمان زد و گفت كه اين و قوم اين اگر ايمان بر ثريا چسبيده باشد، مرداني از فارس بدان دست خواهند يافت. (نسفي)
روايت شده است كه رسول الله ص به ابوموسي اشعري اشاره كردند و گفتند: قوم اين منظور است. (بيضاوي)
بعضي گفته اند: منظور آناني هستند كه در قادسيه جنگيدند كه لشكر اسلام متشكل از دو هزار نفر از نَخَع و پنج هزار نفر از كِنْده و بَجِيْله و سه هزار نفر ديگر از اطراف براي مسلمانان بودند. (بيضاوي)
قادسيه: جنگ بين مسلمانان و فارس كه فارس از ترس حمله ي مسلمانان پيش دستي كرده و حمله را شروع كرده بودند و در ظرف چهار روز تمام شد و مسلمانان پيروز شدند و بسياري از لشكر فارس خود را به آب انداخته و غرق شدند. قادسيه نام مكاني است. (از دهخدا البته به اعراب تعبير كرده است درست آن مسلمانان هستند)
از حضرت علي: زود باشد كه لشكري از لشكر الله متعال به ياري خليفه ابوبكر خواهند آمد كه الله آنان را دوست دارد همانند دوست داشتن پدر فرزندان خود را براي مومنان بمانند بنده در مقابل سيدش هستند و بر كافران همانند درنده كه بر شكارش حمله ميكند. (بحر العلوم)
گفته شده است كه اين قوم همان حضرت ابوبكر و يارانش هستند. (بحر العلوم)
ضحاك : منظور حضرت ابوبكر و يارانش است كه با اهل رده جنگيدند تا اينكه آنها به اسلام برگرداندند. (بحر العلوم)
از حسن: والله كه منظور حضرت ابوبكر و يارانش هستند. (بحر العلوم)
منافقان بعد وفات رسول الله ص خواستند كه كفرشان را اظهار كنند و حضرت عمر بر منبر رفت و گفت كه اي مردم هركس بگويد كه محمد مرده است گردنش را ميزنم بلكه محمد زنده است تا بر تمام اديان غلبه يابد پس وي برميگردد و حضرت ابوبكر گفت اي عمر بيا پايين و خودش بالاي منبر رفت و گفت: اي مردم هركس محمد را عبادت ميكرد پس محمد مرده است و هركس الله متعال را عبادت ميكرد الله متعال زنده اس و بر وي مرگي است. هركس از اسلام برگرددد بين ما و آنها، شمشير حاكم است. منافقان ترسيدند و نفاق خود را كتمان كردند و حضرت ابوبكر اين آيه را تلاوت كرد: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ [الزمر: 30] و آيه وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ [آل عمران: 144]. حضرت عمر گفت: گويا كه من براي اولين بار بود كه اين آيه را ميشنيدم. ديگري در مورد محل دفن رسول الله ص اختلاف كردند و حضرت ابوبكر گفت: همانجا كه مرده است دفن كنيم و همه بر اين اتفاق كردند وبعد در مورد خلافت در سقيفه ي بني ساعده در خلافت اختلاف كردند و بر حضرت ابوبكر اتفاق كردند و بعد در مورد اهل رده اختلاف كردند و اخر امر بر راي حضرت ابوبكر اتفاق كردند. (بحر العلوم)
تنها كسيكه از خلفاي اسلامي با اهل رده جنگ كرد بعد رسول الله ص حضرت ابوبكر است. (تاويلات اهل سنت)
أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ
اذله جمع ذليل يعني فروتن و خوار است نه ذلول مقال صعوبت. (نسفي)
نرم و مهربان هستند بر مومنان و شديد و سختگير هستند بر كفار. (بحر العلوم)
منظور اهل يمن هستند. (بحر العلوم)
يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
در راه اطاعت از الله متعال جنگ ميكنند. (بحر العلوم)
با كفار جنگ ميكنند. (نسفي)
وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ۚ
در عمل به طاعت الله متعال از ملامت مردم ابايي ندارد و خوفي ندارند. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ ۚ
اين توفيق الله متعال است كه به هركه خواهد ميدهد.
اين دين الله يعني اسلام است كه هركه را خواهد به آن هدايت ميكند. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
فضلش فراخ است. (بحر العلوم)
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ ﴿55﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اين است غير اين نيست كه ولي و دوست و ياور و سرپرست مومنان، همانا الله و رسولش و كساني هستند كه ايمان آورده اند كه نماز را برپا ميدارند و زكات و صدقه ميدهند و نمازشان ركوع دارد و با فروتني ادا ميكنند و اگر فرصت داشته باشند در اداي خيرات كوتاهي نميكنند و در انجام آن شتاب ميكنند حتي در نماز هم باشد.

مستندات
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا
عبدالله بن سلام و يارانش از يهود كه مسلمان شده بودند، به رسول الله ص گفتند: يهود دشمني خود را با ما آشكار كردند و هم قسم شدند كه با مخالطه نداشته باشند و خانه هاي ما از مسجد دور است و كسي را كه با ما سخن گويد در جايي غير اين مسجد نداريم. پس اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
يعني الله و رسولش و مومنان حافظ شما هستند. (بحر العلوم)
عبدالله بن سلام و يارانش گفتند: ما به الله و رسولش و مومنين راضي هستيم. (بحر العلوم)
از ضحاك: وقتي رسول الله ص به مدينه هجرت كردند بنو اسد بن خزيمه پيش رسول الله ص آمدند و گفتند: ما غريب مانديم و از قوم خود منقطع گشتيم حال چه كسي ما را نصرت دهد؟ پس اين آيه نازل گشت. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ
از ابن عباس: بلال اذان داد و رسول الله ص به نماز آمدند و مردم در نماز بودند بعضي ايستاده و بعضي ديگر در ركوع و بعض ديگر در سجده، در اين هنگام مسكيني بود كه از مردم درخواست كمك ميكرد و رسول الله ص آن مسكين را فراخواند و پرسيد: آيا كسي به تو چيزي كمك كرد؟ سائل گفت: بله. گفت: چه چيزي كمك كرد؟ گفت: انگشتر. رسول الله ص پرسيد چه كسي كمك كرد؟ مسكين گفت: آن نماز گزار. پرسيد در چه حالتي كمك كرد؟ گفت: در وقت ركوع. پس به آن مرد نماز گزار نگاه كرد و ديد كه حضرت علي است. پس در اينجا رسول الله ص براي عبدالله بن سلام، قرائت كردند: الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ.(بحر العلوم)
گفته ميشود: آيه در مورد تمام مسلمانان هستند كه نماز ميخوانند و زكات ميدهند. (بحر العلوم)
نماز و زكات را انجام ميدهند در حاليكه در اين عمل، خاشع و فروتن در برابر الله متعال هستند. (ابوسعود)
هدف بيان رغبت و شتاب در انجام خيرات است. (ابوسعود)
ذكر ركوع براي اين است كه نماز مسلمانان مخالف نماز يهود است و نماز مسلمانان ركوع دارد و نماز يهود ركوع ندارد. (مظهري)
از عكرمه: در مورد حضرت ابوبكر نازل شده است. (مظهري)
ابوجعفر محمد بن علي باقر: اين آيه در شان مومنان نازل شده است. به وي گفتند كه عده اي از مردم فكر ميكنند اين آيه در شان حضرت علي نازل شده است. وي تكراركرد كه در شان مومنان نازل شده است. (مظهري)
وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ ﴿56﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

. هركس كه الله و رسولش و مومنان را ولي و دوست و ياريرسان بگيرد، قطعا حزب الله غالب و پيروز هستند. نكته: يعني وقتي الله و رسولش و مومنان را ولي و دوست و براي نصرت گرفتي، حزب الله شده اي.

مستندات
وَمَن يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا
كسيكه امر خود را به الله واگذارد و از فرمان رسول الله ص تبعيت كند و با مسلمانان موالات و دوستي داشته باشد، اين شخص جزو حزب الله است. (قرطبي)
گفته شده: كسيكه به طاعت الله و نصرت رسولش و مومنان مشغول شود، حزب الله است. (قرطبي)
ابن عباس: منظور از الذين آمنوا، مهاجرين و انصار هستند. (مظهري)
فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ
حسن: حزب الله يعني لشكر الله. (قرطبي)
حزب الله: انصار الله است. (قرطبي)
مومنان حزب الله هستند براي همين بر يهود غلبه كردند و آنان را اسير كردند و تبعيد و بر آنان جزيه نهادند. (قرطبي)
حزب مرد همان يارانش هستند. (قرطبي)
اضافه ي حزب به الله متعال جهت تعظيم مومنان است. (ابوسعود)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿57﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد كساني را كه دين شما جدي نميگيرند و به تمسخر ميگيرند و بازيچه قرار ميدهند كه اين افراد همان كساني باشند كه به آنها قبل شما كتاب داده شده است و همينطور كسانيكه كفر ميورزند، ولي و دوست و ناصر نگيريد. و از الله متعال پروا كنيد. اگر واقعا و حقا مومن هستيد، انان را ولي نگيريد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا
روايت شده است كه رفاعه پسر زيد و سويد پسر حرث، اظهار اسلام كردند و بعد دچار نفاق شدند و از مسلمين كساني بودند كه با آنها دوست شده بودند پس مومنان از دوستي با آنان نهي شدند. (ابوسعود)
آگاهي دادن به اين مطلب است كه افرادي وضعيتشان چنين باشد، مستحق دشمن بودن هستند نه دوست بودن. (ابوسعود)
نهي مومنان قبل اولياء گرفتن آنان است و يا بعد موالات نه در دين بلكه در بعضي از امور دنيوي است و يا نهي منافقان است از اينكه آنان را بر عليه مومنان موالات نكنيد. (تاويلات اهل سنت)
كساني را دين شما را مورد تمسخر قرار ميدهند و بازيچه ميدانند. (جلالين)
منظور از بازيچه گرفتن دين اين است كه به زبان بگويند بدون اينكه قلب آن را تصديق كند. (نيسابوري)
مِّنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ
بيان مسخره كنندگان است كه چه كساني هستند. (ابوسعود)
خصوصا از كسانيكه ادعاي ايمان و طاعت از الله را دارند و قبل شما به آنها كتاب داده شده است ولي انان بر موجب آن عمل نكردند بلكه كارشان كشتن انبياء بوده است و خصوصا كسانيكه به يگانگي الله شرك ورزيده اند. (فواتح الالهيه)
وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ ۚ
يعني مشركين و كافر ناميدن آنها از جهت مضاعف بودن كفرشان است. (ابوسعود)
اينطور كه به نظر ميرسد اين مشركين جزو مسخره كنندگان نيستند. (ابوسعود)
قرائت ابي كه و من الكفار است، اين نظر را تقويت ميكند. (ابوسعود)
و در قرائت عبدالله ابن مسعود و من الذين اشركوا آمده است كه در اينصورت مشركان در اينجا جزو مسخره كنندگان هستند. (ابوسعود)
يعني از آنان كامل اجتناب كنيد. (ابوسعود)
وَاتَّقُوا اللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
در اين امر از الله پروا كنيد با ترك موالات آنها. (ابوسعود)
و يا با ترك انواع منهيات به طور مطلق و بي قيد و شرط كه از جمله ي آن ترك موالات آنها است. (ابوسعود)
اگر حقا مومن هستيد پس قضيه ي ايمان قطعا موجب دوري از آنها ميشود. (ابوسعود)
اگر در ايمانتان صادق هستيد. (جلالين)
وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ ﴿58﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

وقتي كه شما مسلمانان براي نماز اعلام ميكنيد يعني اذان ميگوييد، آن كفار اهل كتاب و غير آنها و منافقين آن را به سخره ميگيرند و بازيچه قرار ميدهند. اين عمل آنان براي اين است كه اينان قومي هستند كه تعقل نميكنند. نكته: به عاقبت امر خود تفكر نميكنند و از راه درست فكر نميكنند. نكته: پدر و استاد بزرگوار بنده هميشه وقتي از وي دعا ميگرفتيم اينگونه دعا ميكرددند كه علم با عمل همراه با عقل به شما عنايت كند، بعد تكرار اين دعا بعد چندين سال الان متوجه ميشويم كه منظور چه بوده است و آن هم عقل داشتن براي همه چيز كافي نيست و وقتي عقل بكار ميآيد كه از آن در هر مرحله و در هر مساله اي عقل را بكار بگيري و بر اساس عقل عمل كني والا منظور استاد عقل نداشتن نبوده است. مساله ي كفار نيز چنين است اشتباه آنان اين است كه بخاطر جبهه گيري خاصي دارند تفكر در گفته ي اسلام را كنار ميگذارند و مردود بودن آن را مفروغ عنه ميپندارند پس اينجاست كه بايد گفت آنان در آن تعقل نميكنند و انگار كه عقل ندارند.

مستندات
وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ
وقتي كه مؤذن اذان ميگويد. (بحر العلوم)
اضافه ي اذان به همه ي مسلمانان از اين جهت است كه موذن براي مسلمانا اذان ميگويند. (بحر العلوم)
اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ۚ
وقتي موذن اذان ميگويد كفار آن را مسخره ميكنند. (بحر العلوم)
و وقتي مومنان را ميبينند كه به سجده ميروند ويا به ركوع باز آنان را مسخره ميكنند. (بحر العلوم)
يعني مشركان و منافقين و يهود اينكار را انجام ميدهند. (بحر العلوم)
اذان را ويا نماز را به سخره ميگيرند. (نسفي)
اسباط از سدي: وقتي اذان ميگفتند و به اشهد ان محمدا رسول الله ص ميرسيد، مردي مسيحي ميگفت كه دروغگو بسوزد. شبي خادم اين مرد آتش به خانه آورد و شراره ي آتش در خانه پخش شد و خانه با تمام اهلش سوختند و دعايش قبول شد. اين روايت از ابن عباس نيز آمده است منتها در روايت ابن عباس، اين مرد يهودي گفته شده بود. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَعْقِلُونَ
اين استهزاء از اين جهت است كه آنان از ثواب اين عمل خبر ندارند. (بحر العلوم)
چون از عقل خود استفاده نميكنند براي همين عقل از آنان نفي شد. (تاويلات اهل سنت)
رسول الله ص از جبرئيل سوال كرد كه چه كسي را موذن بگيرد؟ جبرئيل گفت: بنده ي سياهي كه بين فرشتگان مورد گواهي است و صدايش بلند است و بهترين اذان گويان نزد الله متعال است. رسول الله ص نيز بلال را فرا خواندند و ايشان را به موذني گرفتند و وي را اذان آموزش دادند و فرمودند تا به بالاي پشت بام مسجد برود و اذان بدهد. وقتي ايشان اذان دادند منافقان مشركان مسخره كردند. (بحر العلوم)
همينطور در روز فتح مكه كه اذان دادند، كفار اعراب و جاهلين آنها، مسخره كردند. پس اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
چراكه اين مسخره كردن و بازيچه قرار دادن از كارهاي جهال است نه از عاقلان. (نسفي)
در اين آيه دليل است بر اينكه اذان به قرآن ثابت شده است نه فقط به خواب ديدن. (نسفي)
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ ﴿59﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي محمد به اهل كتاب بگو: آيا شما از ما اينكه به الله ايمان آورده ايم و اينكه به آنچه بر ما نازل ايمان آورده ايم همينطور به كتبي كه قبل قرآن نازل شده است ايمان آورده ايم، اين امور را بر ما ايراد ميگيريد و عيب ميگيريد؟ در حاليكه اكثر شما فاسق هستيد و از دين خارج هستيد. نكته: يعني آنچه براي ما فضل است را بعنوان ايراد مطرح ميكنيد؟ اين نكته ي بسيار مهمي است كه ملحدان وقتي به خيال خودشان بر اسلام شبهه اي مطرح ميكنند و آن را بعنوان ايراد مطرح ميكنند، ما بايد حواسمان باشد و اول بايد نگاه كنيم كه آيا واقعا شبه است يا اينكه فضلي براي اسلام است.

مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ
به اهل كتاب بگو يعني بيان كن كه دين منزه است از تصحيح آنچه از اينان از استهزاء سر ميزند. (ابوسعود)
به اين فاجران بگو:... (ابوسعود)
هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلُ
آيا از ما عيب ميگيريد مگر اينكه ... (تاويلات اهل سنت)
آيا بر ما طعن ميكنيد مگر اينكه .... (تاويلات اهل سنت)
آيا بر ما انكار ميكنيد چيزي را مگر اينكه... (تاويلات اهل سنت)
از ما عيبي نميگيريد مگر اينكه ما به الله ايمان آورده ايم و به قرآن و به آنچه آن نازل شده است ايمان آورده ايم. (ابوسعود)
يعني شما چگونه بر ما عيب ميگيريد و بر ما طعن ميكنيد در حاليكه به شما كتاب داده شده است و شما از كساني هستيد كه به ايمان به الله متعال و ايمان به آنچه در كتب هست و ايمان به دعوت كرده ايد و شما كساني هستيد كه در كتابتان آمده است كه به الله و به تمام كتب آسماني ايمان بياوريد، حال چگونه است كه ايمان ما را عيب ميدانيد؟ و بر خود عيب نميدانيد كه از امر الله خارج شده ايد و بر فسق خود عيب نميكنيد؟ خارج شدن خود از آنچه كه در كتاب خودتان بدان امر شده است و از آنچه در كتابتان از ان نهي شده است؟
آنچه بر ما نازل شده است و كه قرآن است و تصديق كننده ي كتب قبل خودش است و آنچه قبل آن نازل شده است از كتب متقدمه از تورات و انجيل و زبور و اين كتب نيز قرآن را تصديق ميكنند و اين كتب يكديگر را تصديق ميكنند پس چگونه ميشود كه شما آن را بر ما عيب ميگيريد و طعن ميكنيد؟
شما از دين ما ايرادي نميتوانيد بيگيريد مگر آن ايرادي كه ايمان آوردن به الله است و ايمان به قرآن است و ايمان به كتب گذشته است. و اين ايراد به جهت خارج بودن شما از دين است حتي اگر شما به كتاب خودتان كه كتاب ما را تصديق ميكند، ايمان داشتيد، ايمان ميآورديد. (ابوسعود)
شما بر ما ايراد نميگيريد مگر اينكه ما با ايمان هستيم اكثر شما فاسق. (ابوسعود)
در حاليكه فسق شما آشكار و مشخص است. (ابوسعود)
شما از چيزي را انكار نميكنيد مگر اين مساله را كه ما در ايمان داخل شده ايم و شما از آن خارج شده ايد. (بيضاوي)
منظور از اهل كتاب در اينجا يهود هستند چراكه وقتي از رسول الله ص پرسيدند كه به چه چيزهايي ايمان داري و رسول الله ص نيز آنچه بدان ايمان دارد قرائت كردند و ذكر حضرت عيسي آمد، يهود گفتند: ديني بدتر از دين تو نديده ايم. (بيضاوي)
وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ
و اينكه اكثر شما طغيانگر و خارج از ايمان هستيد. (ابوسعود)
چراكه كفر به قرآن مستلزم كفر به آنچه قرآن را تصديق ميكند است. (ابوسعود)
يعني فسقتان براي خودتان نيز معلوم است ولي حب رياست و مال، مانع انصافتان ميشود. (بيضاوي)
قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَٰلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ ۚ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ ۚ أُولَٰئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ ﴿60﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي محمد به آنان بگو: آيا من به شما بگويم كه چه كسي شرتر است و شر مطلق است؟ دين كسيكه الله متعال وي را از رحمتش دور كرده باشد و بر وي غضب گرفته باشد و از آنان بوزينه و خوك گردانده باشد و در بين آنان كساني باشند كه طاغوت را عبادت ميكنند، اين افراد با اين صفات، بدتر و شر مطلق هستند در مكانشان و در منزلتشان و اينان گمراه هستند از راه درست كه انسان را به بهشت ميرساند و از راه ميانه و خالي از غلو و توهين. نكته: اين ايرادهايي كه در اين آيه مطرح شده است را خود يهود قبول دارند كه چنين چيزي رخ داده است و منكر آن نيستند پس وقتي به آنان گوش زد ميكند كه بين شما اين چيزها رخ داده است پس به ايمان مومنان چگونه ايراد ميگيريد؟

مستندات
قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِّن ذَٰلِكَ
بگو آيا خبر دهم به آنچه كه بدتر است از آنچه شما بر ما عيب ميگيريد؟
مَثُوبَةً عِندَ اللَّهِ ۚ
از روي جزاي ثابت نزد الله متعال؟ (بيضاوي)
مثوبه هرچند در احسان استعمال ميشود ولي در اينجا در موضع عقوبت ذكر شده است. چراكه يهود فكر ميكردند كه مسلمانان مستحق عقوبت هستند. (نسفي)
يعني به رسول الله ص دستور ميدهد تا دهان آنان را ببندد با بيان اينكه آنكه لايق نقمت و عيب جويي است كساني هستند كه دين تحريف شده را اتخاذ كرده اند و اين در ضمن بيان جنايات آنان و آنچه بر سر آنان آمده است، صورت بگيرد. (ابوسعود)
مَن لَّعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ
به بدتر از آن كه آن دين كسي است كه الله متعال وي را لعنت كرده است كه همان يهود باشند. (بيضاوي)
كه آنان را الله متعال از رحمتش دور كرد و بر آنان غضب گرفت بخاطر كفرشان و در گناهان فرورفتنشان بعد اينكه براي آنان نشانه هاي واضح آورده شد. (بيضاوي)
وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ
و بعضي از آنان را كه اصحاب سبت باشند به بوزينه تبديل شان كرد. (بيضاوي)
و بعضي ديگر را به خوك تبديل كرد كه همان كافران به مائده هستند. (بيضاوي)
گفته شده كه هردوي مسخها بر اصحاب سبت جاري شده است طوريكه جوانان آنان به بوزينه و پيرانشان به خوك تبديل شده اند. (بيضاوي)
وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ ۚ
و در بين آنان عبادت كنندگان طاغوت قرار داد. (بيضاوي)
منظور از طاغوت، گوساله ي سامري است. (بيضاوي)
بعضي نيز طاغوت را همان كاهنان و هركسي كه در را معصيت الله متعال از وي پيروي كرده، دانسته اند. (بيضاوي)
و يا عبادت شيطان كه با تزيين وي آنان گوساله را عبادت كردند. (نسفي)
أُولَٰئِكَ شَرٌّ مَّكَانًا
آن ملعونان مكانشان شرتر است. (بيضاوي)
مكاني كه به آن خواهند رفت شرتر است. (بيضاوي)
وَأَضَلُّ عَن سَوَاءِ السَّبِيلِ
گمراه تر از راه ميانه و معتدل و مورد قصد هستند. (بيضاوي)
از راهي كه به جنت ميرساند. (نسفي)
يعني گمراه از راه درست كه بين غلو مسيحيان و طعن يهوديان است. (بيضاوي)
وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ ۚ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ ﴿61﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اين افراد كه دين شما و نداي به نماز شما را مسخره ميكنند، وقتي پيش تو ميآيند به زبان ميگويند كه ايمان آورده اند و اين درحالي است كه همراه كفر پيشت آمده اند و با همان كفرشان نيز از پيش تو ميروند و از همنشيني با تو هيچ سودي نميبرند و الله متعال داناتر است به آنچه اينان در درون خود پنهان ميكنند.

مستندات
وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا
در مورد مردماني از يهود نازل شده است كه نزد رسول الله ص كه ميآمدند از روي نفاق اظهار ايمان ميكردند. (ابوسعود)
گفته شده در مورد منافقان نازل شده است. (تاويلات اهل سنت)
پس خطاب به رسول الله ص و به صيغه ي جمع آورده شدن از براي تعظيم رسول الله ص است و يا اينكه خطاب به رسول الله ص به همراه مسلمين همراه ايشان است. (ابوسعود)
وقتي پيش شما ميآيند ميگويند كه ايمان اورده ايم در حاليكه در سر خود كفر دارند. (مظهري)
وَقَد دَّخَلُوا بِالْكُفْرِ
وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ ۚ
همانطور كه با كفر وارد شدند بر كفر نيز از پيش تو ميروند در حاليكه آنچه از تو شنيده اند بر آنان اثري نداشته است. (ابوسعود)
نشانه هاي نفاق در آنان آشكار بود و رسول الله ص انتظار داشتند كه الله متعال از حال آنان خبر بدهد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ
يعني الله به آنچه از كفر كتمان ميكنند آگاه است و در اين جمله وعيد سختي است. (ابوسعود)
وعيد آنان به فضيحت و بي آبرويي در دنيا و عذاب در آخرت است. (مظهري)
به آنچه از نفاق در خود پنهان ميكنند، داناست. (نسفي)
وَتَرَىٰ كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ ۚ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿62﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و تو اي محمد بسياري از آنان را ميبيني كه در گناه و در دروغگويي و در حرام و همينطور در دشمني با دين و در ظلم و در كفر، شتاب ميكنند و همينطور در حرام خواري شتاب ميكنند و الله متعال داناست به آنچه آنها در دل خود پنهان ميكنند.

مستندات
وَتَرَىٰ كَثِيرًا مِّنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ
و تو بسياري از يهود را ميبيني كه دروغ شتاب ميكنند و در ظلم و از حد گذشتن شتاب ميكنند. (نسفي)
از پادشاهان و عوامشان ميبيني. (تاويلات اهل سنت)
در قول كفر و عدوان شتاب ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
اثم آنچه مختص خودشان است و عدوان گناهي كه از خودشان به ديگران نيز ميرسد. (نسفي)
مسارعه در يك چيز، زود در آن چيز شروع كردن است. (نسفي)
اثم: نافرماني و معصيت الله متعال. (العز بن عبدالسلام)
در اثم يعني در حرام. (بيضاوي)
در گناه نيز از حد ميگذرند. (بيضاوي)
عدوان يعني شرك. (بحر العلوم)
وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ ۚ
و در حرام خواري. (نسفي)
سحت: ربا ويا رشوه. (العز بن عبدالسلام)
لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
چه بسيار بد است آنچه انجام داده اند. (نسفي)
چه بد است آنچه در دنيا براي آخرتشان بعنوان توشه جمع ميكنند. (بحر العلوم)
لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ ۚ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ ﴿63﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اگر كه علما و عابدان آنها را از قول حرام كه همان دروغ باشد و از خوردن حرام نهي ميكردند كه نهي نميكنند پس چه بسيار بد است آنچه اينان براي خود ميسازند.

مستندات
لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ
هان كه آنان را علما و عابدانشان نهي كنند. (بحر العلوم)
شكايت از علماي سوء و بدي است كه با آنان همنيشيني دارند و با آنان خوراك ميخورند ولي امر به معروف نميكنند. (بحر العلوم)
هر عالمي كه با ظالمي همنشيني كند ولي امر به معروف نكند مشمول اين آيه ميشود. (بحر العلوم)
منظور فقها و قاريان و علماي آنان است. (در منثور)
ربانيون علماي انجيل و احبار علماي تورات هستند. (ابوسعود)
عَن قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ ۚ
در حاليكه خودشان زشتي اين دو را ميدانند و آن را بين خودشان مشاهده ميكنند. (ابوسعود)
لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ
ابن عباس: اين آيه شديدترين وعيد در حق كساني است كه از منكر نهي نميكنند چه آنان را در زمره ي انجام دهندگان آن منكر قرار داده است. (نسفي)
صنع از عمل مبالغه تر است چراكه صنع به چيزي گفته ميشود كه بعد تمرين و تفكر در آن انجام ميگيرد. (بيضاوي)
ترك حسبه از انجام گناه زشتتر است چراكه انجام دهنده ي گناه از آن لذت ميبرد و به سوي آن ميل ميكند ولي ترك انكار چنين نيست. (بيضاوي)
از حضرت علي: اي مردم كسانيكه قبل شما بوده اند هلاك نشدند مگر با فرو رفتن در گناه و به نهي نكردن علما و عابدان آنها از اين عمل پس اي مردم امر به معروف كنيد و نهي از منكر بجاي آوريد و بدانيد كه امر به معروف و نهي از منكر نه روزي را قطع ميكند و نه اجل كسي را نزديكتر ميآورد. (در منثور)
وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ ۚ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا ۘ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ ۚ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا ۚ وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ ۚ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا ۚ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ ﴿64﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و يهود گفتند: يعني يكي گفت و بقيه تمكين كردند كه دستان الله از خير بسته است و همينطور از عذاب ما نيز بسته است. بسته باد دستان آنها يعني بلكه دستان آنها از خير بسته است. بلكه دستان الله متعال باز است در نتيجه به هركه هر مقدر كه خواهد عنايت ميكند. و آنچه بر تو از قرآن و بيان احكامي كه آنها كتمان ميكنند، نازل ميشود، قطعا فرورفتن آنان در گناه را و كفرشان را زياد ميكند چراكه هر بار كه آيه اين نازل ميشود، بر كفرشان افزوده ميشود. و بين آنان دشمني و كينه انداختيم و اين تا روز قيامت ادامه دارد. هر بار كه قصد جنگ افروزي كنند، الله متعال آن را خاموش ميكند و كار آنان اين است كه در راه فساد بر زمين تلاش ميكنند و اينكه الله متعال فاسدان را دوست ندارد. نكته: وقتي الله ميفرمايد دوست ندارد به معني عذابشان ميدهد است.

