ستايش يعني شكر سپاس الله متعال را كه آسمانها و زمين را خلق كرده است و همينطور تاريكيها و روشنايي را قرار داد بعد نشان دادن اين قدرت و دانستن اينكه تنها الله متعال است كه چنين عمل كرده است و فقط در قدرت وي تعالي است، كسانيكه كفر ورزيده اند از عبادت وي تعالي رويگرداني ميكنند و يا همراه وي شريك قائل ميشوند.
مستندات
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ 165 آيه است و مكي است. (بحر العلوم) مقاتل: تمام آيات انعام مكي هستند بغير از آيه وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ. (بحر العلوم)
گفته شده است: اين سوره كامل به يكباره نازل شده است و نزول آن را هفتاد هزار فرشته مشايعت كرده اند. (بحر العلوم)
شهر بن حوشب: يكباره نازل شده است غير از دو آيه؛ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ... (بحر العلوم)
الله متعال خودش را مورد ستايش قرار ميدهد و با صنع و خلق كردنش بر يگانگي خود دلالت كرده است. (بحر العلوم) تعليم حمد به بندگانش است كه چگونه آن را بجاي بياورند و تعريض است به بي نيازي از حمد بندگان يعني هرچند شما حمد نگوييد، حمد براي وي تعالي ثابت است. (نسفي) يعني خلق كرده آسمانها و هرآنچه از در آنهاست از خورشيد و ماه و ستارگان و زمين و هرآنچه در آن است. (بحر العلوم)
وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ۖ
ظلمات به جمع آمده است و نور مفرد بدين سبب كه ظلمت هر چيز با ظلمت چيزي ديگر متفاوت است گفته ميشود ظلمت شب و ظلمت دريا و ظلمت مكان تاريك، ولي نور يكي است و در اينجا نيز جنس نور منظور است. (نسفي) تقديم ظلمت بر نور نيز اين جهت است كه ابتدا ظلمت خلق شده است همانطور كه رسول الله ص فرموده اند: الله متعال خلقش را در ظلمت خلق كرد و بعد بر آن از نورش پاشيد پس هركس را آن نورش رسيد هدايت يافت و هركس را كه نرسيد به خطا رفت وگمراه شد. (نسفي)
يعني روز و شب را . (بحر العلوم)
گفته ميشود: اسلام و كفر را. (بحر العلوم) ضحاك: اين آيه در مورد مجوس نازل شده است چراكه آنان ميگفتند كه الله خالق نور است و شيطان خالق تاريكي. پس الله متعال اين آيه را در تكذيب و رد قول آنان نازل كرده است. (بحر العلوم) يعني الله متعال يگانه است و اوست كه آسمانها و زمين و نور و تاريكي را خلق كرده است. (بحر العلوم) نشانگر سفه شريك قائل شوندگان به الله متعال است چراكه اينان در كنار شرك، اقرار دارند كه تنها الله متعال است كه خالق آسمانها و زمين است و در خلق اين امور براي وي شريك نميدانند. پس وقتي در خلق اين دو كه تمام منافع دنيا به آسمان وابسته است در حاليكه فاصله ي بين آسمان وزمين بسيار است پس چگونه در عبادت و ربوبيت براي وي شريك قائل ميشوند؟ (تاويلات اهل سنت) در حقيقت نور چيزي است كه هر چيزي را قابل رويت ميكند براي رويت بصري و براي رويت قلبي و ظلمت چيزي است كه هرچيزي را مستور و پنهان ميدارد چه از ديد بصري و چه از ديد قلبي. (تاويلات اهل سنت)
ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ بعد اين مشركان به الله متعال شريك قائل ميشوند. (بحر العلوم) منظور مجوس هستند. (بحر العلوم)
گفته شده است منظور مشركين مكه هستند يعني بتان را عبادت ميكنند. (بحر العلوم) يعني با اينكه آنچه را كه براي آنان دلالت بر پروردگار بودن الله دارد را بيان كرديم با اين وجود باز كفر ميورزند. (تاويلات اهل سنت) بعد اين مشركين از پروردگار خود روي گرداني ميكنند. (نسفي) به پروردگارشان گفتند از اين جهت است كه نشان بدهد كه خلق آسمانها و زمين اسباب معيشت و هستي آنان است. پس حقش اين است كه وي را ستايش شود نه اينكه كفر ورزيده شود. (بيضاوي)
اوست كه شما را از گِلي خلق كرده است بعد براي شما مهلت و اجل تعيين كرده است و اجل ديگري نيز نزد وي تعالي معلوم شده هست يعني به شما گفته نشده است. بعد اين توضيح باز شما در شك هستيد و انكار ميكنيد. نكته: آنچه امروز و در اين زمان بايد مسلمانان به ياد داشته باشند و افتخار كنند اين است كه ديگر كسي از ملحدين در مورد زنده شدن بعد مرگ و اجل داشتن با مسلمان بحث نميكند چون ديگر خودشان نيز به اين نتيجه رسيده اند كه اين شدني است و در زمان رسول الله ص بود بشر جاهل در مورد زنده شدن بعد مرگ و امكان آن بحث ميكرد براي همين الان ميبينيم كه شبهاتي ديگر مطرح ميكنند اين شبهات نيز رفع خواهد شد پس با مطرح شدن شبهات نبايد در دين شك كرد چراكه گذشت زمان حقانيت مسايل ادعايي اسلام را آشكار ميكند و بدبخت آنكه با تكيه بر علم ناچيز بشري كه هر لحظه در حال تغيير وپيشرفت است بي دين از دنيا ميرود و به جهنم ميرود. تامل كنيد آن كافر زمان رسول الله ص را كه بخاطر اينكه اسلام ميگويند بعد مرگ زنده ميشويد، كافر شده و مرد و ادعاي عقل نيز داشت حالا در جهنم است و كافر امروز اين مساله را يقيني ميداند و با مساله اي ديگر كفر ميورزد. بار الها ما را از راه درست و دينت دور مگردان و بر هدايت نگهدار.
مستندات
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٍ يعني حضرت آدم را و شما نيز از نسل وي و فرزندان وي هستيد. (بحر العلوم)
خلق اصل شما از گِل بود. (نسفي) منظور از خلق بشر از گل اين است كه با تغذيه از موادي كه از زمين به دست ميآيد، به وجود ميآيند. (ابوسعود) از رسول الله ص: بچه ي متولد شده اي نيست مگر اينكه مقداري از خاكي كه در آن دفن خواهد شد به آن پاشيده شده است. (قرطبي)
ثُمَّ قَضَىٰ أَجَلًا ۖ
بعد مهلت تعيين كرد يعني از تولد تا مرگ. (بحر العلوم) يعني اجل مرگ. (بيضاوي) براي مرگ هر يك از شما زماني را تعيين كرده است كه وقتي آن زمان رسيد بدون درنگ فنا ميپذيرد. (ابوسعود) گفته شده: منظور همين زمانهايي است كه ما متوجه ميشويم از هلالهاي ماه و وقت زراعت و مانند آن. (قرطبي)
وَأَجَلٌ مُّسَمًّى عِندَهُ ۖ
و مهلتي ديگر كه همان برزخ باشد از وقت مرگ تا قيامت. قول مقاتل و حسن است. (بحر العلوم)
اجل در لوح محفوظ نوشته شده است. (بحر العلوم) يعني مهلتي مشخص و معلوم. (نسفي) سعيد بن جبير: اجل اولي اجل دنيا و اجل مسمي، اجل آخرت است. (بحر العلوم)
گفته ميشود: اجلا يعني يك اجل براي شما قرار داد و اجل مسمي منظور قيامت است. (بحر العلوم) اجل اول خواب و اجل دوم مرگ است. (نسفي)
اجل دوم همان اجل اول است. (نسفي)
از ابن عباس: هر كس را دو اجل است يكي اجلي از وقت تولد تا وقت مرگ و ديگري از وقت مردن تا زنده شدن پس هركس كه با تقوي و نيكوكار باشد و صله ي رحم را برقرار كننده، پس بر اجل عمرش از اجل بعثش گرفته و به عمرش اضافه كرده ميشود و اگر از فاجران و قطع كنندگان صله ي رحم باشد از عمرش كم كرده به عمر بعثش اضافه كرده ميشود. (ابوسعود)
ثُمَّ أَنتُمْ تَمْتَرُونَ
بعد شما در مورد زنده شدن پس از مرگ، و در مورد اجل مسمي شك ميكنيد. (بحر العلوم)
بعد شما در اين مورد مجادله ميكنيد. (نسفي)
آيه ي اول نشانگر توحيد و اين آيه نشانگر بعث بعد مرگ است. (بيضاوي)
و اوست اله و خدا در آسمان و زمين نهان و ظاهر شما را ميداند و هرآنچه كسب ميكنيد را نيز ميداند. نكته: از آنجا كه عده اي از كفار براي هر چيزي الهي قائل هستند پس اين آيه در رد اين ادعا و اين نوع كفر آنان است و اعلام ميكند كه فرقي ندارد آسمان باشد و يا زمين، فقط همين يك اله وجود دارد.
وقتي وي تعالي خالق آسمانها و زمين است و در خلق آنها هيچ شريكي نيست پس براي اهل آنها نيز الهي غير از الله متعال نيست. (تاويلات اهل سنت)
مستحق عبادت در آسمانها و زمين تنها اوست نه كسي غير وي. (بيضاوي)
وي تعالي يگانه اي است كه تنها وي را به يگانگي ذكر ميشود و به يگانگي وي اهل آسمانها و زمين اقرار دارند. (بحر العلوم) يعني براي الله متعال است تدبير آسمانها و زمين و حفظ آنها نيز بر وي تعالي است. چراكه وي تعالي به تنهايي آنها را خلق كرده است پس تدبير و حفظ آن نيز بر وي تعالي است. (تاويلات اهل سنت)
يَعْلَمُ سِرَّكُمْ
آنچه را كه در دل خود پنهان ميكنيد را ميداند. (تاويلات اهل سنت)
وَجَهْرَكُمْ
و آنچه را كه ميگوييد را نيز ميداند. (تاويلات اهل سنت) يعني اسراري كه در وجودتان و بدنتان هست را نيز ميداند از قبيل چگونگي شنيدن و ديدن و امثال آن را كه شما نميدانيم و همينطور ميداند آنچه بر شما آشكار است. (تاويلات اهل سنت)
وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ و اعمالي را كه با بدن خود انجام ميدهيد را نيز ميداند. (تاويلات اهل سنت)
يعني تمام گفتار و كردارتان را ميداند و همه ي آن را ميشمارد تا بر آن اساس حسابرسي كند. (تاويلات اهل سنت) و آنچه كه كسب ميكنيد از افعال و گفتارتان را ميداند. (تاويلات اهل سنت)
بر كفار آيه و نشانه و معجزه براي اثبات حقانيات دين اسلام، نميآيد مگر اينكه اينان از آن روي برميگردانند. نكته: انسان وقتي تصميم ميگيرد كه چيزي را انكار كند ديگر به دلايلي كه نشان ميدهد اين تصميم درست نيست را كنار ميزند و به آن نگاه نميكند.