مستندات
وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ ۚ
گوينده ي اين سخن فخاص است و بقيه به قول وي راضي شده اند پس با وي شريك شدند. (نسفي)
حسن: يهود گفتند: دستان الله محبوس و ممنوع از عذاب ماست چراكه ما فرزندان الله و دوستان الله هستيم. (تاويلات اهل سنت)
ابن عباس: منظور يهود اين نيست كه حقيقتا دستهاي الله بسته باشد بلكه الله را با اين سخن به بخل توصيف كرده اند . گفته اند كه الله متعال آنچه نزد خودش هست را از روي بخل از ما دريغ كرده است. (تاويلات اهل سنت)
الله متعال نعمت و روزي خود را بر يهود گشوده بود و آنان از پر رفاه ترين مردم بودند تا اينكه آنان به محمد كفر ورزيدند و نعمت خدا را كفر عوض كردند و الله متعال نيز رزق و روزي خود را از آنان برداشت و دراينجا بود كه يهود اين سخن را گفتند. (تاويلات اهل سنت)
غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ
در آخرت دستان آنها به گردنشان بسته است. (تاويلات اهل سنت)
آنچه بسته است دستان آنهاست و آنها هستند كه بخيل هستند. (تاويلات اهل سنت)
وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا ۘ
بخاطر اين قولشان عذاب داده شدند. (تاويلات اهل سنت)
بخاطر اين قولشان طرد شدند و از رحمت دور شدند و بدان دست نخواهند يافت. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده است: اين خبر از آينده است كه اينان بر اين قول خواند مرد و ايمان نخواهند آورد. (تاويلات اهل سنت)
بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ ۚ
بلكه دستان الله متعال باز است هركه خواهد عذاب ميدهد و هركه را خواهد ميآمرزد. (تاويلات اهل سنت)
بلكه دستان الله فراخ است و به هركس كه خواهد ميبخشد و هركه را خواهد در تنگدستي قرار ميدهد. (تاويلات اهل سنت)
از اضافه ي يد به الله متعال آنچه از اضافه به خلق فهميده ميشود نبايد برداشت كرد همانطور كه در آيه 42 فصلت (لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ)يد را به قرآن اضافه كرده است و در مورد قرآن مثل چيزي كه دست دارد برداشت نميشود. (تاويلات اهل سنت)
بلكه از آنجا كه با دست است كه اقدام كرده ميشود و عطا كرده ميشود و كسب كرده ميشود، كارها به دست نسبت داده ميشود. (تاويلات اهل سنت)
وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا ۚ
و آنچه از قرآن به تو نازل شده است، يهود را طغيان وكفرشان را زياد خواهد كرد. (تاويلات اهل سنت)
آنچه بر تو از بيان آنچه آنان كتمان كرده اند از صفات تو و وصفي كه از تو در كتابشان آمده است و آنچه در بيان تحريف و تغيير احكام انجام داده اند، باعث زياد شدن طغيان و كفر آنان ميشود. (تاويلات اهل سنت)
طغيان آنان يعني مداومت بر گناه و كفرشان به قرآن است. (تاويلات اهل سنت)
طغيان را تجاوز و از حد گذشتن را گفته اند. (تاويلات اهل سنت)
بخاطر حسادت به تو هرچه قرآن نازل ميشود بر كفر و فرورفتن آنان در كفر اضافه ميشود. (نسفي)
وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ
بين يهوديان و نصاري دشمني افكنديم براي همين يهودي مسيحي را دوست ندارد و مسيحي يهود را دوست ندارد. (تاويلات اهل سنت)
بين يهوديان دشمني افكنديم چراكه يهوديان مذاهب مختلفي دارند و اهواي متفاوتي دارند بعضي از آنها عزير را پسر الله ميدانند و بعضي ديگر اهل تشبيه هستند پس بين آنان دشمني و كينه است. (تاويلات اهل سنت)
تا ابد كلمه اشان مختلف است و با هم متحد نشوند و قلبهايشان متفرق است. (نسفي)
اينكه در آيه اي ميگويد كه آنان اولياي يكديگر هستند و در اين آيه ميگويد كه آنان دشمن هم هستند از اين جهت است كه آنان در كفر با هم هستند و بين آنان اهواي مختلف است و دشمني برقرار است. (تاويلات اهل سنت)
كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ ۚ
هروقت اينان بر قتل رسول الله ص جمع ميشوند الله متعال پيامبرش را با خبر ميكند پس بر مكر خود قادر نميشوند. (تاويلات اهل سنت)
هر وقت كه آنان براي جنگ با رسول الله ص جمع ميشوند الله متعال جمعشان را متفرق ميكند و نميتوانند متحد شوند. (تاويلات اهل سنت)
هروقت آنان خواستند بر عليه كسي جنگ كنند مغلوب شدند و الله متعال براي آنان نصرتي نداد و وقتي اسلام آمد آنان در ملك فارس بودند يعني در دستان فارس بودند. (نسفي)
وقتي با حكم تورات مخالفت كردند بختنصر بر انها غلبه يافت و وقتي باز مخالفت كردند فطرس رومي بر آنان چيره گشت و وقتي به مخالفت كردند فارس را بر آنها مسلط گرداند و بعد نيز مسلمانان بر آنها مسلط شدند. (بيضاوي)
وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا ۚ
سعي به فساد آنان همان رفتن و جمع شدن بر عليه مومنان و ارتباط با كفار در اين باره ي آنها است. (تاويلات اهل سنت)
سعي آنان به فساد اين است كه صفت رسول الله ص تغيير ميدهند و كتابشان را تحريف ميكنند و مردم به چيزي غير از آن دعوت ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
تلاش ميكنند تا اسلام را دفع كنند و ذكر رسول الله ص از كتابشان محو كنند
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
الله متعال فساد را دوست ندارد و به آن راضي نميشود. (تاويلات اهل سنت)
پس آنان را جزايي غير از شر ندهد. (بيضاوي)
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ ﴿65﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و قطعا اگر اهل كتاب يعني اهل انجيل و تورات به محمد و آنچه وي آورده است ايمان بياورند و از گناه و سخنان زشت دوري كنند، قطعا اين ايمان آوردن كفاره ي گناهان گذشته ي انان ميشود و قطعا آنان را به بهشت پرنعمت داخل خواهيم كرد. نكته: شرط ورود به بهشت از وقتي اسلام و محمد، آمد همين ايمان به محمد و آنچه آورده است ميباشد و غير از مسلمانان گروهي ديگر وارد بهشت نخواهند شد. يعني بعد آمدن اسلام ديگر كتب و اديان منسوخ شده اند.

مستندات
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا
اگر يهود و نصاري يگانگي الله را و محمد و قرآن را تصديق ميكردند يعني باور ميكردند و صادق ميدانستند. (بحر العلوم)
باز الله متعال از بزرگ منشي وارد ميشود و با اينكه سخني زشت در حق الله متعال گفتند و مركتب گناهان زيادي شدند، در اينجا وعده ي آمرزش ميدهد اگر ايمان بياورند و از اقوالي مثل آنچه گفتند دوري كنند. (تاويلات اهل سنت)
وَاتَّقَوْا
از شرك و گناهان پروا ميكردند. (بحر العلوم)
لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ
گناهانشان را ميآمرزيديم. (بحر العلوم)
يعني گناهاني كه قبل ايمان انجام داده بودند را هرچند بزرگ باشد، ميآمرزد. (مظهري)
وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ
و در آخرت به جنت نعيم داخلشان ميكرديم. (بحر العلوم)
يعني داخل شدن به بهشت مشروط به ايمان است. (مظهري)
وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ۚ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ ۖ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ ﴿66﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اگر اهل كتاب تورات و انجيل را برپا ميداشتند و آنچه را كه بر انان نازل شده بود را اجرا ميكردند و پايبند بودند، قطعا روزي خود را از بالا و پايين ميخوردند يعني بر آنان نعمت و فراواني سرازير ميشد، از بين آنان كساني هستند كه عدالت دارند و بر كتاب نازل شده عمل ميكنند واگر عمل هم نكنند حداقل مسلمانان را مسخره نميكنند و آزار نميرسانند و آنچه تحريف شده را بعنوان كتاب الله و حكم كتاب نميگويند و بسياري از آنان چه بسيار عملي است عمل آنان كه همان خلاف حكم كتاب ادعا ميكنندو بر دين تحريف شده عمل ميكنند.

مستندات
وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِم مِّن رَّبِّهِمْ
اگر آنان بر آنچه در تورات و انجيل بود عمل ميكردند و آنچه از قرآن نازل شده است عمل ميكردند، پس بر وجه مخصوص كه ذكر شد ميخوردند. (تاويلات اهل سنت)
منظور از ما انزل اليهم كتب انبياي آنان است. (قرطبي)
يعني با مراعات آنچه در اين دو كتاب است من جمله شواهد نبوت رسول الله ص و مبشرات كه قبل نبوت رسول الله ص را پايبند باشند. (ابوسعود)
مبشرات معجزاتي كه قبل رسالت ايشان از ايشان رخ داده است. (دهخدا)
اگر آنان بر آنچه در تورات و انجيل است، اقرار كنند و آنچه كتمان كرده اند را بيان كنند. (بحر العلوم)
اگر آنان بر طبق آن تورات و انجيل نازل شده عمل ميكردند و از آنچه تحريف كرده بودند و از آنچه تغيير داده بودند و از آنچه كتمان كرده بودند از صفت محمد رسول الله ص، برميگشتند. (تاويلات اهل سنت)
چراكه در صورت اسلام آوردن، اينان از تنگدستي ميترسيددند. (تاويلات اهل سنت)
لَأَكَلُوا مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم ۚ
منظور حقيقتا از بالا و پايين خوردن نيست بلكه منظور مبالغه در آن است. (تاويلات اهل سنت)
ممكن است كه بر حقيقت خوردن باشد اينگونه كه از آنچه از زمين ميرويد و آنچه از ميوه از بالا به بار مينشيند، بخورند. (تاويلات اهل سنت)
با دادن باران در زماني كه نافع است. (بحر العلوم)
يعني اگر آنان آنچه بدان امر شده اند را انجام دهند، قطعا الله متعال از بالا و پايين بر آنان خير دهد و در دنيا و آخرت براي آنان خير عنايت كند. (بحر العلوم)
از بالا منظور از بالاي كوه و از پايين زمين است كه بركتش را ميروياند و براي آنان ميوه ميدهد. (تاويلات اهل سنت)
قتاده: آسمان بركتش را و زمين گياهش را ميداد. (تاويلات اهل سنت)
از ابن عباس: باران و نبات است و اين نشانگر در قحطي بودن آنان است. (قرطبي)
مِّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ ۖ
امت مقتصده از آنان، كساني كه اسلام آورده اند. (تاويلات اهل سنت)
گفته اند: امتي از آنان كه كتاب را تحريف نكرده اند و تغيير نداده و كتمان نكرده و بر روي زمين به فساد تلاش نكرده اند بر خلاف اكثر آنها كه تحريف و تغيير انجام داده اند. (تاويلات اهل سنت)
امتي كه ايمان آوردند و در حق عيسي و محمد، آنچه لايق نيست نگفتند. (قرطبي)
در بين آنان جماعتي عادل هستند كه همان مومنان اهل كتاب باشند. (بحر العلوم)
امتي هستند كه ايمان نياورده اند ولي جز آزار دهندگان و مسخره كنندگان نيز نبوده اند. (قرطبي)
اقتصاد يعني اعتدال در عمل. (قرطبي)
وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ
چه بسيار بد است آنچه از تكذيب پيامبران و تحريف كتب و خوردن حرام ، مرتكب شده اند. (قرطبي)
بسياري از آنان تصديق نميكنند و ايمان نميآورند. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ۖ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ۚ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ ﴿67﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي فرستاده ي الله، برسان آنچه بر تو نازل شده است، و اگر چنين نكني، پس رسالت الله متعال را نرسانده اي. و الله متعال تو را از مردم محفوظ ميدارد و آنان قادر بر كشتن تو نيستند. قطعا الله متعال كفار را بر اقدام به قتل تو به راهي هدايت نخواهد كرد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ
از جهت تشريف و احترام، با لفظ رسول خطاب قرار داده است و ديگر اينكه رسول بودن واجب كننده ي تبليغ و رساندن آنچه به وي وحي ميشود است. (ابوسعود)
بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ۖ
جميع آنچه به تو نازل ميشود هرچه كه باشد و به تبليغ آن مامور شده اي را به مردم برسان. (ابوسعود)
نازل شده از پرودگار و مالك و كسي تو را به كمال رسانده است. (ابوسعود)
يعني برسان بدون اينكه ترسي از كسي داشته باشي و بدون اينكه ترسي داشته باشي كه به تو اذيتي برسد. (ابوسعود)
وقتي رسول الله ص يهوى را به دين اسلام دعوت كردند. يهود مسخره اش كردند و گفتند: تو ميخواهي ما تو را حنان ؛معبود؛ بگيريم همانطور كه مسيحيان عيسي را معبود گرفتند. رسول الله ص ساكت شدند. پس امر آمد كه آنان را به اسلام دعوت كن و تكذيب آنان مانع دعوتت نشود. (بحر العلوم)
گفته شده است: در امر نكاح زينب بنت جحش نازل شده است. (مظهري)
و يا در مورد ابلاغ حكم رجم و قصاص به يهود نازل شده است. (مظهري)
گفته شده در مورد اعلام حكم جهاد نازل شده است چراكه منافقين از آن اكراه داشتند. (مظهري)
از مجاهد: وقتي بلغ ما انزل اليك من ربك نازل شد، رسول الله ص گفت: پروردگارا چگونه انجام دهم در حاليكه من تنها هستم و آنان بر عليه من جمع خواهند شد؟ پس اين آيه نازل شد. (مظهري)
از ابن عباس: رسول الله ص را نگهباني داده ميشد و ابوطالب هر روز يكي از بني هاشم را براي نگهباني ايشان، ميفرستاد تا اينكه اين آيه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: اي عمويم الله متعال مرا از جن و انسان محفوظ داشته است. (مظهري)
يعني آنچه از قرآن نازل شده است را برسان و تبليغ كن. (بحر العلوم)
وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ۚ
اگر تمام آنچه بر تو نازل شده را نرساني، به معني اين است كه چيزي از رسالت را نرسانده اي. (ابوسعود)
چراكه بعضي از رسالت از بعض ديگر اولي به رساندن نيستند. (ابوسعود)
شكي نيست كه يك شخص نميتواند هم مبلغ باشد و هم مبلغ نباشد و يا مومن باشد و مومن نباشد. (ابوسعود)
از ابن عباس: اگر يك آيه را كتمان كني، پيامهاي مرا نرسانده اي. (ابوسعود)
از حضرت عايشه: هركس به تو بگويد كه محمد چيزي از وحي را كتمان كرده است، بدان كه وي دروغ گفته است. (بحر العلوم)
از آنجا كه تبليغ رسالت متعلق به زبان است يعني زباني رسانده ميشود پس بايد برساند هرچند كه خوف هلاك وي باشد ولي ايمان مكانش قلب است پس در وقت اكراه ميتواند تلفظ كفر كند در حاليكه قلبش به ايمان مطمئن است. در نتيجه ميتوان گفت كه طلاق مكره نيز جزو مسائل زباني است و با اكراه نيز ثابت ميشود. (تاويلات اهل سنت)
وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ۗ
رسول الله ص: پروردگارم مرا به رساندن پيامهايش مبعوث گرداند و تنگ سينه گشتم پس به من وحي كرد كه اگر رسالاتم را نرساني، عذابت ميدهم و عصمت را برايم ضمانت كرد پس تقويت شدم. (ابوسعود)
وعده ي بزرگ از طرف پروردگار است مبني بر اينكه رسول الله ص از رسيدن ضرر به ايشان در امان است و اين محركي است تا آنچه بدان مامور شده را كامل برساند بدون اينكه به تهديدات توجهي داشته باشد. (ابوسعود)
از انس: از رسول الله ص با نگهباني دادن محافظت ميشد و رسول الله ص از چادر چرمين خود بيرون آمدند و فرمودند: نگهبانان ديگر لازم نيست نگهباني دهند و به خانه هايتان برويد چراكه الله متعال مرا در امان خود گرفت. (ابوسعود)
از يهود تو را در امان ميدارد. (بحر العلوم)
از كيد كفار. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ
يعني كفار را امكان اينكه به تو ضرري برسانند نيست. (ابوسعود)
آوردن اين آيه در ميان آيه هاي فراواني كه در مورد اهل كتاب نازل شده بود براي اين است كه در اين آيات سخنان كوبنده اي ذكر شد كه شنيدن آن بر كفار سنگين است و بر رسول الله ص بازگو كردن آن بر كفار سخت است. خصوصا آياتي كه در گمراهي بودن آنان را بيان ميكند و
آنان را به دين خود راهنمايي نميكند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: به اينكه يهود مرا خذلان كند و ياري ندهد و يا نصرت دهند، هيچ خيالي از اين بابت نيست. (بحر العلوم)
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَىٰ شَيْءٍ حَتَّىٰ تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ ۗ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا ۖ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ﴿68﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي محمد بگو: اي اهل كتاب شما در مورد دين، بر هيچ چيزي نيستيد و بي دين هستيد تا وقتي كه تورات و انجيل را با عمل و ايمان به آنچه در آن است، عمل نكنيد و همينطور تا وقتي برپا نداشته ايد آنچه بر شما از پروردگارتان نازل شده است. و قطعا آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل ميشود، كفر وطغيان آنان را بيشتر خواهد كرد پس بر كفر كافران افسوس نخور و اعتنا نكن.

مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَىٰ شَيْءٍ
بگو اي اهل كتاب شما بر دين مورد اعتنايي نيستيد تا آن را شيي ناميده شود، چراكه دينتان باطل است. (نسفي)
حَتَّىٰ تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ
اين دو را رعايت كرده و به آنچه در آن است محافظت كنيد كه از جمله ي آن دلائل رسالت رسول الله ص و شواهد نبوت ايشان است. (ابوسعود)
تا اينكه درست كنيد از تورات و انجيل آنچه را كه تحريف كرديد و تغيير داديد و ثبت كنيد انچه بر شما نازل شده است و ايمان بياوريد. (تاويلات اهل سنت)
با گواهي به آنچه در آنهاست و تصديق آنها. (تاويلات اهل سنت)
از ابن عباس: تا وقتي كه به آنچه در اين دو آمده از صفات رسول الله ص را براي مردم بيان كرده و چيزي را كتمان نكنيد. (تاويلات اهل سنت)
وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ ۗ
يعني قرآن. (نسفي)
از كتاب انبياي خودتان يعني به تمام كتب انبيا همگي را ايمان بياوريد. (تاويلات اهل سنت)
از جمله ي برپاداشت آن اين است كه به محمد ايمان آورده و به حكم ايشان اذعان داشته باشند. چراكه تمامي كتب آسماني امر كننده به ايمان به كسي كه آنها را تصديق ميكند است و ديگر اينكه معجزه ي رسول الله ص به وجوب طاعت ايشان، ناطق است. (بيضاوي)
منظور اقامه و برپاداشت اصول است و فروعي است كه منسوخ نشده است. (بيضاوي)
يهود نزد رسول الله ص آمدند و گفتند: مگر تو قرائت نميكني كه تورات حق است كه از نزد الله متعال آمده است؟ رسول الله ص فرمودند: آري چنين است. يهود گفتند: پس ما با آن مومن هستيم و به غير آن ايمان نميآوريم پس اين آيه نازل شد. (ابوسعود)
وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا ۖ
بيان خود بزرگ بيني و غلو آنان در منازعه و عنادشان است و اينكه تبليغ به انان سودي ندارد. (ابوسعود)
آنچه از حكم رجم و قصاص نازل شده است. (تاويلات اهل سنت)
اضافه زياد شدن كفر و طغيان آنان به قرآن از اين جهت است كه قرآن سبب است. (نسفي)
منظور از بسياري از آنان، علما و بزرگان آنها هستند. (ابوسعود)
فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
بر كفار تاسف نخور چراكه ضرر اين كارشان به خودشان بر ميگردد. (نسفي)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَىٰ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿69﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قطعا كسانيكه به زبان ايمان آورده اند و كساني كه يهودي شدند و همينطور كساني كه صابئي هستند و كساني كه مسيحي شدند، هر كس از آنان به الله متعال آنطور كه بايد و با رعايت شرايط آن ايمان بياورند و همينطور آنطور كه بايد به آخرت ايمان بياورند و همينطور عمل صالح شرعي مطابق دين الله متعال كه اسلام باشد، عمل كنند پس آن ترسي كه بر كفار است، براي اين افراد نيست و همينطور غمي كه بر كفار است بر اينان نيست.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا
از ابن عباس: منظور كساني هستند كه زباني ايمان آورده اند ولي قلبشان ايمان نياورده است. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده: چه قلبشان با زبانشان در ايمان همراهي كند و چه نكند. (ابوسعود)
بعضي گفته اند: اينان كساني هستند كه به بعضي از رسولان ايمان آوردند ولي يهودي يا مسيحي نبودند. (تاويلات اهل سنت)
در روايت كلبي: كساني هستند كه فقط به عيسي ايمان اوردند و به غير ايشان به چيزي ايمان نياوردند و از ايمان به عيسي نيز برنگشتند. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ هَادُوا
و كساني كه در يهوديت درآمده اند. (ابوسعود)
وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَىٰ
صابئين با وجود اينكه گمراهي آنان و مايل بودن آنان از اديان همگي با اين وجود توبه آنان قبول ميشود پس توبه ي ديگران اگر ايمان و عملشان صحيح باشد، به طريق اولي مقبول خواهد بود. (ابوسعود)
مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ
هرچند دينهايشان مختلف باشد و مذاهب متفرق باشند، اگر به الله متعال ايمان بياورند. (تاويلات اهل سنت)
وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
اگر منظور منافقان باشند يعني اگر اينان ايمان خالص به قيامت داشته باشند آن ايماني كه لايق ايمان آوردن است نه آنچه اهل كتاب گمان ميكنند. (ابوسعود)
اگر منظور مومنان مخلص و منافق باشد يعني اگر اينان بر ايمان ثابت بمانند و منافقان ايمانشان را خالص بگردانند و به مبدا و معاد ايمان بياورند. (ابوسعود)
وَعَمِلَ صَالِحًا
فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
پس بر آنان بخاطر آنچه در وقت كفر انجام داده اند ترس و غمي نيست و از آنان آنچه به آنان داده شده، از دستشان نرود. (تاويلات اهل سنت)
پس بر اين اشخاص در زماني كه براي كفار ترس عذاب است، بر اينان نيست. (ابوسعود)
و وقتي كه كمكاران غمگين ميشوند بر تضييع عمر و فوت ثواب، بر اينان چنين غمي نيست. (ابوسعود)
لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا ۖ كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَىٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ ﴿70﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و قطعا ما از بني اسرائيل عهد محكم گرفتيم و براي آنان رسولان فرستاديم و كار رسولان رساندن پيام الله متعال است، پس هر بار كه رسولي براي آنان حكمي ميآورد، كه موافق شهوت و ميلشان نبود، پس يك عده در صدد تكذيب آنان بر ميآمدند و يك عده ي ديگر در صدد قتل انبيا بر ميآمدند.

مستندات
لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ
ميثاق بني اسرائيل بر يگانگي الله گرفتيم. (نسفي)
يعني عهدشان كه در تورات بود. (بحر العلوم)
وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا ۖ
رسولان را براي آنان فرستاديم تا آنان را بر آنچه انجام ميدهد و آنچه انجام نميدهند، آگاه سازند. (نسفي)
تا آنان را تذكر دهند و امور دينشان را به آنان آموزش دهند. (بيضاوي)
كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَىٰ أَنفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ
هربار كه رسولي براي آنان ميآورد آنچه كه مخالف هواي آنان و در تضاد با شهوت و ميلشان بود، از جمله سختي هاي تكليف و عمل به شريعت، پس يك عده تكذيب ميكردند و يك عده ي ديگر رسولان را ميكشتند. (نسفي)
مثل تكذيب حضرت عيسي و كسانيكه قبل ايشان بودند. (بحر العلوم)
مثل قتل حضرت يحيي و زكريا. (بحر العلوم)
قتل انبيا، مختص قوم يهود است. (نسفي)
دال بر اين مطلب است كه اينان با دين تمامي انبياء مخالفت ميكرده اند بخاطر بدعت پيروي از هواي خودشان . ديگر اينكه تمامي انبيا هرچند در اوقات مختلف آمده اند ولي به يك دين دعوت ميكرده اند. (تاويلات اهل سنت)
وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ ۚ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ ﴿71﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و بني اسرائيل گمان كردند كه اين تكذيبشان و اين كشتن انبياء و خلافشان، باعث فتنه ي دنيوي و اخروي نخواهد شد در نتيجه ي اين گمان آنان از ديدن حق و شنيدن آن كور و كر گشتند و بعد الله متعال به آنان توفيق توبه داد بعد مدتي باز بسياري از اينان از حق كور و كر شدند. و الله متعال به آنچه انجام ميدهند، بيناست يعني چيزي بر وي تعالي مخفي نميماند. نكته: در تفسير اين آيه چند نكته ي كليدي گمراهي انسانها ذكر شده است : الف: بر اساس گمان خود عمل و بر اساس گمان خود تصميم گرفته و خوب و بد را بر اساس گمان خود تعيين كردن خطرناك است. ب: اين بيخيالي كه بر اساس گمان در ما به وجود ميآيد ما را از ديدن و شنيدن حق، محروم ميكند و به كوران و كران از حق تبديل ميكند.