مستندات
وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ آيَةٍ مِّنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ فكر نميكنند تا از در توحيد الله متعال تحقيق كنند. (بحر العلوم)
مشركان مكه از رسول الله ص خواستند تا براي آنها ماه را به دو قسمت كند اگر انجام دهد به وي ايمان خواهند آورد. رسول الله ص نيز دعا كردند و ماه به دو نيم تقسيم شد ولي آنان ايمان نياورده از آن روي گردان شدند و گفتند: اين جادوي آشكار است پس آيه اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا [القمر: 1، 2] و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم) در آيه ي قبل شرك آنان را بيان كرد و در اين آيه نيز بيان داشت كه آنان از نشانه هاي الهي بالكل رويگردان هستند. (ابوسعود) يعني آيه اي از آيات قرآن نازل نميشود مگر اينكه به وجه تكذيب و استهزاء رويگردان ميشوند. (ابوسعود) آيه اي از آيات يگانگي الله نميآيد مگر اينكه از آن رويگرداني ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
و آياتي در مورد رسالت محمد ص. (تاويلات اهل سنت)
و يا آياتي در مورد زنده شدن پس از مرگ . (تاويلات اهل سنت)
احتمال دارد منظور از آيات، غير از آيات قرآني باشد. (تاويلات اهل سنت)
از گردنكشي و رويگرداني آنان خبر داده است. (تاويلات اهل سنت) وقتي روي برميگردانند پس آيات و نشانه ها براي آنان نفعي ندارد چراكه كسي از آن آيات استفاده ميكند كه در آن تامل كند. (تاويلات اهل سنت) اگر قرآن معجزه نبود نيز همين سوره ي انعام كه براي اقامه ي حجت بر عليه مشركان نازل شده است كافي است. (تاويلات اهل سنت) اهل مكه را معجزه اي از قبيل شق قمر نميآيد مگر اينكه از نظر در آن روي برميگردانند. (مظهري)
پس آنان يعني بعد اينكه اين امور كه در آيات قبل بيان شد را ديدند و باز رويگرداني كردند پس از آن تكذيب كردند نشانه ها و معجزاتي را كه حق بود براي آنان آمد. پس زود باشد كه جزا و سزاي اين كارشان را ببينند. نكته: انباء را عذاب يا سزا معني كردن از اين جهت است كه همه ي رسولان اول خبر اينكه چه خواهد شد را به آنان ميدهند و آنان تكذيب ميكنند پس بعد تكذيب آنچه مانده است سزا و جزاي تكذيب آنان است.
مستندات
فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ ۖ يعني به قرآن. (مظهري)
گفتند كه اين قرآن از نزد الله متعال نيست و مسخره اش كردند. (بحر العلوم)
يعني به رسول الله ص. (مظهري) يعني آيات توحيد و بعث را تكذيب كردند. (تاويلات اهل سنت)
اگر رسول الله ص نشانه اي و معجزه اي نميآورد، خودشان بعنوان معجزه كافي بودند از تولد تا وقت مرگشان هيچ عملي كه از وي زشت شمرده شود سر نزد پس خود ايشان معجزه اي بزرگ هستند. براي همين است كه وقتي رسول الله ص ، حضرت ابوبكر را دعوت به اسلام كردند، دعوت ايشان را اجابت كردند چراكه از ايشان نشانه هاي بزرگ و عجيبي ديده بودند. (تاويلات اهل سنت)
فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ يعني در روز قيامت. (مظهري)
و يا در وقت ظهور اسلام يعني امر اسلام بالا بگيرد. (مظهري)
در وقت آمدن عذاب در آخرت و يا در دنيا، براي آنان قبح كرده اشان آشكار خواهد شد. (مظهري)
زود است كه بدانند كه جزاي اين تكذيب و استهزاي به قرآن چيست. (بحر العلوم)
وعيد به آنان است كه سزاي اين عملشان را در دنيا و يا در آخرت خواهند ديد. (بحر العلوم)
آيا اين تكذيب كنندگان رسول الله ص و قرآن، نميبينند كه ما قبل آنان دوره اي از مردم را هلاك كرده ايم آن قومي كه به آنان بر روي زمين امكانات فراوان داديم و يك جا نشين شدند آنطور كه شما را اين مقدار مكنت و توانگري نداده ايم و ما آسمان را براي آنان پي در پي ريزنده قرار داديم و رودها را طوري قرار داديم كه از زير آنان عبور ميكند يعني در دسترس آنان قرار داديم يعني زير دستان آنان قرار داديم پس باز ما آنان را بخاطر گناهاني كه مرتكب شدند، هلاكشان كرديم و خيلي راحت قومي ديگر را جايگزين آنان كرديم. حال شما فكر كنيد كه تكذيبتان به كجا ميرسد و به چه كسي ضررش ميرسد در حاليكه آن مقدار نعمت كه به هلاك شدگان قبل شما داده ايم را به شما نداده ايم.
مستندات
أَلَمْ يَرَوْا
حسن: يعني آيا عبرت نگرفتند؟ (تاويلات اهل سنت)
ابوبكر كيساني: قطعا ديده اند. (تاويلات اهل سنت)
يعني تكذيب كنندگان. (نسفي)
كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ
يعني آنان قطعا ديده اند كه عاقبت كسانيكه رسولشان را تكذيب كرده اند و سركشي و كبر آنان را چه بوده است. ولي عبرت نگرفتند. (تاويلات اهل سنت)
يعني قبل كفار مكه. (بحر العلوم) به آنان مال و فرنداني داديم كه به شما اهل مكه نداده ايم. (بحر العلوم)
زجاج: قرن به هر دوره ي زماني كه پيامبري يا طبقه اي از اهل علم در آن باشند. هماطور كه رسول الله ص فرموده اند: بهترين قرنها، قرني اصحاب من و بعد كسانيكه بعد ايشان ميآيند و بعد كسانيكه بعد اينان ميآيند است. (بحر العلوم)
به آن گذشتگان وسعت رزق و مال و خير داده ايم آن مقدار كه به شما اهل مكه نداده ايم. (تاويلات اهل سنت) تمكين در بلاد يعني اعطاي مكنت يعني ثروت و توانگري. (نسفي)
با اين وجود آنان را وقتي تكذيب كردند الله متعال هلاكشان كرد و به انواع عذاب، آنان را مورد عذاب قرار داد. (تاويلات اهل سنت) براي آنان در زمين قدرت و شدتي داديم كه به شما نداده ايم. (تاويلات اهل سنت)
ويا به آنان نفوذ در قلبها داديم چراكه آنان صاحبان قدرت و پادشاه بوده اند و قولشان نافذ و مردم در مقابلشان فروتن بودند مثل عاد و فرعون و نمرود ولي بخاطر تكذيب رسولان، هلاك شدند و شما را هيچ يك از اين امور نيست پس آيا گمان ميكنيد كه با تكذيب رسولان هلاك نخواهيد شد؟ (تاويلات اهل سنت)
وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِم مِّدْرَارًا يعني باران بر آنان بسيار ريزنده بود. (تاويلات اهل سنت)
يعني باران بر انان هميشه و يكي پس از ديگري در وقت حاجت. (تاويلات اهل سنت)
وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِن تَحْتِهِمْ يعني آنان در فراخي و كثرت باران و فراواني رودها بودند باز بخاطر تكذيب رسولان هلاك شدند. (تاويلات اهل سنت)
يعني آنان در فراخ روزي در بين رودها و ميوه ها و پرباراني زندگي كرده اند. (نسفي)
فَأَهْلَكْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ
هر يك از اين قرن ها را بخاطر گناهي كه مرتكب شدند، هلاكشان كرديم. پس آن همه امكانات و اسباب چيزي را از آنان دفع نكرد. پس براي اينان نيز همينطور خواهد شد. (ابوسعود)
وَأَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ
بعد هلاك هر قومي بجاي آنان قومي ديگر را به وجود آورديم. (ابوسعود) يعني هلاك قومي بر مالكيت و پادشاهي الله متعال هيچ نقصي وارد نكرد بلكه هر وقت قومي را هلاك كرد بجاي آن قومي ديگر آورد. (ابوسعود)
و اگر ما بر تو كتابي نوشته در كاغذ ميآورديم و يقين پيدا ميكردند كه از نزد الله متعال است و آن را با دستان خود ميگرفتند، در اينجا نيز باز كسانيكه نميخواهند ايمان بياورند خواهد گفت: اين يعني آنچه آوردي و ما داريم ميبينيم و داريم لمس ميكنيم چيزي جز جادو نيست. نكته: يعني در اين آيه بيان ميدارد كه مشكل در نبود دليل بر اثبات حق نيست و مشكل در ناكافي بودن معجزه ها نيست بلكه مشكل در خود كفار است كه قصد ايمان ندارند و تو اي محمد هرچه بياوري باز براي ايمان نيارودن بهانه اي خواهند آورد.
مستندات
وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ
اگر نوشته اي بر كاغذي بر تو نازل كنيم. (مظهري)
فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ
و به آن قرطاس دست بزنند. طوريكه امكان فريب نماند چراكه سحر در آنچه ميشود لمس كرد نميشود، بنابر اين نميتوانند بگويند كه چشمان ما خطا ميبيند. (مظهري)
اين كتاب و يا اين كاغذ را لمس ميكردند. (ابوسعود) لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ
كلبي و مقاتل: در شان نضر بن حرث و عبدالله ابن ابي اميه و نوفل بن خويلد نازل شده است چراكه آنان گفتند: اي محمد ما به تو ايمان نخواهيم آورد مگر اينكه كتابي از نزد الله متعال بر تو نازل شود در حاليكه چهار فرشته بر از نزد الله متعال بودن اين كتاب و بر رسول بودن تو شهادت دهند، پس اين آيه نازل شد. (ابوسعود) قطعا كسانيكه كافر شده اند از روي تعنت و كبر خواند گفت اين نوشته چيز جز جادوي آشكار نيست. چراكه در علم الله متعال چنين گذشته است كه آنان ايمان نخواهند آورد. (مظهري) يعني اگر قرآن به يكباره در يك صحيفه نازل ميشد و آنان ميديدند و لمسش ميكردند و عيانا ميديدند، باز در آن طعن ميكردند و ميگفتند كه اين جادو است. (نيسابوري) به رسولش خبر ميدهد كه تو هر نوع معجزه اي بياوري و هرچه گفته اند را انجام دهي آنان بخاطر شدت تعنت و گردنكشي و عنادشان، ايمان نخواهند آورد چراكه اگر تعنت و عناد آنان نبود، در آن تامل ميكردند اين نشانه ها بر حقانيت دين اسلام دلالت ميكرد. (تاويلات اهل سنت)
و گفتند: اگر ميشد كه فرشته اي بر محمد رسول الله ص نازل ميشد. جواب آنان اين است: اگر فرشته اي نازل ميكرديم، قطعا امر تمام ميشد و هلاك ميشدند و به آنان فرصتي داده نميشود. نكته: كساني كه قصد ندارند چيزي را باور كنند، از خودشان براي اينكه طرف به چيزي ديگر مشغول شود، درخواستهايي مطرح ميكنند و مشخص است كه هدف راستي آزمايي نيست بلكه اعتنايي به آن ندارند. نكته: اگر پيامبران دنبال براورده كردن خواسته هاي قومشان ميرفتند ديگر فرصتي براي تبليغ رسالت پيدا نميكردند و از هدف خود دور ميشدند و ديگر اينكه هركس كه واقعا دنبال حقيقت در يك مساله باشد، قطعا الله متعال به وي نشانه هايي ميدهد كه وي با آن هدايت شود.
مستندات
وَقَالُوا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ ۖ شروع در دهن كجي به نبوت رسول الله ص به طور صريح است. (ابوسعود)
و خواهند گفت اگر بر وي فرشته اي از آسمان فرو فرستاده ميشد تا همراه وي هشدار دهنده ميشد. (بحر العلوم)
يعني فرشته اي بيايد و تاييد كند كه رسول الله ص واقعا نبي است. (بيضاوي)
در خواست نازل شدن فرشته احتمال دارد از اين جهت باشد كه عرب پيامبر و كتب نديده بودند و به رسول و كتابي نيز ايمان نداشتند پس از اين قبيل سوالات مطرح ميكردند چراكه فكر ميكردند اگر قرار باشد پيامبري بيايد از فرشته بايد باشد. (تاويلات اهل سنت) احتمال ديگر نيز ممكن است كه اين سوال از روي گردنكشي باشد. (تاويلات اهل سنت)
الله متعال ميفرمايد اگر ما از آسمان فرشته ميفرستاديم قطعا اينان هلاك ميشدند يعني وقتي فرشته را ميديدند. يعني ايمان نميآوردند و تصديق نميكردند و قطعا عذاب نازل ميشد. (بحر العلوم)
يعني منتظر اينان نميماندند تا وقتي عذابشان داده نشود. (بحر العلوم)
اگر فرشته نازل شود، قيامت ميشود. (در منثور) گفته ميشود اگر فرشته اي نازل ميشد قطعا براي عذاب آنان نازل ميشد. (بحر العلوم) گفته ميشود: اگر فرشته اي نازل ميشد آنان نميتوانستند به آن نگاه كنند و ميمردند. (بحر العلوم) اگر فرشته به هيئت و شكل حقيقي خودش نازل شود بر طبق آنچه آنان مطرح كرده بودند و اين در حالي است كه قوت بشري توان تحمل رويت آن را بر صورت حقيقي خودش ندارند، در اينصورت هلاك اين مطرح كنندگان حتمي است. (ابوسعود) فرشتگان بر انبياء به صورتهاي مختلف ميآمدند مثل مهمانان ابراهيم و لوط و خصم داوود. (ابوسعود) وقتي فرشته بيايد ديگر به آنان اندازه ي چشم بر هم زدن نيز مهلت داده نخواهد شد. (ابوسعود) در مورد اگر فرشته نازل شود حتما هلاك ميشوند گفته شده كه وقتي آنان فرشته را ببينند بعد ايمان نياورند، ديگر چاره اي حز هلاك آنان نميماند. و يا گفته اند كه با ديدن فرشته قاعده يا اختيار كه مدار تكليف است به پايان ميرسد در نتيجه هلاكشان حتمي ميشود. (ابوسعود) سنت الهي بر اين است كه اگر قومي نشانه اي بخواهند و درخواستي مطرح كنند و آن خواسته انجام شود و ايمان نياورند عذاب بدون مهلت نازل ميشود ولي اگر بدون درخواست نشانه اي به آنان آورده شود و تكذيب كنند، به آنان مهلت داده ميشود و به محض تكذيبشان، عذاب داده نميشوند. (تاويلات اهل سنت)
و اگر بر فرض قرار باشد كه فرشته اي را بعنوان رسول بفرستيم قطعا آن را در صورت و شكل آدمي ميفرستاديم و قطعا در آن وقت نيز همين خلطي كه الان براي آنان پيش آمده است پيش خواهد آمد باز بايد دنبال دليل بگردند كه آيا اين رسول فرشته است آيا ادعايش درست است. نكته: مشكل در آيات و نشانه ها و معجزه ها نيست بلكه مشكل در اين است كه يك عده به دين و به پيامبران و مسائلي كه آنان مطرح ميكنند، نگاه غير عقلي بودن و غير قابل قبول بودن دارند در نتيجه هر معجزه اي براي آنان آورده شود، فايده نخواهد داشت حتي خودشان خواسته اي براي باور مند شدن، مطرح كنند.
مستندات
وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَّجَعَلْنَاهُ رَجُلًا
اگر فرشته اي را با تو همراه بگردانيم و يا اگر رسول را بر فرض از فرشته انتخاب كنيم، قطعا آن را به صورت مرد ، ميفرستاديم همانطور كه جبرئيل به شكل دحيه ي كلبي بر رسول الله ص ظاهر ميشد. (بيضاوي)
اينكه رسولان به شكل حقيقي ميديده اند بخاطر قدرت قدسي كه داشتند توانايي آن را داشته اند. (بيضاوي) وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسُونَ
و در اين صورت نيز باز اين افراد، مساله را خلط ميكرديم مثل همان خلطي كه الان دارند و باز ميگفتند: اين چيزي جز بشري مثل خودتان نيست. (بيضاوي) در قرائت ابن عامر به فتح باء يلبسون به معني به وي ميپوشانديم از لباسي كه به مردان پوشانده ميشد و آنان گمان ميكردند كه اين نيز بشر است. (بحر العلوم) قتبي: در اينصورت نيز آنان را گمراه ميكرديم به اين سبب كه قبل فرستادن فرشته گمراه شده بودند. (بحر العلوم) اگر بر آنان به قرآن كه معجزه است و يا به معجزه اي ديگر برايشان گفته ميشد كه اين فرشته است باز اين افراد تكذيبش ميكردند همانطور كه الان محمد را تكذيب ميكنند. (ابوسعود) اگر بر شكل فرشته ميآمد، آنچه در آيه ي قبل گفت ميشد و اگر به غير صورتش بيايد باز همين انكار و همين تكذيب پيش ميآمد. (ابوسعود)
الله متعال ميفرمايد ما خلط ميكرديم منظور اين است كه مجازات همين لبس را به انان ميداديم است. (تاويلات اهل سنت)
قطعا قبل تو رسولان آمدند و تبليغ كردند و در اين راه مورد تمسخر قرار گرفتند پس عاقبت امرشان اين بود كه آنچه را كه مسخره ميكردند بر انان فرود آمد. قوم تو نيز از اين امر مستثني نيستند و تو نيز از قاعده مستثني نيستي.
مستندات
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِكَ
براي تسلي خاطر رسول الله ص از آنچه از قومش ميكشيد، نازل شده است. (ابوسعود) انبياي قبل تو نيز مورد تمسخر قرار گرفته اند همانطور كه تو را قومت در مورد نزول عذاب تو را تمسخر ميكنند. (بحر العلوم) يعني رسولان بسيار و رسولان بزرگ قبل تو نيز اين مشكل را چشيده و ديده اند. (ابوسعود)
پس نازل شد و واجب شد بر انان آنچه كه بخاطرش رسولان را مسخره ميكردند. (ابوسعود) حيق: آنچه بر انسان از مكروه ميرسد را گويند. (بحر العلوم) ضحاك: رسول الله ص همراه فقرا و ضعيفان مسلمانان از بلال بن رباح و عمار بن ياسر و صهيب بن سنان، در مسجد الحرام نشسته بودند و ابوجهل همراه بزرگان قريش بر انان گذر كرد و گفت: محمد گمان ميكند كه اين افراد پادشان بهشت هستند. پس الله متعال اين آيه را بر رسولش فرستاد تا صبور باشد و بر آزار آنان شكيبايي كند. (بحر العلوم) يعني اگر مشركان مكه يارانت را به سخره ميگيرند قبل اينان نيز جاهلان زمان رسولان قبل تو اينكار را انجام داده اند و حوادث بد روزگار بر سرشان آمده است. (بحر العلوم) پس بر آنان وبال استهزايشان فرود آمد. (ابوسعود) پس بر آنان آنچه مسخره ميكردند احاطه پيدا كرد چراكه بخاطرش هلاك شدند. (ابوسعود)
اي محمد به آنان بگو تا بر روي زمين بگردند و يا تفكر كنند بعد تفكر كنيد و بنگريد كسانيكه قبل شما بودند و آنان نيز تكذيب كننده بودند، عاقبت و سرانجام كارشان چه شده است.