مستندات
وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ
گمان كردند كه بخاطر تكذيب رسولان و قتل انبياء، مورد ابتلاء قرار نخواهند گرفت. (بحر العلوم)
گفته ميشود: گمان كردند كه مورد عذاب قرار نميگيرند و بلا و سختي نخواهند ديد. (بحر العلوم)
گفته شده: گمان كردند كه كشتن انبياء، كفر نيست. (بحر العلوم)
گفته ميشود: گمان كردند كه تكذيب رسولان و قتل انبياء باعث فساد قلبشان نخواهد شد. (بحر العلوم)
گمان كردند كه كارهايشان، فتنه انگيز نباشد. (بحر العلوم)
گمان كردند كه قتل انبيا و تكذيب رسولان باعث عذاب و بلايشان نخواهد شد. (بيضاوي)
گمان كردند كه انبيا براي امتحان آنان بر خلاف هواي نفسشان نخواهد آمد. (تاويلات اهل سنت)
فَعَمُوا وَصَمُّوا
از رويت حق، كور شدند و از شنيدن هدايت كر شدند در نتيجه نشنيدند. (بحر العلوم)
بعد اينكه خود را از گرفتن و اخذ الله متعال در امان ديدند در انواع گمراهي و فساد، مداومت كردند. (ابوسعود)
اين اشاره به فساد اول از دو فساد بني اسرائيل است و آن وقتي بود كه با احكام تورات مخالفت كرده و شعياء نبي را كشتند و بعضي گفتند كه ارمياء را حبس كردند. (ابوسعود)
اين خبر به عبادت گوساله مربوط نميشود چراكه هرچند اين اتفاق نيز از كمال كوري و كري اينان است ولي در زمان حضرت موسي بوده است. در حاليكه اين قضيه تعلقي به آنچه اينان در حق رسولان چند عصر بعد حضرت موسي انجام داده اند، ندارد. (ابوسعود)
ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ
بعد الله متعال بر آنان گذشت كرد و بلاء را از آنان برداشت ولي آنان توبه نكردند. (بحر العلوم)
توبه كردند و الله متعال توبه ي آنان را پذيرفت. (بيضاوي)
گفته ميشود: به عبادت گوساله كور و كر شدند بعد الله بر آنان توبه داشت بعد اينكه از آنان هفتاد هزار نفر را كشت. (بحر العلوم)
بعد اينكه توبه كردند و از فسادي كه در آن بودند برگشتند و اين درحالي بود كه آن در خفت و خواري در بابل در دستان بختنصر بودند پس الله متعال پادشاهي از فارس بر بيت المقدس فرستاد تا آن را آباد كند و باقي مانده بني اسرائي را از دست بختنصر، نجات داد بعد اينكه بختنصر را هلاك كرد و آنان را به وطنشان بازگرداند و سي سال بيت المقدس را آباد كردند و زياد شدند و به بهترين وجه بر آنان بودند. (ابوسعود)
گفته شده: وقتي بهمن، از جد خودش كستاسف(يعني بهمن پسر اسفنديار پسر گشتاسب) پادشاهي را به ارث گرفت، الله متعل بر قلب وي مهرباني در حق نبي اسرائيل انداخت و آنان را به شام برگرداند و دانيال نبي را بر آنان به پادشاهي گمارد پس آنان بر بقاياي بختنصر غلبه كردند و از بين آنان انبيا برانگيخته شدند پس به بهترين حالت خود رسيدند و اين هماني است كه الله متعال ميفرمايد:{ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ } [الإسراء: 6] است.
ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِّنْهُمْ ۚ
توبه ي الله اين بود كه محمد را براي بيان تورات بر آنان فرستاد بعد با تكذيب محمد، باز كور و كر شدند. (بحر العلوم)
يعني به آنچه شنيدند عمل نكردند و از آنچه ديده بودند عبرت نگرفتند پس بمانند كوران و كران گشتند. (بحر العلوم)
باري ديگر دچار كوري و كري شدند. (بيضاوي)
در قرائتي كور و كر كرده شدند يعني به ضم عين وصاد، قرائت شده است و به معني الله متعال بر آنان كوري و كري انداخت. اين لغت استعمال كمي دارد و استعمال مشهور در اين مورد اعمي و اصم به باب افعال است. (بيضاوي)
اشاره به فساد دوم بني اسرائيل است و آن براي وقتي است بر قتل زكريا و يحيي، جرئت كردند و بعد قصد كشتن حضرت عيسي را كردند. (ابوسعود)
و منظور طلب رويت الله كردنشان نيست. (ابوسعود)
در اينكه اينان جنايات بيشمار دارند درست است ولي در اينجا از دو فساد سخن رفته است و ديگر اينكه در پي ذكر حكايت آنان در برخورد با رسولان، آمده است و اين گفته ي ما را تاييد ميكند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
بيناست به قتل انبيايشان و تكذيب رسولانشان، يعني بر آنان با عذاب دادن بيناست. (بحر العلوم)
پس بر وفق عملشان مجازاتشان خواهد كرد. (بيضاوي)
الله متعال به آنچه انجام داده ان بيناست يعني با اينكه به صيغه ي مضارع آمده است هدف استحضار كار آنان در گذشته است. (ابوسعود)
اين جمله براي بيان بر باطل بودن گمان آنان است. (ابوسعود)
يعني اينان به گمان عذاب نشدن آن جنايات را مرتكب شدند جناياتي كه مستوجب شديدترين عذابهاست و الله متعال به تفاصيل آن كارهايشان بيناست پس چگونه اينان را مواخذه نكند و ديگر اينكه اين گمان باطل از كجا آمده است؟ (ابوسعود)
در مرتبه اول بر آنان بتختنصر عامل لهراسب در بابل بر آنان مسلط شد و بعضي نيز جالوت جزري را گفته اند و بعضي نيز سنجاريب از اهل نينوا بوده است و اولي ظاهرتر و بهتر است پس اين بختنصر بر بيت المقدس چيره يافت و از كسانيكه تورات قرائت ميكردند چهل هزار نفرشان را كشت وبقيه را به سرزمين خود برد و در بدترين حال از خواري و خفت بودند و بعد توبه كردند و الله متعال آنان را به بهترين حالشان رساند و بعد باز فساد كردند پس الله متعال فارس را بر آنان فرستاد و پادشاه بابل از ملوك الطوائف كه اسمش خيدرود يا خيدروس بود، جنگ كرد پس با آنان آنچه بايد را انجام داد و به قربانگاه آنان وارد شد و ديد كه خون در حال جوشيدن است از آنان پرسيد كه اين خون چيست و چرا اينگونه است؟ گفتند اينان خون قرباني هاي ماست كه قبول نشده است و خيدروس گفت: درغ گفتيد و هزاران نفر از آنان را كشت و بعد گفت اگر راستش را نگوييد از شما كسي را زنده نخواهم گذاشت. گفتند: اين خون يحيي است پس خيدرس گفت: به همين سبب است كه الله متعال از شما انتقام ميگيرد و گفت: اي يحيي پروردگار من و تو ميداند كه بخاطر تو بر سر قومت چه آمده است پس به اذن الله، آرام بگير قبل اينكه از اينان كسي را نگذاشته ام پس آرام گرفت. (ابوسعود)
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۖ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ ۖ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ ۖ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ ﴿72﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قطعا كافر شدند كسانيكه ميگويند و اعتقاد ميكنند كه الله همان عيسي است و كسانيكه ميگويند كه عيسي پسر الله است. و اين در حالي است كه حضرت مسيح گفت: اي بني اسرائيل عبادت و اطاعت كنيد از الله كه پروردگار من و پرودگار شماست. ديگر اينكه هركس به الله متعال در عبادتش شريك قائل شود، همانا الله متعال بر اين شخص بهشت را حرام كرده است و مكانش و جاي رجوعش، آتش جهنم است. و براي اين كافران كه عبادت را در جاي ديگر قرار داده اند، ياوري نيست تا اينها را از عذاب آخرت نجات دهد.

مستندات
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۖ
مسيحيان نجران چنين ميپنداشتند كه آنان مومن به عيسي هستند پس الله متعال خبر داد كه آنان كافران به عيسي هستند و در اين گفتار خود دروغگويان هستند و خبر داد كه حضرت عيسي آنان را به يگانگي الله متعال دعوت كرده است و آنان بر عليه حضرت عيسي دروغ ميبندند. (بحر العلوم)
بعد اينكه زشتي و قبايح يهوديان را بيان كرد حال به گمراهي هاي مسيحيان شروع كرد. (ابوسعود)
يعني به عيسي كفر ورزيدند چراكه حضرت عيسي ادعاي مسيحيان بر اينكه پسر الله است را تكذيب كرد. (تاويلات اهل سنت)
كافر شدند چون به علم به اينكه حضرت عيسي، پسر الله نيست، باز گفتند كه وي الله است ويا پسر الله است. (تاويلات اهل سنت)
وقتي آنان ميدانند كه مادرش مريم است و مريم اله نيست درحاليكه از مسيح قديميتر است، چگونه ميشود كه پسرش اله باشد. (تاويلات اهل سنت)
آنان ملكانيه و يعقوبيه از مسيحيان بودند كه اعتقاد دارند به حلول الله در عيسي و يكي بودن با الله با حضرت عيسي. (مظهري)
وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ ۖ
حضرت عيسي بين خودش و ديگران در اينكه همگي مربوب الله متعال هستند، فرقي نگذاشت تا حجتي بر عليه مسيحيان باشد. (نسفي)
من نيز مثل شما پرورده ي الله هستم پس خالق من و خالق خودتان را عبادت كنيد. (بيضاوي)
يعني الله را يگانه داشته و از وي اطاعت كنيد. (بحر العلوم)
إِنَّهُ مَن يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ
هركس غير الله را در عبادت شريك قرار دهد، بر وي بهشت را كه مكان يگانه پرستان است، حرام ميگرداند يعني داخل شدن به آن را حرام و ممنوع كرده است. (نسفي)
و بر شرك خود بميرد. (بحر العلوم)
وَمَأْوَاهُ النَّارُ ۖ
و جاي بازگشتش آتش است. (نسفي)
چراكه اين دار براي مشركان آماده شده است. (بيضاوي)
وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ
و براي كافران ياوري نيست. (نسفي)
ميتواند كه از سخن حضرت عيسي ويا كلام الله باشد. (نسفي)
يعني آنان را كسي نيست كه از آتش نجات دهد. (بيضاوي)
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ ۘ وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ إِلَّا إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۚ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿73﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

قطعا كافر شده اند كسانيكه ميگويند: عيسي يكي از سه اله است. و قطعا الهي موجود نيست مگر اله واحد در همه چيز، اگر اين مسيحيان از آنچه بر الله به دروغ ميگويند دست بر ندارند، قطعا بر كسانيكه كافر مانده اند از مسيحيان، بر آنان عذابي دردناك، مساس خواهد كرد.

مستندات
لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ ۘ
بيان كفر فرقه اي ديگر از مسيحيان است. (ابوسعود)
يعني كسانيكه ميگويند: عيسي يكي از سه اله است. (مظهري)
اينان نيز كافر هستند و اينان مرقونيه و نسطوريه از مسيحيان هستند كه قائل به اقانيم سه گانه هستند. (مظهري)
سه اقنوم به گمان اينان: مرتبه ذات و عيسي كه عبارت از صفت علم است و جبرئيل كه عبارت از صفت حيات است. (مظهري)
اقنوم پدر پسر روح القدس. (ابوسعود)
وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ إِلَّا إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۚ
و الهي در وجود و در امكان نيست مگر اله واجب الوجود مستحق عبادت از حيث وجوب وجودش و اينكه خودش مبدا هر موجودي غير از خودش اشت. (مظهري)
كه والا و برتر از اين است كه براي خودش شريكي بگيرد نه در ذات و نه در ماهيت و نه چيزي از صفاتش. (مظهري)
از شائبه تعدد منزه و مبرا است. (ابوسعود)
وَإِن لَّمْ يَنتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
اگر از كلمات شركي كه ميگويند باز نايستند و يگانه اش ندانند، پس بر كساني كه بر كفرشان مانده اند و مدوامت ورزيده اند، پس براي وي عذابي بس دردناك است. (مظهري)
نوعي شديد در درد از عذاب. (ابوسعود)
بعد اينكه خود عيسي صراحتا اعلام ميكند كه غير از الله الهي نيست پس استمرار بر كفر ، كفري جديد است و غلوي زائد بر كفر قبليشان است. (ابوسعود)
أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ ۚ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿74﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

آيا به الله بر نميگردند و از وي تعالي طلب آمرزش نميكنند؟ اگر چنين كنند، الله متعال آمرزنده و مهربان است.

مستندات
أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ ۚ
آيا با دست كشيدن از آن اعتقاد و از آن اقوال منحرف توبه نميكنند و از الله با يگانه دانستن و تنيه وي تعالي از حلول، طلب آمرزش نميكنند بعد اينكه حق تقرير يافت و تهديد از الله آمد؟ (ابوسعود)
منظور از استفهام امر به توبه است. (بحر العلوم)
از سخن شركي كه گفته اند. (تاويلات اهل سنت)
وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
اگر توبه كنند الله متعال ميآمرزد و از فضلش به آنان عطا خواهد كرد. (بيضاوي)
سوال تعجبي از اصرار اينان بر كفرشان است. (بيضاوي)
مدار انكار و تعجب از آنان، بر عدم باز ايستادن از عقايد و عدم توبه ي آنان است. (ابوسعود)
يعني اين گواهي هاي مكرر و سختگيريهاي مورد انتظار بر آنان ميشوند و باز توبه نميكنند؟ (ابوسعود)
مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ ۖ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ ۗ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ ﴿75﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

عيسي چيزي نيست به جز اينكه وي فرستاده ي الله متعال است و قطعا قبل وي فرستادگان بسيار گذشته اند و ديگر اينكه مادرش نيز مثل ساير زنان مومن كسي بود كه پيامبري را تصديق كرد و راستگو بود. هردوي اينها غذا ميخوردند و كسيكه غذا ميخورد نه تنها با انسانهاي ديگر بلكه با حيوانات نيز وجه مشترك دارند. نگاه كن اي رسول الله ص و نگاه كن اي كسيكه اين را ميشنوي، چگونه ما واضح چگونگي حال حضرت عيسي را بيان ميكنيم و نشانه ها را ميگوييم بعد اينها باز از حق روي برميگردانند و اين رويگرداني از روي جهل نبوده بلكه بر اساس دورغ خودشان است و از روي عناد است.

مستندات
مَّا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ
جواب هردو گروه است يعني يهود و مسيحيان، چراكه يكي رسول بودن حضرت عيسي را انكار ميكرد و ديگري حضرت عيسي را اله ميدانست پس فرمود كه وي پسر مريم است و پسر مريم احتمال اله بودن را ندارد. (تاويلات اهل سنت)
قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ
قبل عيسي رسولان فراوان با معجزات و برهان ، گذشته اند و هيچ يك از امتهاي پيشين رسولي را اله ندانستند. چگون است كه شما در مورد حضرت عيسي چنين ادعايي را مطرح ميكنيد؟ (تاويلات اهل سنت)
اگر عيسي به دستش مردگان زنده ميشدند پس به دست موسي عصا زنده ميشد و به مار در حال حركت تبديل ميشد و اين از اولي شگفتتر است و اگر بدون پدر متولد شده باشد حضرت آدم بدون پدر و مادر خلق شده است. (بيضاوي)
وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ ۖ
و مادرش پاك از تمامي پليديهاست و صالحه است. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده: يعني شبيه انبياء بوده است. چراكه وقتي حضرت جبرئيل پيش وي آمد و خبر را اعلام كرد، مثل تصديق انبياء و فرشتگان، تصديق كرد.(تاويلات اهل سنت)
گفته شده: هر مومني صديق است. (تاويلات اهل سنت)
مادر وي نيز مثل مادران ديگر كه متصف به راستي و تصديق هستند ميباشد و درجه يا اين دو چيزي جز اين نيست كه يكي پيامبر است و ديگري صحابي پس شما از كجا اين دو را متصف به صفتي ميدانيد كه از ديگران مجزا باشد؟ (ابوسعود)
كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ ۗ
بيان اينكه غذا ميخورند بر عليه مسيحيان از دو وجه است:
الف: يعني اينكه بر اين دو گرسنگي عارض ميشود و نياز پيدا ميكنند تا آن را از خود دفع كنند و كسيكه بر وي گرسنگي غلبه ميكند، چگونه ميتواند اله باشد؟
ب: وقتي آنها به غذا نياز پيدا ميكنند و ناگزير هستند كه بعد خوردن غذا، آن را دفع كنند و براي دفع آن در پليدترين اماكن بروند پس كسيكه مجبور به اينكار شود، اله نخواهد بود. (تاويلات اهل سنت)
انظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ
آيات همانهايي استكه ذكر كرد: 1 – پسر مريم بودن عيسي كسيكه پسر ديگري باشد اله نخواهد بود. 2 – وي رسول است مثل رسولان قبل وي 3- وي غذا ميخورد. 4- كسيكه غذا ميخورد نياز به دفع آن پيدا ميكند. (تاويلات اهل سنت)
ثُمَّ انظُرْ أَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ
از چه جهت دروغ ميگويند؟ (تاويلات اهل سنت)
چگونه روي برميگردانند؟ (تاويلات اهل سنت)
و از حق دچار فريب ميشوند؟ (تاويلات اهل سنت)
عوسجه: از رويگرداني از حق است و در اصل افك يعني دروغ. (تاويلات اهل سنت)
قتَبي: از حق رويگردان شده و منحرف ميشوند. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده: يعني فريب با دروغ. (تاويلات اهل سنت)
چگونه از شنيدن آن و از تامل در آن روي برميگردانند. (ابوسعود)
قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا ۚ وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿76﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي محمد به اهل مسيحيان بگو: آيا شما چيزي را عبادت ميكنيد كه آن چيز ضرر ونفعي براي شما را مالك نيست و در حاليكه الله متعال شنوا به همه چيز و دانا به همه چيز است.

مستندات
قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا ۚ
يعني حضرت عيسي را عبادت ميكنيد درحاليكه اگر وي چيزي را داراست به واسطه ي اين است كه الله متعال به وي اين ويژگي را داده است و نميتواند مثل الله متعال با بلايا و مصيبتها ضرر برساند و مثل نفعي كه الله از سلامتي و فراخ روزي عنايت ميكند، نفع برساند. (بيضاوي)
يعني در عبادت كردن از الله متعال به سوي عيسي ميرويد؟ (ابوسعود)
با كلمه ي ما (چيز) بجاي من (كَس) استفاده كرد تا اعلام كند كه عيسي از زمره ي اشياء است و هدف نشان دادن اين مطلب است كه وي از الوهيت به كناري است بلكه از زمره ي اشيائي است كه آن را قدرتي بر چيزي نيست. (ابوسعود)
وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
و الله متعال شنوا و عالم به اقوال و عقائد است و بر آن اساس پاداش ميدهد اگر خير است پس خير و اگر شر پس شر است. (بيضاوي)
يعني شريك ميگيريد كسي را كه قدرت ضرر و نفع بر شما را ندارد. (ابوسعود)
تنها الله متعال است كه به احاطه بر تمام شنيدني ها و دانستن تمام دانستني ها از جمله آنچه شما بر آن هستيد از اقوال باطل و عقايد منحرف هستيد و وي تعالي تنها قادر بر تمامي مقدورات و من جمله ضرر و نفع رساند به شما در دنيا و آخرت است. (ابوسعود)
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ ﴿77﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي محمد بگو: اي اهل كتاب در دينتان از حق تجاوز نكنيد و در شان رسولان غلو نكنيد و از حد نگذريد و هرچيزي را سرجايش قرار دهيد و بناحق نگوييد و از شهوات قومي تبعيت نكنيد كه آنان قبلا نيز گمراه بوده اند و بسياري از مردم يعني كساني را كه از انان پيروي كرده اند را گمراه كرده اند و وقتي رسول الله ص مبعوث شدند، گمراهي ديگري مرتكب شدند و ديگر از راه راست و هدف اصلي، منحرف شدند.

مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ
از حد نگذريد. (بحر العلوم)
غلو همان افراط و اعتداء يعني ستم كردن، است. (بحر العلوم)
با غلو از حق تجاوز نكنيد. (ابوسعود)
در دين خود غلو نكنيد در حاليكه دينتان باطل است. (ابوسعود)
غلو نصاري اين بود كه عيسي را از آنچه مستحقش بود بالاتر برده و نسبت الوهيت به وي دادند و غلو يهوديان اين بود كه وي را از درجه اي كه بايد بر ان باشد پايين تر آوردن و نبوت وي را انكار كردند. (نسفي)
يعني غلو بناحق. (نسفي)
وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ
از رؤساي اهل كتاب يعني از اميال آنان تبعيت نكنيد. چراكه آنان شهات را بر بيان و دليل، مقدم داشته اند. (بحر العلوم)
يعني اسلافتان و امامتان كه قبل بعثت رسول الله ص، بر گمراهي بودند. (نسفي)
قَدْ ضَلُّوا مِن قَبْلُ
اينان رؤساي نصاري هستند كه از راه هدايت، گمراه شده اند. (بحر العلوم)
وَأَضَلُّوا كَثِيرًا
و بسياري از مردم را گمراه كردند. (بحر العلوم)
كساني را كه در گمراهي و بدعت آنها را مشايعت كردند. (بيضاوي)
وَضَلُّوا عَن سَوَاءِ السَّبِيلِ
از راه راست، گمراه شدند. (بحر العلوم)
از اسلام گمراه شدند وقتي رسول الله ص را تكذيب و بر عليه وي شوريدند. (بيضاوي)
وقتي رسول الله ص آمدند و ايشان را تكذيب كردند و حسادت كردند و بر عليه وي اقدام كردند، راه راست گمراه شدند. (نسفي)
گفته شده: گمراهي اول گمراهي از مقتضاي عقل است و دومي از راه شريعت. (بيضاوي)
مقاتل: در حق برصيصاي عابد نازل شده است. وي را شيطان آمد و گفت كه تو كسي هستي كه الله متعال تو را بر اهل زمان خودت برتري داد تا براي آنان حرام را حلال گرداني و حلال را حرام بگرداني و براي انان سنت وضع كني پس برصيصا چنين كرد. وقتي بر كرده ي خود پشيمان شد، خودش را زنجيري از ترقوه ي خود آويزان كرد. فرشته اي آمد و به وي گفت: تو توبه ميكني. با پيروانت چه خواهي كرد؟ . (بحر العلوم)
لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَىٰ لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ۚ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ ﴿78﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

لعنت شدند كسانيكه كافر شدن از بني اسرائيل كه همان يهود باشند، به زبان داود يعني داود آنان را لعنت كرد و در نتيجه آنان از رحمت الهي دور شدند و همين به زبان حضرت عيسي نيز لعنت شدند و از رحمت الهي دور شدند. و اين لعنت شدن توسط حضرت داود و حضرت عيسي و از رحمت الهي دور شدن، بخاطر نافرماني از شريعت و از حد گذشتن در محرمات بوده است.

مستندات
لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ
منظور از بني اسرائيل، يهود است. (بحر العلوم)
منظور الله متعال آنان را لعنت كرد. (ابوسعود)
عَلَىٰ لِسَانِ دَاوُودَ
بخاطر صيد ماهي در روز شنبه ، الله متعال آنان را به بوزينه مسخشان كرد. (بحر العلوم)
وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ۚ
و بر زبان عيسي مورد لعن قرار گرفتند و حضرت عيسي بر عليه آنان دعا كرد و آنان به خوك مسخ شدند. (بحر العلوم)
گفته ميشود: منظور اين است كه آنان بخاطر دعاي داود و عيسي آنان از رحمت الهي دور شدند. (بحر العلوم)
زجاج: دو احتمال دارد: الف: اينان با لعنت داود و عيسي به بوزينه و خوك مسخ شدند. ب: آن دو بزگوار، افرادي را كه به محمد كفر ميروزند را لعنت كرده اند. يعني لعنت كردند افرادي كه در زمان رسول الله ص به محمد كفر ورزيدند. (بحر العلوم)
يعني در زبور و انجيل، مورد لعن قرار گرفتند. (ابوسعود)
وقتي اصحاب سبت در ايله، ماهي صيد كردند حضرت داود دعا كردند و گفتند كه آنان را به بوزينه تبديل كن و همينطور شد و حضرت عيسي نيز كفاران بعد مائده را لعن كردند و گويند پنج هزار مرد به خوك مسخ شدند. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوا وَّكَانُوا يَعْتَدُونَ
اين مورد لعنت قرار گرفتن اينان، به جهت عصيان آنان بوده است و هم اينكه آنان در دين خود از حق تجاوز ميكردند. (بحر العلوم)
بخاطر عصيان و اعتداي مستمر آنان به اين لعن دچار شده اند. (ابوسعود)
كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ ۚ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ ﴿79﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اينگونه بودند كه از گناهي كه انجام ميدهند، دست نميكشيدند و يكديگر را از منكر باز نميداشتند، چه بسيار زشت است اينكاري كه انجام ميدهند.

مستندات
كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ ۚ
يكديگر را از تكرار منكر نهي نميكردند. (مظهري)
و يا يكديگر را از انجام منكري كه قصد داشتند، باز نميداشتند. (مظهري)
چراكه جريمه ترك نهي از منكر، عذاب همه ي انان را ميطلبد. (مظهري)
منظور از يكديگر را نهي كردن اين نيست كه هر يك ديگري را نهي كند بلكه منظور اين است كه عده ي بسيار و متعددي نهي كنند. همانطور كه ميگوييم تراءوا القمر، يعني افراد متعددي ماه را رويت كردند.(ابوسعود)
يعني فعل منكر در آنان مستمر بوده و كسي يافت نميشد كه آنان را از آن منع كند. (ابوسعود)
نهي به معني انتهاء نيز گفته اند يعني از منكر دست نميكشيدند. (ابوسعود)
از ابن مسعود، رسول الله ص فرمودند: وقتي در بني اسرائيل گناه و معصيت فراگير شد، علماي آنان از آن نهي كردند ولي آنان دست نكشيدند و بعد علما با آنان همنشين شدند و با آنان هم خوراك و نوشيدني شدند و پس قلبهاي آنان با هم خلط شد و الله متعال انان را به زبان داود و عيسي لعنت كرد. رسول الله ص فرمودند: اين نهي كردن نيست تا وقتي انان را از گناه برگردانيد. (تاويلات اهل سنت)
لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ
تقبيح عمل كرد آنان است. (ابوسعود)
طوريكه از منكر نهي نكردند. (بحر العلوم)
در اين آيه دليل است بر اينكه ترك نهي از گناهان كبيره است. (نسفي)
تَرَىٰ كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ ﴿80﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي محمد ميبيني كه بسياري از اهل كتاب و منافقين را كه آنان كساني را كه كفر ورزيده اند را براي خود دوست خالص و سرپرست ميگيرند. چه بد است آنچه آنان براي خود براي روز قيامت مهيا كرده اند كه اين است كه مورد غضب الله قرار گرفتند و آنان در عذاب دائمي خواهند بود.

مستندات
تَرَىٰ كَثِيرًا مِّنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ
مقاتل: بسياري از يهود را ميبيني كه مشركان عرب را ولي و سرپرست ميگيرند. (بحر العلوم)
كلبي: بسياري از منافقين را ميبيني كه يهود را ولي و سرپرست ميگيرند. (بحر العلوم)
منافقان از اهل كتاب بودند كه مشركان را ياور و دوست صميمي ميگرفتند. (نسفي)
اينكار اهل كتاب به جهت دشمني با رسول الله ص و مومنان بوده است. (بيضاوي)
امثال كعب بن اشرف از اهل كتاب بودند كه براي دست به يكي كردن بر عليه رسول الله ص به مكه پيش مشركان عرب رفتند. (ابوسعود)
ميبيني ، منظور دين به چشم است. (ابوسعود)
لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنفُسُهُمْ أَن سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ
چه بد است آنچه براي خودشان، از پيش فرستاده اند. (نسفي)
چه بد كرداري است كه به واسطه ي آن سزاوار سرزنش الله متعال گشتند و باعث واجب شدن عذاب براي آنان شده است. (بحر العلوم)
وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ
و آنان در عذاب دائمي هستند. (بحر العلوم)
يعني در جهنم. (نسفي)
وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَٰكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ ﴿81﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اگر آن كسانيكه كفار و مشركين را ولي و ياور و دوست ميگيرند،به الله و پيامبرش و به آنچه به وي نازل شده است، ايمان داشتند، آن كفار و مشركين را براي خود اولياء نميگرفتند ليكن بسياري از آنان از راه خارج هستند. يعني خودشان غير مومن هستند.

مستندات
وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ
اگر آن منافقان به الله يگانه ايمان داشتند و به پيامبر تاييد شده و مبعوث براي تمام خلق و همچنين اگر به عموم آنچه بر وي نازل شده است از فرقان كه فرق دهنده ي بين حق و باطل، ايمان داشتند، مشركان را دوست خالص خود نميگرفتند. (فواتح الالهيه)
اگر يهود به نبي يعني موسي و آنچه بر وي نازل شده است از تورات ايمان داشتند، همانطور كه خودشان ادعا دارند، مشركان را براي خود اولياء نميگرفتند چراكه حرام بودن آن در شريعت موسي مورد تاكيد است. (نيسابوري)
قفال: اگر آن مشركان به الله و محمد ايمان داشتند، يهود آنان را براي خود اولياء نميگرفتند. (نيسابوري)
وَلَٰكِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ
از آنچه به صلاح و استواريشان است، خارج هستند يعني از حكم و احكام قرآن خارج هستند. (فواتح الهيه)
و ليكن اكثر انان در دين خود فاسق هستند چراكه هدفشان از دين چيزي جز كسب مقام و جاه نيست. به هر طريقي كه قادر شوند و هدفشان تقرير دين موسي نيست. (نيسابوري)
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا ۖ وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ ﴿82﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و قطعا تو اي محمد چنين خواهي يافت كه دشمنترين مردم بر افرادي كه ايمان آورده اند، يهود و مشركان هستند، و قطعا چنين خواهي يافت كه نزديكترين كفار از روي مهرباني و دوستي به افرادي كه ايمان آورده اند، كساني هستند كه خود را نصاري يعني پيروان مسيح ميدانند. اين محبت و در دوستي نزديك بودن از اين جهت است كه در بين مسيحيان، علما و زاهدان دير نشين هستند و ديگر اينكه آنان تكبر نميورزند.