مستندات
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ
يعني بر روي زمين بگرديد تا احوال آن قوم تكذيب كننده را بشناسيد و بدانيد. (ابوسعود) منظور اين نيست كه بر روي زمين بگرديد بلكه تفكر كنيد و عبرت بگيريد از آنچه بر سر تكذيب كنندگان آمده است. (تاويلات اهل سنت) حسن: يعني قرآن را قرائت كنيد بعد بنگريد كه عذاب متقدمين شما چگونه بوده است. (بحر العلوم) چراكه به آن تكذيب كنندگان نيز نشانه هاي عقلي وسمعي نشان داده است ولي براي انان فائده اي نداشته است. در اينجا ميخواهد كه نشانه هاي حسي ظاهري نيز نشان بدهد تا بلكه دست از تكذيب بردارند. (تاويلات اهل سنت) وعده داده است كه بر سر اين قوم نيز همانند انچه بر همسانان آنها در قبل آمده است، خواهد آمد و اين وعده در روز بدر به وقوع پيوست. (ابوسعود)
بعد تفكر كنيد كه عاقبت تكذيب كنندگان چه بوده است. (ابوسعود)
تفكر كنيد كه آنان در عاقبت امر ريشه كن شدند و هلاك شدند. (ابوسعود)
فرق بين فانظروا و ثم انظروا در اولي امر به اين است كه براي عبرت گرفتن سفر كنيد و دومي براي اين است كه سفر خودش مباح است و ميتواند كه براي عبرت نيز باشد پس سفر تجارت و امثال ان مباح است. (نسفي)
اي محمد به اهل مكه بگو: آنچه در آسمانها و زمين است براي چه كسي است؟ بگو كه براي الله است. اين الله بر خود وعده كرده است كه رحمت كند. قطعا شما را به روز قيامت جمع ميكند. در اين شكي نيست. كسانيكه خود را زيان كرده اند وخود را باخته اند، پس اينان ايمان نميآورند.
مستندات
قُل لِّمَن مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ
اهل مكه به رسول الله ص گفتند: اگر اين كار را براي مال انجام ميدهي ما به تو به اندازه اي مال بدهيم كه غني ترين مكه بشوي. پس اين آيه نازل شد. (بحر العلوم) به آنان به طريق وادار كردن به جواب دادن و خاموش كردن آنان بگو: آنچه در آسمانها و زمين از عقال و غير عاقل است براي چه كسي است يعني چه خالق آنان است و چه كسي مالك آنان است و چه كسي در آنها تصرف ميكند؟ (ابوسعود) در اين سوال آگاهي دادن به اين مطلب است كه جواب متعين است كه الله متعال است و اين بالاتفاق است و در اين سوال كسي غير از الله متعال را مطرح نميكند. (ابوسعود)
منظور سوال نيست بلكه هدف بيان جواب است. (تاويلات اهل سنت)
اگر جواب دادند فبها. (بحر العلوم)
قُل لِّلَّهِ ۚ
اگر جواب ندادند بگو كه آنچه در آسمانها و زمين است، از آن الله متعال است. (بحر العلوم)
از آن به هركس كه خواهد عطا ميكند. (بحر العلوم)
بعضي گفته اند: اگر از تو اين را پرسيدند بگو : الله. (تاويلات اهل سنت)
كَتَبَ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ۚ
منظور وجوب نيست چراكه چيزي بر الله متعال واجب نميگردد بلكه منظور اين است كه وعده ي موكد داده است و وعده اش قطعا عملي ميشود. (نسفي) بيان شمول رحمت الهي به جميع خلق است همانطور كه مالكيت و پادشاهي وي تعالي شامل همه ميشود و مهربان در حق بندگانش است و به عذاب آنان عجله نميكند و توبه ي انان را قبول ميكند. (ابوسعود) آنچه از احكام غضب از الله متعال سر ميزند از الله نيست بلكه بندگانش موجب آن ميشوند. (بحر العلوم) رحمت را بر توبه كنندگان بر خودش واجب كرده است و كسي به عملش وارد بهشت نشود بلكه به رحمت الهي است. (تاويلات اهل سنت) رسول الله ص فرمودند: كسي با عملش نميتاند وارد بهشت شود. از رسول الله ص سوال كردند: حتي شما؟ فرمودند: حتي من مگر اينكه الله متعال مرا با رحمتش در بر گيرد (تاويلات اهل سنت)
يعني در دنيا شما را عذاب نميدهد. (بحر العلوم)
بعضي گفته اند: منظور اين است كه بر خود رحمت واجب كرده است تا همه را دوست و دشمن را جمع كند و براي دشمنش عذاب و براي دوستش ثواب بدهد. (تاويلات اهل سنت) گفته شده: از رحمتش اين است كه همه را جمع كرده و به عاصي وعيد و به مطيع وعده داده است. تا عاصي از عصيانش برگردد و مطيع به عبادت ترغيب شود و اين از رحمتش است. (تاويلات اهل سنت) عده اي نيز گفته اند: بر امت محمد رحم كرده است و تكذيب كننده را در وقت تكذيب عذاب نداده و ريشه كنشان نكرده است همانطور كه در مورد ديگر اقوام انجام داده است پس تاخير عذاب به قيامت از رحمت است. (تاويلات اهل سنت) رسول الله ص: الله متعال رحمت را به صد قسمت تقسيم كرده است و يك قسمت آن را بين مخلوقاتش داده است و از روي همين يك قسمت رحم است كه خلق الله بين خود به يكديگر رحم ميكنند و وحوش به بچه هايشان رحم ميكنند و نود و نه قسمت آن را براي خودش ذخيره گذاشته است و با آن نوده و نه قسمت در روز قيامت به بندگانش در روز قيامت رحم ميكند. (بحر العلوم) گفته ميشود: بر خود رحمت را واجب گردانده است و از اين جهت است كه به آنان مهلت ميدهد و هلاكشان نميكند تا كه برگردند و توبه كنند. (بحر العلوم)
لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ
منظور در روز قيامت همه ي شما را جمع خواهد كرد. همانطور كه گفته ميشود: جمعت هؤلاء الي هؤلاء يعني بعضي به بعض ديگر جمع كردم. (بحر العلوم) در قبور شما را تا روز قيامت جمع خواهد كرد بعد شما را با گذشتگان يكجا جمع خواهد كرد. (تاويلات اهل سنت) پس شما را بخاطر شرك ورزيدنتان جزا خواهد داد. (تاويلات اهل سنت)
لَا رَيْبَ فِيهِ ۚ
شكي در بعثت نيست يعني زنده شدن پس از مرگ. (بحر العلوم)
در آن روز شكي نيست. (ابوسعود) در اين جمع كردن شكي نيست. (ابوسعود) الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ صفت منكرين را بيان ميكند. (بحر العلوم) كسانيكه با اختيار كردن كفر خود را باخته اند. (نسفي)
اين را مبتدا خبر گرفته اند يعني كسانيكه به خودشان را باخته اند، ايمان نميآورند. (بحر العلوم) بعضي نيز گفته اند كه بدل از ليجمعنكم است يعني كساني را كه خودشان را باخته اند پس ايمان نميآورند را جمع خواهد كرد. (بحر العلوم)
كسانيكه سرمايه ي خود كه همان فطرت اصلي و عقل سليم و استعدادي كه با مشاهده ي رسول الله ص و شنيدن وحي برايشان حاصل شده بود، را ضايع كرده و خود را باختند آنان ايمان نميآورند. (ابوسعود)
و آنچه در شب و روز آرام [و تكاپو] دارد، از آنِ اوست و او شنواى داناست.
مستندات
وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ۚ
سكن از سكني باشد: و براي وي تعالي است هرآنچه آن را شب و روز وي را شامل ميشود و در برميگيرد. (بيضاوي) اگر از سكون باشد: هرآنچه كه در شب و روز آرام ميگيرد و سكون مييابد و حركت ميكند. فن اكفتاء بكار رفته است.(بيضاوي) هرآنچه كه در شب و روز آرام ميگيرد از چهارپايان و پرندگان خشكي و دريايي كه بعضي در روز ارام ميگيرند و شب پخش ميشوند و بعضي ديگر بر عكس. (بحر العلوم) خبر از اين ميدهد كه همه ي مخلوقات تحت سيطره ي شب و روز هستند و مقهور و مغلوب اين دو هستند. چراكه كسي از جباران نميتواند اين دو را تغيير دهد و يا از آن امتناع كند. تا بدانند كه اين دو را مدبري ديگر اداره ميكند. (تاويلات اهل سنت)
وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
و اوست شنونده ي هرچه شنيده ميشود و و داننده ي كل معلومات است. (بيضاوي)
شنواي دعا كننده ي وي است. (تاويلات اهل سنت) داناي مصالح و حاجتهاي خلقش است. (تاويلات اهل سنت)
چيزي بر وي مخفي نميماند. (بيضاوي)
داناي به عذاب آنان است. (بحر العلوم)
ممكن است كه وعيد به مشركان باشد كه رفتار و گفتارشان را رصد ميكند. (بيضاوي)
اي محمد بگو كه آيا من غير از الله متعال را معبود خود بگيرم، آن الله كه خالق و به وجود آورنده ي آسمانها وزمين است و اوست كه روزي ميدهد و روزي نميگيرد. بگو كه من مامور هستم كه اولين كسي باشم از اين امت كه خود را تسليم الله ميكنم و بگو كه من امر شده ام كه از مشركان نباشم.
مستندات
قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا
مربوط به قل لمن ما في السموات و الارض است، يعني وقتي شما اقرار كرديد كه از براي اللهم متعال است چگونه به وي شرك ميورزيد و غير از الله را ميپرستيد؟ (تاويلات اهل سنت) مشركان مكه به رسول الله ص گفتند: پدران تو بر مذهب ما بوده اند پس مشخص ميشود كه نياز باعث شده است كه چنين چيزي را مطرح كني پس ما بهت مال ميدهيم تا به مذهب قبلت برگردي . اين آيه در رد آن نازل شد. (بحر العلوم)
در قرائت ابن مسعود بجاي وليا، ربا آمده است. (تاويلات اهل سنت)
منظور از ولي در اينجا معبود است چراكه رد كساني است كه به شرك فراميخوانند. (بيضاوي) آيا من چه به استقلال و چه شريكي، غير از الله را بگيرم؟ (ابوسعود)
فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
و اين الله به وجود آورنده ي آسمانها و زمين و هرآنچه در آنهاست. (تاويلات اهل سنت)
مخترع اين دو است. (نسفي)
از ابن عباس: من معني فاطر را نميدانستم تا اينكه دو نفر باديه نشين بر سر چاهي دعوي ميكردند و هر يك ميگفت انا فطرتها انا فطرتها يعني من ابتداي اين چاه را شروع كرده ام. (نسفي)
وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ ۗ
و وي تعالي روزي ميدهد و روزي نميگيرد. (تاويلات اهل سنت) روزي ميدهد و در روزي دادن به خلقش از كسي كمك نميگيرد. (بحر العلوم) مثل كسانيكه بردگاني دارند نيست كه از يكديگر نفع ميبرند و استفاده ميكنند. (تاويلات اهل سنت) الله متعال خلق را خلق كرده است نه براي منفعت خودش چراكه الله متعال به ذاتش غني است و مخلوقات فقير هستند. (تاويلات اهل سنت)
منظور روزي است و اينكه طعام را ذكر كرده است از جهت شدت حاجت به آن است و اهم روزي همين است. (ابوسعود) قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ ۖ بيان اين مطلب است كه رسول الله ص نيز داخل در تكليف است. (نيسابوري) اولين كس از امتش است كه اسلام آورده است. (تاويلات اهل سنت) مامور شدم به اينكه اول خودم تسليم و فروتني كنم بعد شما را به آن فرمان دهم. (تاويلات اهل سنت) وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
و به من گفته شده است كه از مشركان نباشم. (بيضاوي) اگر عطف بر قل باشد به اين معني ميشود كه به اسلام امر شدم و از شرك نهي شده ام. (نسفي)
بگو اگر به پروردگارم عصيان بورزم با مخالفت امر و نهيش. هر نوع نافرماني باشد. (ابوسعود)
از عذاب روز قيامت ميترسم. (ابوسعود)
اي محمد به اهل مكه بگو: من ميدانم كه اگر پروردگارم را نافرماني كرده و ديگري را عبادت كنم، عذاب روز بزرگ براي من خواهد بود. اين تفسير بر اساس آن شان درخواست اهل مكه بر اينكه مال ميدهيم تا به مذهب پدرتان برگردي درست است. (ماتريدي) در اين آيه بيان ميدارد كه رسول الله ص با جلالت قدري كه دارد باز در صورت مخالفت مورد مواخذه قرار خواهد گرفت. (نيسابوري)
و هركس را كه از وي عذاب آن روز بزرگ دفع كرده شود، پس قطعا الله متعال وي را مورد رحمتش قرار داده است. و اين دفع عذاب از وي و اين مشمول رحمت الهي شدن، پيروزي بزرگ است. نكته: اينكه دفعا عذاب را بخاطر رحمت الهي گفته است نشانگر اين مطلب است كه كسي به عمل خودش نميتواند نجات پيدا كند. نكته: همين دفع عذاب مورد رحمت بودن است يعني اينكه انسان به جهنم ميرود يا از نجات پيدا ميكند و اين نجات يعني همان وارد بهشت شدن است و بين اين دو چيز ديگري نيست.
مستندات
مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ ۚ
هركس از وي عذاب را در آن روز بزرگ، دور كرده شود، وي را الله متعال نجات داده است. (ابوسعود) چراكه با رحمتش به بهشت رفته ميشود همانطور كه رسول الله ص فرموده اند: كسي با عملش به بهشت نميتواند برود. من نيز نجات پيدا نميكردم مگر اينكه الله متعال مرا مشمول رحتمش بگرداند. (تاويلات اهل سنت) اگر پروردگارم از من عذاب آن روز بزرگ را بردارد، مورد رحم الله متعال قرار گرفته است. (مظهري)
قطعا او را آمرزيده است و وي را از در عصمت خود داشته است. (بحر العلوم) وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ
و اين صرف نظر كردن از عذاب و يا رحمت، پيروزي و موفقيت بودنش آشكار است و آن رسيدن به خواسته ي خود است. (ابوسعود)
و اگر الله متعال تو را در سختي نگه دارد، پس در اينصورت آن سختي را بردارنده اي نيست جز خودش. و اگر الله متعال تو را در راحتي و خير نگهدارد پس وي تعالي است كه بر همه چيز قادر است.
اگر الله متعال تو را سختي برساند و يا بلايي برسرت بياورد، پس آن را بردارنده اي نيست جز خودش. (بحر العلوم) يعني نه آن الهه هايي كه عبادت ميكنيد و نه كسي ديگر، نميتواند آن را از شما بردارد. (بحر العلوم) از بيماري و فقر و بلاياي ديگرش. (نسفي) كسي نيست كه آن را تو بردارد، مگر خودش. (نسفي)
وَإِن يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ
و اگر تو را فراخ روزي و سلامتي بدهد، كسي نميتواند آن را از تو بگيرد. (بحر العلوم)
فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
بر همه چيز من جمله بر غنا و فقر و عافيت، قادر است. (بحر العلوم) پس وي است كه قادر است بر ادامه و يا برداشتن غنا و صحت ووو. (نسفي) از ابن عباس: من بر ترك رسول الله ص بر قاطري سوار بودم و ايشان رو به من كردند و فرمودند: حق و حقوق الله را حافظ باش و در راه رضايتش گام بردار، الله تو را حفاظت خواهد كرد. وي تعالي را در جلوي خود خواهي يافت. در فراخروزي وي را بشناس در تنگدسي وي تعالي تو را خواهد شناخت. اگر خواسته اي داري از الله متعال بخواه و اگر كمك ميخواهي از الله متعال كمك بخواه. قلم به نوشتن تقدير تمام شده يعني هرچه بوده نوشته شده است. اگر تمام خلق تلاش كنند تا تو را نفعي برسانند اگر الله متعال ان را مقدر نكرده باشد، نخواهد شد. اگر تمام سعي خودشان را بكنند تا تو را ضرري برسانند اگر در تقدير الهي نباشد، تو را آسيبي نخواهد رسيد. اگر توانستي با صبر و يقين به گشايش، عمل كن و اگر نشد به شكيبايي كن چراكه در صبر به آنچه تو را بد ميآيد، خير بسيار است و بدان كه نصرت در صبر است و همراه هر سختي گشايش است و همراه مشكل، راحتي است. (ابوسعود) يعني خير و شر كه به ما ميرسد را الله متعال را دخالتي در ان است و اگر وي تعالي نخواهد هيچ كدام نخواهد شد. (تاويلات اهل سنت)
و وي تعالي است كه غالب خوار كننده است و بالاي بندگانش است به غلبه. و وي در فرامينش با حكمت اس و بر همه چيز آگاه است. نكته: در فرمان خود با حكمت بودن ميبطلبد كه بر همه چيز آگاه باشد.
مستندات
وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ ۚ
وي چيره و غالبي است كه تمام خلق را مقهور خود ميسازد. (تاويلات اهل سنت)
الله متعال بر خلقش مسلط است و همه در مقابل خوار و ذليل هستند. (تاويلات اهل سنت)
از بندگانش بالا است. (تاويلات اهل سنت) قهر: غلبه به همراه خوار گرداندن است. (مظهري)
وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ
حكيم است يعني هرچيزي را در جاييكه بايد باشد قرار ميدهد و خبير است يعني آن چه مخفي يا آشكار ميكنند را آگاه است و چيزي بر وي تعالي مخفي نميماند. (تاويلات اهل سنت)
اي محمد به آنان بگو كه چه چيزي در شهادت از همه بزرگتر است؟ آنان خواهند گفت كه الله است و اگر نگفتند بگو وي الله است. وي تعالي گواه است بين من و شما در همه ي اموري كه در آن با من اختلاف ميكنيد. و اين قران به من وحي شده است تا بر اساس آنچه در قرآن آمده است شما را هشدار دهم و همينطور ديگران را كه تبليغ من به وي ميرسد. ديگر اينكه آيا شما گواهي ميدهي بر اينكه همراه الله متعال الهي ديگر نيز هست؟ جوابشان مثبت خواهد بود پس به آنان بگو كه چنين نيست ومن بر آن گواه نيستم بلكه گواهي من اين است كه الهي غير از الله يگانه نيست. و قطعا من از آن چه شما به وي تعالي شريك قائل ميشويد، مبرا هستم.