مستندات
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا ۖ
تو اي محمد خواهي يافت و يا اي تو كه صلاحيت خطاب در اين مورد را داري خواهي يافت.. (ابوسعود)
وقتي يهود را بر مشركين در اين حكم تقديم ميكند نشان ميدهد كه دشمني يهود سختتر از دشمني مشركين. (ابوسعود)
سخت دشمن بودن يهود بر مومنان ممكن است كه منظور بعضي از انان باشد و يا اينكه يهود زمان حضرت رسول الله ص باشد و يا اينكه منظور همه ي يهود باشند. (تاويلات اهل سنت)
علت سخت دشمني آنان ممكن است بخاطر اين باشد كه آنان انبيا را كشتند و تكذيب كردند و با رسول الله ص و مومنان به جنگ برخواستند و اينكه در مورد الله متعال سخني گفتند كه كسي بر آنان در اين قول سبقت نگرفته و قبل آنها نگفته است و آن نسبت فقر و بخل به الله متعال است. (تاويلات اهل سنت)
رسول الله ص: يهودي با مسلماني خلوت نكند مگر اينكه در مورد قتل آن مسلمان با خودش سخن ميگويد. (مظهري)
وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُم مَّوَدَّةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ ۚ
و سبب در دوستي نزديك بودن مسيحيان از اين جهت است كه آنان مثل يهود انبيا را نكشتند و با رسول الله ص جنگ نكردند و در مذهب آنان جنگ و قتال نيست و در مورد الله متعال قول زشت نزدند بلكه بين آنان نرمي و رفق بود طوري كه اين نرمي و رفق بود كه باعث شد آنان براي احترام با حضرت عيسي وي را از درجه ي بندگي به درجه پرودگاري رساندند و كافر شدند والا انان كتب و انبيا، ايمان دارند. (تاويلات اهل سنت)
منظور تمام مسيحيان نيستند چراكه آنان نيز مثل يهود به دنبال كشتن و غارت و اسير كردن مسلمانان و تخريب مساجد هستند بلكه منظور مسيحياني است كه مسلمان شده اند مثل نجاشي و امثال آنها. (مظهري)
گفته شده است كه منظور تمام يهوديان و تمام مسيحيان هستند چراكه مسيحيان نرم قلبتر از يهود هستند و در ياري مشركان كمتر شركت كرده اند. (مظهري)
ذَٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا
اين از نظر دوستي با مومنان، نصاري بودن از اين جهت است كه از آنان قسيسين هستند يعني علما و عابدان و رؤساي آنان هستند. (ابوسعود)
راغب: تقسس الشيئ: وقتي چيزي را پيگيري كند و شب آن را طلب كرده باشد. قسيس گفتن از اين جهت است كه چراكه آنان در طلب علم مبالغه ميكردند. (ابوسعود)
القَسّ: تتبع يك شيي و اينان نيز بخاطر دنبال كردن علم، قسيس ناميده شدند. (ابوسعود)
قِس و قسيس كلمه اي رومي هستند. (ابوسعود)
گفته شده است: نصاري دين خود را فاسد كردند و فقط يك نفر از آنان باقي ماند كه اسمش قسيس بوده است كه وي دين خود را تغيير نداده بود پس هركس كه راه وي را برود به وي قسيس گفته ميشود. (ابوسعود)
قس: رئيس نصاري در علم را گويند. (مظهري)
رُهبان جمع راهب، بعضي نيز رهبان را بر واحد و جمع به يك شكل اطلاق ميكنند. (ابوسعود)
راغب: رهبانيت: غلو در تحمل عبادت از روي ترس را گويند. (ابوسعود)
در بين نصاري كه قسيس و رهبان هستند عده ي بسياري از آنان متصف به مودت مومنان بايد باشند والا اگر تعدادشان كم باشد اين تعداد كم دوستدار مومنان، در بين يهود نيز موجود است مثل عبدالله بن سلام و يارانش. (ابوسعود)
وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ
و بخاطر اينكه انان از قبول حق، تكبر نميورزند. (ابوسعود)
در اين، دليل است بر اينكه تواضع روكردن به علم و عمل رويگرداني از شهوات، هرچند از كافر هم باشد، مورد پسند است. (ابوسعود)
قتاده: در مورد مسيحياني نازل شده است كه قبل بعثت رسول الله ص نيز بر حق بودند و وقتي رسول الله ص مبعوثب شدند به ايشان ايمان آورده و ايشان را تصديق كردند پس الله متعال اين گروه را مورد ستايش و يادكرد نيك قرار داده است. (مظهري)
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ ۖ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ ﴿83﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

در دوستي نزديكتر بودن اينان به مومنان از اين جهت است كه وقتي آنچه بر رسول الله ص نازل شده بود را شنيدند، چشمان آنان از اشك پر شده و سرازير ميشود و اين اشك به جهت شناخت قسمتي از حق است و اگر تمام آن بشنود حالشان وصف نشدني خواهد بود، گويند: پروردگارا ما ايمان آورده ايم يعني باور كرده و اعتقاد پيدا كرده ايم به آنچه فرستاده اي پس از تو ميخواهيم كه ما را از زمره ي شاهدان قرار دهي. نكته: شاهدان كه ميگويد شهادتي است كه در وقت ايمان آوردن مطرح ميشود يعني از زمره ي گواهان به حقانيت رسول الله ص و آنچه بر وي نازل شده است و وقتي چنين شوند قطعا در قيامت نيز جزو شاهدان بر امتهاي ديگر و همراه انبيا و رسولان خواهند بود.

مستندات
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَى الرَّسُولِ
و ديگر سبب نزديك بودن در دوستي اين است كه آنان وقتي آنان قرآن را ميشنوند، چشمان آنها اشك ميريزد، و اين نرمي قلب آنان و شدت خشيت آنان و شتاب آنان در قبول حق را نشان ميدهد. (ابوسعود)
تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ
يعني چشمان آنان از اشك پر ميشود و ميريزد گفتن به جهت مبالغه است. (ابوسعود)
اين گريه به جهت سرور دست يافتن به آنچه از صفات رسول الله ص و توصيف ايشان شنيده بودند و منتظر خروج ايشان بودند. (تاويلات اهل سنت)
احتمال اينكه اين اشك ريختن به جهت ناراحت شدن بر قومشان باشد كه با وجود رسيدن نشانه ها و علامتهاي نبوت رسول الله ص باز ايمان نياوردند. (تاويلات اهل سنت)
مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ ۖ
اين اشك ريختن به جهت شناخت بعضي از حق است. (ابوسعود)
يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
از بيان اول سوال پيش آمد كه آنان حق را شنيدند چه گفتند: پس جواب سوال اين است كه آنان گفتند: ما به اين كه شنيديم و يا به آنچه نازل كردي ايمان آورديم. (ابوسعود)
پس ما را از زمره ي كسانيكه به حق بودن قرآن شهادت داده اند قرار بده. (ابوسعود)
و از زمره ي شاهدان به نبوت رسول الله ص قرار ده. (ابوسعود)
و يا ما را همراه امت محمد از زمره ي شاهدان بر امتهاي ديگر قرار ده. (ابوسعود)
اين گفتار آنان از اين جهت است كه در انجيل چنين آمده بود. (ابوسعود)
منظور همراه انبياء و رسولان است و يا همراه صحابه ي رسول الله ص است . هرد به يك معناست. (تاويلات اهل سنت)
روايت شده است: وقتي مهاجرين و مشركين در مجلس نجاشي حاضر شدند، نجاشي به جعفر بن ابي طالب گفت: آيا در كتاب شما از مريم ياد شده است؟ جعفر گفت: در كتاب ما سوره اي به نام مريم است و از اول سوره مريم تا { ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} [مريم: 34] قرائت كرد و سوره طه را تا {وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى} [طه: 9] قرائت كرد. در اينجا بود كه نجاشي به گريه افتاد و همينطور فرستادگان وي به نزد رسول الله ص چنين كردند. اين فرستادگان وي هفتاد نفر بودند و بر آنان سوره يس قرائت شده بود. (نسفي)
گفته شده است كه در شان نجاشي نازل شده است. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده است كه در شان چهل مرد از نصاري كه بعضي از آنان از حبشه و بعضي از شام آمده بودند و وقتي قرآن را از رسول الله ص شنيدند گفتند به آنچه از سخن حضرت عيسي ميشنيديم، چقدر شبيه است پس گريه كردند و ايمان آوردند پس اين آيه نازل شد. آنچه اهميت دارد اين است كه آنان به قرآن رغبت داشتند و بر آن خوشحال بودند. (تاويلات اهل سنت)
وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ ﴿84﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و ما را چه شده است كه با وجود دلايل حقانيت دعوت محمد و قرآن،به الله يگانه ايمان نياوريم و به آنچه از حق آمده است كه محمد و قرآن و دين اسلام است، ايمان نياوريم و چه شده است كه ايمان نياوريم در حاليكه ما چشم اميد بسته ايم كه با ايمان آوردن، پروردگارمان ما را وارد بهشت كند و با صالحين همراه شويم.

مستندات
وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ
سوال انكاري است و دور دانستن انتفاي ايمان وقتي كه باعثه ي ايمان برپاست. (بيضاوي)
و باعثه ي ايمان همان طمع در بودن از گروه صالحين است. (بيضاوي)
يعني چه چيزي بر ما عارض شده و چيزي بر ما آمده است كه تصديق و اذعان به يگانگي الله نداشته باشيم و از عموم دلايل حق پيروي نكنيم . (فواتح الهيه)
گويا جواب سوالي است يعني كسي به انها ميگويد چرا ايمان آورده ايد پس اينگونه جواب انان را ميدهد. (بيضاوي)
يعني اگر به يگانگي الله ايمان نياوريم ما را چه حاصل؟ (بيضاوي)
و يا به كتاب و پيامبر ايمان نياوريم؟ چراكه ايمان به اين دو ايمان حقيقي به يگانگي الله متعال است. (بيضاوي)
وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ
و به آنچه براي ما از حق آمده است. (نسفي)
منظور از حق محمد و قرآن است. (نسفي)
وَنَطْمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
در حاليكه ما طمع داريم كه پرودگارمان ما را همراه صالحين بدارد. (بيضاوي)
طمع داريم كه همراه انبياء و مومنين ما را وارد بهشت كند. (نسفي)
چشم دوختيم به اينكه پروردگارمان ما را به لطفش به جايگاه پسنديده همراه صالحين، برساند. (فواتح الهيه)
يعني چه چيزي بر ما حاصل شده است ايمان نياوريم در حاليكه ما چشم اميد دوخته ايم كه با صالحان همنيشن شويم. (ابوسعود)
حسن: در حاليكه ميدانيم كه پروردگارمان ما را در صورت ايمان به بهشت داخل خواهد كرد. (تاويلات اهل سنت)
فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ ﴿85﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

در نتيجه الله متعال بخاطر سخنشان كه از روي اعتقاد بود، آنان را پاداش بهشت و باغ و باغچه داد كه از زير آن نهرها جاري است در حاليكه جاودان در آن خواهند بود و اين پاداش كساني است كه آنطور كه بايد، ايمان آورده اند.

مستندات
فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ
جزاي خير آنان در دنيا اينكه در قرآن آنان را به نيكي ياد شد و مورد ستايش قرار گرفتند پس تا روز قيامت از آنان ياد ميشود و آنان را مدح گفته ميشود و در آخرت نيز بهشت و نعمتهايش براي انان است. (تاويلات اهل سنت)
بخاطر آنچه از روي اعتقاد گفتند و قول به معني اعتقاد نيز ميآيد. (ابوسعود)
فآتاهم الله نيز قرائت شده است. (ابوسعود)
اين آيه نشان ميدهد كه اقرار زباني در كنار تصديق قلب جزو ايمان است همانطور كه مذهب فقها است. (نسفي)
وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ
محسن: كسي است كه از گناهان دوري ميكند و جميع حسنات و خيرات را انجام ميدهد و تقي كسيكه از گناهان و بدي ها دوري ميكند. (تاويلات اهل سنت)
يعني كسانيكه فكر و عمل را به نيكي بكار گرفتند. (ابوسعود)
و يا كسانيكه به احسان در امور عادت دارند. (ابوسعود)
ثواب يكتا پرستان مطيع است. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ ﴿86﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و كسانيكه كفر ورزيدند چه يهودي و چه مسيحي و چه مشرك، و آيات و نشانه هاي ما را انكار كردند، آنان ملازمان آتش افروخته و سخت سوز هستند.

مستندات
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ
در اين آيه عذاب و جزاي كسيكه بر كفر مداومت ورزد را اعلام كرد. (بحر العلوم)
يعني كسيكه بر كفر و تكذيب بميرد. (بحر العلوم)
كسانيكه كافر شده اند از يهود و مسيحي و مشرك. (قرطبي)
جحيم: آتش سخت شعله ور. (بحر العلوم)
جحيم اسم دركي از دركات جهنم است. (تاويلات اهل سنت)
جحيم: قسمت بسيار آتش. (تاويلات اهل سنت)
جحيم آتش سخت افروخته شده. (قرطبي)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ﴿87﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد، بر خود حرام نگردانيد آن چيزهايي لذت بخشي را كه الله متعال بر شما حلال داشته است. و با تحريم حلال و حلال كردن حرام، از حدود الهي تجاوز نكنيد. قطعا الله متعال از حد گذرندگان را دوست ندارد. نكته: همانطور كه بارها بيان شد كه وقتي الله متعال بفرمايد كه دوست ندارد بدين معناست كه عذاب ميدهد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ
يعني آنچه از حلال كه خوشتان ميآيد و از آن لذت ميبريد، خود را منع نكنيد انگار كه حرام است. (ابوسعود)
و يا نگوييد كه فلان چيز را بر خود حرام گردانديم از جهت عزم بر ترك آن و از روي زهد و تقشف. (ابوسعود)
تقشف: ساده زيستي و ترك لذت بردني ها. (معجم الغني)
گويا كه وقتي كه مسيحيان بخاطر رهبانيتشان مورد مدح قرار گرفتند، مومنان ترغيب شدند كه زهد پيشه كنند پس اين آيه آمد تا در زهد افراط نكنيد. (ابوسعود)
روايت شده است: وقتي رسول الله ص قيامت را توصيف كردند و در انذار از آن مبالغه كردند صحابه دلشان نرم شد و در خانه عثمان پسر مظعون جمع شدند و بر اين اتفاق كردند كه هميشه روزه باشند و لوازم خواب بر نگيرند و گوشت و پيه و چربي نخورند و با زنان همخوابي نكنند و ترك دنيا گويند و پلاس بپوشند و در زمين گشته و خود را اخته كنند. اين خبر به رسول الله ص رسيد. فرمودند: من به شما به اين امر نكردم بلكه نفس شما نيز بر شما حقي دارد پس روزه بگيريد و فطر كنيد و شب زنده داري كنيد و بخوابيد پس به تحقيق كه من ميخوابم و شب زنده داري ميكنم و روزه ميگيرم و ميخوابم و با زنان همخوابي ميكنم و گوشت و پيه ميخورم پس هركس از سنت من روي گرداني كند از من نيست. پس اين آيه نازل شد. (ابوسعود)
روايت شده است كه به حسن بصري خبر دادند كه فلاني فالوذ، نميخورد و ميگويد كه نميتوانم شكر فالوذ خوري را بجاي بياورم. حسن به وي گفت: آيا آب خنك مينوشي؟ گفتند: آري مينوشد. حسن: پس وي جاهل به اين است كه شكر بجاي آوردن آب خنك از فالوذ خوردن، بزرگتر است. (نسفي)
فالوذ: شيريني كه از آرد و آّب و عسل درست ميشده است و آن را همان پالوده و فالوذج و فالوده گويند كه نوع امروزي آن با نشاسته درست ميشود و در بعضي نيز از آرد و شير گفته اند. (دهخدا و صحاح و غني)
وَلَا تَعْتَدُوا ۚ
و از حلال به حرام تجاوز نكنيد. (ابوسعود)
و يا در تناول طيبات، اسراف نكنيد. (ابوسعود)
و يا با تحريم حلال، تجاوز نكنيد. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ
علت عدم تجاوز و عدم اعتداء است. (ابوسعود)
تجاوزكنندگان از حدودش را دوست ندارد. (نسفي)
وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ ﴿88﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

بخوريد از حلال آنچه الله متعال به شما روزي داده است و خودتان كسب كرده ايد و از الله متعال كه شما به وي تعالي ايمان و باور داريد، پروا كنيد و مواظب باشيد كه از خودتان حرام و حلال درست نكنيد.

مستندات
وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا ۚ
يعني بخوريد از آنچه كه الله متعال بر شما حلال داشته و آنچه كه از آن لذت ميبريد از آنچه كه الله متعال به شما روزي داده است. (بيضاوي)
از حلال آنچه الله متعال به شما روزي داده است، بخوريد. (ابوسعود)
طيب يعني آنچه با زور بازوي خود به دست آورده ايد در حدي كه مزاجتان درست شود و بر انجام فرايض و اجتناب از نواهي قدرت پيدا كنيد. (فواتح الهيه)
منظور از اكل در اينجا نفع بردن و لذت بردن از چيزهاي حلال است چه خوردني باشد و چه پوشيدني و چه سوار شدني باشد و ذكر اكل ؛خوردن؛ از بزرگترين مقاصد است. (قرطبي)
وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنتُم بِهِ مُؤْمِنُونَ
چراكه ايمان به الله متعال باعث پروا از وي تعالي در آنچه كه امر و نهي كرده، ميشود. (نسفي)
آنچه كه الله متعال بر شما حلال كرده است را حرام نگردانيد. (بحر العلوم)
اگر الله متعال را تصديق و باور ميكنيد پس حلالش را حلال و حرامش را حرام بدانيد. (بحر العلوم)
لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَٰكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ ۖ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ۖ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ۚ ذَٰلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ ۚ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ ۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿89﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال شما را مورد باز خواست قرار نميدهد در لغو از قسم يعني در آنچه كه فكرتان اين بود كه راست ميگوييد و ليكن در مورد آنچه كه بر آن قسم ياد ميكنيد و عقد قسم صورت ميدهيد، شما را بازخواست خواهد كرد. اگر قسم خورديد و شكستيد، پس كفاره ي آن اين است كه به ده مسكين، غذا بدهيد غذايي از ميانه ي آنچه به خانواده ي خود ميدهيد و يا لباس ده مسكين را بدهيد و يا برده اي آزاد كنيد. اگر كسي اين موارد را نيافت بر وي واجب است كه بعنوا كفارت سه روز روزه بگيرد. اين كفاره ي قسمتان است وقتي كه قسم خورديد و نگه نداشتيد. حرمت قسم نگه داريد و آن را كوچك نشماريد اول به اينكه هر جاي و براي هرچيزي قسم نخوريد و اگر قسم ياد كرديد، بر آن تا جاييكه ميشود، پايبند باشيد و اگر شكستيد، كفاره بدهيد. همانطور كه قسم و احكام ان را بيان كرديم، الله متعال براي شما امر و نهي اش را بيان ميكند تا باشد كه بخاطر احكامي كه بيان ميكند و در ان براي شما نعمت و راحتي و راه خروج است، شكر گزار باشيد.

مستندات
لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ
وقتي كه حلال خدا از خوردني ها و نكاح و پوشيدني ها بر خود حرام كردند بر آن قسم خورده اند. پس الله متعال اين آيه را نازل كرد. (احكام جصاص)
لغو در قسم يعني قسمي كه بر ان حكمي مترتب نميشود. (ابوسعود)
عكرمه از ابن عباس: لغو يمين اينكه طرف مطمئن است كه هماني است كه ميگويد و بر آن قسم ميخورد در حاليكه حقيقت چيزي ديگر است. (احكام جصاص)
قسمي نزد ما احناف لغو است كه بر امري در گذشته قسم ياد كند به اين گمان كه آنچه وي فكر ميكند، حقيقت بوده است درحاليكه حقيقت خلاف آن بوده است. (احكام جصاص)
وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الْأَيْمَانَ
وقتي الله متعال قسم معقود را بر قسم لغو عطف كرد و حكم آن را جدا بيان كرد، آشكار ميشود كه معني لغو چيزي غير از قسم منعقد است والا بر آن عطف نميكرد و بين اين دو فرق نميگذاشت كه در اولي يعني لغو مؤاخذه نيست و در دومي مؤاخذه است. (احكام جصاص)
دليل ديگر اينكه وقتي قسم لغو حكم ندارد و معقوده حكم دارد پس نميتواند كه لغو قسمي از منعقد باشد. (احكام جصاص)
پس معني لغو هماني است كه حضرات عايشه و ابن عباس ميگويد كه لغو ان است كه بر گذشته به گمان اينكه قسم خورنده فكر ميكند همان است ولي در حقيقت همان نبوده است. (احكام جصاص)
قسم به دو قسم تقسيم ميشود: يكي بر گذشته كه به لغو و غموس تقسيم ميشود و در هردو كفارت نيست و دومي منعقد كه براي آينده است قسم ياد ميكند كه كاري انجام دهدو يا انجام ندهد، و كفارت فقط در اين يكي است اگر قسمش را بشكند. الله متعال هر سه ي اين قسم ها را در قرآن ذكر كرده است لغو و منعقد را در اين سوره و الله اعلم غموس را در سوره ي بقره در آيه ي {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ} [البقرة: 225] فرموده است. چراكه غموس هماني است كه بخاطر كسب قلبش مورد مؤاخذه قرار ميگيرد و مؤاخذه ي آن گناهكار شدن و عذاب در آخرت است نه كفارت چراكه كفارت در كسب قلب نيامده است. و منظور از كسب قلب، دروغ گو بودن در قسمش است. و ذكر مؤاخذه بعد ذكر عدم مؤاخذه در لغو ، نشان ميدهد كه در لغو قصد دروغ گفتن نداشته است. (احكام جصاص)
رسول الله ص فرموده اند: هركس قسم دروغ و فاجري بخورد تا بوسيله ي آن مالي به دست بياورد وي با الله متعال ملاقات خواهد كرد در حاليكه الله متعال بر وي غضبناك است. در اين حديث نيز كفارت براي قسم دروغ ذكر نشده است. (احكام جصاص)
الله متعال در آيه ي چنين فرموده است: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ} [آل عمران: 77] و در اين آيه كفارت را ذكر نكرده است وفقط عذاب اخروي را ذكر كرده است و ما حق نداريم به نظر خودمان به آن كفارت اضافه كنيم مگر اينكه نصي مثل خود آن باشد كه در اين مورد وجود ندارد. (احكام جصاص)
ديگر اينكه در مورد منعقد فرموده است كه وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ ۚ يعني قسم خود را حفظ كنيد و اين حفظ و محافظت از قسم در مورد قسم براي آينده خواهد بود نه براي چيزي كه در گذشته اتفاق افتاده قسم بخوري بعد به شما بگويند كه آن را حفظ كن چراكه براي قسم بر گذشته فقط يك راه وجود دارد راست است يا دروغ و حفظ كردني نيست. (احكام جصاص)
ۖ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ
حضرت علي: غدا و عشا دادن است. (بحر العلوم)
غدا: غذايي كه از وقت فجر صادق تا ظهر صرف ميشود. (فتح باب العنايه)
عشا: غذايي كه از نيمروز تا نصف شب صرف ميشود. (فتح باب العنايه)
از حضرت عمر و علي: براي هر مسكين مقدار نصف صاع از گندم بدهد. (بحرالعلوم)
از غذاي ميانه اي كه به خانواده ي خودتان ميدهيد. (ابوسعود)
أَوْ كِسْوَتُهُمْ
و يا لباسي كه عامه ي بدن را بپوشاند. (مختصر النقايه)
مجاهد: كمترين آن يك ثوب يعني يك لباس است. (بحر العلوم)
حسن: دو لباس سفيد است. (بحر العلوم)
و آن لباسي است كه عورت را بپوشاند. (ابوسعود)
گفته شده است: لباس كامل از پيراهن و شلوار و رداء. (ابوسعود)
أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ۖ
بنده آزاد كردن و در اين آزاد كردن مومن بودن بنده شرط نيست. (بحر العلوم)
فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ۚ
اگر آزاد كردن بنده و اطعام و يا پوشاندن ده مسكين را نيافت پس بر وي واجب است كه سه روز روزه بگيرد. (بحر العلوم)
در قرائت ابن مسعود صيام متتابعات آمده است يعني اين سه روز پي هم باشند. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ ۚ
اين طعام دادن و لباس دادن و بنده آزاد كردن و روزه گرفتن، كفاره ي قسم شماست وقتي كه آن را شكستيد. (بحر العلوم)
وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ ۚ
پس هركس بداند كه بر چه قسم خورده است و اگر حانث شد، كفاره دهد. (بحر العلوم)
يعني در قسم خوردن تنگ نظر باشيد و آن را هرجا بكار نبريد. (ابوسعود)
يعني تا جاييكه ميتوانيد در قسم خود بمانيد و نشكنيد و اگر حانث شديد كفاره بدهيد. (ابوسعود)
يعني بدانيد بر چه قسم خورده ايد و در حق قسم بي مبالاتي نكنيد. (ابوسعود)
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
يعني الله متعال اينچنين امر و نهيش را بيان ميكند. (بحر العلوم)
تا سپاس گزار چنين پروردگاري باشيد كه براي شما راه برون رفتي از قسمتان گذاشته است. (بحر العلوم)
نعمت خدا را در انچه كه به شما ميآموزد و در آنچه كه براي شما راه خروج را تسهيل ميكند. (ابوسعود)
كفاره در لغت به معني پوشاندن است يعني كفاره گناه وي را ميپوشاند. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿90﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد، اين است غير اين نيست كه خمر (مي) و قمار و بتان وسنگهاي مورد تقديس و تيرهاي قمار و تيرهاييكه براي تعيين تقديرتان استفاده ميكنيد، اينها پليد و ناپاك هستند و از عمل و تزيين شيطان هستند پس شما از همه ي اين امور دوري كنيد و ترك كنيد، باشد كه با اين ترك مورد نجات قرار گيريد و مشمول رحمت الهي گرديد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ
آيه در شان سعد پسر ابي وقاص نازل شده است چراكه صحابه خمر خواري ميكردند و آن براي آنان حلال بود و در حين خمرخواري بين سعد و يك انصاري، افتخار به نسب اتفاق افتاد و كار به دعوي كشيد و سر سعد شكست. حضرت عمر چنين دعا كرد: پروردگارا براي ما حكمت را در مورد خمر به ما نشان بده چراكه اين خمر تلف كننده ي مال است و عقل بَر است. پس آيه يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ [البقرة: 219] نازل شد و حضرت عمر باز دعا كرد: پروردگار براي ما حكم خمر را بياني كافي وشافي بفرما پس اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
وَالْمَيْسِرُ
از مجاهد وسعيد بن جبير والشعبي از همه آنها آمده است: ميسر تمام قمارها را شامل ميشود حتي گردويي كه كودكان با آن بازي ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
اهل علم بر اين اجماع دارند كه قمار حرام است. (تاويلات اهل سنت)
در مورد اسب و دويدن و مانند آن اگر شركت كننده چند نفر باشند و يكي از آنها در صورت يك شدن بگيرد و اگر مغلوب شود چيزي ندهد، اين نوع مسابقه درست است يعني بقيه مبلغي ميگذارند و يك نفر چيزي پرداخت نميكند و اگر برد، مبلغ را برنده ميشود و مغلوب شد چيزي نميدهد. (تاويلات اهل سنت با توضيح اضافه)
وَالْأَنصَابُ
سنگها و بتاني كه آن را نصب ميكردند و آن را عبادت ميكردند و پاي آن قرباني ميكردند. (تاويلات اهل سنت)
وَالْأَزْلَامُ
تيرهايي كه بدان تفأل و تطير ميكردند يعني فال ميگرفتند. (تاويلات اهل سنت)
رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ
همه ي آنچه شمرديم، پليدي است و از عمل شيطان است. (تاويلات اهل سنت)
رجس يعني ناپاكي كه عقول از ان نفرت دارد. (ابوسعود)
شيطان حقيقتا اينكار را نميكند ولي چون به انجام آن فرا ميخواند، و براي مردم زيبا نشان ميدهد، به شيطان نسبت داده ميشود. (تاويلات اهل سنت)
يعني حرام است و از تزيين شيطان است. (بحر العلوم)
فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
از رجس و يا از آنچه ذكر شد، اجتناب كنيد در حاليكه اميد نجات داريد. (ابوسعود)
يعني با اجتناب از ان نجات وفلاح يابيد. (ابوسعود)
در اين آيه حرام بودن خمر (مي) و ميسر را به انواع موكدات مورد تاكيد قرار داد چراكه آيه را با كلمه ي حصر انما شروع كرد و خمر و ميسر را با بتان و ازلام يكجا ذكر كرد و رجس و پليد ناميده شدند و از عمل شيطان شمرده شدند. اين براي آگاهي دادن اين مطلب بود كه اين امور شر محض و شر خالص هستند و امر به اجتناب از آنها كرد و اين اجتناب از اين امور را راه اميدي براي فلاح و نجات قرار داد پس ارتكاب خمر خواري و قمار بازي، زيانكاري و نابودي و هلاك است. (ابوسعود)
خمر خواري را ترك كنيد. (بحر العلوم)
يعني از آنچه ذكر كرديم و نهي كرديم اجتناب كنيد. (بحر العلوم)
إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ ۖ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ ﴿91﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اين است غير اين نيست كه شيطان هدفش از مي خواري وقمار اين استكه ميخواهد شما را به دشمني و كينه بين خودتان وادار كند و ديگر اينكه ميخواهد كه از ياد الله و عبادت و اطاعت الله باز بمانيد و خصوصا از نماز بماند. حال كه وضعيت مي خواري و قمار را به شما گفتيم آيا از اين كار دست ميكشيد؟ چيزي نمانده است كه بخواهيد بر آن بمانيد.