مستندات
قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً ۖ
آمده است: قريش به رسول الله ص گفتند: ما در مورد تو از يهود و نصاري پرسيديم و آنان گمان ميكنند كه نزد آنان سخني از تو نيامده است و صفتي از تو ذكر نشده است پس براي ما كسي را نشان بده تا شهادت دهد كه تو رسول الله هستي. پس اين آيه نازل شد. (بيضاوي) چون مشركان اقرار داشتند كه الله متعال بزرگترين گواهان است و در عبادت به وي تعالي شرك ميورزيدند، دستور داد تا از آنها بپرسند. (تاويلات اهل سنت) و يا اينكه اگر سوال پيش آمد كه چه كسي بزرگترين شاهدان است، بگو كه الله متعال است. (تاويلات اهل سنت)
قُلِ اللَّهُ ۖ
جواب سوال است يعني الله متعال در گواه بودن از همه بالاتر است. (نسفي)
شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ۚ
وي تعالي بين من و شما گواه است. (نسفي) وي تعالي بين من و شما در همه چيزي كه در آن اختلاف داريم، ازبعث بعد موت و مانند آن، گواه است. (تاويلات اهل سنت)
و در هر حجت و برهانيكه رسول الله ص به آنها نشان ميدهد، وي تعالي شاهد است. (تاويلات اهل سنت)
اينگونه نيز ميشود معني كرد: بگو الله بين من و شما شاهد است يعني وقتي الله گواه است پس الله بزرگ شاهدان است. (نسفي)
وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنذِرَكُم بِهِ وَمَن بَلَغَ ۚ به من از طرف الله متعال وحي شده است. (ابوسعود) قرآني كه شاهد بر رسالت من است. (ابوسعود)
تا هشدار دهم به آنچه كه در قرآن از وعيد است. (ابوسعود)
و كساني را كه قرآن به وي ميرسد تا روز قيامت. (نسفي)
در حديث آمده است: هركس وي را قرآن برسد انگار كه محمد ص را ديده است. (نسفي)
تا به وسيله ي قرآن شما را انذار و هشدار دهم. (بيضاوي) شما اهل مكه را و هركسي را كه غير شما به وي اين تبليغ من برسد از سياه و سرخ و يا از انس و جن. (بيضاوي) و يا شما را اي كسانيكه هستيد و كساني را كه تا روز قيامت خواهند آمد را. (بيضاوي) نشان ميدهد كه احكام قرآن شامل بر كسانيكه در زمان نزول بودند و كسانيكه بعدا ميآيد نيز ميشود. (ابوسعود) أَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرَىٰ ۚ استفهام انكار و براي خاموش كردن است. (نسفي) قُل لَّا أَشْهَدُ ۚ
بگو كه من بر آنچه شما گواهي ميدهيد گواهي نميدهم. (نسفي) اگر شما گواهي دهيد من گواهي نميدهم چراكه باطل محض است. (ابوسعود)
قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ
موكدا بگو كه الله متعال يگانه اله است. (نسفي) بلكه گواهي ميدهم كه الهي غير از وي تعالي نيست. (بيضاوي)
وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ
و من از آنچه به وي تعالي شرك ميورزيد، معصوم هستم. (نسفي)
كسانيكه به آنان كتاب داده ايم يعني يهود و نصاري، رسول الله ص را با صفاتي كه در كتبشان ذكر شده ميشناسند همانطور كه از نشانه ها فرزندان خودشان را ميشناسند. كسانيكه با انكار خود را باختند و خودشان را زيان ديدند، پس آنان ايمان نميآورند. نكته: چون ايمان نميآورند، انكار ميكنند يعني قصد ايمان ندارند و بهانه تراشي و فرافكني ميكنند.
آنكسان كه به آنان كتاب داده ايم محمد را ميشناسند كه وي متصف به رسالت است و تمام صفاتش مطابق آنچه در تورات توصيف شده است ميباشد، همانطور كه بچه هاي خودشان را از بين كودكان از نشانه و زيورآلات آنها ميشناسند. (مظهري)
ممكن است كه منظور مشركان مكه باشند و منظور از كتاب، قرآن باشد. (تاويلات اهل سنت)
حضرت عمر از عبدالله بن سلام پرسيد: بر ما اين آيه نازل شد، حال اين كيفيت شناخت شما نسبت به رسول الله ص چگونه بوده است؟ عبدالله بن سلام جواب : وقتي رسول الله ص به مدينه آمدند ما وي را شناختيم همانطور كه بچه هاي خود را ميشناسيم بلكه بر رسالت رسول الله ص از اينكه پسرم از خودم باشد، مطمئنتر هستم چراكه ما خبر نداريم كه در غياب ما زنان چه كرده اند. گواهي ميدهم حق است از طرف الله متعال. (ابوسعود)
و چه كسي ظالمتر است از كسيكه بر الله متعال آنچه نيست را به دروغ به وي تعالي نسبت دهد و يا كسيكه آنچه الله متعال از نشانه هاي وجود خود و دين خود، فرستاده است را دروغ بشمارد از قبيل نبوت رسول الله ص و معجزاتي كه آورده است. و شان و داستان اين است كه ظالمان نجات پيدا نميكنند. نكته: ظالمان نجات پيدا نميكنند يعني اينكه به هدف خود از ظلم خود نميرسند و راه بجايي نميبرند و وبال ظلمشان به خودشان بر ميگردد.
مستندات
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ كَذِبًا استفهام به معني نفي است يعني كسي ظلم كننده تر به خود نيست از كسيكه ... (نسفي)
ظلم يعني گذاشتن چيزي در غير مكان خودش و شنيعترين آن معبود گرفتن مخلوق است. (نسفي) از كسيكه با اله گرفتن در كنار الله متعال بر ايشان، دروغ بر ميبافد و شرك گويي ميكند. (بحر العلوم) به دروغ الله متعال را با چيزي توصيف ميكند كه در شان الله متعال نيست. (نسفي) با توصيف كردين پيامبر موعود با صفاتي كه بر خلاف صفات محمد رسول الله ص است. همين نيز بر الله متعال دروغ بر بافتن است. (ابوسعود) به دروغ ادعا كند كه بر وي چيزي وحي شده است درحاليكه چيزي به وي وحي نشده است. با اين تاويل آيه در صدد تنزيه رسول الله ص از دروغ است و اينكه كفار ظالمترين مردم هستند. (مظهري)
أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ ۗ و يا قرآن را تكذيب ميكند و از نزد الله بودن قرآن را دروغ ميشمارد. (بحر العلوم) معجزات را دروغ ميشمارد. (نسفي) يعني نبوت رسول الله ص را دروغ شمردند. (تاويلات اهل سنت) إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ كفار از عذابش در امان نيستند. (بحر العلوم)
بين دو امر باطل جمع كردند يكي دروغ بربافتن بر الله متعال بدون حجت و ديگري دروغ شمردن آنچه با دليل ثابت شده است طوريكه فرشتگان را دختران الله گفتند و قرآن و معجزات را جادو گفتند. (نسفي) وقتي ظالمان را نجاتي نيست اين افراد در اين آيه را كه ظالمترين هستند هرگز نجاتي نيست. (بيضاوي) از ناگواري نجات نيابند و به مطلوبي نرسند. (ابوسعود)
ظالمان تا زمانيكه بر ظلم خود هستند را نجاتي نيست. (تاويلات اهل سنت)
يعني اگر بر كفر و ظلم خود بميرند، آنان را نجاتي نيست. (تاويلات اهل سنت) گفته شده كه منظور در دنيا نجات پيدا نميكنند، است. (قرطبي)
و به ياد آر روزي كه آنان را يعني جميع خلايق را گرد هم ميآوريم بعد مدتي به افرادي كه براي الله متعال شريك قائل شده بودند ميگوييم: آن شريكهايتان را كه گمان ميكرديد، آنها شريك الله متعال هستند، كجايند تا شما را شفاعت كنند و شما را نجات دهند. نكته: اين تا شما را شفاعت كنند و نجات دهند از آيه ي قبل برداشت ميشود كه گفته شد كه ظالمان را نجاتي نيست.
مستندات
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا
به ياد آوريد روز خوفناكي را كه در آن روز ما ميگوييم:.... (ابوسعود) پروا كنيد و بر حذر باشيد از روزي كه .... (ابوسعود) يعني كفار و هرآنچه كه عبادت كرده اند را . (مظهري)
يعني مومن و كافر را و مطيع و عاصي را. (تاويلات اهل سنت) يعني در روز قيامت. (مظهري) ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا كلمه ي ثم يعني بعد مدتي نشان ميدهد كه مردم در قيامت مدتي را به انتظار خواهند بود تا وقت سوال برسد. (مظهري)
رسول الله ص: حالتان چگونه خواهد بود آن روزي كه شما را گردآورند همانند گرد آوردن تير در تيردان و شما در آنجا به مدت پنجاه هزار سال باشيد و به شما نظري نياندازد. (مظهري) از ابن عمر: و فرمود كه در تاريكي به مدت هزار سال خواهيد بود در حاليكه سخني گفته نميشود. (مظهري)
كجايند چيزهايي را كه شما آنها را در عبادت با الله متعال شريك ساخته بوديد؟ (مظهري) يعني گمان ميكرديد آنها در استحقاق عبادت با الله شريك هستند و يا گمان ميكرديد كه اين معبودانتان نزد الله متعال شفيع شما هستند. (مظهري) اينكه با لفظ شركاي خودتان آمده است نه شركاي الله متعال براي نشان دادن اين حقيقت است كه اين شريك براي الله دانستن چيزي است كه خودشان از خود ساخته اند و حقيقت ندارد پس اينان شريكان خودشان هستند نه الله متعال. (ابوسعود) شركاي خودتان گفتن از اين جهت است كه اين شريكان ادعايي آنان از جنس خودشان بوده و مثل خودشان فاني ميشوند. (تاويلات اهل سنت) در وقت اين سوال شركاي آنان يعني آن چيزهايي را كه از خودشان براي الله متعال شريك ساخته بودند، غايب بايد باشند مثل اينكه اين سوال بعد اين رخ ميدهد كه بين شريكان و اين افراد، تبري و بيزاري صورت ميگيرد يعني با هم جمع كرده ميشوند وبعد از هم بيزاري ميجويند و بعد اين سوال را از مشركان پرسيده ميشود. (ابوسعود)
بعد اين سوال، جوابشان و عذرشان چيزي نيست جز اينكه ميگويند: به الله قسم اي پر.ردگار ما، كه ما مشرك نبوده ايم. نكته: يعني اعتراف در زمانيكه ديگر سودي براي آنان ندارد. نكته: دنيا جاي امتحان است و وقتي جوابها مشخص شد ديگر وقت امتحان تمام شده است و جواب درست دادن نيز سودي ندارد وقتي در زمان امتحان درست جواب نداده باشند.