مستندات
إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ
ذكر وبالي است كه از مي و قمار پيش ميآيد:
الف: دشمني و كينه بين صاحبان و ملازمان مي و قمار. ب: جلوگيري از ياد الله و رعايت اوقات نماز . با وجود اينكه نماز نيز ذكر است بخاطر زيادت درجه اش آن را جدا آورد و فرمود خصوصا از نماز باز ميدارد. (نسفي)
اول مي و قمار را همراه ازلام و انصاب ذكر كرد و بعد فقط مي و قمار را آورد از اين جهت است كه مخاطب آيه مومنان هستند و براي نهي از مي خواري و قمار بوده است و ذكر ازلام و انصاب به جهت تاكيد بر حرام بودن مي و قمار بوده و يادآوري اين مطلب است كه همه ي اين كارها از اعمال مشركين است.(نسفي)
رسول الله ص: مي خوار همانند بت پرست است. (بيضاوي)
اشاره به مفاسد دنيوي مي و قمار است. (ابوسعود)
قتاده: در جاهليت اينگونه بود كه با اهل و مال خود قمار ميكرد و وقتي انها را ميباخت، ناراحت و بي خانواده و بي مال ميماند و بر همبازي هاي خود كينه ميگرفت. (مظهري)
وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ ۖ
از طاعت و عبادت الله متعال و از نماز چراكه در وقت نماز مست بودن از نماز منع شده بودند. (بحر العلوم)
ديگر اينكه وقتي كسي مست باشد، نه طاعت ميفهمد و نه نماز ميفهمد. (بحر العلوم)
اشاره به مفاسد ديني اين دو است. (ابوسعود)
فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ
دست از مي خواري برداريد. در اين وقت بود كه حضرت عمر گفت: قطعا از آن دست كشيده ايم.(بحر العلوم)
وقتي براي شما باعثه هاي ترك اين دو را بيان كرديم آيا از اين كار دست ميكشيد ؟ و يا اينكه به آن ادامه ميدهيد انگار كه شما را موعظه و نصيحتي نرسيده است؟ (نسفي)
يعني ديگر عذري نمانده است پس دست بكشيد. (ابوسعود)
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا ۚ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَىٰ رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ ﴿92﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و از الله متعال اطاعت كنيد و از رسولش اطاعت كنيد در آنچه كه به آن امر ميكند و در آنچه كه از نهي ميكند و بر حالت هشدار باشيد. پس اگر از اطاعت الله و رسولش رويگردان شديد، بدانيد كه آنچه وظيفه ي رسولش است اين است كه احكام و فرمان الهي را رسا بيان كند و به شما برساند و رسول الله ص نيز اينكار را به بالاترين حد آن رسانده است پس اين خودتان هستيد كه در مورد آينده و قيامت خود تصميم ميگيريد كه به بهشت برويد و يا به جهنم.

مستندات
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ
در دست كشيدن از خمر و قمار و ديگر منهيات و در بجاي آوردن واجبات شرعي از الله متعال و رسولش اطاعت كنيد. (مظهري)
وَاحْذَرُوا ۚ
و از مخالفت با اين دو بپرهيزيد. (مظهري)
هوشيار و ملاحظه كار باشيد، چراكه اينكار باعث ميشود كه از هر گناهي پروا كنيد و بر هر عمل خيري عامل باشيد. (نسفي)
فَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَىٰ رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ
اگر از الله و رسولش نافرماني كنيد، پس بدانيد كه آنچه بر عهده ي رسولمان است، رساندن پيام به طور رسا است و آن روگرداني شما، ضررش به خودتان ميرسد و به رسولش ضرري نميرساند. (مظهري)
رسول الله ص: هركس خمرخواري كند، چهل روز نمازش قبول كرده نشود. اگر توبه كند، الله نيز توبه وي بپذيرد واگر بار چهارم اينكار را تكرار كند ديگر توبه اش را نميپذيرد و از نهر خبال در جهنم به وي نوشانده ميشود. (مظهري)
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿93﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

بر كسانيكه ايمان آورده اند و عمل صالح شرعي انجام داده اند، گناهي نيست در آنچه كه قبل تحريم چيزي، آن را انجام داده اند، وقتي كه اين افراد از آن بعد تحريم پروا كنند و بر ايمان خود ثابت بمانند و به عمل صالح مداومت ورزند و بعد از بقيه ي حرامها نيز دوري كنند و بعد بر آنچه حرام شده، به حرام بودنش ايمان اورند و بعد از الله پروا كنند و به مردم نيكي كنند، و الله متعال نيكي كنندگان را دوست دارد. نكته: هر بار كه حكمي ميآمد، به آنچه بايد ايمان داشته باشيم اضافه ميشد پس هربار ايمان را تكرار ميكند تا ما را متوجه سازد كه به هر حكم قطعي كه وارد ميشود بايد ايمان آورد و ايمان تجزيه پذير نيست.

مستندات
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا
يعني در مورد مي خواري كه قبل تحريم انجام داده اند. (بحر العلوم)
يعني گناه و حرجي نيست بر آنچه كه قبل تناول كرده و نوشيده اند. (ابوسعود)
وقتي آيه ي تحريم خمر و ميسر نازل شد، حُيي بن اخطب گفت: حال مسلماناني كه قبل تحريم مي خواري كرده و مرده اند چه ميشود؟ با اين سخن بر صحابه ايراد ميگرفت و صحابه در اين مورد از رسول الله ص پرسيدند و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته ميشود كه بعضي از صحابه در وقت نزول تحريم خمر در سفر بودند و مي خواري كرده بودند چراكه از تحريم آن خبر نداشتند و وقتي برگشتند و خبر دار شدند از حكم كرده ي خود پرسيدند و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
إِذَا مَا اتَّقَوا
وقتي از شرك پروا كنند. (بحر العلوم)
اين تقوي پيشه كردن از آنچه در گذشته انجام شده است. (احكام جصاص)
وقتي در خوردن از آنچه حرام شده دوري كنند. (ابوسعود)
وَّآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
و يگانگي الله را و قرآن را تصديق كنند. (بحر العلوم)
و بر ايمان و عمل صالح مداومت ورزند. (ابوسعود)
ثُمَّ اتَّقَوا
بعد از گناهان پروا كنند. (بحر العلوم)
اين تقوي پيشه كردن در زمان آينده است. يعني ميخواري نكنند. (احكام جصاص)
دوري كنند از انچه كه از اين به بعد حرام شده است در حاليكه در گذشته مباح بوده است. (ابوسعود)
وَّآمَنُوا
و بعد تحريم، حرام بودن آن را تصديق كنند. (بحر العلوم)
به تحريم آن ايمان آورده اند. (ابوسعود)
ثُمَّ اتَّقَوا وَّأَحْسَنُوا ۗ
اين تقوي پيشه كردن از ظلم به بندگان و در احسان به مردم است. (احكام جصاص)
و عمل نيك و زيبا كه مشتمل بر تمام اعمال قلبي و قالبي است را انجام دهند. (ابوسعود)
تقوي در هر بار در اين آيه به معنايي آمده است: اولي تقوي دروني خودش و تقواي دوم بين خودش و الله متعال و سومي تقواي بين خودش و مردم است براي همين در بعد تقواي سوم، احسان را ذكر كرده است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
نيكي كنندگان در افعالشان را دوست دارد. (بحر العلوم)
يعني بر مسلمانان در آنچه قبل تحريم نوشيده اند گناهي نيست اگر بعد تحريمش از آن اجتناب كنند. (بحر العلوم)
معني آيه : يعني اگر از محرمات دوري كنند و بر ايمان و عمل صالح استمرار ورزند و در طاعت الله و مراعات امر و نهي وي تعالي باشند طوريكه هر وقت بر آنان چيزي حرام گشت از آن دوري كنند در اينصورت بر آنان در مورد آنچه قبل تحريم خورده اند، گناهي نيست چراكه قبل تحريم مباح بوده اند. (ابوسعود)
عطاء بن سائب از ابو عبدالرحمن سلمي: عده اي در شام مي خواري كردند و حضرت معاويه بر شام حاكم بود و اين عده گفتند كه مي خواري براي ما حلال است و آيه را تاويل كردند. حضرت معاويه نيز اين مطلب را به حضرت عمر نوشت . حضرت عمر نوشت كه اين عده را پيش من بفرست قبل اينكه سمت تو را فاسد كنند. وقتي پيش حضرت عمر آمدند. حضرت عمر صحابه را جمع كرد و از آنان نظر خواست. صحابه گفتن: بر الله متعال دروغ بر بسته اند و در دين امري را قانوني كرده اند كه اجازه داده نشده است پس گردن آنان را بزن. حضرت علي نيز ساكت بود. حضرت عمر گفت: يا علي نظر تو چيست؟ حضرت علي گفت: نظر من اين است كه از آنان توبه خواسته شود اگر توبه كردند، هشتاد تازيانه بزن و اگر توبه نكردند پس گردنشان را بزن. حضرت عمر از انان توبه خواست و آنان توبه كردند و آنان را هشتاد تازيانه زد و رهايشان كرد. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ ۚ فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿94﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد قسم كه الله متعال شما را با چيزي از شكار مورد امتحان قرار خواهد داد آن شكاري كه بي و با سلاح و وسيله شكار ميكنيد تا بدين وسيله آنچه در علم ازلي ميداند را در عيان نيز آشكار كند كه چه كسي از الله متعال هرچند غيب باشد، ميترسد. پس هركس از نهي الهي تجاوز كند بعد اينكه نهي وارد شد، براي وي عذابي بس دردناك است.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ
در سال حديبيه كه مسلمانان براي انجام عمره احرام بسته بودند، صيد نزد آنان بسيار شد و به محل اطراق آنان نيز آمده بودند و ميشد كه صيد را با دست و با نيزه آن را گرفت، اين آيه نازل شد. (نسفي)
الله متعال امتحان ميكند تا آنچه از بنده اش ميداند را آشكار گرداند. (نسفي)
بِشَيْءٍ مِّنَ الصَّيْدِ
با منع شكار بعضي از حيوانات شكار شونده. (نسفي)
با چيزي از صيد يعني اين امتحاني كوچك است و از امتحانات بزرگي كه قدمها را درهم شكند نيست پس كسي كه نتواند در اين امتحان ثابت قدم باشد، با امتحانات بزرگ چه خواهد كرد. (بيضاوي)
تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَن يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ ۚ
تا الله بداند آنكه را كه مطيع است را با امتناع وي از شكار صيد. همانطور كه قبل اين نيز ميدانست كه چه كسي مطيع است. و اين عمل براي ثواب دادن به مطيع است نه براي علم به آن. (نسفي)
تا بين كسيكه غايبانه از عذاب الهي بخاطر قوت ايمانش ميترسد و كسيكه ضعف ايمان دارد را متمايز گرداند. (بيضاوي)
بعضي گفته اند: آنچه دست بدان ميرسد منظور تخم شكار است. (تاويلات اهل سنت)
آنچه بدون سلاح و آنچه با سلاح گرفته ميشود. (تاويلات اهل سنت)
يعني كسانيكه وقتي از مردم غايب هستند نيز از الله متعال ميترسند. (تاويلات اهل سنت)
فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ
كسي بعد اين امتحان شكار كند، براي وي عذابي دردناك است. (نسفي)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ ۚ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَٰلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ ۗ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ ۚ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ ﴿95﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد، صيد را نكشيد در حاليكه شما در احرام حج يا عمره هستيد و يا نكشيد صيد را در حرم و كسيكه صيد را در اين حالت عمدي بكشد پس بر وي است جزاي آنچه كشته است از حيوانات اهلي بجاي آن ذبح كند و در اين مورد دو شخص مسلمان عادل حكم به قيمت آن صيد كند و اين هدي يعني حيوان براي ذبح بايد كه در مكه يعني حرم باشد و به قيمت آن كفارتش طعام مسكين دادن است به هر مسكين به مقدار نصف صاع از گندم و يا معادل آن روزه بگيرد. اين حكم و جزاي براي اين است كه مكافات عملش را بچشد . الله متعال از آنچه قبل اين حكم آمده است، گذشت كرده است. و هركس بعد تحريم به كشتن صيد ادامه دهد الله متعال از وي انتقام ميگيرد و الله متعال غالبي است كه صاحب انتقام است.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ
اي كساني كه ايمان آورده ايد، در حالت احرام شكار نكنيد. (ابوسعود)
وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۚ
در حاليكه شما محرم هستيد. (بحر العلوم)
و يا در حاليكه در حرم هستيد. (بحر العلوم)
از رسول الله ص ثابت است كه از صيد حرم نهي كرده اند چه شكارچي حلالي و چه محرم باشد. (احكام جصاص)
پس معني آيه همين ميشود كه منظور صيد حرم را حرام كرده است. (احكام جصاص)
شكار محرم را الله متعال مقتول ناميده است يعني اينكه شكارش مردار است و خورنش جائز نيست و ذبح شده حساب نميشود. (احكام جصاص)
وَمَن قَتَلَهُ مِنكُم مُّتَعَمِّدًا
ابن جريج از عطا در مورد قتل صيد از روي خطا پرسيدم و وي جواب داد: غرامت دهد و با اينكار حرمات الهي تعظيم كرده ميشود و سنت نيز بر اين بوده است. (بحر العلوم)
از حسن و از مجاهد و ابراهيم نخعي: در عمد و خطاي ان جزا است. (بحر العلوم)
فائده ي ذكر به عمد بودن با اينكه در عمد و غير عمد، جزا واجب ميشود، اين است كه انتقام الله متعال بر كشنده ي صيد از روي عمد است و بر قتل خطا اين جزا نيست. (احكام جصاص)
فَجَزَاءٌ مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ
پس بر وي فديه مثل آنچه كشته، است. (بحر العلوم)
يعني بر وي جزاي حيواني كه كشته است پس به قيمت آن حيواني اهل بخرد و ذبح كند. (بحر العلوم)
يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ
دو مرد مسلمان عدل در مورد قيمت مقتول نظر بدهند. (بحر العلوم)
هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ
با قيمت آن هدي بخرد و در مكه ذبح كند و گوشت آن را به فقرا صدقه بدهد. (بحر العلوم)
أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ
و يا اگر خواست با قيمت آن طعام بخرد و به هر مسكيني نصف صاع از گندم صدقه بدهد. (بحر العلوم)
أَوْ عَدْلُ ذَٰلِكَ صِيَامًا
و يا معادل آن براي هر نصف صاع گندم، يك روز روزه بگيرد. (بحر العلوم)
ابن عباس: قيمت گزاري حيوان كشته شده از اين جهت است تا بين اين سه نوع جزا هركدام را خواست ادا كند. (بحر العلوم)
لِّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ ۗ
تا عقوبت گناهش را بچشد و از قتل صيد امتناع كند. (بحر العلوم)
عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ ۚ
آنچه را كه قبل تحريم گذشته است را بخشيده است. (بحر العلوم)
وَمَنْ عَادَ فَيَنتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ ۗ
و كسي را كه بعد تحريم به كشتن برگردد را عذاب خواهد داد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انتِقَامٍ
غالب بر همه چيز است كه بر وي غلبه كننده اي نيست. (ابوسعود)
از كسانيكه بر گناه اصرار ميورزند و از حدود شرعي تجاوز ميكنند، انتقام گيرنده است. (ابوسعود)
انتقام گيرنده است از اهل گناه كه بعد تحريم صيد ميكنند. (بحر العلوم)
يعني هركس از روي حلال دانستن و يا سبك شمردن حكم الهي اينكار را انجام دهد پس هركس نافرماني كند را عذاب ميدهد. (بحر العلوم)
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ ۖ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ ﴿96﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و براي شما محرمان حلال شده است شكار كردن صيد آب زي چه خوردني و چه غير خوردني باشد و همينطور خوردن از آن خوردني هاي آن نيز بر شما كه مقيم هستيد و همينطور براي شما كه مسافر باشيد و حرام شده است شكار خشكي و حيوانات غير آب زي، و اين حكم مادامي است كه شما محرم باشيد و يا در حرم باشيد و بترسيد و پروا كنيد از الله كه به وي جمع شدن شماست نه به غير وي .

مستندات
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ
خطاب به محرمان است يعني بر شما حلال است صيد آنچه از آب صيد ميشود. (ابوسعود)
منظور هرچيزي است كه در آب زندگي ميكند چه در دريا و چه در نهر و چه در حوض باشد و چه ماكول و چه غير ماكول باشد. (ابوسعود)
وَطَعَامُهُ
و طعام يعني خوردني آن نيز حلال است. (ابوسعود)
يعني بر شما تعرض به همه ي جانوران آب زي است چه خوردني و چه غير آن و از آن استفاده كردن و از خوردني آن كه ماهي است، بر شما حلال است. (ابوسعود)
گفته شده است: صيد آنچه صيد كرده شود و طعامش آنچه دريا به بيرون اندازد و يا از آن جاري و روان شده است. (ابوسعود)
مَتَاعًا لَّكُمْ
اين حلاليت براي اين است كه از نفع برده و از آن برخوردار باشيد و از آن به صورت تازه مقيمان بخورند. (ابوسعود)
وَلِلسَّيَّارَةِ ۖ
و براي مسافران كه آن را به صورت خشك شده براي خود توشه گيرند. (ابوسعود)
وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا ۗ
صيد خشكي يعني حيواني كه در خشكي متولد ميشود حرام است هرچند در آب زندگي كند. (ابوسعود)
ماداميكه محرم باشيد. (ابوسعود)
يعني آنچه محرم شكار ميكند و يا در شكار آن دخالتي داشته باشد. (ابوسعود)
از أبو هريرة وعطاءٍ ومجاهدٍ وسعيدِ بنِ جُبير: اگر حلالي صيد كند و محرم به آن اشاره يا راهنمايي نكرده باشد، براي محرم خوردن از اين صيد حلال است. (ابوسعود)
از جابر: ابوقتاده حمار وحشي شكار كرد در حاليكه وي حلالي بود و ما محرم پس ما و رسول الله ص از آن خورديم. (تاويلات اهل سنت)
در آيه ي قبل فرمود كه در حالت احرام صيد را نكشيد و اين شامل خوردني و غير خوردني ميشود و در اينجا نيز منظور همان شكار نكردن است نه اينكه از صيد حلالي خورده نشود. (تاويلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
و بترسيد و پروا كنيد از آنچه شما را از نهي شده است. (ابوسعود)
از تمامي گناهان پروا كنيد. (ابوسعود)
آن الله كه به وي محشور و جمع كرده ميشويد نه كسي ديگر از اينكه به سرتان بزند كه با پناه بردن به وي بتوانيد از الله متعال خلاص شويد. (ابوسعود)
در نتيجه شما را بر اساس عمل كردتان جزا خواهد خير باشد جزاي خير و اگر شر باشد جزاي شر دهد. (تاويلات اهل سنت)
بازگشت شما به حكم وي است. (تاويلات اهل سنت)
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ۚ ذَٰلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿97﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال كعبه محترم و معظم را باعث انتظام امور مردم قرار داد و همينطور ماههاي حرام را نيز و همينطور هدي و قلائد را چنين قرار داد. اين گرداندن و اين اخباري كه تا بدينجا بيان شد تا بدانيد كه الله به آنچه كه در آسمانها و زمين است، را ميداند و تا بدانيد كه الله متعال به همه چيز داناست پس قطعا تمام احكامش بر اساس حكمت است.

مستندات
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ
به كعبه بخاطر مربع بودنش اطلاق شده است. (مظهري)
بعضي نيز بخاطر تك خانه بودن در يكجا گفته شده است. (مظهري)
گفته شده است: بخاطر ارتفاعش از زمين كعبه گفته شده است. (مظهري)
البيت الحرام عطف بيان به جهت مدح كعبه است. (مظهري)
و يا مفعول ثاني جعل است يعني الله متعال كعبه را حرام و مورد تعظيم گردانده است. (مظهري)
رسول الله ص: الله متعال كعبه را در روز خلق آسمانها و زمين حرم گردانده است. (مظهري)
قِيَامًا لِّلنَّاسِ
يعني كعبه را باعث استواري دين و دنياي مردم گردانده است به اين جهت كه در دين حج و مناسك با آن انتظام مييابد و دنيا بدين خاطر كه در آنجا از غارت در امان هستند و در حرم كسي به آنها تعرض نميكند. (مظهري)
باعث بهبود معاش و معادشان گرداند. (بيضاوي)
باعث صلاح و قوام مردم گرداندن از اين جهت است كه الله متعال انسان را به صفت آدميت كه عبارت از حسادت و كينه و رقابت و بر سلب و غارت آفريده است حال در اينجا مانعي لازم است كه مردم به سبب آن به همديگر تعرض نكنند و زندگي ادامه پيدا كند. از اين جهت بر روي زمين خليفه هايي گذاشت و امور آنان را به يك نفر سپرد تا آنان را از تنازع بازدارد و بر انس و الفت با يكديگر وادار كند و ظلم ظالم را بردارد و به مظلوم حقش را ادا كند. (قرطبي)
به اينكه مناسك حج باعث شد كه دره اي بي زراعت آباد شود والا كسي در آنجا ساكن نميشد و داع را در آن مقبول و ثواب عبادات را در آن دوچندان گرداند تا مردم به آن رغبت پيدا كنند. (منير زحيلي)
وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ۚ
و ماههاي حرام يعني ذوالقعده و ذو الحجه و محرم و رجب را نيز براي استواري انسانها قرار داد به اينكه مردم در اين ماهها در امان هستند. (مظهري)
ميتواند كه منظور ماه ذوالحجه باشد كه حج در آن ادا ميشود و آن را نزد الله شاني عظيم است. (نسفي)
و هدي و قلائد يعني حيواناتي كه به مكه هديه ميشدند و حجاج همراه خود ميآوردند نيز باعث قوام و استواري انسانها است چراكه با ديدن هدي و قلائد به نزد آنان از غارت در امان ميماندند. (مظهري)
ذَٰلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
اين باعث قوام گرداندن و يا اين امر به حفظ حرمت احرام و يا اين اخبار غيبي و كشف اسرار كه از اول سوره تا اينجا گفته است براي اين است كه بدانيد ... (مظهري)
چراكه وضع احكامي كه باعث دفع شر قبل وقوع آن ميشود و جلب منافع ميشود، دليل حكمت قانون گذار است و دليل كمال علمش است و همينطور خبر دادن از غيب نيز دليل علم كامل و شامل وي است. (مظهري)
تا بدانيد كه الله متعال مصالح آنچه در آسمانها و زمين است، را ميداند. چگونه چنين نباشد در حاليكه وي تعالي به همه چيز داناست.
وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿98﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و بدانيد كه الله متعال سخت عذاب است پس مواظب رفتار خود باشيد و بدانيد كه الله متعال آمرزنده و مهربان است. نكته: تهديد و وعيد قبل انجام گناه مطرح ميشود تا كسي اقدام به گناه نكند و وعده نيز براي كساني است كه فريب شيطان را خورده و مركتب گناه شده اند پس در اينجا بايد مهرباني و آمرزندگي الله را يادآوري كرد تا از دين خارج نشود و به عمل صالح برگردد و از بدي دست بكشد ولي متاسفانه اغلب ما با فريب شيطان جاي آنها را عوض ميكنيم و يكي با يادآوري آمرزندگي الله بيخيالي به وي دست ميدهد و مرتكب گناه ميشود و بعد انجام نيز بعضي عذاب الهي يادشان ميآيد و از رحمت الهي نااميد ميشوند.

مستندات
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
بدانيد كه الله متعال براي كسي كه نافرماني ميكند و با امر وي تعالي مخالفت ميكند، سخت عذاب است. بر آن اساس كه ميدانيد كه هرآنچه رخ داده و شده است از روي علم وي تعالي بوده است. (تاويلات اهل سنت)
براي كسيكه حرم و احرام را سبك بشمارد سخت عذاب است. (نسفي)
وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
و بدانيد كه الله متعال آمرزنده و مهربان است براي كسيكه توبه كند و به وي تعالي برگردد. (تاويلات اهل سنت)
اولي تهديد افرادي است كه هتك حرمت ميكنند و يا بر گناه اصرار ميورزند و بعدي وعده است براي كسانيكه از هتك حرمت دست ميكشند و يا حرمت الهي را رعايت ميكنند. (ابوسعود)
آمرزنده ي گناهان كسي است كه مشاعر الهي را تعظيم كند و مهربان است در حق كسيكه جنايت كرده و به حرم پناه برده است. (نسفي)
مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ ﴿99﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و نيست بر پيامبر مگر رساندن پيام به صورت رسا و وي مسؤول عملكرد شما نيست و ديگر اينكه الله متعال آنچه آشكار ميكنيد و آنچه را كه كتمان ميكنيد همه را ميداند. نكته: اول بيان داشت كه عالم به همه چيز است و اينجا نيز بيان ميكند كه وظيفه ي پيامبر رساندن پيام پروردگارش است و اينكه شما عمل ميكنيد يا خير به خودتان مانده است و نفع و ضررش به خودتان باز ميگردد.

مستندات
مَّا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ ۗ
سختگيري در انجام فرمان الهي است و اعلام اين مطلب كه رسول كه وظيفه ي خود را انجام داده است و بر عليه شما حجت برپا شد و بر شما طاعت را الزام كرد پس شما را عذري در ترك امر نمانده است. (نسفي)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ
يعني بر وي تعالي نفاق و وفاق شما پوشيده نيست. (نسفي)
از تصديق و تكذيب و عمل و عزيمت هيچ يك پوشيده نميماند. (بيضاوي)
قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ ۚ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿100﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي محمد بگو كه خبيث يعني پليد با طيب يعني پاك نزد الله متعال برابر نيست هرچند كه زياد بودن خبيث تو را خوشحال بكند پس آنچه شما صاحبان عقل سليم بايد انجام دهيد اين است كه از الله متعال پروا كنيد و فرمانبردار باشد كه با اينكار نجات يابيد و باشد كه كامياب گرديد. نكته: وقتي آيه با قُل يعني بگو يعني به رسول الله ص ميفرمايد كه بگويد مشخص است كه مخاطب در وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ ، رسول الله ص نيستند بلكه مخاطب رسول الله ص هستند و از مقول رسول الله ص ميباشد.