بعد كفرشان چيزي نيست جز اينكه ... (نسفي) يعني عاقبت كفرشان كه تمام عمرشان را به آن گذراندند و بخاطرش كشتار كردند، چيزي نيست جز انكار و اظهار بيزاري از آنها و اظهار اينكه چنين ديني نداشته اند. (نسفي) گفته شده: عذر آنان چيزي نيست جز اينكه... يعني آن عذري كه گمان دارند كه اين عذر آنان را از اين مهلكه خلاص كند. از ريشه ي فتنت الذهب يعني طلا خالص گشت. (بيضاوي) و يا جوابشان چيزي نيست جز، جواب انها را فتنه ناميد چراكه جوابشان دروغ است. (نسفي) به دروغ قسم ميخورند با وجود اينكه ميدانند كه اين نيز براي آنان سودي ندارد و اين سخن از روي دهشت و سرگشتگي است. (بيضاوي)
وقتي مشركان شرك آوردن خود را انكار كردند الله متعال ميفرمايد: نگاه كن و ببين اين مشركان چگونه بر خود دروغ بر ميبندند و چگونه آنچه به دروغ براي الله شريك ميدانستند از آنها رفته است و يادي نمانده است.
مستندات
انظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ ۚ
بنگر كه وبال دروغشان چگونه شده است. (تاويلات اهل سنت) نظر از روي تعجب به اينان داشته باش كه چگونه اين دروغ را ميگويند چراكه امري عجيب و شگفت است. (ابوسعود) يعني نگاه كن اينان چگونه قسم دروغ ميخورند. (ابوسعود) با نفي شرك از خودشان چگونه دروغ ميگويند. (بيضاوي)
وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ
از آنان مشغول مانده است آنچه از دروغ ميبافتند. (تاويلات اهل سنت) و چگونه افتراي آنان زايل شده و رفته است. (ابوسعود) و يا چگونه آن شريكان كه به دروغ بر ميبافتند از آنان رفته است. طوريكه خودشان صدور چنين شركي را منكر ميشوند. (ابوسعود)
و از بين آن مشركان كساني هستند كه به قرائت و سخنانت گوش فرا ميدهند در حاليكه ما بخاطر كفرشان بر قلبهاي آنان پوشش قرار داديم و از اين جهت، سخنان تو را با وجود شنيدن، متوجه نميشوند و در گوشهاي آنان سنگيني قرار داديم تا به مثل كسي باشند كه نشنيده اند. و اگر هر نوع نشانه و معجزه اي ببينند به آن ايمان نميآورند. و تا اين حد ميرسد كه پيش تو ميآيند به جهت مجادله و نزاع نه براي دانستن حقيقت امر و در آخر سر هم ميگويند آنچه آورده اي چيزي جز افسانه و ساخته هاي قديميان نيست. نكته: وقتي انسان نميخواهد سخن كسي را قبول كند، هرچند سخن وي را بشنود ولي اين شنيدن به جهت اقدام عليه آن كس است و ديگر به اينكه آيا حقيقت را ميگويد يا خير توجهي نميكند پس اين شخص مثل كسي است كه قلب ندارد تا متوجه شود و يا مثل كسي است كه شنوايي ندارد. نكته: از دير زمان بوده است كه منكران دين، آورده هاي ديني را به سخنان قديميان نسبت داده و به زعم خود، خودشان پيشرفته هستند و عاقل هستند و با اين توجيه جهل خودشان را ميپوشانند.
منظور ابوسفيان و وليد و نضر و عتبه و شيبه و ابوجهل و همكيشان آنهاست. اينان بر رسول الله ص جمع آمدند تا به ايشان گوش كنند و بعد به نضر گفتند: چه ميگويد؟ جواب داد: قسم به كسيكه خانه اش را ساخت، متوجه نميشوم كه چه ميگويد فقط ميبينم كه زبانش را حركت ميدهد و از افسانه هاي قديم ميگويد مثل همان كه من به شما از گذشته ميگفتم. و ابوسفيان گفت: من حق را ميبينم و ابوجهل گفت هرگز چنين نيست. (بيضاوي) يعني به سخن و قرائتت گوش ميكنند ولي اين گوش كردن سودي براي آنان ندارد. (بحر العلوم) اين گوش كردن براي مجادله بوده است. (تاويلات اهل سنت)
و بر قلبهاي آنان پوشش قرار داديم از براي كراهت اينكه متوجه شوند. (بيضاوي) وقتي از قلب و گوششان استفاده نكردند انگار كه آنان را قلب و گوشي نيست. (تاويلات اهل سنت)
يعني در قلبهاي آنان فعل كفر را خلق كرديم. (تاويلات اهل سنت)
و يا در قلبهاي آنان تاريكي كفر را خلق كرديم چراكه تاريكي كفر همه چيز را ميپوشاند و نور ايمان همه چيز را روشن ميگرداند. (تاويلات اهل سنت)
وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا ۚ
و بر گوشهايشان وقر قرار داديم كه مانع شنيدن آنان باشد. (بيضاوي) و در گوشهايشان سنگيني قرار داديم. (نسفي) كري و سنگيني قرار داديم طوريكه سخنانت را متوجه نميشوند. (بحر العلوم) قتاده: سخنت را ميشنوند ولي چيزي متوجه نميشوند مثل چارپايي كه صدا ميشنود ولي چيزي متوجه نميشود. (بحر العلوم)
وَإِن يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَّا يُؤْمِنُوا بِهَا ۚ بخاطر غلبه ي عنادشان و محكم بودن تقليدشان. (بيضاوي) از انشقاق ماه و مانند آن. (بحر العلوم)
وقتي دليل يگانگي و ربوبيت الله متعال را ميبينند. (تاويلات اهل سنت)
حَتَّىٰ إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ تكذيب و انكارشان به حدي رسيد كه براي مجادله با تو امدند. (بيضاوي)
چراكه تكذيب و دروغ شمردن راستترين سخنان را خرافات دانستن منتهاي تكذيب است. (بيضاوي)
و به باطل با تو خصومت و دشمني ميكنند و از نزد الله بودن قران را انكار ميكنند. (بحر العلوم) يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَٰذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ
اساطير جمع اسطوره و يا جمع اسطاره يعني چيزهاي باطل. (بيضاوي) قُتَبي: جمع اسطوره و اسطاره و معني آن ترهات؛ بيهوده ها؛ و دورغهايي كه هيچ نظمي ندارند و چيزي نيستند. (بحر العلوم) در اين آيه دليل بر نبوت رسول الله ص است چراكه آنان در نهان با يكديگر سخن ميگفتند و الله متعال اسرار آنان را به رسول الله ص فاش ميساخت. (بحر العلوم)
و آنان مردم را از تبعيت و پيروي از دين رسول الله ص و قرآن منع ميكنند و خودشان نيز از آن دوري ميكنند و آنها با اينكارشان به كسي ضرر نميرسانند و نميتوانند با اين كارشان كسي را هلاك كنند، بلكه خودشان را به هلاكت مياندازند و اين درحالي است كه آنها متوجه نتيجه ي كارشان نيستند.
مستندات
وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ يعني اهل مكه مردم را از تبعيت از محمد نهي ميكردند. (بحر العلوم)
به انكار و تكذيب قرآن بسنده نميكنند بلكه مردم را نيز از آن منع ميكنند تا به حقيت آن پي نبرند. (ابوسعود) و آنان مردم را از پيروي از آن نهي ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ ۖ و خودشان نيز از رسول الله ص دوري ميكردند. (بحر العلوم)
الكلبي والضحاك ومقاتل: در شان ابوطالب نازل شده است كه گفت: قريش به تو نخواهند رسيد تا وقتي كه من به خاك نروم پس به امرت ادامه بده تو را خواري نخواهد رسيد ولي بخاطر سخن قريش مسلمان نميشد و اين آيه نازل شد. يعني ابوطالب آنان را از آزار محمد نهي ميكرد ولي خودش دور ميشد. (بحر العلوم)
وَإِن يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ آنان خودشان را هلاك ميكنند و اين را متوجه نميشود. (بحر العلوم) با اينكارشان فقط خودشان را هلاك ميكنند. (ابوسعود)
چراكه با اينكارشان خود را در معرض سختترين عذابها قرار ميدهند و اين عذاب در دنيا و آخرت خواهد بود. (ابوسعود) در حاليكه متوجه نيستند كه ضرر اين عملشان به خودشان بر ميگردد و نه به قرآن و نه به رسول الله ص و نه به مومنين. (ابوسعود)
و تو اي كسيكه بينايي داري و يا اي محمد، اگر آن تكذيب كنندگان را ميديدي كه بر آتش ايستاده اند، در آن حالت امري فجيع مشاهده ميكردي پس آنان در آن زمان ميگويند: اي كاش كه به دنيا برگردانده ميشديم و آيات و نشانه ها ومعجزات پروردگارمان را دروغ نميپنداشتيم و از زمره ي باورمندان ميشديم.
مستندات
وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ
اي بيننده اگر آنان را ميديدي وقتي كه در شرف وارد شدن به آتش هستند و به يقين رسيدند كه در آتش در خواهند آمد، در آنجا امري دهشتناك و فجيعي ميديدي. (فواتح الالهيه) اگر كفار را ميديدي. (مظهري) شروع در بيان انچه از آنان در قيامت سر ميزند از كارها و گفتاري كه در ضديت با انچه در دنيا ميگويند است. (ابوسعود) اي محمد اگر حال اين تكذيب كنندگان را در وقت مشاهده ي آتش ميديدي دلت به رحم ميآمد و دنبال انتقام از آنان نميرفتي. يعني ميديدي عاقبت دشمنانت جاودان در آتش بودن است. (تاويلات اهل سنت) و يا وقتي كه برروي پل صراط بر بالاي آتش متوقفشان كنند. (نسفي)
فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ
پس آنان در آن حالت از روي دهشت و وحشت و دردمندي و آرزو كنان گويند: اي كاش به آنچه در گذشته بوديم برميگشتيم. (فواتح الالهيه) اي كاش به دنيا كه مكان عمل است برگردانده ميشديم. (مظهري) يعني تمناي بازگشت به دنيا و خلاصي از عذاب را دارند ولي اين وقت آن تمنا نيست. (ابوسعود)
وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا
و در آن گذشته آيات پروردگارمان را دروغ نميپنداشتيم. (فواتح الالهيه) آياتي كه از پروردگارمان آمد و ما از گردنكشي و تكبر، تكذيبش كرديم. (فواتح الالهيه) به آياتي كه از احوال و ترسناكي آتش ميگفت و آنان را به پروا از آن امر ميكرد چراكه در آن وقت چيزي يادشان ميآيد همين آيات خواهند بود. (ابوسعود)
وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ و از كساني ميشديم كه آن آيات را تصديق كردند. (فواتح الالهيه)
اين گفتارشان بخاطر ناليدن از كفرشان بوده است نه براي عزم به ايمان آوردن. (مظهري) اين گفتارشان به دو مساله دلالت دارد: يكي اينكه آنان ميدانند كه آنچه برسرشان آمده است از عدم ايمان و عدم باورشان است نه بخاطر ترك خيراتي ديگر و اينكه آنان تمنا ميكنند كه اي كاش ايمان ميآوردند و عملي را آروز نكردند پس نشان ميدهد كه اصل همان ايمان و بار است نه چيزي ديگر و مساله ي دوم اينكه تكذيب مقابل تصديق است. (تاويلات اهل سنت)
بلكه آشكار شده است آنچه اينان در دنيا مخفي داشته بودند از نفاق و از انكار صفات رسول الله ص و اگر بر فرض محال اينان به دنيا برگردانده شوند، قطعا اينان به آنچه كه از آن بازداشته شده بودند، برخواهند گشت. و قطعا اينان دروغگويان هستند. نكته: حق براي هركس كه تامل ميكند، آشكار ميگردد و بعد بخاطر ترجيح منافعي بعضي ميآيند و آن را انكار ميكنند و اين به منافق بودن يا اهل كتاب بودن نيست و براي هركسي پيش ميآيد و اين همان معني امتحان در دنيا است و اگر حق بر منكران آشكار نميشد، آنان معذور ميبودند.