مستندات
قُل لَّا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ
در مورد سبب نزول آيه آمده است كه در شان مردي نازل شده است كه از رسول الله ص چنين پرسيد: من تجارت خمر دارم و از ان مال كسب كرده ام حال اگر از آن مال در راه خدا انفاق كنم براي من نفعي هست؟ رسول الله ص فرمودند: اگر آن را في سبيل الله و در راه حج و يا جهاد و يا صدقه خرج كني، به اندازه ي يك بال پشه نيز ارزش ندارد. قطعا الله متعال چيزي جز حلال و طيب را قبول نميكند. (ابوسعود)
روايت شده است كه در شان مسلمانان نازل شده است كه وقتي حجاج مشرك يمامه خواستند به حج بيايند، مسلمانان قصد غارت آنان را كردند و اين آيه نازل شده و از اين كار نهي شدند. (بيضاوي)
عطا و حسن: خبيث و طيب همان حرام و حلال هستند. (ابوسعود)
خبيث آنچه باطنش فاسد و ظاهرش سالم به نظر ميرسد و طيب بر خلاف آن است. (البحر المحيط)
منظور مومن و كافر هستند. (البحر المحيط)
منظور مطيع و عاصي است. (البحر المحيط)
طيب معرفت و طاعت بوده و خبيث جهل و معصيت است. (البحر المحيط)
يعني از اشخاص و اعمال نيك و بد آنها نزد الله متعال مساوي نيستند. (مظهري)
ترغيب در عمل صالح و كسب حلال است. (مظهري)
از سهل بن سعد: مردي بر رسول الله ص گذر كرد و رسول الله ص به فردي كه كنارش بود فرمودند: نظرت در مورد اين شخص چيست؟ آن فرد كناري جواب داد: اين مرد از اشراف قوم است و اين كسي است كه اگر به خواستگاري بيايد بايد به وي دختر داد و اگر پادرمياني كرد از وي قبول كرده بشود. رسول الله ص سكوت كردند و بعد مردي ديگر گذر كرد و رسول الله ص نظر كناري را در مورد اين شخص نيز جويا شد و كناري جواب داد: از فقراي مسلمانان است و لايق است كه اگر خواستگاري كرد به وي دختر نداد و اگر پادرمياني كرد قبول نكرد و اگر چيزي گفت گوش كرده نشود. رسول الله ص فرمودند: اين يكي بهتر است از زمين پر از قبلي. (مظهري) يعني اگر از اولي به اندازه ي پر شدن زمين انسان وجود داشته باشد، به اندازه ي اين فقير نميشود و اين تك فقير از آنها خير است.
وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ ۚ
هرچند زيادي آن تو را خوشحال بگرداند. (ابوسعود)
مخاطب اين جمله هر كسي است كه رسول الله ص را دستور داده شده است كه آنها را مورد خطاب خود قرار دهد. (ابوسعود)
يعني مطيع و عاصي برابر نيستند هرچند كه عاصيان و كفار زياد باشند اين زياد بودن مانع عذاب شدن آنان نميشود. (البحر المحيط)
فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
از الله پروا كنيد در دوري از خبيث هرچند زياد هم باشد و طيب را هرچند كم باشد بر آن ترجيح بدهيد. (ابوسعود)
باشد كه از آن كاميابي را اميد كنيد. (ابوسعود)
اي صاحبان عقلهاي سالم. (مظهري)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ ﴿101﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد از چيزهايي نپرسيد كه اگر به شما جواب داده بشود باعث غم شما ميشود و اگر باز از آن بپرسيد در وقت نزول وحي به شما آشكار كرده ميشود. الله متعال از آن نوع سوالات كه قبل اين آيه آمده بود را از شما عفو كرد. و الله متعال آمرزنده و بردبار است. نكته: آمرزنده و بردبار وعده و وعيد است يعني هم در مورد آنچه گذشته ناراحت نشويد كه بخشيده است و هم در مورد ادامه و اصرار بر اين نوع سوال مواظب باشيد كه خداوند در عذاب دادن گناهكار عجله نميكند پس شما را اينكه در حال عذاب نميدهد دچار غرور نكند. نكته: با توجه به انواع شان نزولي كه براي اين آيه ذكر شده است و اقوالي كه در تعيين منظور از منع از كثرت سوال چيست آنچه به نظر حقير ميرسد اين است كه يهود هميشه در سوال افراط ميكردند و تمامي جزييات را از پيامبرشان درخواست ميكردند همانطور كه در قصه ي گاو و مقتول بني اسراييل ذكر شده است حال آيه در صدد اين است كه مسلمانان مثل آنها نشوند و زياد وارد جزييات نشوند كه حكم سنگين خواهد شد تا ميتوانيد سوال نكنيد تا بر اساس دليل هرگونه عمل كرديد خدا آن را از شما قبول كند. ديگر اينكه در آيه ي بعدي وضعيت سوال كنندگان در گذشته را بيان كرده است. ومن الله التوفيق.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ
وقتي رسول الله ص آيه ي وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آل عمران: 97] را قرائت كردند و فرمودند كه اي مردم حج بر شما فرض شد. مردي ايستاد و پرسيد: آيا اين فرض بودن حج براي هر سال است يعني هر سال حج كردن فرض است؟ رسول الله ص از اين مرد رويگرداندند و بعد آن مرد دوباره سوالش را تكرار كرد. رسول الله ص فرمودند: اگر ميگفتم بله هر سال حج فرض ميشد و اگر چنين ميشد شما نميتوانستيد و اگر ترك ميكرديد كافر ميشديد. بعد فرمودند: خير در طول عمر يك بار فرض است و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
از ابي عوانه من در مورد اين آيه از عكرمه سوال كردم و وي چنين گفت: روي رسول الله ص بين مردم آمد و مردم سوال كردند و در سوال كردن زياده روي كردند و رسول الله ص غضبناك شده و فرمودند: تا وقتي من از چيزي خبر ندادم از من مپرسيد. در اين زمان مردي ايستاد و مردم از اين حركت وي ناراحت شدند و اين مرد پرسيد: پدر من چه كسي است؟ رسول الله ص جواب دادند: خذيفه. يعني مردي غير از پدرش را نام بردند. اينجا بود كه حضرت عمر گفت: يا رسول الله ص ما به الله بعنوان پروردگار راضي شده ايم و به تو بعنوان پيامبر راضي شده ايم و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
در خبري ديگر آمده است: مردي پرسيد: پدر من كجاست؟ يعني بعد مرگ. فرمودند: در آتش. (بحر العلوم)
از نافع روايت شده است كه در مورد كراهت كثرت سوال چيزي نازل نشده است بعد گفت: در مورد وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ يعني: يعني در وقت نزو جبريل تُبْدَ لَكُمْ يعني:
براي شما آشكار كرده ميشود. (بحر العلوم)
گفته ميشود: در آيه تقديم است يعني اگر در وقت نزول قرآن سوال كنيد به شما آشكار كرده ميشود. و در غير وقت نزول قرآن از آن اشياء شما را عفو ميكند و بر شما واجب نميگرداند. (بحر العلوم)
سعيد بن جبير: در مورد كساني نازل شد كه از حكم بحيره و سائبه سوال كرده بودند. (احكام جصاص)
مِقسَم: در مورد معجزه ها و نشانه هايي كه انبياي قبلي بر امت خود آورده بودند سوال كردند. (احكام جصاص)
منظور سوال از همين اشيايي است در مورد نزول آيه آمده چراكه نيازي به دانستن آن نيست. (احكام جصاص)
رسول الله ص: بزرگترين مسلمانان در جرم بين مسلمانان كسي است كه از چيزي بپرسد كه قبلا حرام نبوده است بعد بخاطر سوال وي بر مسلمانان حرام گردد. (احكام جصاص)
اين نهي بر ميگردد به ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ يعني هرآنچه رسول الله ص به شما گفت بدان عمل كنيد و از هرچه نهي كرد، بازايستيد و در سوالات ديگر مثل آنچه در روايات گذشت وارد نشويد شايد كه رسول الله ص جوابي بدهد كه باعث مشقت و ناخوشي شما بشود. (نيسابوري)
إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ
اگر بر شما آشكار گردد، شما را ناراحت خواهد كرد. (ابوسعود)
منظور اشيايي است كه اگر آشكار كرده شود بر آنها سنگين خواهد آمد و باعث غم خواهد شد بخاطر تكاليف سنگيني كه بيان خواهد شد چراكه از اجراي آن عاجز خواهند آمد و يا اسراري كه آشكار شدنش چيزي جز بي آبرويي به همراه ندارد. (ابوسعود)
وَإِن تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ
يعني اگر سوال كنيد با وحي به شما جواب داده خواهد شد. (ابوسعود)
يعني از اشيايي نپرسيد كه اگر جواب آن ظاهر شود، شما را غمگين ميكند و اگر در زمان وحي بپرسيد به شما آشكار كرده ميشود. اين دو مقدمه ي براي نهي از سوال است. (بيضاوي)
عَفَا اللَّهُ عَنْهَا ۗ
براي بيان اين مطلب است كه نهي از كثرت سوال فقط سخت آمدن بر شما نبوده بلكه معصيت است و موجب مواخذه. (ابوسعود)
يعني الله متعال سوالهاي قبلي شما را بخشيده است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ
غفور است يعني صاحب تجاوز و گذشت است. (بحر العلوم)
حليم است طوريكه بر عذاب دادن شما عجله نميكند. (بحر العلوم)
قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ ﴿102﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

به تحقيق كه قومي قبل شما از اين دست سوالات پرسيدند و بخاطر اين سوالشان كه از روي انكار بود و يا بخاطر جوابي كه شنيدند، كافر گشتند.

مستندات
قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِّن قَبْلِكُمْ
مثل همان مسائلي كه شما شروع سوال كردن كرديد را قومي، قبل شما پرسيدند. (بيضاوي)
مثلا از حضرت عيسي مائده خواستند و امتهاي ديگر از انبياي خود اشيايي ديگر خواستند. (بحر العلوم)
قوم صالح از ايشان، شتر خواستند و بعد اينكه شتر را آورد، شتر را كشتند و كافر شدند. (احكام جصاص)
و يا وقتي كسي پرسيد كه جاي من در اخرت كجاست و جواب شنيد كه در آتش است ناراحت شده و تكذيب كردند و كافر شدند. (احكام جصاص)
سدي: اين آيه وقتي نازل شد كه مردم از رسول الله ص خواستند كه كوه احد را به طلا تبديل كند. (احكام جصاص)
يعني از همين قبيل سوال منهي كه ممنوع و با خودش وبال ميآورد را پرسيدند نه اينكه عين سوال شما را پرسيده باشند. (ابوسعود)
ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ
بعد به سبب همين سوال كافر شدند چون به آنچه سوال كرده بودند عمل نكردند و گردن ننهادند و اين از روي انكار آن بوده است. (بيضاوي)
همانطور كه از بني اسرائيل ديده شده است و دانسته شده است. (نسفي)
بني اسرائيل از نبي خود ميپرسيدند و وقتي به آن امر ميشدند آن را ترك ميكردند و براي همين هلاك شدند. (ابوسعود)
مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ ۙ وَلَٰكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ ۖ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ ﴿103﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال در دين خودش اشيايي به نامهاي بحيره و سائبه و وصلية و حامي، ندارد و چنين امري نداده است كه از اين طريق پرستش خود را ثابت كنيد. بلكه واقعيت امر اين است كه كسانيكه كافر شده اند، به الله دروغ نسبت ميدهند و اكثر عاملان به اين امور، فكر نميكنند وتعقل نميكنند.

مستندات
مَا جَعَلَ اللَّهُ
يعني الله متعال نه به اين امور امر كرده است و نه اجازه داده است. (تاويلات اهل سنت)
يعني الله متعال اين نامها را نام گزاري نكرده است و چنين احكامي را نيز مرسوم نكرده است. (قرطبي)
الله متعال اين امور را حرام نگردانده است. (بحر العلوم)
رد و ابطال آن چيزي بود كه جاهليت براي خود باب كرده بودند. (ابوسعود)
اين اشياء را مشروع نكرده و اين اشياء را از اعمال عبادت قرار نداده است. (قرطبي)
مِن بَحِيرَةٍ
حيواني كه دوشيدن شيرش را براي طاغوت، از مردم منع ميكردند و كسي آن را نميدوشيد. (قرطبي)
و يا شتراني كه گوش آنها را به درازا ميشكافتند و اين نشانه ي راه بودن آن بود. (قرطبي)
وَلَا سَائِبَةٍ
از براي بتان آنان را رها ميكردند و كاري با آن نداشتند. (قرطبي)
ابن اسحاق: بحيره ي بچه ي سائبه بوده است و سائبه شتري بود كه ده شكم متوالي بچه ي ماده ميآورد و بين آنان نري نياورده باشد پس وقتي به اين عدد رسيد ديگر آن را كسي نه سوار ميشد و نه پشمش را ميچيد و نه شيرش را دوشيده ميشد مگر براي مهمان و وقتي بعد اين باز بچه ي ماده ميآورد ان را بحيره ميگفتند و گوشش را ميشكافتند و مثل مادرش با آن عمل ميكردند. (قرطبي)
امام شافعي: وقتي شتري پنج بچه شتر متوالي ماده ميزاييد، گوشش را ميشكافتند و حرامش ميدانستند. (قرطبي)
ابن عُزَير: بحيره شتري بود كه در شكم پنجم بچه شتري نر ميآورد، آن سر بريده و از آن مردان و زنان ميخوردند و اگر پنجمي ماده ميشد، حرام ميشد و فقط مردان از گوشت و شير آن ميخوردند. (قرطبي)
عكرمه: وقتي خودش ميمرد براي زنان حلال ميشد. (قرطبي)
سائبه شتريكه بخاطر نذرش كه داشته است رها ميشد مثلا اگر از بيماري بهبود مييافت و به خانه اش ميرسيد، آن را رها ميكرد و از چرا و آب منعش نميكرد و بر ان كسي سوار نميشد. و اين رها كردن از غير شتر نيز ميشد و اگر برده اي بود بر اين برده كسي حق ولاء نداشت.(قرطبي)
بعضي گفته اند: سائبه رها شده طوريكه بسته نبود و چوپاني بر سر آن نبود. (قرطبي)
وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ ۙ
وصيله و حام از شتر و گوسفند بود كه رها كرده ميشدند و حام از شتر بود اينگونه كه وقتي شتر نري از فحل بودن ميماند، از پر طاووس بر آن ميبستند و رهايش ميكردند و اما وصيله از گوسفند بود اگر دو بار پي هم ماده ميزاييد، رهايش ميكردند. (قرطبي)
ابن عزير: وصيله از گوسفند بود وقتي گوسفندي هفت شكم ميزاييد، در هفتمي اگر بره نر بود، ذبح كرده و از آن مردان و زنان ميخوردند و اگر ماده بود بين گله رهايش ميكردند و اگر ماده و نر هر دو را ميزاييد، ميگفتند: وصلت اخاها يعني برادرش را وصيله گرداند و براي همين آن را ذبح نميكردند و گوشتش بر زنان حرام بود و شير آن ماده بره نيز بر زنان حرام بود مگر اينكه يكي از اين دو ميمردند كه در اينصورت از آن مردان و زنان ميخوردند. (قرطبي)
گفته اند: نري بود كه از بچه ي بچه ي وي به حد سواري دادن ميرسيد، حامي است و يا گفته شده اگر از آن نر، بوسيله ي آن، ده شكم زاييده ميشد، ميگفتند: پشتش را حمايت كرد پس آن را سوار نميشدند و از آب و علف منع نميشد. (قرطبي)
ابن اسحاق: اگر گوسفند ده بره ي ماده در پنج شكم ميآورد، كه بين آنها نري نبود ميگفتند: وصل كرد پس اگر بعد ميزاييد آن براي مردان بود نه براي زنان و مگر اينكه بره ميمرد كه در اين وقت زنان با مردان شريك ميشدند. (قرطبي)
مجاهد: حامي آن نري كه بچه ي بچه اش به فحلي رسيده باشد. (تاويلات اهل سنت)
از رسول الله ص: عمرو بن عامر خُزاعي را ديدم كه در آتش ، روده ي خود را داشت حمل ميكرد و با خود ميكشيد. وي اولين كسي بود كه سائبه را باب كرد. (قرطبي)
در روايتي ديگر: عمرو بن لُحيي آمده است. چراكه وي اولين كسي بود كه دين اسماعيل را تغيير داده و بحيره و سائبه و حامي را بين عرب باب كرد. (قرطبي)
رسول الله ص: من ميدانم كه چه كسي اولين بار بحيره را مرسوم كرد. گفتند: چه كسي بود؟ فرمودند: مردي از بني مَدلَج، دو شتر داشت و گوشهاي يكي از آنها را بريد و شير ان دو را حرام دانست و بعد از شير آنها خورد. رسول الله ص، وي را در آتش ديدم كه اين دو شتر وي را گاز ميگيرند و با پاهايشان لگدمالش ميكنند. (بحر العلوم)
گفته شده است: اولين كسي اين امور را اختراع كرد، جُناده بن عوف بوده است. (قرطبي)
ابن اسحاق: سبب بت پرست شدن و تغير دين ابراهيم عمرو بن لحي بود كه وقتي به شام رفت در راه برگشت به مكاني به نام مآب از سرزمين بلقاء رسيد و در آن زمان در آن سرزمين حكومت ميكردند و ديد كه آنان بتان را عبادت ميكنند. گفت اين بتان چيستند كه شما آن را ميپرستيد؟ عمالقه گفتند: اينان بتاني هستند كه اگر از آنان باران بخواهيم به ما باران ميدهند و اگر پيروزي طلب كنيم به ما پيروزي ميدهند. عمرو گفت: آيا به من نيز بتي ميدهيد تا آن را به سرزمين عرب ببرم ؟ به وي بتي دادند كه اسمش هُبَل بود و آن را به مكه آورد و در آنجا نصب كرد و مردم نيز شروع به عبادت آن كردند و تعظيمش كردند. وقتي رسول الله ص مبعوث شدند بر آنان چنين نازل شد كه الله متعال بحيره و سائبه وو قرار نداده است . (قرطبي)
وَلَٰكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ ۖ
و ليكن قريش و خُزاعه و مشركان عرب با گفتن اينكه الله متعال فلان چيز را حرام كرده است به الله متعال به دروغ چيزهايي نسبت ميدهند و گمان ميكردند كه اينكارشان سبب رضايت پروردگارشان ميشود. اين درحالي است كه طاعت الله متعال فقط با قول خود وي تعالي دانسته ميشود واينان نزدشان قولي از الله متعال نبوده است پس آنچه ميگويند بر الله متعال دروغ بستن است. (قرطبي)
و اين شان بزرگان ورئيسان آنان بود. (ابوسعود)
وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ
و آنان فرومايگانشان بودند كه از آنها تبعيت ميكردند يعني كسانيكه با رسول الله ص هم عصر بودند. اينان تفكر نميكنند كه اين امور افتراء باطل هستند تا با آن مخالفت كرده و خودشان به حق برگردند در نتيجه در اسارت تقليد ميمانند. (ابوسعود)
اين بيان عجز و قصور عقلشان در هدايت خودشان است. (ابوسعود)
آنان را عقلي نيست تا بدانند كه اين الله متعال است كه اشياء را حرام يا حلال ميگرداند و كسي غير وي تعالي نميتواند اينكار را انجام دهد. (بحر العلوم)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۚ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ ﴿104﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و وقتي به اين افراد گفته ميشود: به سوي آنچه الله متعال فروفرستاده از كتاب و به رسولش بياييد تا حلال و حرام را بشناسيد، گويند: ما را آنچه پدرانمان را بر آن يافته ايم كافي است. آيا اين را وجود اينكه ميدانند كه پدرانشان در مورد دين چيزي نميدانند و بر هدايت نيز نيستند، باز از آنان تقليد ميكنند؟

مستندات
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنزَلَ اللَّهُ
وقتي از روي ارشاد و هدايت به آنان گفته ميشود كه به كتاب بيان كننده ي حلال و حرام بياييد. (ابوسعود)
يعني در مورد حرام و حلال به آنچه الله متعال نازل كرده . (مظهري)
وَإِلَى الرَّسُولِ
و به رسولي كه اين كتاب بر وي نازل شده است بياييد تا بر حقيقت امر پي ببريد و بتوانيد حلا و حرام را از هم تفكيك كنيد. (ابوسعود)
قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۚ
گويند كه ما را آنچه پدرانمان را بر آن يافتيم كافي است. (مظهري)
بيان كوتاهي عقلشان است و اينكه دليلي جز تقليد ندارند. (مظهري)
بيان عناد و نافرماني از حق و پيرو فراخواننده به گمراهي هستند. (ابوسعود)
أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ
يعني اگر پدران آنها جاهل و گمراه هم باشند باز تقليد ميكنند؟ (مظهري)
يعني با وجود جهل پدران باز از آنها تبعيت ميكنند؟ (ابوسعود)
آيا در صورتي كه پدران آنها در امر دين فهمي نداشته باشند و هدايت نيافته باشند، نيز تبعيت از آنان فرض است؟ (ابوسعود)
يعني با وجود اينكه ميدانيد پدران شما از امر دين چيزي نميدانند و هدايت نيافته اند باز آنها تبعيت ميكنيد؟ (تاويلات اهل سنت)
يعني تبيعت و تقليد درست نيست مگر از كسيكه عالم و بر هدايت بودن وي دانسته شود و آن با اقامه ي حجت حاصل ميشود و تقليد كافي نيست. (بيضاوي)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ ۖ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ۚ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿105﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد، بر شماست نفس خودتان كه آن را اصلاح كنيد و در صورت هدايت يافتنتان گمراهي گمراه شما را ضرر نرساند و ضررش بر خودش است. تنها مرجع شما و محل بازگشت شما فقط الله متعال است پس وي تعالي شما را خبر خواهد داد از آنچه در دنيا انجام داده ايد و بر اساس آن شما را جزا خواهد داد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ ۖ
بر شما لازم است كه خودتان را اصلاح كنيد وبر صلاح نگه داريد. (نسفي)
لَا يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ۚ
مسلمانان بر كفار حسرت ميخوردند و تمنا ميكردند كه اي كاش انان نيز وارد اسلام ميشدند پس به آنان گفته شد كه شما مواظب خودتان باشيد و آنچه بر شما تكليف شده است تا خودتان را اصلاح كنيد، بر آن مواظبت كنيد. وقتي خودتان بر هدايت باشيد گمراهي از دين شما به شما ضرر نميزند. (نسفي)
منظور ترك امر به معروف و نهي از منكر نيست بلكه ترك اين دو در وقت قدرت داشتن، بايد است. (نسفي)
از جمله ي بر هدايت بودن انكار بر منكر بر حسب طاقت است. (بيضاوي)
گفته شده: وقتي كسي مسلمان ميشد به وي ميگفتند: پدرانت را سفيه دانستي. پس اين آيه نازل شد. (بيضاوي)
وقتي بر حق ثابت قدم باشيد، گمراه شدن گمراه به شما ضرري نميرساند. (بحر العلوم)
إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا
بازگشتتان به الله است. (نسفي)
يعني آنكه به امر به معروف و به نهي از منكر امر ميكند و آنكه بر وي امر به معروف و نهي از منكر بر ميگردد الله متعال است. (تاويلات اهل سنت)
فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ
به آنچه در دنيا انجام داده ايد. (بحر العلوم)
بعد بر آن اساس شما را جزا ميدهد. (نسفي)
وعيد براي هر دو گروه مومن و كافر است و ديگر اينكه كسي بخاطر گناه ديگري مواخذه نخواهد شد. (بيضاوي)
ابو ثعلبه خشني: در مورد اين آيه از رسول الله ص پرسيدم و ايشان فرمودند: امر به معروف كن و از منكر نهي كن. وقتي ديدي كه دنيا را ترجيح ميدهند و حريص بودن مورد اطاعت باشد و هر صاحب رايي به راي و نظر خود خوشنود است، در اينجاست كه خودت را حفظ كن و خودت را بر صلاح نگه دار. چراكه بعد شما ايام صبر خواهد آمد و كسيكه در آن زمان بر دين متمسك باشد به مثل انچه شما بر آن هستيد، پس بر وي اجر پنجاه تن از شما بر وي است. گفتند: اجر پنجاه كس از آنان؟ فرمودند: خير بلكه اجر پنجاه تن از شما بر وي خواهد بود. (بحر العلوم)
حضرت ابوبكر: اي مردم شما اين آيه را بر غير تاويل حقيقي آن برداشت ميكنيد. اين در مورد كساني بود كه آنان طعم اسلام را يافتند و شيريني آن را چشيدند و از مشركين اقوامي داشتند و آنان خواستند كه شيريني اسلام را به آنان نيز بچشانند و آنان را نيز وارد اسلام كنند پس اين آيه نازل شد. قسم به آنكه جان من در دستان وي است: بايد امر به معروف كنيد و نهي از منكر كنيد و يا اينكه الله متعال بر شما عذابي عمومي از نزد خود بفرستد. (بحر العلوم)
در روايت كلبي آمده است: رسول الله ص منذر بن عمرو را به اهل هجر فرستاد تا آنان را به اسلام دعوت كند ولي آنان از اسلام اوردن امتناع كردند و منذر نيز بر آنان جزيه وضع كرد و اين آيه نازل شد يعني شما را گمراهي اهل هجر و قبول جزيه ي آنها ضرري نميرساند وقتي كه خودتان مومن به الله باشيد. (بحر العلوم)
منظور اين است كه وقتي امر به معروف ميكنيم و نهي از منكر انجام ميدهيم، عدم قبول طرف ما را ضرري نميرساند. (تاويلات اهل سنت)
از حضرت عايشه: رسول الله ص بر من وارد شدند در حاليكه نفسشان گرفته بود پس وضو گرفتند و به مسجد رفتند و من پشت پرده ايستادم و فرمودند: الله متعال ميفرمايد: امر به معروف كنيد و از منكر نهي كنيد قبل اينكه مرا بخوانيد و من اجابت نكنم و از من بخواهيد و من عطا نكنم و از من دادخواهي كنيد و من دادخواه شما نباشم و از من ياري بطلبيد و من ياريتان نكنم. (تاويلات اهل سنت)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ ۚ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۙ وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ ﴿106﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد شهادت بين شما ها اينگونه است كه ؛ در وقت فرارسيدن مرگ و در وقت وصيت؛ دو نفر شهادت دهند، اين دو نفر شاهدي كه عادل هستند و از خويشان خودتان هستند. اگر كه شما در سفر بوديد پس شما را مصيبت مرگ برسد. اين دو مدعي را كه ادعاي وصيت دارند را اگر در شك شديد، پس اين دو را تا وقت بعد نماز نگه داريد و اين دو به اين طريق قسم بخورند كه ما بخاطر مال دنيا قسم به الله را هتك نميكنيم و قسم دروغ نخواهيم خورد هرچند كه در قسم دروغ ما طرفداري از خويشان مان باشد و شهادتي كه الله معال مقرر كرده را كتمان نخواهيم كرد و حقيقت را خواهيم گفت چراكه اگر چنين كنيم ما قطعا از گناهكارن خواهيم بود.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ
روايت شده است كه بديل آزاد كرده ي عمرو عاص كه از مهاجرين بود به همراه تَمِيمُ الدَّارِيُّ وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءَ كه هردو نصراني بودند به سفر شام رفتند و بديل بيمار شد و وصيتي نوشت كه در ان آنچه همراهش بود را نوشت و داخل كالاي خودش انداخت و به اين نوشته را به آن دو همراهش نگفت و وصيت كرد كه كالاي من را خانواده ام برسانيد و بديل مرد و آن دو كالاي وي را گشتند و ظرفي نقره اي را براي خود برداشتند پس خانواده ي بديل آن نوشته را پيدا كردند و از آن دو آن ظرف را خواستند و آن دو انكار كردند پس اين دو را به شكايت نزد رسول الله ص بردند و اين آيه نازل شد. (نسفي)
در روايت ثبت شده در تاويلات اهل سنت اين قضيه در راه مكه اتفاق افتاده است و آن كسي كه وصيت كرده بود مردي از بني سهم است پس رسول الله ص اول آن دو نصراني را قسم دادند به اين جهت كه مدعي عليه بودند و بعد اهل آن مرد سهمي را قسم دادند چراكه آن دو نصراني ادعا كردند كه اين جام را از آن سهمي خريده اند و اهل وي آن را انكار ميكردند. بر اين اساس در آيه نسخي صورت نگرفته است و در اين آيه چيزي كه مخالف رويه رسيدگي به دعاوي وجود ندارد. (تاويلات اهل سنت)
امام ابوحنيفه از حماد از ابراهيم نخعي: اين آيه منسوخ است و صحاك گفت كه آن را آيه ي 2 سوره طلاق منسوخ كرده است و اين شد كه قسم دادن شاهد برداشته شد و شهادت اهل ذمه باطل است مگر فيما بين خودشان. (بحر العلوم)
إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ
وقتي كه در شرف مرگ باشيد و نشانه هاي مرگ ظاهر شد. (ابوسعود)
حِينَ الْوَصِيَّةِ
در وقت وصيت. (ابوسعود)
بدل از الموت است يعني منظور از وقت مرگ وقت وصيت است. (ابوسعود)
هدف اين است كه نشان دهد كه وصيت مهم است و نبايد در مورد آن سهل انگاري شود. (ابوسعود)
اثْنَانِ
شهادت بين شما نصاب آن دو نفر است. (ابوسعود)
از جمله ي آنچه بر شما نازل شده اين است كه براي شهادت بين شما دو نفر باشند. (ابوسعود)
شهادت بين شما را دو نفر اقامه كنند. (ابوسعود)
ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ
دو نفر از خويشان شما باشند چراكه آنان به احوال ميت داناتر هستند و به اينكه درست ترين را انتخاب كنند، نزديكتر هستند. (ابوسعود)
گفته شده: منظور از خودتان، يعني از مسلمانان باشد است. (ابوسعود)
أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ
و يا شهادت دو نفر از غير خودي يعني از اجانب. (ابوسعود)
يا اينكه منظور شهادت دهند دو نفر غير از خودتان است. (ابوسعود)
گفته شده منظور از اهل ذمه است. اين در اول اسلام بوده است زماني كه مسلمانان خصوصا در سفر كم بودند و بعد منسوخ شد. (ابوسعود)
از مكحول: اين شهادت اهل ذمه بر مسلمانان را آيه ي وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ الطلاق 2 منسوخ كرده است. (ابوسعود)
إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ
اگر كه در مسافرت باشيد. (ابوسعود)
فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الْمَوْتِ ۚ
پس در در وقت مسافرت شما را اجلتان نزديك شود و نزد شما كسي از خويشانتان نباشد. (ابوسعود)
و يا از اهل اسلام كسي نباشد تا شهادت بدهد. (ابوسعود)
پس دو نفر غير خودي شهادت دهند. (ابوسعود)
و يا منظور اين است كه دو نفر غير خودي را شاهد بگيريد. (ابوسعود)
تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلَاةِ
جواب سوال پيش آمده است يعني اگر در اينصورت به شاهدان به شك باشيم چه كنيم؟ فرمود: آنان را نگهداريد تا قسم ياد كنند. (ابوسعود)
منظور از نماز، نماز عصر است. (ابوسعود)
به نام نياوردن عصر از اين جهت است كه چراكه نماز عصر براي قسم خوردن نزد آنان تعيين شده بود چراكه وقت اجتماع مردم و وقت ديدار فرشتگان شب و روز است و ديگر اينكه در تمام اديان اين نماز مورد تعظيم است و در آن وقت از قسم دروغ پرهيز ميكنند. (ابوسعود)
از حسن: بعد نماز ظهر و عصر است چراكه اهل حجاز بعد اين دو نماز به حَكَميت مينشستند. (نسفي)
گفته شده است كه منظور هر نمازي است چراكه نماز باعث به راستي سخن گفتن است. (ابوسعود)
رسول الله ص در روايت بديل آنان را در كنار منبر مباركشان قسم دادند و براي همين بعضي گناه قسم دروغ در كنار منبر را بزرگتر از مواضع ديگر دانسته اند و جزو آداب تحليف دانسته اند ولي حقيقت امر اين است كه زيرا رسول الله ص در كنار منبر بودند قسم دادن نيز آنجا واقع شده است. (احكام جصاص)
وقتي اهل كتاب نماز را استهزاء ميكنند پس اين بعد نماز بودن نشان ميدهد كه منظور از أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ ، يعني غير از خويشانتان است نه از غير دين شما. (تاويلات اهل سنت)
از عامر شعبي: دو مسيحي بر وصيت كردن مردي از مسلمانان كه در سفر مرده بود، شهادت دادند و اهل وصيت در اين مورد به شك شدند و اين دو را به نزد ابوموسي اشعري آوردند و پس ابوموسي آن دو را بعد نماز عصر قسم داد كه والله كه ما بجاي آن ثمن قليل نخريده ايم و شهادت از براي الله را كتمان نكرده ايم و اگر چنين باشد ما از گنهكاران هستيم. ابوموسي گفت: والله كه اين قضيه ايست كه از زماني كه رسول الله ص فوت كردند تا به امروز، حكم كرده نشده است. در اينجا شعبي بيان ميكند كه ابوموسي اين دو را در مورد اتهام وارده بر انها قسم داده است و اين قسم در اين مواقع بين مسلمانان واجب است و نه اينكه بر شهادت آنها قسم داده باشد. (تاويلات اهل سنت)
فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ
اگر وارثي از وراث در شك شد كه قسمتي از تركه را گرفته باشد و يا خيانتي صورت گرفته باشد پس آنان را نگه داري و آنان را به الله متعال قسم دهيد. (ابوسعود)
در روايت بديل، رسول الله ص بعد عصر آنان را قسم داد و تمام شد و بعدا آن ظرف در مكه يافت شد و گفتند كه ما آن را از عدي و تميم خريده ايم. (نسفي)
منظور از شهادت در اينجا قسم خوردن وصي ميت است وقتي كه وراث در مورد وصيت به شك شوند. (احكام جصاص)
منظور از شهادت بينكم حضور وصيي است. وقتي گفته ميشود شهدته و معني حاضر شدم منظور است. (احكام جصاص)
هرچند شهادت به معني قسم ميآيد ولي مثل مواضعي كه به معني شهادت و گواهي متعارف منظور داشته ميشود در اينجا نيز به معني گواهي دادن است. (احكام جصاص)
ولي در آيه ي بعدي يعني شهادت اهل ميت، منظور قسم خوردن آنان است. (احكام جصاص)
اگر بر خيانتي اطلاع يافتيد با شهادت عادلتر از آنها و يا متوجه دروغي شديد و بر خلاف گفته ي آنان يافتيد، پس شهادت اين دو عادلتر اجازه داده شده است و شهادت اولي باطل است. (تاويلات اهل سنت)
لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۙ
بر اين قسم بخورند كه ما بدل الله متعال چيزي نخواهيم گرفت. (ابوسعود)
يعني بجاي رحمت الله چيزي از متاع دنيا نخواهيم. (ابوسعود)
يعني با قسم دروغ، مال دنيا نخواهيم. (ابوسعود)
گفته شده: قسم صحيح را با كالاي دنيوي عوض نخواهيم كرد به اينصورت كه قسم راست را با دروغ عوض كنيم. (ابوسعود)
منظور قسم دروغ نخواهيم خورد. (ابوسعود)
هرچند آن كس كه برايش قسم ميخوريم از خويشان ما باشد. (ابوسعود)
ما بدل حرمت نام الله متعال چيزي نخواهيم گرفت هرچند كه در ان رعايت جانب خويشاوندانمان باشد. (ابوسعود)
وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ
معطوف بر لَا نَشْتَرِي بِهِ است. يعني ما شهادتي را كه الله متعال امر به اقامه ي آن كرده است را كتمان نخواهيم كرد. (ابوسعود)
إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الْآثِمِينَ
اگر شهادت را كتمان كنيم قطعا ما از گنهاكاران هستيم. (ابوسعود)
اگر منظور قسم دادن شاهدان باشد، اين امر منسوخ شده باشد و اگر منظور از اين دو وصي باشند، منسوخ نشده است. (نسفي)
فَإِنْ عُثِرَ عَلَىٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ ﴿107﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

پس اگر بر اينكه آن دو قسم خورنده ي اول مستحق گناه شدنشان، اطلاع يافته شد و دانسته شد كه آنان در قسم خود دروغ گفته اند پس دو مرد ديگر از كسانيكه مستحق آن تركه هستند و يا از خويشان ميت هستند، جاي آن دو را گيرند در قسم خوردن پس به اينصورت قسم بخورند كه والله كه قسم ما از قسم آن دوي اول سزاواتر به قبول است و ما اين سخن را ميگوييم در حاليكه ميدانيم اگر خلاف واقع باشد ما جزو از حد گذرندگان و بر خود ظلم كنندگان هستيم.

مستندات
فَإِنْ عُثِرَ عَلَىٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا
اگر بعد تحليف اطلاع يافته شود بر اساس آنچه در قسم خوردن گفته بودند مستحق اثم و گناه شده باشند. يعني كاري انجام داده اند كه موجب گناه است مثل تحريف حقيقت و مطمئن شديد كه به اينكه در دستان آنها چيزي از تركه آشكار شد و آن دو ادعاي استحقاق آن را كردند. (ابوسعود)
فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا
پس دو مرد ديگر بجاي آن دو كه مرتكب گناه شده اند، جايگزين شوند. (ابوسعود)
منظور اين نيست كه در شهادت دادن بجاي آن دو شوند بلكه جايگزين در حبس و تحليف است و از براي اظهار حق است و آشكار كردن دروغ قبليان است بخاطر چيزي كه از تركه در دستان قبليان است. (ابوسعود)
مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ
در قرائت به فعل معلوم :از كسانيكه مستحق آن هستند از خويشان و وارثان ميت كه اولي به قسم هستند. (ابوسعود)
در قرائت به مجهول: از كسانيكه بر عليه آنان جرم صورت گرفته كه همان اهل ميت باشند. (ابوسعود)
فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِن شَهَادَتِهِمَا
پس قسم بخورند كه قطعا قسم ما از قسم آنان اولي و حق است براي قبول چراكه اين قسم از روي صداقت است از قسم آنان چراكه قسم آنان از روي دروغ است. (ابوسعود)
يعني شهادت و قسم مسلمانان از قسم و شهادت كافران اولي و سزاوارتر است. (بحر العلوم)
وَمَا اعْتَدَيْنَا
و ما در اين قسم از حق تجاوز نكرده ايم. (ابوسعود)
ويا ما بر آنان تعدي نكرده ايم و حق آنان را ابطال نكرده ايم. (ابوسعود)
إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ
اگر ما از حق تجاوز كرده باشيم به خودمان ظلم كرده ايم چراكه خودمان را در معرض غضب الله متعال و عذابش قرار داده ايم. (ابوسعود)
اگر به دروغ قسم خورده باشيم. (ابوسعود)
و يا از كسانيكه حق را در جايي غير از موضعش قرار داده ايم. (ابوسعود)
در روايت بديل، وقتي اين آيه نازل شد عمروُ بنُ العاص والمطَّلِبُ بنُ أبي وداعةَ السَّهْمي قسم خوردند كه اين دو نفر دروغ گفته اند و خيانت كرده اند و در روايتي اولياي ميت اينكار را كردند. در اين قضيه اگر اين دو نفر آخري وارث بديل بوده باشند در اين آيه نسخي نيست مگر در چگونگي قسم چراكه وارث را بر قطعيت قسم داده نشود و اگر وارث وي نبوده باشند، اين آيه منسوخ است. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴿108﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اين تفصيل قسم دادن وصي در صورت شك ورثه و قسم دادن ورثه در وقت ادعاي وصي ، نزديكتر است به اينكه شهادت و قسم بر وجه مشروع آن باشد و ديگر اينكه نزديكتر است به اينكه هركس گواه و شاهد ميشود، از رد شدن گواهي خودش در صورت خيانت بترسد و كاريكه شما بايد انجام دهيد و به آن بايد پايبند باشيد، اين است كه از الله متعال پروا كنيد و احكام الهي را گوش كنيد و فرمان ببريد. و بدانيد كه الله متعال خارجان از فرمان را به راه درستي هدايت نميكند.

مستندات
ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَن يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا
يعني اين قسم دادن وصي در وقت به شك شدن ورثه و قسم دادن ورثه در وقتي كه وصي ادعاي خريد و مانند آن را داشته باشد. (مظهري)
منظور گواهي و شهادت بر وصيت است. (احكام جصاص)
يعني آن حكمي كه به تفصيل بيانش گذشت. (ابوسعود)
نزديكتر است به اينكه شهود شهادت خود را بر وجهي كه شاهد بوده اند بخاطر ترس از عذاب اخروي بدون تحريف و بدون خيانت ادا كنند. (ابوسعود)
أَوْ يَخَافُوا أَن تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ۗ
شهادت و قسم در اين آيه هر يك بر معناي حقيقي استعمال شده است. (احكام جصاص)
اين آيات كه جواز شهادت غير مسلمانان بر مسلمين را ميگويند با آيه مداينه منسوخ هستند چراكه در آنجا به صراحت از مسلمين بودن گواهرا آورده است و مطلق است و حال وصيت و حال سفر را نيز جدا نكرده است. (احكام جصاص)
وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا ۗ
در قسم دروغ و خيانت از الله بترسيد. (نسفي)
بشنويد شنيدني براي قبول كردن و براي جواب مثبت دادن به آن. (نسفي)
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ
افرادي را كه از اطاعت خارج شده اند را هدايت نميكند. (نسفي)
يعني خائنين را هدايت نميكند. (بحر العلوم)
اگر پروا نكنيد و به فرمان الله متعال گوش نكنيد شما فاسق هستيد. (مظهري)
فاسقين را به دليل هدايت نميكند. (مظهري)
و يا به راه بهشت هدايت نميكند. (مظهري)
وقتي قسم اول را بر وصي بگيريم و تفسير كنيم يعني در وقت انكار خيانت و دومي را بر قسم ورثه بگيريم يعني در وقت انكار دعواي خريد از سمت وصي و مانند آن، تفسير آيه با سبب نزولي كه ذكر كرده اند مطابق ميآيد و نيازي به دانستن اين آيه نيز نيست. (مظهري)
يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ ﴿109﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

در آن روزي كه الله متعال به فرستادگان خود گويد: چه جوابي از قوم خود گرفتيد؟ رسولان جواب دهند: علم ما نزد تو هيچ است و ما در مورد اينكه در دل آنان چه ميگذشت خبر نداريم و اينكه بعد ما چه كرده اند نيز خبر نداريم. قطعا تو تو هستي داناي غيبها و پنها هستي. نكته: اينكه از رسولان در روز قيامت سوال خواهد شد، در آن روز منكران قطعا خجل خواهند شد و بر انكار خود پيشمان خواهد شد. حال اين موضوع را در اينجا و در دنيا به واسطه ي قرآن براي مردم بيان ميكند تا بلكه تلنگري بر منكران باشد و لحظه اي فكر كنند كه اگر اين مدعيان رسالت سخنشان راست باشد و اينان نيز مورد بازخواست قرار ميگيرند، نكند كه خبري باشد؟ پس ايمان بياورند.

مستندات
۞ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ
يعني روز قيامت. (مظهري)
مربوط به آيه ي قبل نيز هست يعني فاسقان را هدايت نميكند در روزي كه ... (مظهري)
و يا بدل از مفعول اتقوا است يعني پروا كنيد از روزي كه .... (مظهري)
و يا مفعول واسمعوا است يعني گوش كنيد خبر روزي را كه .... (مظهري)
و يا مفعول فعل محذوف مثلا احذروا يعني بر حذر باشيد از روزي كه ... (مظهري)
فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ
پس الله متعال به رسولان فرمايد: امت شما به شما چه جوابي داده اند؟ (مظهري)
يعني دعوت شما را امت شما چه جوابي داده اند؟ (مظهري)
اين سوال از رسولان به جهت توبيخ امت آنان است همانطور كه از موؤده سوال كرده ميشود كه به چه گناهي كشته شده اند. (مظهري)
اين امت چه جواب داده اند اشاره است به اينكه رسولان خودشان از عهده ي تبليغ رسالت بر آمده اند و وظيفه ي خود را انجام داده اند. (ابوسعود)
يعني جواب قبول شنيديد يا جواب رد شنيديد؟ (ابوسعود)
قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ
رسولان جواب دهند: ما را علمي نيست. (مظهري)
به صيغه ي ماضي آوردن به جهت تحقق و تقرر اين قضيه در قيامت است. (ابوسعود)
ابن عباس والحسن ومجاهد والسدى: در روز قيامت لحظه هاي دلهره آوري و زلزله هايي است كه قلبها از جايشان كنده ميشوند و وحشت زده ميشوند و جواب دادن را فراموش ميكنند و بعد اينكه قلبشان سرجايش ميآيد و عقلشان ثابت ميشود، بر رسولان بر امت خود گواهي دهند كه چه كار كرده اند. (مظهري)
ابن جُرَيج: يعني ما را به عاقبت امر انان و اينكه بعد ما چه بدعتهايي به وجود آوردند، و همينطور به آنچه در دل پنهان كرده اند، علمي نيست. (مظهري)
إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ
آنچه از ما پنهان است را ميداني و ما چيزي را جز آنچه مشاهده كرده ايم نميدانيم. (مظهري)
رسول الله ص: بر من و حوض عده اي از اصحاب من وارد شوند طوريكه آنان را ميشناسم ولي آنان از من رد ميشوند، پس من گويم: اصحابكان من اصحابكان من. يعني آنان را كجا ميبريد. پس الله متعال يا فرشته گويد: تو نميداني كه اين عده بعد تو چه كارهايي نوپيدا آورده اند. (مظهري)
اظهار شكايت رسولان است و جواب را به الله متعال واگذار كردن است يعني آنچه رسولان از دست امتهاي خود كشيده اند از رنجها و دشواريهايي كه پشت سر گذاشته اند. (ابوسعود)
إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَىٰ وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا ۖ وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ ۖ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي ۖ وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي ۖ وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَىٰ بِإِذْنِي ۖ وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ ﴿110﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

بياد آر زماني را كه الله متعال به حضرت عيسي فرمود: اي عيسي پسر مريم يادآور شو نعمتم را بر خودت و مادرت از جمله زماني كه تو را با همراه كردن جبرئيل با تو، تاييد و تقويت كردم و روح پاك نيز به تو دادم. در خردسالي قبل اينكه به سن تكلم برسي با مردم صحبت كردي و همينطور در ميان سالي نيز به حق سخن گفتي و وقتي را كه تو را نوشتن و فقه و فهم تعليم دادم و همينطور تورات و انجيل را تعليم دادم. و زماني را كه تو اندازه ميكردي و ميساختي از گل، به مانند شكل پرنده پس در آن ميدميدي و آن شكل به پرنده ي واقعي بدل ميشد با امر من. و همينطور كور مادر زاد را و پيس را شفا ميدادي با اذن و امر من. و همينطور مردگان را زنده بيرون ميآوردي با اذن و امر من. و زمانيكه بني اسرائيل را از تو منع كردم وقتي كه با نشانه ها و معجزات غير قابل انكار پيش آنان آمدي پس آن كسان كه كفر ورزيدند گفتند: آنچه از نشانه ها آوردي چيزي جز جادوي آشكار نيست و يا اين عيسي كسي جز جادوگر آشكار نيست.

مستندات
إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ
در آن روزي كه الله متعال به عيسي پسر مريم گويد:... (نسفي)
الله متعال با ياد آوري معجزاتي به رسولانش داده است منكرين را توبيخ ميكند. پس آنان بجاي ايمان آوردن يك عده اشان تكذيب كردند و ديگري غلو كردند و اله دانستند. (مظهري)
اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَىٰ وَالِدَتِكَ
نعمتش بر مادرش اينكه وي را پاك داشت و بر زنان عالم اختيار كرد. (نسفي)
حسن: منظور از ذكر نعمت، شكر آن است. (مظهري)
نعمتش بر مادر حضرت عيسي هماني است كه در آيه { فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ } [آل عمران: 37]آمده است يعني تربيت و رشد نيك و قبولي نزد الله متعال و كفالت حضرت زكريا است. (تاويلات اهل سنت)
إِذْ أَيَّدتُّكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ
نعمتم را بر تو تقويت دادم به روح القدس يعني جبرئيل. (نسفي)
با جبرئيل تاييدش كرد تا بر قومش حجتش را اثبات كند. (نسفي)
يا منظور به كلامي كه با آن دين را زنده ميكند، تاييد و تقويت كرديم. اضافه ي روح به قدس از اين جهت است كه دين باعث پاكي از عيوب گناهان است. (نسفي)
به كلامي كه جانها را زندگي ابدي ميدهد و از گناهان پاك ميكند. (مظهري)
تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا ۖ
در طفل سالي بعنوان معجزه با آنان سخن گفت. (نسفي)
در ميان سالي نيز سخن گفت براي تبليغ رسالت. (نسفي)
يعني در طفوليت و رسيدگي به كمال عقل در هر دو به حق سخن گفته اي و در سخنت در اين دو دوره هيچ فرقي نبود. (مظهري)
از اين كلمه كهل چنين استنباط كرده اند كه حضرت عيسي به دنيا باز خواهد گشت. (مظهري)
ابن عباس گويد كه در سي سالگي رسالت يافت و سي ماه تبليغ كرد بعد به آسمان برده شد. (مظهري)
گفته شده: بعد سي سالگي مبعوث شده و سه سال دعوت كرده است. (بحر العلوم)
بعضي گفته اند: منظور به يك گونه سخن گفتن در طفوليت و ميان سالي دلالت ندارد بلكه منظور اين است كه در طفوليت به مانند مرد ميان سال سخن گفتن، است. (مظهري)
وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ ۖ
كتاب منظور نوشتن را به تو آموختم. (نسفي)
و حكمت را كه كلام محكم و درست است. (نسفي)
حكمت : فقه و فهم است. (بحر العلوم)
وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي
و وقتي را كه آماده ميكردي شكلي مثل شكل پرنده را و اين با تسهيل و آسان كردن من بود. (نسفي)
فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي ۖ
بعد به آن شكلي كه درست كردي، ميدميدي پس آن پرنده اي ميشد با تسهيل من. (نسفي)
اذن عبارت از تكوين الله متعال است و محض آسان گرداندن و بر اساس صدور فعل از حضرت عيسي نبوده است. چراكه غير اين بود همين كه شكل صورت ميگرفت، پرنده هست ميشد. (ابوسعود)
وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي ۖ
وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَىٰ بِإِذْنِي ۖ
مردگان را زنده از قبر بيرون ميآوردي. (نسفي)
گفته شده است: سام پسر نوح و دو مرد ديگر و يك زن و يك دختر (كنيز) را زنده كرد. (نسفي)
وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنكَ
يهود را از تو منع كردم وقتي آهنگ كشتن تو را كردند. (نسفي)
إِذْ جِئْتَهُم بِالْبَيِّنَاتِ
وقتي كه همراه معجزه بر آنان آمدي. (نسفي)
فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ
در قرائت علي و حمزه، ساحر مبين آمده است. (نسفي)
كافران گفتند: آنچه آورده اي چيزي جز جادوي آشكار نيست. (مظهري)
وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ ﴿111﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و به ياد آر آن زماني را كه به حواريون امر كردم و الهام كردم به اينكه به يگانگي من و به فرستاده ي من ايمان بياوريد. حواريون در جواب گفتند: ايمان آورديم به هر دو و تو نيز گواه باش كه ما از مخلصين در ايمان هستيم.

مستندات
وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ
و زمانيكه به حواريون الهام كردم و بر قلبشان انداختم. (بحر العلوم)
گفته ميشود: به عيسي وحي كرديم تا به حواريون برساند. (بحر العلوم)
منظور در انجيل به وسيله ي حضرت عيسي به آنان امر كرديم. (ابوسعود)
خواص يعني برگيزدگان و يا اصفياي يعني دوستان پاك حضرت عيسي. (نسفي)
حواري ناميده شدنشان بدين سبب بود كه آنان صياد ماهي بودند و لباس سفيد ميپوشيدند. يا اصفياي انبياء بوده اند. يا اينكه قوم گمشده اي را ديد و آنان را به دين دعوت كرد و آنان قبول كردند. يا وزير يا آنان پسران پادشاهان بودند. يا ناصر. (ابن ابي حاتم)
أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي
اينكه يگانگي من را تصديق و باور كنيد و رسول من را زمان رساندن پيام تصديق كنيد. (بحر العلوم)
قَالُوا آمَنَّا
گفتند: به هردو باور كرده ايم و ايمان اورده ايم. (بحر العلوم)
وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ
و تو اي عيسي گواه باش كه ما به اين امور اقرار داريم. (بحر العلوم)
گفته شده: اين به اول كلام عطف است يعني زماني را كه به حواريون الهام كردم... را به ياد آر. (بحر العلوم)
مقاتل: در روز قيامت حضرت عيسي اين آيات را قرائت خواهد كرد. (بحر العلوم)
به اينكه ما در ايمان خود مخلص هستيم. (ابوسعود)
احتمال دارد منظور دعا باشد يعني يا رب ما را از جمله ي شاهدين بگردان. (تاويلات اهل سنت)
إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ ۖ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿112﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

بياد آر زماني را كه حواريون به حضرت عيسي گفتند: آيا ميتواني به پروردگارت درخواست دهي تا از آسمان براي ما مائده اي يعني طبقي از غذا برايمان فروفرستد؟ حضرت عيسي فرمود: از الله پروا كنيد اگر واقعا ايمان آورده ايد نيازي به اين چيزها نيست. نكته: تقوي درجات مختلف دارد و حضرت عيسي ميدانست كه اين درخواست نشان دادن معجزه تبعات دارد و ممكن است خيلي افراد بعد آن كافر شوند و عذاب بر آنها واجب گردد پس توصيه به تقوي از روي شفقت به آنان بوده است. نكته: وقتي انسان براي اطمينان قلب خود كاري را از كسي ميخواهد تا برايش مستند باشد، همين ذهن پرسشگر ممكن است در ذهن خود چيزي را ترسيم كند و طرف هرچه بياورد، طبق آن ذهنيت نباشد و همين باعث انكار شود پس بهتر است كه همانطور كه در امور دنيوي ما بر دلالتهاي ظاهري و عادي بسنده ميكنيم و قبول ميكنيم در امور ديني نيز چنين باشيم. توضيح اينكه ما انسانها در امور زندگي اين دنياي خيلي از امور را با اعتمادي كه به طرف مقابلمان داريم قبول ميكنيم و اگر شكي بود سند مادي و ظاهري ميخواهيم حال وقتي نبوت انبياء ثابت شد چه لزومي داد كه ما از خودمان چيزي بخواهيم و بر اساس آن بخواهيم قبول يا رد كنيم اين خروج از تابع بودن و دنبال راهبري اين مساله توسط خودمان خواهد بود و اين شايسته ي ايمان مومن نيست.

مستندات
إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ
اين سوال را قوم عيسي به حواريون گفتند تا آنها از حضرت عيسي اين را بخواهند همانطور كه براي درخواست از پادشاه به خواص وي گفته ميشود. (تاويلات اهل سنت)
بلكه سوال را خود حواريون مطرح كرده بودند و هدفشان مشاهده ي نشانه بوده است و يا براي زيادت يقين و اطمينان پرسيده بودند. (تاويلات اهل سنت)
احتمال دارد كه اينگونه بوده باشد كه حضرت عيسي به اينان خبر داده باشد كه شما نزد الله متعال شان و منزلت داريد و اينان براي ديدن اين منزلت اين درخواست را مطرح كرده باشند. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده است: ظرف براي قالوا است يعني آنان ادعاي اخلاص در ايمان داشتند از روي تحقيق و اذعان نبوده است. (ابوسعود)
بعضي گفته اند: اين درخواست كنندگان كافر و شك كننده در رسالت حضرت عيسي بوده اند. (ابوسعود)
هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَن يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ ۖ
به تاء تستطيع قرائت شده است و معني آن اينگونه ميشود: آيا ميتواني از پروردگارت بخواهي تا مائده اي از آسمان براي ما فرو فرستد؟. (تاويلات اهل سنت)
به ياء يستطيع قرائت شده و معني آن : آيا پروردگارت دعايت را قبول ميكند تا براي ما مائده اي از آسمان بفرستد؟. (تاويلات اهل سنت)
ممكن است منظور از استطاعت اراده باشد يعني آيا پروردگارت به تو اجازه ميدهد تا در اين مورد از وي بخواهي؟. (تاويلات اهل سنت)
سوال هل يستطيع سوال از قدرت بر آن نبوده بلكه سوال از فعل است. (ابوسعود)
مائده: خواني كه بر آن طعام باشد. (ابوسعود)
اهل كوفه: مائده ناميده شدن بخاطر تكان خوردن آن در وقت غذا خوردن از آن است. (مظهري)
اهل بصره: فاعلة به معني مفعوله است تكان خورده (مميدة) توسط خورندگان. (مظهري)
وقتي مائده گفته ميشود كه بر آن غذا باشد والا خوان است. (الصاحبي في فقه اللغة العربية ومسائلها وسنن العرب في كلامها (ص: 60))
مائده: خوان مشتق از مَيد . آن به معني رفت و برگشت و اضطراب است. (العين)
ابوعبيده: مائده گفته شده چراكه بوسيله ي آن به صاحبش عطا ميشود و بر آن بر وي تفضل كرده ميشود. (الزاهر في معاني كلمات الناس (يعني با طعام بر آن به رفيقش پذيرايي كرده ميشود.
الخليل گويد: از باديه نشين فصيح از صمّان شنيدم كه به فرجه و شكاف بين دو چيز را عُقر و عَقر گويند و دستانش را بر دو پايه ي مائده گذاشت و گفت: بين اين دو عقري نيست. (العين)
قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
حضرت عيسي گفت: از الله در مورد درخواستي كه به شما اجازه نداده است، پروا كنيد. (تاويلات اهل سنت)
اگر به كمال قدرت الهي و صدق نبوت من ايمان داريد. (ابوسعود)
اگر در ادعاي ايمان و اسلام صادق هستيد. چراكه چنين باشد باعث ميشود از سوالاتي اينچنيني پروا كنيد. (ابوسعود)
گفته شده: امر به تقوي كرد تا وسليه اي براي اجابت خواسته ي آنها بشود. (ابوسعود)
قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ ﴿113﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

حواريون گفتند: قصد ما از درخواست مائده خوردن از ان است و ديگر اينكه اطمينان قلب پيدا كنيم و علم عياني بدانيم كه تو در نبوتت و در اينكه الله متعال دعاي ما را اجابت ميكند، راست گفته اي و ما بر اين مائده گواه باشيم.