بلكه آنچه اينان از نفاق و اعمال زشتشان پنهان ميكردند، آشكار شده است. پس تمناي آنان از روي ناليدن است نه براي عزم بر اينكه اگر برگردانده شوند، ايمان بياورند. (بيضاوي) بيان رويگرداني آنان از وفاي به آنچه ميگويند است. (نسفي) مورد اين ايه منافقان هستند و يا اهل كتاب كه براي آنان آنچه از صحت نبوت رسول الله ص پنهان ميكردند، آشكار ميشود. (نسفي) بلكه براي آنان جزا و سزاي آنچه پنهان ميكردند آشكار ميگردد. (مظهري)
وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ
اگر اينان به دنيا برگردانده ميشدند بعد اينكه آتش و عذاب را ديدند، باز به همان كفر و نافرماني باز خواهند گشت. (بيضاوي)
همانطور كه يهود حقانيت رسول الله ص را ميدانستند و رسول الله ص را مثل شناخت فرزندانشان ميشناختند باز انكار كردند، اينان نيز با وجود مشاهده ي عذاب باز تكذيب خواهند كرد. (مظهري) وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ
و اينان در ادعايشان كه ميگويند اگر برگرديم ايمان ميآوريم، دروغگويان هستند. (بيضاوي)
اگر به دنيا برگشت داده ميشدند ميگفتند:... همانطور كه قبل مشاهده ي قيامت ميگفتند. (نسفي) و يا اينان همان دروغگويان هستند كه در دنيا ميگفتند:... (نسفي) يعني زندگي چيزي جز اين نيست كه همان اجلمان در دنيا است كه پدران ميميرند و فرزندان ميآيند و و ما بعد مرگ زنده نخواهيم شد. (بحر العلوم) و دهريه گويند اين زندگي فقط زندگي در دنيا است مثل گياه كه ميرويد و ميميرد. چراكه آنان منكر زنده شدن پس از مرگ هستند. (تاويلات اهل سنت) و ممكن است كه اين قول مشركان عرب باشد كه فقط همين زمان را مشاهده كرده بودند. پس گمان كردند كه فقط اين زمان است كه آنان را هلاك ميكند آن زماني كه دنيا را ميگرداند. (تاويلات اهل سنت)
و اگر ميديدي اي بيننده وقتي كه اين كفار را براي مجازات نزد پروردگارشان حبس كردند، در آن حالت امري فجيع ميديدي. الله متعال فرمايد: آيا آنچه دين به شما گفته بود و در حال مشاهده ي آن هستيد، حق نيست؟ گفتند: آري قسم به تو كه پروردگار ما هستي، حق است. پس جواب آيد: پس بچشيد و دريابيد عذاب مهيا شده را به سبب كفري كه در دنيا داشته ايد.
مستندات
وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَىٰ رَبِّهِمْ ۚ
وقتي به پروردگارشان سوق داده شوند و عرضه شوند و برايش حبس شوند،... (بحر العلوم) نزد پروردگارشان و پيش عذاب پروردگارشان. (بحر العلوم) گفته شده: يعني آنان پروردگارشان را آنطور كه بايد شناختند. (ابوسعود) براي دريافت جزاي پروردگارشان ايستادند. (ابوسعود) مجاز از حبس براي توبيخ و سوال از آنهاست همانطور كه بنده ي جاني را مقابل اربابش ميگذارند تا وي را توبيخ و سرزنش كند. (نسفي)
قَالَ أَلَيْسَ هَٰذَا بِالْحَقِّ ۚ
گويد: آيا اين عذاب و اين زنده شدن پس از مرگ حق نيست؟ (بحر العلوم) اشاره به آنچه از دهشتهاي روز قيامت و آنچه پي آن آمده است. (ابوسعود)
آيا آن وعده و وعيدهاييكه در دنيا به شما داده شده بود، حق نبود؟ (تاويلات اهل سنت) قَالُوا بَلَىٰ وَرَبِّنَا ۚ وقتي اقرار ميكنند كه اعترافشان سودي براي آنان ندارد. (بحر العلوم) قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ بخاطر انكارتان. (بحر العلوم)
از آنجا كه وقوع قيامت قطعي است و زيان ديدن كفار نيز قطعي است با فعل ماضي با تاكيد بيان داشت: قطعا زيان كردند كسانيكه روبرو شدن با الله متعال را دروغ پنداشتند. اينان بر تكذيب خود بودند تا اينكه قيامت به يكباره و بدون خبر بر سر آنان آمد. گويند: واي بر ما از پشيماني و حسرتي كه بر سرمان آمد بر آنچه كه در دنيا كمكاري كرديم و تكذيب كرديم و اين درحالي است كه آنان بار گناهان خود را با خود بر پشتشان ميكشند. چه بد است آنچه آنان حمل ميكنند. نكته: در مورد مفعول فرطنا چند احتمال ذكر كرده اند و ما بهتر دانستيم كه همان كمكاري با تكذيب معني دهيم چراكه خود آيه در صدد بيان زيان تكذيب كنندگان است. هرچند كه بخاطر كفرشان وبخاطر ترك عبادت حسرت ميخورند ولي در اين آيه خود تكذيب آمده است. والله اعلم.
كسانيكه وعده ي ملاقات وعده و وعيد الله متعال را دروغ پنداشتند. (تاويلات اهل سنت) در آخرت دچار خسران شدند به سبب تكذيبشان در دنيا. (تاويلات اهل سنت) زيان كردند كسانيكه الله متعال را و بعث بعد مرگ را انكار كردند. (بحر العلوم) چراكه نعمت از آنان فوت شد و عذاب دائمي بر آنان واجب شد. (بيضاوي) لقاء الله يعني زنده شدن پس از مرگ و آنچه دنبالش ميآيد. (بيضاوي)
حَتَّىٰ إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً
قيامت را ساعت ناميده شدن از اين جهت است كه همه چيز در آن سريع است و مثل دنيا نيست كه تدريجي باشد. (تاويلات اهل سنت) گفته شده است بخاطر اينكه در لحظه رخ ميدهد ساعت گفته شده است. {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} [النحل: 77] معني و امر قيامت چيزي نيست جز مثل چشم بر هم زدني و يا زا آن هم نزديكتر است. (تاويلات اهل سنت) بعضي نيز گفته اند چون لحظه به لحظه اتفاق ميافتد، ساعت گفتند. (تاويلات اهل سنت) بغة يعني به يكباره و به ناگاه. (تاويلات اهل سنت)
بغتة يعني قيامت بدون علم آنان رخ ميدهد. (ابوسعود)
ساعت گفتن از اين جهت است كه زمان قيامت به نسبت مابعدش كه ابد، همانند يك لحظه است. (ابوسعود) كسانيكه به اخرت و آنچه در پي آن ميايد را دروغ انگاشتند. (ابوسعود)
تا اينكه تكذيبشان به اين رسيد كه قيامت شد يعني غايت براي تكذيبشان است. (نسفي)
غايت براي خسرانشان نيست چراكه خسران آنان تمامي ندارد. (نسفي)
واي بر ضايع كردن ما. بر آنچه از نيكي و عبادات در دنيا ضايع كرده ايم. (تاويلات اهل سنت) واي بر ما بخاطر كفرمان آنچه از پاداش و جزاي بسيار بر خودمان ضايع كرده ايم . (تاويلات اهل سنت) واي از پشيماني بر ما. (بحر العلوم)
اين نداي از روي دردمندي است يعني اي حسرت بيا كه زمانت رسيده است. (نسفي) بخاطر كوتاهي در دنيا كرده ايم. يعني در حق قيامت و يا در ايمان به آن. (نسفي) وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَىٰ ظُهُورِهِمْ ۚ
گناهان خود را بر پشتشان حمل ميكنند يعني اينكه اين گناهان از آنها جدا نميشود. (تاويلات اهل سنت) ذكر ظهر يعني پشت بر اين اساس است كه انسان بار را با پشتش حمل ميكند. همانطور كه بماكسب ايديكم گفته ميشود يعني آنچه با دستانتان كسب كرده ايد چراكه كسب با دستها انجام ميشود در حاليكه كسب كفار، كفرشان است و با دست كسب نميشود. (تاويلات اهل سنت) وجه ديگر اينكه همانطور كه در بعضي قصه ها ذكر شده است عمل پليد آنان به شكلي زشت ميآيد و به صاحب گناه گويد: من تو را در دنيا با لذتها و شهوتها حمل ميكردم و امروز تو بايد مرا حمل كني. پس بر پشت صاحبش سوار شود. (تاويلات اهل سنت) يعني وبال گناهشان را و عذاب آن را حمل ميكنند. (بحر العلوم)