مستندات
قَالُوا نُرِيدُ أَن نَّأْكُلَ مِنْهَا
يعني هدف ما از اين درخواست برداشتن شبهه ي اينكه آيا الله متعال ميتواند نيست و يا شك در نبوت تو نيست تا بگوييم كه اين بر ايمان و تقواي ما خدشه وارد كند بلكه ما ميخواهيم از آن تبركا بخوريم. (ابوسعود)
بعضي نيز اكل حاجت و نفع بردن گفته اند. (ابوسعود)
وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا
و قلبهايمان به قدرت الله متعال آرام بگيرد هرچند كه قبل اين نيز مومن هستيم. چراكه انضمام علم مشاهده به علم استدلالي باعث زياد شدن آرامش و قوت قلب ميشود. (ابوسعود)
وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا
و ما را علمي حاصل شود كه در آن شائبه ي شبهه اي باقي نماند. (ابوسعود)
يعني بر ما صادق بودن نبوتت به يقين برسد و بدانيم كه الله متعال دعاي ما را قبول ميكند هرچند ما قبل اين نيز ميدانيم. (ابوسعود)
وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ
و ما بر آن گواه باشيم براي كساني از بني اسرائيل كه در وقت نزول آن حاضر نبوده اند تا مومنان آنان قوت قلب و اطمينان قلب بيابند و كفارشان ايمان بياورند. (ابوسعود)
يا اينكه ما شاهد عيان باشيم نه شاهد از روي شنيدن. (ابوسعود)
قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ ۖ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ ﴿114﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

عيسي پسر مريم گفت: بار الها اي پروردگار ما بر ما فروفرست مائده اي از آسمان تا روز نزول آن براي همه ي ما اولين و آخرين ما عيد و روز سرور باشد و نشانه اي از تو باشد و ما را آنچه خواستيم روزي ده چراكه تو بهترين روزي دهندگان هستي.

مستندات
قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ
وقتي حضرت عيسي ديد كه هدفشان غرض صحيحي است گفت:... (بيضاوي)
و يا اينكه وقتي ديد كه آنان از خواسته شان بر نميگردند پس خواست كه آنان را با حجت كامل الزام كند. (بيضاوي)
اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ
با دو صفت الوهيت و ربوبيت، پروردگارش را فراخواند و دعا كرد تا غايت تضرع و زاري خود را نشان بدهد و در استدعا مبالغه كرده باشد. (ابوسعود)
مائده اي كه فرود آينده از آسمان باشد. (ابوسعود)
تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا
يعني تا روز نزول ان را براي خود عيد بگيريم. (نسفي)
گفته شده است: و آن روز يكشنبه بوده است وبراي همين آن را عيد گرفته اند. (نسفي)
عيد يعني سرور و شادي يعني روز شادي و سرور ما باشد. (نسفي)
براي اولين ما يعني آنان كه در زمان ما هستند و آخرين ما يعني كسانيكه بعد ما ميآيند. (نسفي)
و يا يعني اينكه اولين ما از آن بخورند و بعدي ها نيز بخورند و يا اينكه متقدمين و تابعان ما از ان بخورند. (نسفي)
وَآيَةً مِّنكَ ۖ
و معجزه و نشانه اي بر صحت نبوت من باشد. (نسفي)
وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
و آنچه درخواست كرده ايم را بده چراكه تو بهترين عطاكنندگان هستي. (نسفي)
مائده يا شكر آن را به ما ارزاني بدار. (ابوسعود)
قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ ۖ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ ﴿115﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال فرمود: من آن را بر شما نازل كننده هستم پس اگر كسي از شما بعد نازل شدن آن ، كفر ورزد، پس من وي را عذابي خواهم داد كه كسي را چنين شديد و سخت عذاب نداده ام.

مستندات
قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ ۖ
الله متعال كه بر استعداد و آمادگي داشتن يا نداشتن آنها آگاه بود، فرمود: هرچند شما آن را قابل نيستيد باز به شما فرو فرستنده هستم. (فواتح الالهيه)
فَمَن يَكْفُرْ بَعْدُ مِنكُمْ
پس هركس از شما بعد نزول آن كفر ورزد. (فواتح الالهيه)
فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَّا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ
كسي را به مانند آن عذاب ندهم. (فواح الالهيه)
كسي را اهل زمان خودشان و يا جميع عالميان. (ابوسعود)
پس بعد آن كفر ورزيدند و از لازمه هاي انسان بودن مسخ شدند و به مرتبه ي پستترين حيوانات و زشتترين آنها تبديل شدند. (فواتح الهيه)
در بعضي از داستان آن گفته اند كه آنان به خوك تبديل شدند واين عذابي است كه غير انها را داده نشده است. (تاويلات اهل سنت)
بعضي نيز گفته اند : منظور عذاب در آخرت است. (تاويلات اهل سنت)
بعضي نيز گفته اند وقتي حواريون اين وعيد و تهديد شديد را شنيدند ترسيدند كه كافر شوند و از درخواست خود بازگشتند. اين قول حسن و مجاهد است.(ابوسعود)
حسن گويد: مائده بر آنان نازل نشده است چراكه در آيه آمده است كه عيد براي اولينهاي ما وآخرين ما باشد و ما جزو آخرين مسيحيان هستيم ولي آنچه گفته شده بر ما نيامده است. ديگر اينكه الله متعال فرمود كه عذابي خواهد داد كه كسي را به مثل آن عذاب داده نشده است ولي عده اي كافر شدند ولي عذابي نازل نشده است. (تاويلات اهل سنت)
ولي صحيح و مشهور از جمهور امت و مشهوران امت، بر اين هستند كه نازل شده است. (ابوسعود)
وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ۖ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ ۚ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ ۚ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ ۚ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ ﴿116﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و به ياد آر زماني را كه الله متعال به حضرت عيسي فرمود: اي عيسي پسر مريم، آيا تو مردم گفته اي كه غير از الله ، خودت و مادرت را نيز اله بگيرند؟ حضرت عيسي جواب داد: تو پاك و منزه هستي از اينكه تو را شريكي باشد. ما را نميسزد كه بگويم سخني را كه در حق من، حق نيست. اگر گفته بودم قطعا خودت ميدانستي و سوال كردن نميخواهد پس وقتي در علمت نيست يعني اينكه من اين را نگفته ام. تو آنچه در من هست را ميداني ولي من آنچه در معلومات توست را نميدانم. قطعا تو بسيار داناي به آنچه از خلقت پنهان است، هستي. نكته: در مورد من دون الله در حديث آمده است: من بي نيازترين شريكان هستم هركس در عبادت به من، شريك قائل شود آن عبادت من از آن شخص بيزارم و عبادت اينچنيني به شريكي گرفته واگزارم. پس وقتي بحث اتخاذ و اله گرفتن پيش ميآيد الله متعال از من دون الله استفاده ميكند يعني اينكه وقتي همين اله گرفتن هم همراه با شرك باشد، نزد من ؛الله متعال؛ چيزي نيست و به مثابه ي اين است كه مرا اله ندانسته است. أَنَا أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ، فَمَنْ عَمَلَ عَمَلًا فَأَشْرَكَ فِيهِ غَيْرِي فَأَنَا مِنْهُ بَرِيءٌ، وَهُوَ لِلَّذِي أَشْرَكَ (صحيح ابن خزيمة ط 3 (1/ 465))

مستندات
وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ
به مردم روزي را يادآوري كن كه الله متعال به حضرت عيسي گويد... (ابوسعود)
اين سوال به جهت توبيخ كفار و خاموش كردن آنان است. يعني با اقرار گرفتن بر بندگي از حضرت عيسي در مقابل شهود است و همينطور اينكه حضرت عيسي دستور به عبادت الله متعال كرده است. (ابوسعود)
ممكن است كه اين قول را در زماني گفته باشد كه حضرت عيسي بين قوم خود بوده باشد تا كه اين سوال الله متعال از حضرت عيسي نشانه و حجتي باشد بر عليه كسانيكه از وي تبعيت كردند و بعد از راه منحرف شده اند. ديگر اينكه ممكن است كه اين سوال و جواب در زمان به آسمان رفتن حضرت عيسي باشد و الله متعال وي را آگاه كرده باشد كه قوم وي بعد وي چه كرده اند و ممكن است كه در روز قيامت باشد. (تاويلات اهل سنت)
أَأَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيْنِ مِن دُونِ اللَّهِ ۖ
اينكه آنان حضرت عيسي و مادرش را اله گرفته اند، يقيني است و سوال اين است كه آيا تو اي عيسي به اين كار امر كرده اي يا اينكه اينان از خودشان اينكار را انجام داده اند. (ابوسعود)
در اينكه مسيحيان مريم را نيز اله بدانند آمده است كه در بين آنان قومي بوده اند به نام ميريمية كه در حق حضرت مريم ادعاي اله بودن داشتند. (الوسيط طنطاوي)
اينكه مسيحيان عيسي پسر مريم را اله بدانند تناقض است چراكه ميگويند كه مريم را مادر عيسي گفتند و عيسي را پسر مريم گفتند پس وقتي كه مادر بودن مريم و فرزندي عيسي ثابت شد ديگر اله بودن آنها منتفي است همانطور كه فرزندان ديگران اينطور نيست ولي اين قوم سفيه هستند و اين را از روي جهالت و سفاهت ميگويند. (تاويلات اهل سنت)
من دون الله يعني در حاليكه از الله گذشته اين دو را اله بگيرند؟ و يا اينكه اين دو كه غير الله هستند، را اله گرفته اند؟ در هر صورت به معني اين است كه اين دو را براي الله متعال شريك گرفته اند. (ابوسعود)
معني دون مغايره است پس معني آن اين است كه وقتي همراه الله متعال غير وي تعالي عبادت شود، مثل اين است كه الله متعال را اصلا عبادت نكرده باشد. و يا دون به معني كوتاهي و پايينتر از الله متعال بودن است چراكه مسيحيان اين دو را از الله متعال مستقل نميدانستند و بلكه عبادت اين دو را رساننده به الله متعال ميدانستند. (بيضاوي)
قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ ۚ
حضرت عيسي جواب داد: سبحان الله (پاك و منزه هستي) يعني بر من شايسته نيست كه آنچه براي من حق نيست را بگويم. (تاويلات اهل سنت)
عيسي تنزيه كنان جواب داد:... (ابوسعود)
درست نيست و شايسته نيست آنچه بر من حق نيست با بگويم. (ابوسعود)
يعني تو پاك هستي از اينكه تو را شريك و انبازي باشد. (نسفي)
إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ ۚ
تقرير اين مساله است كه وي اين را نگفته است چراكه اگر ميگفت، الله متعال ميدانست و وقتي در علم الله متعال چنين چيزي نيست ، پس مشخص ميشود كه گفته ي حضرت عيسي نيست. (ابوسعود)
تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي
منظور از نفس آنچه در نهان داري باشد. (تاويلات اهل سنت)
و ممكن است كه منظور آنچه در ذات خود داري باشد. (تاويلات اهل سنت)
وقتي الله متعال از موصوف شدن به ذات والاتر باشد پس معني اين آيه چنين ميشود: تو آنچه نزد من است را ميداني ولي من آنچه نزد توست را نميدانم. ويا اينكه تو آنچه از من سر زده است را ميداني ولي من آنچه از غيب توراست نميدانم. (تاويلات اهل سنت)
چراكه تو آنچه من مخفي ميكنم را نيز ميداني پس آنچه را كه آشكار كرده ام به طريق اولي ميداني. (ابوسعود)
وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ ۚ
يعني من آنچه كه از معلوماتت از من مخفي ميكني را نميدانم. (ابوسعود)
زجاج: نفس به دو معني ميآيد يكي به معني روح و ديگري به معني ذات و حقيقت شيي. منظور زجاج حصر معاني نفس در اين دو نيست چراكه نفس را معاني ديگري نيز آمده است. اگر به معني ذات باشد در مورد الله متعال بدون مشاكله اطلاق شده است مثل { كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} [الأنعام: 12]و اما به معني اول يعني به معني روح به الله متعال اطلاق نشود مگر از روي مشاكله و مشاكله در لفظ روح نيست بلكه در كلمه ي في است كه در اينجا بكار رفته و در حق حضرت عيسي بدين معني است كه آنچه در عقل و ذهن عيسي است ولي اين معني را نميشود در مورد الله متعال بكار برد چراكه علم الله متعال در عقل يا ذهن نقش نميبندد و بر آلت و وسيله نيز متوقف نيست. (حاشيه الشهاب علي تفسير البيضاوي =عنايه القاضي وكفاية الراضي (
نفسك يعني نفس وي تعالي به جهت مشاكله آمده است. (ابوسعود) يعني نفس براي حضرت عيسي هست پس وقتي آنچه بر الله متعال را است، نيز به نفس تعبير كرد. مثلا وقتي كسي به شما اعلام ميكند كه بفرماييد چه برايتان بپزم؟ شما ميگي پيراهن بپز، منظور از بپز همان بدوز است ولي وقتي طرف مقابل از فعل پختن استفاده كرد شما با استفاده از فن مشاكله بپز را بكار بردي.
إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ
تو داناي آنچه از خلقت غايب است هستي. (تاويلات اهل سنت)
مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ ۚ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ ۖ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ ۚ وَأَنْتَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴿117﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

حضرت عيسي گفت: من به آنان چيزي نگفته ام جز آنچه كه خودت بدان امر كرده اي يعني الله را يگانه بداريد و فقط وي تعالي را عبادت كنيد كه وي تعالي پروردگار من و پروردگار شماست و من تا زمانيكه پيش آنان بودم از كردار و گفتار آنان اگاه بودم و مواظب بودم كه خلاف امرت عمل نكنند و بر خلاف امرت نگويند پس وقتي كه مرا به آسمان بردي اين تو بودي كه بر آنان نظارت داشتي و تو بر همه چيز من جمله گفتار و كردار من و گفتار و كردار آنان، شاهد و گواه هستي.

مستندات
مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ
من در دنيا چيزي نگفته ام مگر توحيد و يگانگي تو را گفتم. (بحر العلوم)
تصريح به نفي آنچه در سوال آمده است. (بيضاوي)
من به آنان چيزي جز آنچه تو بدان امر كرده اي، دستور نداده ام كه همان توحيد و عبادت الله متعال است. (نسفي)
من آنان را دعوت نكرده ام مگر بر انچه كه تو امر كرده اي. (تاويلات اهل سنت)
أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ ۚ
تفسير آنچه بدان امر كرده بود است يعني بازگو ميكند كه چه به آنان گفته است. (نسفي)
اينكه الله متعال را يگانه بدانيد و از وي تعالي اطاعت كنيد. (بحر العلوم)
وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ فِيهِمْ ۖ
و من بر بني اسرائيل گواه بودم با رساندن پيامت. (بحر العلوم)
يعني من بر آنچه تو بر آنان امر كردي محافظ و نگهبان بودم. (بحر العلوم)
ماداميكه در دنيا بين آنان بودم. (بحر العلوم)
من تا وقتي بين آنان بودم از گفتن آنچه آنان ميگويند منع ميكردم و يا اينكه من شاهد كفر و ايمان آنان بودم. (بيضاوي)
فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ ۚ
وقتي مرا به آسمان بردي، تو بر آنان حافظ و شاهد بودي. (بحر العلوم)
توفي يعني گرفتن يك چيز به طور كامل و مرگ نوعي از توفي است. همانطور كه در آيه { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا} [الزمر: 42] در مورد خواب نيز تعبير توفي بكار برده است. (بيضاوي)
الْحَسَنُ: وَفَاةُ در كِتَابِ اللَّهِ بر سه وجه ميآيد:
وَفَاةُ به معني مرگ مثل آنچه در آيه اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها الزمر: 42]
وَفَاةَ خواب مثل آنچه در آيه:" وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ»] الانعام: 60]
وَفَاةَ رفْعِ مثل آيه يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ" آل عمران: 55]. (قرطبي)
و تو بر آنان مراقب بودي با منع كسي كه عصمتش را اراده كرده اي از قولي كه مثل انان گفته اند، با ارشاد به دلائل و آگاهي دادن بر آن با ارسال رسولان و با فرو فرستادن ايات. (بيضاوي)
وَأَنتَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ
و تو بر آنچه من گفته ام و بر آنچه كه آنان گفته اند، شاهد و گواه هستي و من نميدانم كه بعد من چه كارهايي نوپيدا كرده اند. (بحر العلوم)
و تو بر آنچه من امر كرده ام و بر آنچه كه آنان از بهتان گفته اند، گواه هستي. (تاويلات اهل سنت)
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ ۖ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿118﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اگر عذابشان دهي، بندگان خودت را عذاب داده اي و كسي را ياراي اعتراض نيست و كسي را حرفي نيست و اگر كه ببخشي اين بخشش از اين است كه قطعا تو غالب در امر و با حكمت هستي و خودت ميداني كه چه كني. نكته: وضعيت عجيبي است كه رسولش را مورد بازخواست قرار ميدهد بعد آن رسول طوري بيان ميكند تا غضب پروردگارش كم شود و از طرفي ديگر خود رسولش نيز در ترس است ولي ما در دنيا انگار از اين امور خبري نداريم و بيخيال هستيم و فقط بحث ماديات و كارهاي دنيوي را بين خود مطرح ميكنيم و براي آن دعوي ميكنيم.

مستندات
إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ ۖ
از حسن: در آخرت گويد: اگر اينان را كه بر اين سخن ناروا مرده اند را عذاب دهي،... (تاويلات اهل سنت)
اگر عذابشان دهي آنان مستحق عذاب هستند چراكه غير تو را عبادت كرده اند. (ابوسعود)
اگر عذابشان دهي تو بندگان خودت را عذاب ميدهي و مالك مطلق هستي و اعتراضي بر تو نيست چراكه آنان كه بنده ي تو هستند باز رفته اند ديگري را عبادت كرده اند و مستحق عذاب شده اند. (بيضاوي)
چراكه تو آنان را خلق كردي ولي انان ديگري را عبادت كردند و تو به آنان نعمت دادي ولي آنان از ديگري تشكر كردند. (مظهري)
وَإِن تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
و اگر كساني را به توفيق ايمان دادن وي را به اسلام آوردن كرامت كني. (تاويلات اهل سنت)
چراكه بعضي از آنان بعد اينكه اين سخن پستي كه زدند، توبه كرده ايمان آوردند. (تاويلات اهل سنت)
غير از حسن گفته اند: اين را در دنيا گفته است و ميگفت: اگر آنان را كه بر كفر مرده اند را عذاب دهي آنان بندگان خودت هستند و اگر بيامرزي تو بزرگوار و غالب و عزيز هستي و آنان ذليلان هستند. (تاويلات اهل سنت)
اگر بيامرزي نيز تو قادر و قوي بر همه چيز هستي من جمله عذاب دادن و آمرزيدن. (ابوسعود)
در خبر آمده است: حضرت عيسي شب را به عبادت زنده كرد و همين قول را ميگفت و به سجده ميرفت و مينشست و ميايستاد و با اين سخن بر آنان شفاعت ميكرد. يعني اگر تو آنان را خذلان كني پس چه كسي آنان را نصرت كند و چه كسي غير از تو عذاب را از آنان دور كند در حاليكه آنان بندگان خوار و ذليل تو هستند و اگر آنان اكرام كني چه كسي ميتواند مانع اكرامت شود؟(تاويلات اهل سنت)
اگر تو آنان را عذاب دهي تو پادشاه آنان هستي و اين عذاب دادنت ظلم نيست چراكه آنان بندگان تو هستند. چراكه جور و ظلم يعني از حد چيزي به غير حد آن تجاوز كردن است. (تاويلات اهل سنت)
حكيمي كه كاري انجام نميدهد و اراده نميكند مگر اينكه در آن حكمت و مصلحتي باشد. (ابوسعود)
غفران و آمرزيدن و گذشت كردن از مجرم پسنديده است پس اگر عذاب دهد بر اساس عدلش است و اگر بيامرزد از فضلش است و عدم آمرزيدن شرك بخاطر وعيدي است كه به مشرك داده است پس في ذاته آمرزيدن مشكل ندارد پس ترديد در قول حضرت عيسي نيز ممنوعيتي ندارد. (ابوسعود) در اين آيه حضرت عيسي عذاب دادن و بخشيدن را مطرح كرده است در حاليكه قومش كافر شده اند پس ابوسعود در اينجا به اين ايراد جواب ميدهد كه عذاب دادن بخاطر اين است كه به مردم گفته بود كه اگر شرك بورزيد عذاب ميدهم پس اگر ببخشد نيز مانعي نيست.
قَالَ اللَّهُ هَٰذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ ۚ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ۚ ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿119﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال به حضرت عيسي فرمود اين روزي است كه راستگويان را راستيشان نفع ميرساند. براي آنان است باغهايي كه نهرها از زيرش روان است و وقتي داخل آن شوند براي ابد جاودانه خواهند بود. الله متعال از آنان و كردار و اعتقادي كه در دنيا داشته اند راضي است و اينان نيز از پاداشي كه از الله متعال گرفته اند راضي هستند. اين رضايت و اين پيروزي، پيروزي بزرگ است. نكته: راضي بودن طرفين يادآوري به افرادي است كه در دلشان ميگويند كه نكند اين دنيا جاي بهتري باشد و يا آيا آخرت و بهشت به لذيذي و خوشي اينجا خواهد بود يا خير پس الله متعال اعلام ميفرمايد كه در آنجا همه راضي هستند.

مستندات
قَالَ اللَّهُ هَٰذَا يَوْمُ يَنفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ ۚ
اين را الله متعال به حضرت عيسي در روزي يعني قيامت روزي است فرموده است كه راستگويان را راستگويي شان، به آنان سود ميرساند. (نسفي)
اين روزي است كه راستگويان را راستيشان سود ميرساند. (نسفي)
اين روزي است كه موحدين را توحيدشان نفع ميرساند. (بحر العلوم)
انبياء را صدقشان در رساندن تبليغشان نفع ميرساند. (بحر العلوم)
روزي كه مومنان را ايمانشان سود ميرساند. (بحر العلوم)
در اين جمله دليل است بر اينكه گمان اين ميرفت كه طلب آمرزش براي كفار سودمند باشد چراكه قيامت روزي است كه راستي راستگويان سود ميرساند نه دروغ كفار. (مظهري)
اين روزي است كه راستگويان در دنيا ، راستي شان در آخرت نفع ميرساند ولي دروغگويان در دنيا يعني كفار را راست گفتن در آخرت سودي نميرساند. (مظهري)
در روز قيامت مشركين و كفار قبول ميكنند كه اسلام حق است و شيطان نيز قبول ميكند كه گمراه ميكرده است و حقيقت را ميگويد حتي اگر در ان روز نيز دروغ بگويند و ادعا كنند كه مشرك نبوده اند، اين سخنان براي آنان هيچ سودي ندارد. (مظهري)
لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ
خالدين و ابدا يكي هستند منتها به جه تاكيد با هم ذكر ميشوند. (تاويلات اهل سنت)
رَّضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ
بخاطر سعي مشكور يعني با سعي مورى ستايش و قدر دانسته شده. (نسفي)
بخاطر طاعتشان. (بحر العلوم)
وَرَضُوا عَنْهُ ۚ
بخاطر محبي كه بين الله متعال و مومنان هست، هر دو طرف از يكديگر راضي هستند. (مظهري)
با جزاي وافر گرفتن. (نسفي)
بخاطر ثوابي كه گرفته اند. (بحر العلوم)
بخاطر توفيقي كه به آنان عنايت كرده بود تا در دنيا كارهاي درست انجام دهند. (تاويلات اهل سنت)
ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
چراكه پيروزي و موفقيت آن باقي است ولي موفقيت دنيوي غير باقي است. (نسفي)
يعني مومنان با به بهشت رفتن، پيروزي و كاميابي يافتند. (بحر العلوم)
چراكه در اين كاميابي ترس هلاك و يا ترس فوت شدن نيست. (تاويلات اهل سنت)
لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ ۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿120﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

تنها براي الله متعال است پادشاهي آسمانها و زمين و هرآنچه در اينهاست چه عقلا و چه غير عقلا اين عقلاي مخلوق در خيلي چيزها با غير عقلا وجه اشتراك دارند پس واقعا جهل بزرگي است كه در حق مخلوقي مثل حضرت عيسي، گمان اله بودن كرده شود. قطعا الله متعال بر همه چيز قادر است. نكته: آنچه بشر را دچار فريب ميكند ادعايش است كه با وجود اينكه چيزي نميداند باز ادعايي اندازه ي كوهها دارد بعد اگر بر اساس علم ناچيزش چيزي غير عادي به نظر برسد به آن نسبتهاي عجيب و غريب ميدهد تا جهل خودش به آن را بپوشاند و توجيه كند.

مستندات
لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ ۚ
من فيهن نگفت بلكه ما فيهن گفت، چراكه من براي عقلا است و بر غير عقلا تغليب ميشد ولي در اينجا ما را كه معمولا براي غير عقلا است، را بر عقلا تغليب كرد تا اعلام كند كه اين بشر از مرتبه ي اله بودن دور هستند و به حساب نميآيند چراكه اين بشر با غير عقلا در خيلي چيزها مجانست و وجه اشتراك دارند از قبيل جزو ممكنات بودن و كوتاهي در دانايي و اراده و امثال آن. (مظهري)
تحقيق و اثبات حق است و رد دروغ مسيحيان است و بيان فاسد بودن آنچه در حق عيسي و مادرش ميگويند است. (ابوسعود)
يعني ويژه و خاص الله متعال است نه براي كسي ديگر پادشاهي آسمانها و زمين و هرآنچه در آن است از عاقل و غير عاقل در آنها تصرف ميكند هر طور كه بخواهد از زنده كردن وميراندن و از به وجود آوردن و نابود كردن بدون اينكه چيز ديگري را در آن دخلي باشد. (ابوسعود)
چگونه الله متعال براي خود فرزند و ارباب بگيرد در حاليكه همه چيز براي وي تعالي است و همه بنده وكنيز وي هستند؟ (تاويلات اهل سنت)
وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
از منع و اعطا و ايجاد و فنا. (مظهري)
در نهايت قدرت است. (ابوسعود)
از رسول الله ص: هركس سوره ي مائده را قرائت كند به وي ده حسنه داده ميشود و از وي ده گناه محو كرده ميشود و براي وي به تعداد هر يهودي و مسيحي كه در دنيا نفس ميكشد، ده درجه بالاتر برده ميشود. (ابوسعود)
وي را چيزي عاجز نميگرداند. (تاويلات اهل سنت)
از جمله ي قدرت وي تعالي خلق عيسي بدون پدر است. (بحر العلوم)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود